‘Dat zullen we wel zien in de Kamer’, zeiden Rob Jetten en Eelco Heinen tegen Mirjam Bikker en haar financiële whizzkid Pieter Grinwis (CU). Een week geleden, op zaterdag, waren zij bij de CU-fractie op bezoek om de financiering van de veranderingen in box-3 te bespreken. ‘Doe dat nu niet door mensen met een klein vermogen ook aan te gaan slaan’, zeiden Bikker en Grinwis tegen Jetten en Heinen (Bikker vertelde dit donderdag bij Pauw & De Wit). Zowel op rechts als op links bestaan onoverkomelijke bezwaren tegen de plannen om de rekening bij zo’n 1 miljoen ‘kleine spaarders en beleggers’ neer te leggen.

Maar Jetten en Heinen hielden vast aan hun plan en zagen het inderdaad in de Kamer: Heinen moest, geconfronteerd met de realiteit aldaar, zijn plannen intrekken en moet nu een nieuwe list gaan verzinnen om de vermogenswinstbelasting te gaan bekostigen. Zoals hij ook nog altijd iets moet verzinnen om het schrappen van de bezuinigingen op de sociale zekerheid te betalen. De steun voor het Belastingplan is nog lang niet geregeld. En alleen voor de begrotingen van Sociale Zaken en Landbouw is er inmiddels een meerderheid: bij alle andere begrotingen ligt de uitkomst nog open, en vooral voor de ministeries van Onderwijs en Volksgezondheid breken er spannende maanden aan.

Dat was politiek in Nederland

Het getouwtrek rondom de financiering van het wetsvoorstel voor de nieuwe box 3-belasting is interessant en spannend zelfs (voor 31 december moet het beide Kamers gepasseerd zijn) en hoe de komende begrotingsplannen gaan verlopen is dat niet minder. Maar dat ene zinnetje van Jetten en Heinen verdient minstens zoveel aandacht. ‘Dat zullen we wel zien in de Kamer.’ Het zijn historische woorden. Want als een ministersploeg tot nog toe iets niet wilde, dan was het wel dat ‘wel zien in de Kamer’. Een open confrontatie met de volksvertegenwoordiging werd altijd zorgvuldig vermeden. Een meerderheid voor de plannen moest bij voorbaat vaststaan, of werd achter de schermen bij elkaar gekonkeld. Alle debatten waren in feite schijndebatten: de kracht van argumenten werd niet door de inhoud van die argumenten maar door het aantal aanhangers van die argumenten bepaald. Als oppositie stuitte je op een hermetisch gesloten deur.

Want dat was politiek in Nederland. De bevolking kiest een volksvertegenwoordiging en enkele partijen uit die volksvertegenwoordiging smeedden vervolgens een meerderheidscoalitie die een jaar of vier kon gaan regeren, en die daar over het algemeen alleen mee stopte als het onderlinge chagrijn te groot werd of als er electorale winst werd geroken. Monisme heette dat, deze al te hechte band tussen regering en een meerderheid in de Kamer, op basis van gedetailleerde en vastgeroeste regeerakkoorden die de coalitiefracties moesten ondertekenen voordat er in het parlement één woord over was gewisseld. En we zeiden te snakken naar meer dualisme, naar een open debat waarvan de uitslag niet al bij voorbaat vaststond.

Je kunt veel van dit nieuwe kabinet zeggen, maar niet ontkennen dat het dualisme terug is, in een tot voor kort ondenkbare hevigheid. Keer op keer loopt dit kabinet een blauwtje in de Kamer en moet het terug naar de tekentafel. En de politieke toekomst van alle nieuwe ontwerpen is nooit verzekerd.

En we moeten ervan uitgaan, dat deze nieuwe regeerstijl de toekomst heeft. Minderheidskabinetten zullen veel vaker gaan voorkomen, met zoveel fracties in de Kamer en zoveel fracties die elkaar bij voorbaat uitsluiten.

Tegen het messiaanse perspectief

Het dualisme dat het experiment met een minderheidskabinet met zich meebrengt, brengt ons dus dichter bij het conservatieve ideaal van politiek bedrijven: gewoon doormodderen (keep muddling through), zoals Winston Churchill zijn politieke filosofie ooit magistraal samenvatte. Het is het beste medicijn tegen het messiaanse perspectief dat politici nogal eens willen aanreiken. In een interview over zijn nieuwe boek zegt Paul Scheffer in de NRC dat hij ooit diep onder de indruk was van Tony Blair, die na een verkiezingswinst een half uur lang vanaf een dak (en uit het hoofd!) een samengestroomde menigte toesprak. Scheffer was onder de indruk. ‘Een nieuwe ochtendstond is aangebroken’, had Blair geroepen.

Zulke politici zouden eigenlijk moeten worden opgepakt en journalisten die bij dit soort uitspraken beginnen te zwijmelen, zouden een schrijfverbod opgelegd moeten krijgen. Want politiek is niet de aankondiging van de spoedige totstandkoming van een aards paradijs. Het is boren in hard hout, het verdelen van schaarste, het verdelen van pijn, lange onderhandelingen, lelijke compromissen.

Opwindend!

Het nieuwe dualisme is een feestje voor de parlementaire democratie. De macht ligt weer waar zij behoort te liggen: bij de volksvertegenwoordiging. Het is ook een feestje voor de journalistiek. Er zijn veel gesprekken achter gesloten deuren, er worden bondjes gesmeed, in achterkamertjes allianties en tijdelijke vriendschappen (PRO/Volt, SGP/JA21) gesloten. Dat is spannend en opwindend.

Maar is het ook goed voor de bevolking, de kiezers? Dit eerste experiment met een minderheidheidskabinet blijkt complex – vooral omdat er niet alleen in de Tweede maar ook in de Eerste Kamer meerderheden moeten worden gewonnen. De duidelijkheid en voorspelbaarheid waar boeren en andere ondernemers om smeken, blijven uit. De zaken gaan traag. Belangrijke beslissingen blijven uit. Wat de kiezer ziet is geruzie, gescherm en spiegelgevechten, terwijl hij resultaten wil.

En die kunnen nog wel eens lang uitblijven. Want een minderheidskabinet kan onder druk van de Kamer wel bezuinigingen schrappen, maar geen meerderheden voor andere bezuinigingen vinden. Fracties willen de pijn niet verdelen; ze willen wel de lusten maar niet de lasten. Zij dwingen het kabinet om hervormingen terug te draaien, maar geven niet thuis als het erom gaat elders het geld te vinden om investeringen mogelijk te maken.

Boren in de harde werkelijkheid

Jettens kabinet heeft dus een Januskop. En het ziet het wel in de Kamer. Maar daar heeft zich nog lang niet de mentaliteitsomslag voltrokken, waarvan Henri Bontenbal terecht vaststelde dat die noodzakelijk is om van het experiment een succes te maken. De omslag van nieuwe ochtendstonden naar het boren in de harde werkelijkheid op het midden van de dag.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een feestje, zo’n minderheidskabinet. Maar is het ook goed voor de kiezer? verscheen eerst op Wynia's Week.

Soms is een boek meer dan zo maar een boek, maar groeit het uit tot een heus evenement. Het boek van Beatrice de Graaf, Stefan Paas en David Boogerd over de christelijke wortels van de westerse cultuur is nog geen twee weken geleden gepresenteerd, maar is al aan zijn vierde druk toe en staat sinds deze week bovenaan de Bestseller 60 – boven Johnnie Walker van Connie Palmen, Lord M. van Arthur Japin en een boek over een populaire voetbalpodcast. De auteurs hebben hun verhaal inmiddels mogen doen bij Buitenhof en er zijn bij vleet interviews en recensies verschenen.

Allesbehalve sexy

De auteurs (een historica, een theoloog en een journalist) zijn weliswaar bekend van een succesvolle EO-podcast, maar het onderwerp van hun boek De ongelooflijke geschiedenis is allesbehalve sexy: het gaat over het christendom en over de invloed die het christelijke geloof heeft uitgeoefend op de vorming van onze cultuur. Het boek is weliswaar uitgegeven door Prometheus, maar is niet in hippe locaties als De Balie of de Rode Hoed ten doop gehouden, maar in een theologisch instituut aan een Utrechtse gracht.

Hoe is dit ongekende succes te verklaren? Nu al decennialang is het christelijk geloof weggezet als een bron (zo niet dé bron) van (alle) onheil: van benepen kleinburgerlijkheid, van alle hypocrisie, van de onderdrukking van vrouwen en homo’s, van de verheerlijking van ongelijkheid, van de goedpraterij van slavernij en andere vormen van geweld, van het antisemitisme dat uitmondde in de Holocaust, van ‘heilige’ oorlogen en kettervervolgingen en katjes in het donker.

Langzame kentering

Het was het geloof van de ouders van een generatie die vrij en blij wilde zijn en het juk des geloofs wilde afwerpen. Het meest effectieve middel om je ervan te ontdoen is de afrekening in de vorm van persiflage en spot – van Maarten ’t Harts Een vlucht regenwulpen tot Jan Wolkers’ Terug naar Oegstgeest.

En nadat de afkeer en frustratie waren afgereageerd, werd datzelfde ‘gereformeerde’ geloof of het geloof van de ‘ouwelvreters’ met hun ‘rotte tanden’ (W.F. Hermans) irrelevant verklaard – een relict waaraan je schouderophalend voorbij kon gaan omdat het inmiddels alle macht en invloed had verloren. De strijd was beslecht. ‘Ik heb aan die confessionele heren geen boodschap, zei Hans Gruijters (ex-katholiek, een van de oprichters van D66 en minister in het kabinet-Den Uyl) in 1972. ‘Ze hebben twee millennia van onbetrouwbaarheid achter zich.’

Daarin schijnt langzamerhand een kentering te komen. Als je in de jaren tachtig studeerde moest je je voor je geloof verantwoorden tegenover onwelwillende medestudenten, en de docenten hadden zich recent ontworsteld aan dat geloof en waren dus zeker niet welwillender. Sinds een jaar of tien is het christelijk geloof een interessant perspectief geworden, zolang je het zelf ook maar als een perspectief en niet als de waarheid ziet. De oorzaak van deze nieuwe welwillendheid was ongetwijfeld de onkunde, het religieus analfabetisme van een generatie waarvan de ouders al niet meer kerks waren opgevoed.

Die onwetendheid maakt nu plaats voor nieuwsgierigheid. En de oorzaak daarvan is weer gelegen in wat – met een wat groots woord – als het ‘zingevingsvraagstuk’ wordt aangeduid. Een generatie die niets meer meekrijgt op spiritueel en moreel gebied en in levensbeschouwelijke onverschilligheid groot is geworden, gaat zich toch afvragen of er iets van zin is, van blijvende waarde, van een orde die het leven heilzaam begrenst – in een wereld die in toenemende mate onzeker is, mateloos, dolgedraaid en aan alle kanten bedreigd wordt. Er is al veel over geschreven: over Generatie Z die zich bekeert en laat dopen en op een tot voor kort ongekend vrijmoedige manier van het herwonnen geloof getuigt.

Wat dat betreft komt het boek van De Graaf, Paas en Boogerd dus op een uitgelezen moment. Wat is dat christelijk geloof eigenlijk? Waar komt het vandaan? Hoe heeft het onze cultuur gevormd? Was het alleen maar een bron van alle kwaad, of heeft het niet ook veel goeds gebracht – zozeer zelfs dat een herwaardering overweging verdient?

Niet apologetisch

Het boek van het drietal is niet apologetisch. Dat lijkt me een tweede factor die het succes ervan verklaart. Het praat niet recht wat krom was, en ziet niet over het hoofd dat het christendom zich vaak heeft laten gebruiken voor politieke agenda’s. Alle ongemakkelijke feiten, gebeurtenissen en opvattingen worden eerlijk onder ogen gezien – verdeeld over de thema’s macht, gelijkwaardigheid, seks, natuur, geld en oorlog.

Het gaat dus ook over kruistochten, slavernij en vrouwenonderdrukking. Maar het belicht niet alleen dit ‘zwarte register van duizend zonden’. Het prikt tegelijkertijd allerlei moderne clichés door, door te laten zien dat heel veel goede ideeën direct aan het christendom zijn ontleend: dat niemand boven de wet staat, dat slavernij moet worden afgeschaft, dat de armen en zieken en kinderen zorg en bescherming verdienen, dat seks zonder toestemming verkeerd is, dat alle mensen (voor God) gelijk zijn – en dat wij vergeving nodig hebben.

‘Onze gewetens zijn door de wasstraat van honderden jaren christendom gegaan’. Er is veel fout gegaan, het zondige streven naar macht en de eigenliefde bleek al te vaak sterker dan de oorspronkelijke boodschap, maar dat christelijk geloof bleek telkens in staat zichzelf te corrigeren en te hervinden.

Al eerder verteld

Dat verhaal over de waarde en het belang van het christelijk geloof voor onze geschiedenis en identiteit, is al eerder verteld. Recent nog door de Britse historicus Tom Holland in zijn boek Heerschappij, en ook door Larry Siedentop in een boek waarin hij het liberalisme als een (parasiterende) vrucht van de christelijke traditie beschreef (De uitvinding van het individu).

Het verschil met Holland en Siedentop – en dat is de derde factor die het succes van De ongelooflijke geschiedenis verklaart – is dat dit boek journalistiek en dus zeer toegankelijk is geschreven. Het is een boek met een respectabele omvang (385 bladzijden), maar zo goed geschreven dat het uitstekend leesbaar is.

Levende overtuigingen

En het stelt de vraag aan de orde of we de decennia van afrekening, onverschilligheid en analfabetisme niet achter ons moeten laten en ons opnieuw, en goed geïnformeerd, op onze eigen geschiedenis moeten bezinnen. ‘Een cultuur die nog iets wil bewaren van menselijke waardigheid, zorg voor de zwakken en wantrouwen tegenover absolute macht, kan niet eindeloos teren op herinneringen alleen’, schrijven De Graaf, Paas en Boogerd. ‘Zulke overtuigingen blijven alleen levend waar ze gevoed worden: door verhalen, door gewoonten, door gemeenschappen waarin ze telkens opnieuw worden geoefend.’

Dat lijkt mij helemaal juist. Moeten we allemaal weer christelijk worden? Niets hoeft natuurlijk. Maar het zou in meerdere opzichten wel helpen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Moeten we allemaal weer christelijk worden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Uw dienaar was van de week, anders dan de afgelopen dertig jaar, niet in de gelegenheid om met Prinsjesdag en de twee dagen van politieke beschouwingen continu achter de buis te zitten teneinde geen woord te missen van wat de dames en heren politici voor de nabije toekomst voor ons in petto hebben. Maar op ieder vrij moment schakelde ik in en strijk-en-zet hoorde ik dan een politicus zeggen dat het kabinet een keuze moest maken: er moest een afslag worden genomen, of naar links met Pro, of naar rechts met JA21 en SGP.

Dat heb ik heel de zomer al gehoord, en aan het einde van zo’n 24 uur debat kon de conclusie alleen maar luiden dat dat nog steeds de patstelling was. De impasse was niet doorbroken, en de hete aardappel werd doorgeschoven naar een vol najaar met begrotingsbehandelingen, met als markeringspunten 12 november (wanneer het Belastingplan in de Tweede Kamer aan de orde is) en 15 december (wanneer datzelfde plan in de Eerste Kamer wordt behandeld). Tot die tijd is alles onzeker en alle rust en voorspelbaarheid ver te zoeken.

Toneelstuk

Tegen een decor van rode verf, brandende hooibalen en staven op het spoor, van heel slechte cijfers in de peilingen en van dreigende financiële tegenvallers, stond Jetten voor het eerst als premier een begroting te verdedigen, in een debat dat maar niet bij een T-splitsing wilde uitkomen maar eerder het beeld opriep van het eindeloos ronddraaien op een rotonde, met afslagen waar onderscheiden politici wegafsluitingen hadden geplaatst. Het hele debat leek vooral op de wedstrijd van een club die wist dat het niet kon winnen maar ook niet wilde verliezen door de ontstane chaos nog erger te maken, en daarom opzichtig defensief speelde, met als enig doel de nul te houden.

Al weken, maanden zitten we te kijken naar een toneelstuk waarin het minderheidskabinet-Jetten een begroting heeft voorgelegd die al snel onacceptabel bleek, voor zowel links (Pro en de bonden) als rechts (JA21, SGP). Er volgde een ronde van ‘handreikingen’: bezuinigingen op de sociale zekerheid werden geschrapt of uitgesteld, vergezeld van wat strooigoed (extra geld naar Ontwikkelingssamenwerking en naar de te lang verwaarloosde infrastructuur).

Maar ‘voor elk wat wils’ bleek ‘voor niemand wat wils’. Rechts wil lastenverlaging en een strenger asielbeleid; links wil niet dat ‘gewone mensen’ de rekening voor alle plannen betalen. En op de achtergrond werden de gesprekken met de oppositie ruw onderbroken toen duidelijk werd dat de coalitie het zelf niet eens was over de vermogensbelasting (box 3).

De openbaar gemaakte conceptbegroting van minister Heinen van Financiën (VVD) maakte duidelijk hoe ideologisch verdeeld dit kabinet is. Deze coalitie is zelf nog voortdurend aan het formeren en begint nu aan een avontuur van permanente formatie om meerderheden te vinden voor vijftien begrotingen en het Belastingplan.

Verrassende wending

Maar dat is een werkelijkheid die aan de premier voorbijgaat. Hij kiest ervoor om alle signalen vanuit de politieke werkelijkheid stelselmatig te negeren en alle ‘constructieve’ partijen opnieuw aan tafel te nodigen voor een breed akkoord (van Pro tot JA21) over een ‘totaalpakket’. Inhoudelijk bleef Jetten van de week vrij gemakkelijk overeind, maar de duidelijkheid die iedereen van hem vroeg (welke afslag nemen we?) verschafte hij niet. Strak hield hij vast aan het oorspronkelijke plan van een breed gesteund totaalakkoord, ook al zei iedereen dat dat onmogelijk en ongewenst was, ook al vroeg iedereen een keuze van hem, een koers, een doorbreken van de impasse. De houding van Jetten getuigde van een monomane halsstarrigheid die het contact met de werkelijkheid kwijt is.

Aan het einde van de eerste dag leek zich een verrassende wending af te tekenen. Joost Eerdmans (JA21) trok publiekelijk de conclusie dat zowel het totaalpakket als de keuze voor links of rechts volledig uit zicht waren geraakt en opperde dat het dan maar het beste was om het er bij iedere begroting op aan te laten komen. Als het Belastingplan lastenverlichting zou bevatten en het asielbeleid aanscherpingen, dan zou hij die begrotingen aan een meerderheid helpen. Voor andere zaken moest dit kabinet maar bij links steun zoeken.

Eerdmans sloot zich aan bij wat Ruben Breukelmans (VVD) eerder die dag ook al had gesuggereerd. Maar Jesse Klaver (Pro) wilde deze uitweg onmiddellijk blokkeren. Hij ging niet toe zitten kijken hoe dit kabinet met JA21 en de SGP rechtse deals zou gaan sluiten, en dan bij hem zou aankloppen voor de andere begrotingen: ‘De groeten!’

Dualisme

Het lijkt helemaal geen slecht idee: van begroting naar begroting meerderheden zoeken. Want die structurele steun van een deel van de oppositie is een fata morgana, de vrucht van slecht denken. Steeds werd verwezen naar het voorbeeld van 2013, toen een bondje van SGP, D66 en ChristenUnie het kabinet van VVD en PvdA aan een meerderheid in de Eerste Kamer hielp. Maar die partijen bevonden zich politiek tussen de uitersten van VVD en PvdA in. Nu moet de steun worden gezocht bij partijen die of linkser of rechtser dan de coalitiepartijen zijn, zich dus aan de flanken en niet tussen hen in bevinden. En dan kan het dus niks worden, want wat rechts wil is onacceptabel voor CDA en D66 en wat links wil is dat voor de VVD.

En het lijkt mij niet alleen spannend maar ook constitutioneel en parlementair zeer gewenst als het kabinet voortdurend bij fracties in de Tweede Kamer langs moet. Een kabinet dat de eigen plannen niet vanzelfsprekend kan doorzetten, maar voor ieder plan steun moet zoeken bij de volksvertegenwoordiging: dat heet dualisme, en dat wilden we, want zo is de keuze voor een minderheidskabinet verdedigd.

‘Robot Jetten’

Maar Jetten verzet zich tegen dit perspectief en daarmee lijken de ware verhoudingen vooralsnog aan een verkokerd denkende premier voorbij te gaan. De versmalling van zijn denken in de huidige situatie, het eindeloze herhalen van mantra’s, het gebrek aan vermogen tot wederkerigheid en de afsluiting voor de emoties en argumenten van anderen: het roept herinneringen op aan de bijnaam (‘Robot Jetten’) die hij bij zijn aantreden als D66-fractievoorzitter in oktober 2018 al kreeg en die hij nog steeds eer aandoet, niet alleen deze week maar al eerder toen hij AI nodig bleek te hebben om iets van betrokkenheid en emotie onder woorden te brengen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Houding van ‘Robot Jetten’ getuigt van monomane halsstarrigheid die het contact met de werkelijkheid kwijt is verscheen eerst op Wynia's Week.

Op die memorabele elfde september van het jaar 2001 zat ik in de perstoren van het Tweede Kamergebouw. Het was dinsdag, het begin van de parlementaire week. Dan was je present in het Kamergebouw, lunchte in het restaurant, je vergaderde over de actualiteiten van de week en spoedde je vervolgens naar de vergaderzaal om de ‘regeling van werkzaamheden’ en het wekelijkse vragenuurtje te volgen. In de lift naar beneden trof je beroemdheden als Sjuul Paradijs van De Telegraaf, Syp Wynia van Elsevier en Hans Goslinga van Trouw.

Die dag liep ons overlegje om de een of andere reden uit en zagen we dat het al drie uur was geweest en dat we de beraadslagingen beneden moesten gaan volgen. Om tijd te winnen zette ik de tv aan die op onze redactie stond, om via het eigen kanaal van de Kamer de discussie te kunnen volgen. Per ongeluk drukte ik op een verkeerd knopje en zagen wij geen Kamerleden bij de interruptiemicrofoon maar een grote Boeing zich in de toren van een gebouw boren. Verbaasd keken we elkaar aan: wat was dit?

Memorabele tijden

Nog goed herinner ik me de consternatie, het ongeloof, de lichte paniek en de toenemende verbijstering die zich van alle Binnenhofbewoners meester maakte. Alle vergaderingen werden direct geschorst, iedereen rende naar de televisies die overal in het gebouw hingen. Langzaam maar zeker drong tot ons door dat de Verenigde Staten waren getroffen door een grote aanslag, uitgevoerd door extremistische moslims.

We beleefden toch al memorabele tijden. Het waren de nadagen van het ‘paars’ van Wim Kok (die kort daarvoor zijn vertrek had aangekondigd) en een zekere Pim Fortuyn had net bekend gemaakt dat hij van columnist politicus werd. Maar wat de verbijstering die dag zo groot maakte, was het langzaam maar gestaag indalende besef dat we ons hadden vergist.

We hadden toch met elkaar afgesproken dat de geschiedenis na de val van de Muur was afgelopen? Dat er geen grote ideologische conflicten meer zouden zijn, dat het liberalisme had gewonnen, en dat de wereld alleen maar democratischer, welvarender en vrediger zou worden? We hadden bijna acht jaar naar dat liberalisme zitten kijken: politiek saaie jaren van overvloed, waarin alle geschillen gemakkelijk konden worden afgekocht, hinderlijke christelijke restanten uit de wetgeving werden weggegumd, en alle burgers tevreden en zorgeloos en veilig konden leven. Die vakantie van de geschiedenis was op 11 september 2001, ’s middags om een uur of drie, tot een schokkend einde gekomen.

Als de profeet van ‘het einde van de geschiedenis’ gold de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama (1952), die in de zomer van 1989 naam had gemaakt met een artikel in The National Interest waarin hij dat einde had gesignaleerd dan wel afgekondigd. Maar dat was een vergissing. Fukuyama was een leerling van Joods-Amerikaanse filosofen als Allan Bloom en Leo Strauss en veel te intelligent voor zo’n oppervlakkige, triomfantelijke analyse.

Wie Fukuyama goed las, kon alleen maar constateren dat hij de nodige, wijze voorbehouden had gemaakt. Hij vergeleek de geschiedenis met treinen onderweg naar hun eindbestemming: de stad van het liberalisme. Maar sommige treinen zouden die stad nooit bereiken, andere reizigers zouden die stad wel bereiken maar het leven daar gaan haten en zich met geweld tegen die stad keren, weer anderen zouden zich in die stad alleen maar vervelen en op zoek gaan naar nieuwe projecten om het leven er te veraangenamen.

De islam zoals die zich op 9/11 tegen het vrije Westen keerde, werd dus gevormd door mensen uit landen die de liberale stad niet hadden bereikt maar die stad wel als een bedreiging zagen, of door mensen die in die stad woonden maar er tegelijk een diepe afkeer en haat tegen koesterden. En die bereid waren die stad met geweld te bestrijden. Een van de stichters van de Moslimbroederschap ontwikkelde zijn ideologie als student in de Verenigde Staten, waar hij zag dat Amerikanen in hun tuinen hun gazons maaiden en hun privacy met hoge heggen afschermden. Dat individualisme en die kleinburgerlijke bezigheden: dat was geen leven, concludeerde hij.

Vijfde colonne

Uit zijn recent verschenen memoires (In the Realm of the Last Man) wordt duidelijk dat Fukuyama de islam niet als de grootste bedreiging van onze toekomst ziet. De islamitische wereld vormt geen monolithisch blok en de dreiging die van dit geloof uitgaat, richt zich vooral op de Sahellanden.

Dat lijkt me al te geopolitiek gedacht. Wie is je vijand? Degene die zich tot jouw vijand uitroept en jou dwingt om na te denken over de vraag wie je eigenlijk zelf bent. Dat is wat op 9/11 is gebeurd. Dezer dagen mogen moslims allerwegen hun klachten uiten over de gevolgen van die dag voor hun leven: ineens waren zij de onbetrouwbare Ander. Dat kwam niet door de aanslagen van 9/11 op zich, maar door taferelen als het groepje Marokkaanse jongens in Ede dat nog op diezelfde elfde september de New Yorkse doden opzichtig vierde. Er was iets van een vijfde colonne onder ons, een groep van radicale moslims die zich wel in de liberale staat hadden gevestigd maar de cultuur ervan haatten. De AIVD heeft er tot op de dag de handen vol aan, en rapporteert jaarlijks over ternauwernood voorkomen aanslagen.

Maar dat is dus niet waar Fukuyama zich de meeste zorgen over maakt. De grootste uitdaging van een menselijke toekomst bestaat volgens Fukuyama in de ontwikkelingen die zich voordoen in de wereld van de biotechnologie. Binnen de stad van het liberalisme is immers nog niet alles volmaakt. De geschiedenis is nog niet af. We zijn nog niet waar we wezen willen. We hebben nog te maken met ziekte, psychische en fysieke onvolkomenheden, met ongemakkelijke kloven tussen hoe we ons voelen en biologische gegevens. En vooral: we gaan nog steeds dood.

Eigen morele regels

De biomedische wetenschappen slagen er steeds meer in menselijk gedrag te modificeren, stelt Fukuyama vast. In navolging van de gedachtegang van C. S. Lewis (De afschaffing van de mens) verwerpt Fukuyama het perspectief op een wereld waarin de biotechnologie de menselijke natuur verandert, want, zo schrijft hij: ‘De natuur zelf, en in het bijzonder de menselijke natuur, heeft een speciale rol in het voor ons definiëren van wat goed en fout is, rechtvaardig en onrechtvaardig, belangrijk en onbelangrijk’.

Het traditionele raamwerk van een vooraf gegeven morele orde is vervangen door het recht om een eigen raamwerk en eigen morele regels te scheppen. En nergens blijkt dat volgens Fukuyama duidelijker dan in de legalisering van abortus en bij ‘het laatste front’: de transgenderbeweging, bestaande uit activisten, gesteund door een aanzienlijk deel van het medische establishment, die een verbod hebben afgedwongen op de gedachte ‘dat er een sterke, onderliggende relatie tussen biologische sekse en genderidentiteit bestaat’.

Naïef en gevaarlijk

Zo zijn er verschillende zaken die onze toekomst bedreigen, geopolitiek en mondiaal, in onze oude arbeiderswijken en in de laboratoria van de wetenschap. Dat zagen we nog niet in de perstoren op 11 september 2001. Maar dat de geschiedenis niet ten einde is maar voortdurend naar nieuwe fronten wordt opgejaagd, is iets waar we ons altijd en overal van bewust moeten zijn. Vakantie nemen van de geschiedenis en wegdromen in een vermeend posthistorische wereld is naïef en gevaarlijk.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wegdromen kan niet meer: 25 jaar geleden maakte Al-Qaeda een einde aan ‘het einde van de geschiedenis’ verscheen eerst op Wynia's Week.

In het grote koor van de grote verontrusten over de toekomst van onze democratie heeft zich ook de Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer gevoegd. Hij zingt zelfs boven allen uit. Dat heeft ongetwijfeld te maken met zijn imposante verschijning – een hippie in pak en das – en zijn status als groot schrijver, auteur van veelgelezen boeken als Grand Hotel Europa en Alkibiades.

Pfeijffer woont in Genua en schrijft tussendoor voor de Belgische krant De Morgen. Het geruchtmakende interview (‘democratiedialoog’) met Frans Timmermans in die krant werd door Pfeijffer opgetekend, tamelijk kritiekloos, inclusief de waanzinnige vergelijking die Timmermans trok tussen de Joden en de nazi’s.

De columns die Pfeijffer voor deze krant schreef, zijn recent gebundeld in het lijvige boek Absolute democratie: kroniek van een aangekondigde afrekening. Wie geen zin heeft in dat boek kan terecht bij een recent interview met Pfeijffer in Nieuwe Revu.

Historisch keerpunt

Twee jaar lang heeft Pfeijffer in de krant lucht mogen geven aan een bepaalde onrust. We staan voor een keerpunt in de geschiedenis. De democratie wordt ontmanteld. Want de ‘oude, vertrouwde democratie’, oftewel de constitutionele democratie (een bestel waarin de politiek zich schikte binnen de kaders van Grondwet en rechtsstaat) staat onder druk, en maakt langzaam maar zeker plaats voor een ‘absolute democratie’.

Dat is een bestel waarin de verkiezingsuitslag wordt gezien als een vrijbrief voor de winnaar om een autoritaire agenda uit te rollen, een dictatuur van de meerderheid. Aan die omslag ligt de onvrede en woede onder de bevolking ten grondslag.

Die is reëel, geeft Pfeijffer toe. Maar het volk wordt misleid door populisten die migranten als de grote zondebok aanwijzen. Terwijl het eigenlijk gaat over economische ongelijkheid, klimaatproblemen, woningtekort en problemen in de zorg. Allemaal uitwassen van vrije markt en kapitalisme. Links moet weer radicaler worden en dit ‘neoliberalisme’ bij de strot grijpen – zoals Bernie Sanders in de VS en Jean-Luc Mélenchon in Frankrijk.

Het is de bekende linkse riedel, opgeroepen door de politieke ontwikkelingen in de VS (Trump), Italië (Meloni) en Frankrijk (Le Pen). Maar wat is de relevantie van deze analyse voor de Nederlandse situatie?

Dreigt ook hier een dictatuur van de meerderheid onder leiding van één man met een autoritaire agenda? Het kan zijn dat ik wat gemist heb, maar ik heb hem nog nergens ontwaard.

Wat we in Nederland zien is eigenlijk het tegenovergestelde: een dictatuur van een minderheid, die krampachtig de terechte onvrede en woede van een groot deel van de bevolking van zich af probeert te duwen. Die een grote kans heeft laten liggen door JA21 buiten de coalitie te houden. En die weet dat het heeft verloren, dat het dominante verhaal niet meer door links wordt geschreven, dat de linkse era voorbij is en die met veel kunst- en vliegwerk (‘wisselende coalities’) verbeten vasthoudt aan de macht.

Links despotisme

De democratie waar Pfeijffer het over heeft beoefende vroeger een zacht en mild despotisme, net zo dictatoriaal en autocratisch als het regime waar Pfeijffer bang voor zegt te zijn. Maar dat linkse despotisme krijgt nu iets pesterigs, met de voorgenomen stikstofmaatregelen en onteigeningen, de volgehouden onwil om de immigratie te beperken en modieuze voorstellen op (medisch-)ethisch terrein. Het is de rancune om verloren macht.

‘De deftigheid in het gedrang’ noemde de sociaaldemocraat Jacques de Kadt de rechtse onrust over cultureel verval, naar aanleiding van de publicaties van Johan Huizinga. De ‘linkse chic in het gedrang’ is de beste samenvatting van de columns van Pfeijffer en het profiel van dit spartelende kabinet. Met een moreel verheven verhaal om de eigen aftocht te dekken: zij hebben niets fout gedaan, maar het volk is verleid door boze machten.

Wat Pfeijffer in feite beschrijft – in zijn columns en in zijn grote boek over Alkibiades – is wat in de politieke filosofie de overgang van een democratie naar een ochlocratie heet. Het is niet langer het volk (demos) dat regeert maar de massa (ochlos). Dat leidt tot chaos en dreigende anarchie. En dan staat de grote leider op, die met voorbijzien van alle recht en verdragen de orde belooft te herstellen.

Pfeijffer weet dat als geen ander, want hij is een begaafd classicus en zijn boek over Alkibiades (en het vervolg: De luimen van de leeuw) getuigt van een grote eruditie en een meeslepende schrijfstijl. Maar dan weet Pfeijffer ook iets wat hij stelselmatig verzwijgt. De door hem opgevoerde denkers die die overgang (dat ‘keerpunt in de geschiedenis’) wilden voorkomen, stelden vast dat een democratie aan een aantal voorwaarden moest voldoen om dat verval te voorkomen. Die voorwaarden waren en zijn van culturele en morele aard.

Het is met links niet misgegaan toen Wim Kok en Tony Blair in de jaren negentig hun ideologische veren afschudden en ‘bondgenoot’ van het ‘neoliberalisme’ werden, maar al eerder, toen links het oude ideaal van de volksverheffing opgaf en dat ideaal, geïnspireerd door een noodlottig cultureel en moreel relativisme, inwisselde voor het transponeren van de libertijnse levensstijl van een elite naar alle lagen van de bevolking.

Niet radicaallinks is de oplossing, maar een fatsoenlijke conservatieve partij.

Literaire bijsluiter

Het blijft voor mij een raadsel dat een zo geleerd man als Pfeijffer zijn grote talent niet in dienst stelt van een ideaal dat hij kent maar negeert. In een analyse van moderne Nederlandse literatuur schreef Hans van Willigenburg dat veel hedendaagse literatuur zich laat lezen als een ‘bijsluiter van het partijprogramma van GroenLinks-PvdA’. Het is niet zo aardig om zoiets te stellen, maar daar komt het uiteindelijk wel op neer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Ilja Leonard Pfeijffer: linkse chic in het gedrang verscheen eerst op Wynia's Week.

Een man die bij de AIVD en de NCTV werkte en ook als diplomaat bij de Verenigde Naties actief was, heeft een eigen stichting opgericht waarvan hij nu uitvoerend directeur is. Zijn naam is Jelle Postma, en zijn stichting heet Justice for Prosperity. Postma duikt wel eens op in een talkshow of op een opiniepagina. Het doel van zijn stichting is om ons te waarschuwen voor ‘bedreigingen’, ‘ondermijningen’ en ‘verborgen (internationale) netwerken’ die een direct gevaar voor onze democratie en rechtstaat vormen. Hij signaleert dat gevaar vooral in kringen die hij ‘conservatieve, extreemrechtse en fascistische actoren’ noemt.

Rechtse christenen

Het is natuurlijk fijn dat iemand ons komt waarschuwen voor dingen die ons bedreigen, maar de geloofwaardigheid van de alarmistische boodschap wordt natuurlijk bepaald door de deugdelijkheid van het onderzoek.

En daar is het niet best mee gesteld.

Eind mei publiceerde zijn stichting een rapport met de titel Symbolen als wapen: christelijk nationalisme. Het behelsde een waarschuwing tegen (internationaal vertakte) extreemrechtse groepen die zich in toenemende mate van christelijke symbolen bedienen. Bij de grote anti-asieldemonstratie, september vorig jaar op het Malieveld, stond temidden van prinsenvlaggen een groot houten kruis met daarop de tekst ‘God is goed, Geert wordt groot’.

Dat is eng, schreef Postma, deze ‘normalisering’ van extreemrechts, want deze alliantie tussen hooligans en blanke christenen (preciezer: dit christelijk nationalisme dat extreemrechts ‘aanjaagt’) is gericht op de vestiging, misschien wel met geweld, van een ‘witte, christelijke etnostaat’ – en roept associaties op met Trumps MAGA-beweging, het voormalige Hongarije van Orban en de politiek van de Russisch-Orthodoxe Kerk. Die rechtse christenen zijn ook nog eens tegen abortus en voor het traditionele gezin, stelt Postma hoofdschuddend vast.

Zo worden onfrisse praktijken en legitieme standpunten, extreemrechts geweld en christelijke politiek, DEFEND en de SGP, op de ene hoop van de ‘antirechtenbeweging’ gegooid. Dat betaamt een serieuze wetenschapper niet, waarvoor Postma, denk ik, wil doorgaan.

Aanpassingen

Maar erger nog is het volgende. Postma presenteerde zijn twintig pagina’s tellende rapport op 22 mei, maar heeft inmiddels (heimelijk) heel wat passages uit dat rapport geschrapt of aangepast.

In de oude versie stelde Postma ‘directe verbanden tussen christelijk nationalisme en binnenlands terrorisme in Nederland’ vast. In de nieuwe versie gaat het over ‘mogelijk’ binnenlands terrorisme. Het rapport oordeelde dat in rechtse kringen ‘hedendaagse kwesties worden gepresenteerd als een religieuze oorlog ter verdediging van de blanke, christelijke Europese beschaving’. In deze zin is nu het woordje ‘soms’ toegevoegd. Het rapport meende te kunnen melden dat de ‘antirechtenbeweging’ religie kaapt en gebruikt ‘als instrument om mensenrechten terug te draaien, onder het mom van een terugkeer naar het “traditionele” leven, waarbij progressieve ideologie werd bestempeld als “kwaadaardig modern”, “buitenlands” of “geïmporteerd”.’ In de gekuiste versie zijn de woorden vanaf ‘onder het mom’ geschrapt.

Giftige framing

Feiten blijken dus minder massief en vaak misschientjes. Net zo onthullend was het interview dat het radioprogramma Dit is de Dag met Postma had. Bij enig doorvragen bleek dat Postma bij ultraconservatieve organisaties die de politiek met programma’s bestoken, alleen buitenlandse voorbeelden wist te noemen, dat er geen christelijke organisaties zijn die aansturen op geweld, en dat er ook geen geldstromen zijn. Bovendien gaat het hooguit om ‘enkele tientallen’ mensen die op het Malieveld of elders met een Bijbel of crucifix wapperen.

Maar het kwaad van de giftige framing is dan natuurlijk al geschied – geruggesteund door een netjes ogende man met een carrière bij de veiligheidsdiensten achter zich en invloed op het beleid.

Oei!

Net zo amateuristisch en alarmistisch was het rapport dat de stichting Democratie Monitor half juli uitbracht. De directeur van deze stichting, Bas Bijlsma (42), is ook al een oud-diplomaat, en bovendien politiek actief voor GL-PvdA. In 2020 was hij kandidaat voor het Europees Parlement, in 2023 voor de Tweede Kamer. Bijlsma en zijn collega’s zien Nederland in een autocratie veranderen. Dan gaan onmiddellijk – dat is althans de bedoeling – alle alarmbellen af, want bij ‘autocratie’ denken we aan Amerikaanse, Russische en Hongaarse toestanden. Dat Nederland in de richting van een autocratie ‘slaapwandelt’ blijkt volgens Democratie Monitor uit enkele ‘autocratische acties’ dan wel ‘democratie-incidenten’. Oei!

En dan komt het: het kabinet heeft enkele moties genegeerd en adviezen van de Raad van State niet opgevolgd. Dat dit sinds jaar en dag een staande praktijk is, en allerminst alarmerend, wordt de lezer onthouden. Een advies is niet bindend, en een motie is, als zij een meerderheid behaalt, een uitspraak van de Kamer die evenmin bindend is, behalve wanneer in zo’n Kameruitspraak het vertrouwen wordt opgezegd.

En dan gaat het ook nog over de rellen op het Malieveld en een kerstfeestje van Forum voor Democratie. Maar de betrokkenen bij deze incidenten zijn natuurlijk geen ‘zittende machthebbers’, laat staan de dragers van een autocratie in wording. Voor kranten als Trouw en NRC is dit geklungel – toegedekt met de namen van wetenschappers van de Radboud universiteit- geen reden om geen aandacht aan het rapportje van de ‘experts’ van Democratie Monitor te schenken.

Het is dan geen overbodige luxe even de money te followen. Democratie Monitor wordt gefinancierd door Stichting Weerbare Democratie, Stichting Deelgenoot maar vooral door de stichting Democratie en Media, mede-eigenaar van Trouw en Volkskrant. De club van Postma wordt gesteund door een conglomeraat van stichtingen die actief zijn op het snijvlak van mensenrechten en politieke beïnvloeding, vooral gericht op het tegengaan van ‘desinformatie’, dat wil zeggen: informatie die niet in het eigen, linkse straatje past.

Betekenisloos

Het zou allemaal lachwekkend zijn als het tegelijkertijd niet zo pijnlijk, zorgelijk en ongehoord amateuristisch zou zijn. En invloedrijk, in de media en onder beleidmakers. Want zowel Postma als Bijlsma verspreiden een boodschap die de links-progressieve mens graag wil horen in zijn verzet tegen een ‘monster’ dat hij zelf heeft gecreëerd en graag in een stropop verandert.

Het is bovendien gevaarlijk. Wijlen NRC-columnist J. L. Heldring placht zich al te ergeren wanneer het woord ‘fascisme’ te pas en te onpas werd gebruikt en daarmee betekenisloos werd – even betekenisloos als nu woorden als ‘autocratie’ en ‘christelijk nationalisme’ dreigen te worden. Als fascisme zich werkelijk aandient, herkennen we het niet meer. En als het zich aandient, wist de Amsterdamse historicus Jacques Presser, dan zeker in de vorm van anti-fascisme.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Links-progressieve paniekzaaierij is lachwekkend amateuristisch, maar ook gevaarlijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Een Syrisch gezin in het Overijsselse Geesteren kreeg deze week voor de vierde keer te maken met intimidatie, er klaarblijkelijk op gericht het gezin weg te krijgen. In Engelen (bij Den Bosch) worden bewoners die sympathiek staan tegenover de komst van een POA in hun plaats (POA betekent procesopvanglocatie, een speciale plek voor jonge, mannelijke asielzoekers) geïntimideerd door andere bewoners die daar fel op tegen zijn. Vooral huishoudens met een poster van Stichting Vluchtelingenwerk zijn het slachtoffer.

‘Moreel leiderschap’

Klaver vindt het allemaal heel erg:

‘Het is te krankzinnig voor woorden wat we de afgelopen dagen hebben gezien. En bovenal gevaarlijk. Mensen die zich niet veilig voelen in hun eigen buurt. Die uit voorzorg maar posters van het raam halen omdat ze bang zijn.’

En het staat allemaal niet op zichzelf, weet Klaver. ‘Al maanden zien we een patroon van intimidatie, bedreigingen, vernielingen en geweld, soms zelfs extreemrechts geweld, rond de opvang van vluchtelingen.’

Dat is heel erg, want we dreigen eraan te wennen, het normaal te gaan vinden. Waar is Jetten, waar het kabinet? Zij zwijgen. Klaver zou het veel beter doen, ‘moreel leiderschap’ tonen. ‘Politieke meningsverschillen mogen nooit ontaarden in het terroriseren van mensen of het intimideren van medeburgers.’

Heeft Klaver ongelijk? In zekere zin niet, natuurlijk. Het bedreigen van een gezin, het bekladden van huizen met scabreuze leuzen is een vorm van intimidatie en geweld, en in een democratische samenleving hebben we met elkaar afgesproken dat we conflicten verbaal beslechten.

Maar het is niet alleen het toontje en dat uit zijn op politiek gewin, dat de post van Klaver zo ongeloofwaardig maakt. Het probleem, van Klaver en van al zijn maatjes op links, is dat hij niet ziet dat het niet voor niets is dat het zo uit de hand gelopen is.

Terechte zorgen

Er zijn weinig politici die daarop wijzen. Donderdagavond zat Caroline van der Plas (BBB) bij Goedenavond Nederland, de talkshow van WNL op de late avond, en zij deed het wel. (Op zo’n moment is het moeilijk niet een beetje van haar te houden.)

Ook zij keurde het geweld af, uiteraard, maar vroeg aandacht voor de terechte zorgen van heel veel mensen, zorgen omtrent hun veiligheid, een betaalbare woning, de sociale cohesie. Bestuurders kunnen daar ‘rapportjes’ (dixit La Van der Plas) tegenover zetten en heel bestuurlijk met landelijke gemiddelden over criminaliteitscijfers komen aanzetten, maar dat telt niet. Het gaat om de gevoelens van gewone mensen in heel gewone wijken, die zich overvallen zien door politici die in hun achtertuin een onderkomen voor minderjarige mannelijke asielzoekers komen plempen.

Er zijn dus twee werkelijkheden, die steeds verder uit elkaar gaan lopen: die van bestuurlijk ingestelde politici, die niet verder komen dan ‘wet is wet’ (dan gaat het over de Spreidingswet, en ineens niet meer over het vuurwerkverbod, bijvoorbeeld), rapporten met cijfers die zouden aantonen dat het allemaal wel meevalt en vervolgens nog wat klagen over rechtse stemmingmakerij – en de werkelijkheid van straten en wijken waar mensen geconfronteerd worden met decennia van wanbeleid. Lees over Engelen en kijk naar de beelden van duizenden Marokkaanse jongens die naar Spaans grondgebied zwemmen, en iedere politicus zou genoeg moeten weten.

Dat niet willen zien en niet willen benoemen, zit diep. Van de week liep een moslim met een machete door Parijs en reed een andere moslim op bezoekers van de Pride in Berlijn in. Ook bij Goedenavond Nederland moest het daar natuurlijk even over gaan, over deze haat tegen de lhbti-agenda. Het was, nota bene, een week waarin de lhbti-gemeenschap zelf aandacht vroeg voor de voortdurende bedreigingen vanuit de moslimwereld.

Maar wat deed WNL? Het liet oude beelden zien van het programma Nieuwsuur die duidelijk maakten dat op de homo-acceptatie op christelijk-reformatorische scholen ook nog niet optimaal is. Alsof, om een gevleugelde uitdrukking van collega Roelof Bouwman te citeren, het de bezorgers van het Reformatorisch Dagblad zijn die gewapend met machetes de Amsterdamse straten onveilig maken.

Steeds hetzelfde liedje

Het is steeds hetzelfde liedje: verbreden, veralgemeniseren, relativeren, een smoes om weg te kijken, en dan gaan klagen over een zwijgend kabinet, met de boodschap dat jijzelf het veel beter zou doen. Dat is geen ‘moreel leiderschap’, maar plat opportunisme gebaseerd op flinterdunne emoties.

Zolang dat doorgaat, gaan we nog heel veel Geesterens en Engelens zien. De mens, zei de Engelse dichter T. S. Eliot, kan niet veel werkelijkheid verdragen. Dat is in z’n algemeenheid vast waar, maar het zou niet voor politici moeten gelden met de verantwoordelijkheid om de migratie, als het grootste probleem van het land, in de buurt van een oplossing te brengen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Geen oplossing voor de asielcrisis, maar wel een geheven vingertje: daar is Jesse Klaver weer verscheen eerst op Wynia's Week.

Als minister van Volksgezondheid (2018-2021) verzette de Duitse CDU/CSU-politicus Jens Spahn (1980) zich in 2020 tegen de legalisering van draagmoederschap. Draagmoederschap bleef daarmee in Duitsland verboden. Maar vorige week werd bekend dat het leven ook voor Spahn, sinds mei vorig jaar fractievoorzitter van zijn partij in de Duitse Bondsdag, toch sterker was dan de leer. En dat in zijn opvatting wetten en regels wel voor de samenleving golden maar klaarblijkelijk niet voor politici zelf.

Met Daniel Funke, de man met wie hij in 2017 in het huwelijk is getreden, heeft hij via een Amerikaanse draagmoeder een kind gekregen. Toen dat een week geleden bekend werd, liep dat uit op een zo grote rel dat Spahn zijn functie binnen een dag moest neerleggen – waarbij hij het argument gebruikte dat het stichten van een gezin met zijn politieke functie onverenigbaar was.

Hopen op een aanbod

Ook in Nederland hebben we een politicus die met zijn vriend graag een kind zou krijgen via een buitenlandse draagmoeder: Rob Jetten, momenteel premier van het land. Maar tot nog toe vond hij het te duur. Onze premier, toen nog D66-kamerlid, en zijn Argentijnse verloofde, Nicolás Keenan, hadden begrepen dat zij als homostel moesten uitwijken naar de Verenigde Staten, waar draagmoederschap al gauw zo’n 150.000 dollar kost, en dat vond Jetten ‘echt een bizar bedrag’.

In Nederland is het volgens Jetten ‘best slecht geregeld’. Je mag een vrouw niet vragen draagmoeder van jouw kind te worden; zij moet dat uit zichzelf aanbieden. ‘Dus moet je hopen dat je tegen iemand aanloopt die draagmoeder wil zijn en jouw kinderwens in vervulling wil laten gaan. Wij hebben in onze omgeving nog niemand gevonden die staat te springen om dit te gaan doen. Misschien is dat wel iets moois voor 2025’, zei hij begin januari 2025, ‘dat we iemand vinden die zegt: voor deze twee mannen zou ik heel graag een kind op de wereld zetten’.

Of het in 2025 is gelukt, is niet bekend, en ook niet of het dit jaar is gelukt of gaat lukken, maar er staan wettelijke veranderingen op stapel. Nog altijd staan er ook hier in Nederland, evenals in Duitsland, wetten in de weg en praktische bezwaren. Maar er ligt nu een wetvoorstel waarover de Tweede Kamer (volgens de huidige agenda) begin oktober gaat debatteren, en die wet moet het gemakkelijker maken dat wensouders (volwassenen met een kinderwens) gebruik maken van een draagmoeder om hun kinderwens te vervullen. De belangen van de wensouders wegen in de wet veel zwaarder dan de belangen van de draagmoeder en het kind dat uit draagmoederschap wordt geboren.

Twee soorten draagmoederschap

Draagmoederschap betekent dat een vrouw (de draagmoeder) zwanger wordt met de intentie het kind na de geboorte af te staan aan de wensouders. Dat zwanger worden van de draagmoeder kan op twee manieren tot stand komen:

* De eicel van de draagmoeder wordt bevrucht met het zaad van de wensvader of een donor. Dit gebeurt meestal via kunstmatige inseminatie. De draagmoeder is hier dus de biologische moeder van het kind waarvan zij zwanger is (laag-technologisch draagmoederschap).

* Via een ivf-behandeling wordt een embryo gecreëerd van de eicel en zaadcel van de wensouders (of donoren), dat vervolgens wordt ingebracht bij de draagmoeder (hoog-technologisch draagmoederschap).

Nederland ontmoedigt draagmoederschap

Draagmoederschap wordt niet alleen als oplossing voor medische onvruchtbaarheid gezien maar ook (en vooral) voor sociale onvruchtbaarheid onder stellen met een LHBTI-achtergrond. Zoals de openstelling van het huwelijk, vijfentwintig jaar geleden, een verworven recht is geworden, zo wordt ook het krijgen van kinderen steeds meer als een recht gezien (wat het niet is). Wat ook een rol speelt, is het feit dat de adoptie van buitenlandse kinderen sinds 2021 aan banden is gelegd. Mensen met een kinderwens (de wensouders) wijken sindsdien in toenemende mate uit naar de optie van het draagmoederschap.

Het verschijnsel draagmoederschap is in Nederland tot nog toe altijd ontmoedigd. Bemiddelingsbureaus zijn verboden. Draagmoeders mogen zich niet via advertenties aanbieden. Wensouders mogen niet op sociale media kenbaar maken dat ze een draagmoeder zoeken. Wensouders mogen een vrouw niet betalen om een kindje voor hen te dragen.

Wetsvoorstel

Ons huidige kabinet wil draagmoederschap gemakkelijker en toegankelijker maken. Een wetsvoorstel (dat overigens al onder het derde kabinet Rutte is geschreven en medio 2023 door toenmalig minister Franc Weerwind naar de Kamer is gestuurd) wordt in week 36 in de Tweede Kamer besproken.

Het wetsvoorstel wil de volgende zaken regelen:

– Een nationale draagmoederbank moet wensouders en draagmoeders aan elkaar gaan koppelen.

– De wensouders en de draagmoeder dienen een verzoek in bij de rechter, vóór de conceptie plaatsvindt. Als de rechter zijn goedkeuring verleent, dan zijn de wensouders vanaf de geboorte direct de juridische ouders van het kind. De rechter toetst of de draagmoeder vrijwillig instemt met het traject.

– De ‘draagmoederovereenkomst’ kan tot uiterlijk drie maanden na de geboorte bij de rechter worden herroepen.

– De draagmoeder beslist gedurende de zwangerschap zelf over medische ingrepen bij haarzelf en het kind en over een eventuele abortus.

– Internationaal draagmoederschap wordt makkelijker gemaakt.

De zorgen gaan in eerste instantie uit naar het internationale draagmoederschap. De Nederlandse rechter speelt dan geen rol meer; er wordt vertrouwd op een toets in het buitenland. In 2016 bracht een staatscommissie een rapport uit over ‘herijking ouderschap’ (Kind en ouders in de 21^ste eeuw). Daarin sprak deze commissie vooral haar zorgen uit over de situatie van draagmoederschap in het buitenland. ‘In verschillende landen is de positie van de draagmoeder onvoldoende beschermd, is het onderscheid tussen draagmoederschap en kinderkoop niet scherp te maken en ligt zelfs kinderhandel op de loer.’ Het gevaar van commercieel draagmoederschap is in het buitenland dus heel groot.

Daar komt nog bij dat afstammingsinformatie in het buitenland vaak onbetrouwbaar is. In Nederland worden de gegevens van alle mogelijke betrokkenen – zaaddonor, eiceldonor en draagmoeder – in een register vastgelegd. Deze Nederlandse waakhond voor de gegevens van donorconceptie (Cdkb) geeft zelf aan dat zij niet kan instaan voor de gegevens uit het buitenland.

Tijdelijk een vrouw huren

De indruk is dat het belang van de wensouders leidend is in het nieuwe wetsvoorstel. De bedoeling van het wetsvoorstel is om de procedures voor wensouders korter en gemakkelijker te maken, via onder meer counselinggesprekken en een rechterlijke toetsing voorafgaand aan de zwangerschap. De rechten van het kind (om uiteindelijk te mogen weten wie zijn/haar echte ouders zijn) en de sociale positie en eventuele emotionele problemen van de draagmoeder worden genegeerd of gebagatelliseerd.

Draagmoederschap roept een wereld in het leven waarin twee partners die sociaal onvruchtbaar zijn maar toch een kind willen, tijdelijk een vrouw kunne n huren om hun kinderwens in vervulling te laten gaan – waarbij de rechten van het kind en van de draagmoeder ondergeschikt worden gemaakt aan het project van de wensouders. De weg naar deze wereld kan in het Kamerdebat van oktober worden geopend.

CDA is verdeeld

Hoe de stemverhoudingen precies gaan liggen, is nu nog niet bekend, maar het CDA lijkt het voorstel om tot een ‘goede regeling’ te komen, te gaan steunen. Tijdens het debat over de regeringsverklaring, begin februari van dit jaar, zei Henri Bontenbal: ‘Iets wat al gebeurt in de praktijk en waarvan je niet wilt dat het misgaat, zou je moeten willen normeren als politiek.’

Maar de partij is verdeeld. In het partijblad Christen Democratische Verkenningen (CDV) van maart dit jaar schreef Gerben Horst, duovoorzitter van het LHBTI-netwerk binnen het CDA (CDA Pride), dat het centraal stellen van het belang van het kind slechts ‘een morele reflex’ is. Het gaat om de vraag of het kind ‘duurzaam in liefdevolle verantwoordelijkheid wordt gedragen’. De tegenstem in dit nummer van CDV werd vertolkt door Maarten Neuteboom, die zich afvroeg of de kinderwens van volwassenen een afdoende rechtvaardiging is om een kind ‘één of zelfs beide biologische ouders te onthouden’.

‘Een nieuw adoptieschandaal’

Bontenbal benadrukt graag dat zijn CDA ‘een moreel en ethisch kompas’ heeft. Hij stoort zich aan de houding van ChristenUnie en SGP, die zich tegen het wetsvoorstel hebben uitgesproken. De ChristenUnie, bij monde van Mirjam Bikker, omdat er ‘grote risico’s op misstanden’ bestaan; de SGP omdat ‘de politiek niet moet overgaan tot wetgeving die opnieuw leidt tot een bewust georganiseerde scheiding van moeder en kind’.

De SGP verwees met die zin naar de excuses die het kabinet begin deze maand maakte aan afstandsmoeders die vroeger werden verplicht om hun kind ter adoptie af te staan. Dit argument is ook aangedragen door Christel Don, schrijfster van een boek over Afstandsmoeders. Als het belang van de wensouders leidend wordt, gaat de geschiedenis zich herhalen, schreef zij in NRC.

De bezwaren van de ChristenUnie vinden steun tot in de kringen van de rechterlijke macht en bij hoogleraren. Familierechters vrezen een ‘nieuw adoptieschandaal’ en Britta van Beers – hoogleraar recht, ethiek en biotechnologie – zei in maart in de Volkskrant dat niet de wens van de ouders, maar de rechten van het kind en de draagmoeder centraal moeten staan in de wetgeving.

Bontenbal kan wel zeggen dat het CDA nog altijd een eigen moreel kompas heeft, maar waarnemers komen steeds meer tot de conclusie dat het CDA – waarvan de constituerende partijen toch ooit zijn opgericht om de wil Gods den volke kond te doen – van God losraakt. In het al even zeer gevoelige debat over proeven met late abortussen (22-24 weken) zonder medische indicatie, zei CDA-woordvoerder André Poortman dat hij geen ethische norm wil stellen maar het alleen wil hebben over de oorzaken die ten grondslag kunnen liggen aan de wens om een abortus op een foetus van 22-24 weken uit te voeren.

Volgend jaar?

De dominante redenering in het debat over draagmoederschap is vooralsnog dat onvruchtbaarheid, sociale (bij LHBTI-koppels) of medische wensouders toch wel naar een draagmoeder doet zoeken en dat kun je dan maar beter legaliseren en begeleiden. Dus lijkt het erop dat Jetten en zijn verloofde hun kindje zullen krijgen – vorig jaar is het klaarblijkelijk niet gelukt, en dit jaar voorzover bekend ook nog niet, maar ergens in de loop van volgend jaar zal de weg wel eens gebaand kunnen zijn.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Krijgt Rob Jetten zijn kindje? verscheen eerst op Wynia's Week.

De discussie over migratie en asiel bereikte eind mei/begin juni de Tweede Kamer in een wat ongemakkelijk debat waarin de vraag nadrukkelijk aan de orde kwam wie of wat een echte Nederlander is. Dat debat ging eigenlijk over de ‘normalisering’ van extreemrechts gedachtegoed, mede naar aanleiding van enkele uitspraken van ex-PVV’er Gidi Markuszower.

U weet nog wel, dat debat waarin Jesse Klaver probeerde om de coalitie te verleiden tot het standpunt dat PVV, JA21 en Markuszower ‘af’ zijn en hij zelf dus de enige geloofwaardige partner voor het vinden van meerderheden in beide Kamers zou zijn.

De pijlen van links richtten zich niet alleen op Markuszower, maar vooral op Lidewij de Vos van Forum voor Democratie. Zij zou, op een congres in Portugal, het Nederlanderschap etnisch en exclusief gedefinieerd hebben. Een Nederlander is een autochtone Nederlander, inheems want geboren op Nederlandse bodem, blank. Uitheemse Nederlanders hebben wel een Nederlands paspoort, maar zijn geen echte Nederlanders, want ze zijn hier niet geboren en delen niet in de cultuur van de hier-geborenen.

Oude Polygoon-journaals

Die exclusieve visie op het Nederlanderschap heeft iets nostalgisch, weerspiegelt de beelden van de oude Polygoon-journaals, waar je naar terug kunt verlangen omdat het toen nog niet zo vol was hier, veiliger, overzichtelijker, vertrouwder. Die wereld bestaat niet meer, de jaren van de wederopbouw en de loonexplosie, van welvaart en vrijheid en vertrouwen. Wie deze wereld heeft gekend, ervaart verlies, en dat is een begrijpelijk en fatsoenlijk sentiment.

Die wereld bestaat niet meer, met name als gevolg van de immigratie van grote groepen mensen, gastarbeiders en vluchtelingen, mensen met een andere huidskleur, een andere cultuur, een ander geloof. Dit nieuwe palet heeft geleid tot onvoorspelbaarheid en geweld. De Nederlandse vrijmoedigheid van bezorgde heren als Pim Fortuyn en Theo van Gogh heeft hen het leven gekost.

De nieuwe werkelijkheid is een feit maar geen ideaal. Ze leidt tot de marginalisering van veel autochtone Nederlanders, die goede burgers zijn geweest maar nu moeten toezien hoe hun gerechtvaardigde verlangens (veiligheid, een huis, bestaanszekerheid) worden genegeerd en hoe de laatste restjes cohesie worden ondermijnd door een aanhoudende toestroom van asielzoekers. Lokale autonomie wordt hardhandig onderdrukt door een minister van Asiel die de instroom maar niet onder controle krijgt en geen grip heeft op het geweld in Ter Apel.

Die nieuwe werkelijkheid van het moderne Nederland wordt goed gepraat door dagdromers die inclusieve waarden propageren. Ieder beroep op het eigene, onvervreemdbare en ononderhandelbare wordt daarbij verdacht gemaakt. Je bent al gauw nationalistisch, rechts, radicaal-rechts of extreemrechts als je het eigene benoemt.

En toch moeten we dat blijven doen, want er is een vorm van trots, van patriottisme die gepast en geboden is. Trots op een geschiedenis, een cultuur, een taal, een landschap, een vorm van samenleven waarmee je bent opgegroeid, die je je eigen hebt gemaakt en die je wilt doorgeven. Trots op wat Nederlanders in de loop der eeuwen in deze lage landen bij de zee hebben opgebouwd, trots op het respect voor de menselijke waardigheid die grenzen aan de macht van de overheid heeft gesteld, trots op de scheiding die we tussen kerk en staat hebben aangebracht, trots op de arrangementen die we hebben bedacht om het leven in een pluriforme samenleving te ordenen, trots op dichters en schrijvers die we hebben gelezen en die ons hebben ontroerd, trots op een cultuurlandschap waarin menselijke activiteit en natuur harmonieus samengingen.

Linkse nonchalance

Deze trots – en al die vormen van gepaste trots samen heet patriottisme, de liefde tot een vaderland – wordt getart door linkse nonchalance en karakterloosheid, in zijn ergste vorm belichaamd in ‘islamogauchisme’, het onzalige verbond tussen links en het nieuwe geloof van de islam in zijn meest rabiate, occidentalistische vorm: wat beide verenigt is een afkeer van de westerse beschaving die te ‘wit’, niet ‘woke’, te materialistisch en te individualistisch is.

In dat krachtenveld is er één totempaal waar alle Nederlanders (autochtoon en allochtoon) met elkaar omheen moeten gaan zitten. In de huidige chaos is er één cordon sanitaire dat we met elkaar moeten optrekken. En die onaantastbare en ononderhandelbare kern bestaat in een besliste bereidheid om de arrangementen die we met elkaar over de tijd in lange discussies hebben opgebouwd, onvoorwaardelijk te verdedigen.

Die arrangementen kun je benoemen als de spelregels die we met elkaar hebben afgesproken, onze constitutie. Vrijheid voor burgers staat daarbij centraal, sinds Thorbecke, sinds 1848: vrijheid van expressie, associatie en religie. Geen almachtige, activistische overheid, geen autocratie, geen tirannie van de meerderheid. Maar die vrijheid impliceert dat iedereen die die vrijheden voor zichzelf opeist, diezelfde vrijheden aan een ander niet misgunt.

Geen tolerantie voor intoleranten

Geen tolerantie dus voor de intoleranten, voor mensen die een heilig geschrift principieel boven onze constitutie stellen, of op welke manier dan ook de vrijheid die ze zelf genieten, zouden willen misbruiken om de macht te veroveren en diezelfde vrijheid vervolgens voor anderen af te schaffen.

Geen tolerantie voor mensen die niet bereid zijn om geschillen verbaal en vreedzaam op te lossen, maar naar geweld of intimidatie grijpen. Of om een actueel onderwerp te noemen, nu duizenden, in Nederland woonachtige vrouwen en meisjes in deze vakantieperiode het gevaar lopen om in hun land van herkomst (Soedan, Somalië) te worden besneden: de aanwezigheid in Nederland van mensen die met een volkomen gebrek aan respect voor de menselijke waardigheid deze handeling willen verrichten, betekent dat wij mensen hebben toegelaten die hier niet horen.

Nederlanderschap wordt dus niet bepaald door huidskleur of religie maar door het verinnerlijken en onderschrijven van verworven spelregels en fatsoenlijke omgangsvormen. Wie dat niet doet, en niet deelt in deze westerse, liberale cultuur waarop wij terecht trots zijn, hoort er niet bij en moet dat te verstaan krijgen – ook al heeft hij (inmiddels) een Nederlands paspoort. Een cultuur is exclusief wil zij blijven voortbestaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is iedereen die hier woont een echte Nederlander? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het CDA heeft deze week op opvallende wijze positie gekozen. In een brief aan zijn achterban en in een groot interview met het Nederlands Dagblad sprak Henri Bontenbal zich onomwonden tegen een nieuw kinderpardon en kerkasiel uit. In een rechtstaat moeten uitspraken van de rechter gerespecteerd worden. Als een asielverzoek, vaak na een lange en zorgvuldige procedure, wordt afgewezen en een asielzoeker wordt uitgewezen, dan moet daaraan gehoor worden gegeven – hoe lang de eventuele kinderen ook al in Nederland verblijven en hoe verworteld zij hier ook zijn geraakt.

12 jaar procederen

De casus heeft een gezicht gekregen in de Oezbeekse familie Babayants: vader Aleksandr, moeder Karina en hun vier kinderen (waarvan de jongste twee in Nederland zijn geboren): Aram (22), Ariana (15), Amelia (12), Aleksa (5). Zij vroegen in maart 2014 asiel aan omdat Aleksandr zich in eigen land (Oezbekistan) onveilig voelde vanwege het werk dat hij voor de veiligheidsdienst had verricht. In september 2014, minder dan zes maanden na de aanvraag, werd het asielverzoek afgewezen. Babayants ging in beroep, en dat beroep werd in juli 2016 afgewezen.

In 2017 volgden twee nieuwe asielverzoeken, die binnen twee maanden zowel door de rechter als door de Raad van State werden afgewezen. In 2019, het jaar van het kinderpardon onder Rutte-III, wilde de familie Babayants ook van deze speciale regeling profiteren, maar ook dat werd afgewezen omdat de kinderen toen nog geen vijf jaar in Nederland waren. In juni 2022 volgde een nieuw verzoek, nu met als argument dat de kinderen inmiddels westers waren. De IND wees dit nieuwe verzoek in maart 2023 af, de rechter en de Raad van State volgden deze afwijzing in april en september 2023. Een vijfde asielverzoek in juli 2024 werd in augustus 2024 afgewezen, en de rechter wees het beroep tegen deze beslissing in oktober 2024 af.

Toen, na 12 jaar procederen, moest het gezin Babayants toch echt terug naar Oezbekistan: de rechter vond de ouders niet zo getraumatiseerd dat zij de terugkeer van hun kinderen niet goed kunnen begeleiden. Maar de Babayants doken onder in de Open Hof-kerk in Kampen. Vijftig vrijwilligers houden daar een doorlopende kerkdienst gaande, die de overheid nu eenmaal niet mag verstoren, en voorkomen zo de uitzetting van het gezin. De familie Babayants verblijft nu al zo’n anderhalf jaar in deze kerk.

Het is nog maar de vraag of dit ‘kerkasiel’ in overeenstemming is met de eigen criteria van de kerken. De Raad van Kerken (waar de grote kerken van Nederland bij aangesloten zijn) heeft in een notitie bepaald dat kerkasiel alleen ‘in uiterste nood’ mag worden ingezet, bijvoorbeeld als er voor de asielzoeker bij uitzetting een levensbedreigende situatie kan ontstaan, of wanneer zijn mensenrechten ernstig geschonden dreigen te worden. Daarvan is bij de familie Babyants dus geen sprake. De organisatoren van het kerkasiel brengen alleen naar voren dat het voor de kinderen moeilijk kan zijn om zich in Oezbekistan aan het leven daar aan te passen.

‘Weer bespreekbaar maken’

De Kampense kerk organiseerde ook een petitie, waarbij op 23 juni j.l. 120.000 kaarten (‘#laatzeblijven’) aan de vaste Kamercommissie voor Asiel en Migratie werden aangeboden. Het gaat daarbij niet alleen om de familie Babayants. Het verzoek is om 420 ‘gewortelde’ asielkinderen, met hun ouders, niet uit te zetten maar asiel te verlenen.

Bij de overhandiging van die kaarten zei een D66-Kamerlid iets opvallends. ‘Ik vind een situatie waarin mensen letterlijk zijn opgesloten door muren niet gezond’, merkte hij op. Hij kondigde daarbij aan dat hij binnen de coalitie een uitzondering voor ‘schrijnende gevallen’ bespreekbaar wilde gaan maken.

De kans op zo’n ‘weer bespreekbaar maken’ leek groter te worden toen de Raad van State op 2 juli uitsprak dat drie gezinnen met in totaal zeven kinderen (uit Armenië en Nigeria) toch in Nederland mochten blijven. In het belang van de kinderen die al langdurig in Nederland verblijven. Dat belang woog zwaarder dan het belang van een restrictief toelatingsbeleid.

Heldere boodschap

Toen achtte Bontenbal het moment gekomen om zich uit te spreken. Zijn woordvoerder was niet aanwezig geweest bij de aanbieding van de 120.000 kaarten, omdat de fractievergadering die dinsdag was ‘uitgelopen’. Nu sprak de leider zelf, via een brief aan zijn CDA-achterban en via een groot interview in het ND. En het moet gezegd, zijn boodschap was helder.

‘In een rechtstaat bepaalt de rechter, niet de politiek’, probeerde Bontenbal de weg naar een nieuw kinderpardon af te snijden. Hoe schrijnend een gedwongen terugkeer ook kan zijn, de schuld ligt uiteindelijk bij de almaar door procederende ouders. ‘Het zou een slechte prikkel zijn in het systeem om “onder het mom van: belang van het kind” iedereen in Nederland te houden. Het is een prikkel die ouders beloont voor gedrag dat niet in het belang van kinderen is. Ik vind het ethisch niet verantwoord. Want wat zeg je tegen alle ouders die wél in het belang van hun kinderen hebben gehandeld? Die wél uitspraken van rechters hebben nageleefd?’ En ook: ‘Barmhartigheid en rechtvaardigheid hoeven niet tegenover elkaar te staan. Maar de overheid kan en moet grenzen stellen aan wie in Nederland mogen blijven.’

Naastenliefde en barmhartigheid niet leidend

Bontenbal verwees naar eerdere afspraken uit 2019, toen er voor het laatst een kinderpardon kwam, in ruil voor het afschaffen van de discretionaire bevoegdheid van de minister. Het CDA had die deal gesteund, maar onder het uitdrukkelijke beding dat het kinderpardon voor nieuwe gevallen zou verdwijnen (de Afsluitingsregeling). ‘Een nieuw kinderpardon doet geen recht aan de gemaakte afspraken’, aldus Bontenbal nu.

Bontenbals positiekeuze ligt ook in het verlengde van uitspraken van zijn minister van Asiel, Bart van den Brink. Die zei eerder dit jaar al dat ook voor hem de rechtvaardigheid voorop staat en dat hij voor kerkasiel geen uitzondering wil maken. En in zijn campagneboek Het kan echt anders (september 2025) schreef Bontenbal ook al dat naastenliefde en barmhartigheid voor de overheid geen leidende principes kunnen zijn. De overheid moet zich aan de regels van een rechtvaardig asielbeleid houden, en ook de ‘uitgeprocedeerde vluchteling’ moet dat doen.

Onmiddellijk na zijn stellingname meldde het radicale deel van zijn achterban zich in het huisorgaan, het dagblad Trouw. Usual suspects als oud-senator Rein Willems, oud-CNV-voorzitter Doekle Terpstra en natuurlijk oud-Kamerlid Kathleen Ferrier protesteerden tegen de beslissing van hun partij en bepleitten een kinderpardon dat om de zeven jaar zou moeten worden verstrekt.

‘Katholiekere’ presentatie

Waarom heeft Bontenbal van de week zo scherp positie gekozen in een debat dat voor een deel van zijn achterban zo gevoelig ligt? Het is ongetwijfeld een manmoedige poging om zijn CDA op de verrechtste electorale markt te positioneren als een partij die wél – na het mislukte experiment van het kabinet-Schoof – een streng en rechtvaardig asielbeleid weet te realiseren. Geen pardon. Uitgeprocedeerde asielzoekers dienen te vertrekken en de instroom moet – via Europese regels en nationale aanvullingen – dalen.

Een spraakmakend deel van zijn eigen achterban – de Ferriers en de Terpstra’s – hebben die lijn in de afgelopen decennia systematisch gesaboteerd. Zij sputterden deze week nog wat na, maar duidelijk is dat hun rol wat Bontenbal betreft is uitgespeeld. Een derde deel van het electoraat zit tegenwoordig bij rechtse(re) partijen, en het CDA heeft veel aan die partijen verloren, vooral in het zuiden. Die kiezers moeten worden teruggewonnen met een ander asielbeleid en een partij die zich minder calvinistisch, ‘katholieker’ presenteert en daarmee ook voor niet-gelovigen weer aantrekkelijker wordt. De oude gereformeerde voorstanders van ‘naastenliefde’ en ‘barmhartigheid’ moeten daarbij genegeerd worden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Henri Bontenbal keert zich tegen kinderpardon en kerkasiel in manmoedige poging om zijn CDA aantrekkelijk te maken voor de rechtsere kiezers verscheen eerst op Wynia's Week.