‘Wederopbouwmissie,’ was de politieke kwalificatie van de militaire inzet in Afghanistan tussen 2006 en 2014. Bijna 30.000 Nederlandse militairen dienden in dat land. Het oogmerk was ‘3D’: defensie, development (ontwikkeling) en diplomatie. Soldaten sloegen waterputten en legden asfaltwegen aan. Ze beveiligden vergaderingen van dorpsoudsten en droegen eraan bij dat meer kinderen naar school gingen.

Maar ‘wederopbouwmissie’ was ook een politieke kreet van centrumrechtse kabinetten om steun te krijgen van de linkse oppositie. Het was een eufemisme, want uiteindelijk bleek ook in de Afghaanse provincie Uruzgan wat een kerntaak is van soldaten: dodelijk geweld toepassen. Naast alle goede ‘cimic’-werken (civiele – militaire samenwerking) komt het werk van een militair uiteindelijk neer op zo nodig schieten.

Vastigheid en zelfvertrouwen

Over het doden van je vijand wordt in Nederland meestal besmuikt gesproken. Zelfs in het leger worden eufemismen gebruikt als ‘buiten gevecht stellen’ of ‘neutraliseren’. Maar kapitein Jozef Gepken (43) van het 11 Infanteriebataljon Garderegiment Grenadiers en Jagers (onderdeel van de Luchtmobiele Brigade) is er eerlijk over. Hij diende als soldaat in Uruzgan en heeft een aantal vuurgevechten beleefd, waarbij hij meemaakte dat collega’s sneuvelden of zwaargewond raakten, en waarbij hij Talibanstrijders heeft gedood. Veel van zijn collega’s maakten dat ook mee, maar waarschijnlijk kan niemand de gevechtservaringen zo treffend verwoorden als Jozef Gepken.

‘Een vuurgevecht is een minder grote psychologische schok dan je zou denken,’ begint Gepken. ‘Je hebt oorlogsfilms gezien en daardoor komen veel gebeurtenissen je min of meer bekend voor. Natuurlijk moet je nu – anders dan in de bioscoop – voor je leven vrezen, maar het is eigenlijk net als de eerste keer seks. Ineens is het voorbij en denk je: was dit het nou?

‘Je bent er natuurlijk op voorbereid tijdens allerlei oefeningen en het zogenoemde opwerkingstraject voorgaande aan de militaire missie. Oorlog is chaos, maar tijdens zo’n vuurgevecht ga je behoorlijk gestructureerd te werk. Niet als een vechtmachine, zo bedoel ik het niet. Je hebt je drills, waardoor je bijvoorbeeld het aantal geloste schoten blijft tellen, zodat je weet wanneer je je magazijn moet wisselen. Dat wisselen doe je ook vanuit een automatisme, zonder er veel over na te denken. De getrainde routine geeft vastigheid en zelfvertrouwen. Daardoor valt die chaos van het gevecht wel mee, eigenlijk. Over het beschieten van je tegenstanders, het aangaan van een vuurcontact, denk je wel degelijk na. Je probeert het gevecht zo veilig mogelijk te voeren. Eerst denken, dan pas doen. Behalve als er ineens op je wordt geschoten, dan vuur je meteen terug.’

Gepken diende van juli tot december 2007 als soldaat in Uruzgan. Enkele van zijn maten kwamen om bij – wat militairen eufemistisch noemen – TIC’s. Die afkorting staat voor Troops In Contact en het betekent een direct vuurgevecht. Hij herinnert zich de eerste TIC nog precies. Het was op 20 september 2007.

‘We waren in een hinderlaag van de Taliban gelopen. Er ontstond een vuurgevecht. Op een zeker moment moest ik een betere vuurpositie innemen en daarvoor moest ik met wapen en volle bepakking een veld oversteken. Terwijl ik over dat veld rende, werd op mij geschoten. Ik hoorde kogels uit een AK-47 Kalasjnikov langs mijn oren fluiten. Kogels uit een AK-47 hebben een typisch geluid. Een heel hoge toon. Het geluid van een zweepslag. Ik heb filosofie, psychologie en rechten gestudeerd (niet afgemaakt) en in mijn jonge jaren speelde ik in bandjes. Het van jongs af aan bespelen van een muziekinstrument legt verbindingen in je hersenen. Misschien dat ik daardoor meer geprikkeld raak door bepaalde geluiden dan door beelden of geuren. Op het laatst in Afghanistan kon ik aan het geluid horen of een mortier van 107 mm, van 81/82 mm of van een kleiner kaliber op ons werd afgevuurd.

‘Dat geluid van die AK-74 hield me bezig, terwijl ik over dat veld rende. Ik was op die hoge tonen van de Kalasjnikov-kogels aan het reflecteren. Misschien dat ik daardoor geen angst voelde, althans niet meteen. Vele jaren later, toen ik al lang terug was uit Afghanistan en met mijn vrienden vakantie vierde in Tsjechië, gingen we naar een schietbaan. Bij aankomst verstijfde ik. Mijn nekharen gingen recht overeind staan. Dit was niet prettig. Ik hoorde geweerschoten. Onmiskenbaar werd op die baan met AK-47’s geschoten.’

Onbewust overlevingsinstinct

Tijdens het vuurgevecht lig je onder dekking. Je hoort dat her en der kogels inslaan, ook tegen het muurtje waarachter je dekking hebt gezocht. Of je zit in een pantserwagen en je hoort dat kogels inslaan op de carrosserie. Je instinct zegt dat je je schuil moet zien te houden, maar dan zal de vijand een granaat op je afvuren en je overrompelen. Dus moet je uit je dekking komen en terugvuren op de vijand. Je moet het gevecht winnen.

Gepken: ‘Het gevoel dat je dan hebt, is ongeveer hetzelfde als ik nu tegen jou, hier in dit café, zou zeggen dat je je ogen dicht moet doen en dat ik jou dan binnen dertig seconden wel of niet een zware stomp in je gezicht zou geven. Jij wacht in het isolement van je gesloten ogen op die vuistslag of op géén vuistslag. Dat is ongeveer wat je moet trotseren. Natuurlijk word je als militair geselecteerd op een bepaald psychologisch profiel: moed en gevechtsbereidheid. Je wordt er ook op getraind. Er is een oefening waarbij je geboeid en geblinddoekt in het zwembad moet springen. Dat traint je om vertrouwen te hebben dat je het gevecht overleeft. Je vertrouwt ook op je maten, want je weet dat je er niet alleen voorstaat. Er zijn momenten dat de angst aan je voorbijgaat. Toen ik achter dat muurtje lag, dacht ik opeens: “Is er nu wel een God?” Nee, ik kom uit een rooms-katholiek gezin, maar ik ben sinds dat vuurgevecht niet gaan geloven. Ik ben ook niet gaan roken, zoals sommigen.’

Tijdens het vuurgevecht was Gepken van alles tegelijk: bang, verdrietig, boos. ‘Er gaat van alles door je heen. Er is ook een onbewust overlevingsinstinct. We slaakten geen rauwe kreten, zoals in de oorlogsfilms. Op een bepaalde manier is het vuurgevecht heel erg Zen. Je bent je buitengewoon bewust van alles om je heen, extreem bewust van het hier en nu. Je ruikt de munitiedampen, het zweet van je maten, de geur van het zand. Je zintuigen raken zó geprikkeld dat het lijkt of ze automatisch van stand 6 op stand 11 werden gezet. Het besef van gevaar komt achteraf.’

Bij het vuurgevecht op 20 september 2007 sneuvelde zijn kameraad Tim Hoogland, een jongen van 20 jaar, net als Gepken afkomstig uit een dorp in Noord-Oost-Nederland. ‘We wisten dat hij was afgevoerd, maar wisten niet hoe het met hem was. We hoorden pas later dat hij direct dodelijk was getroffen. We waren niet eens zo ver van ons kamp in Deh Rawod, Uruzgan. Drie maanden tevoren was de slag om de Choravallei, waarbij de Nederlanders een grote hoeveelheid Taliban-strijders verdreven. Die trokken rond en verplaatsten zich begin september naar de omgeving van Deh Rawod. Wij arriveerden al een paar maanden daar en waren gewend aan een normaal straatbeeld. Opeens zagen we geen vrouwen en kinderen meer in het stadje. De straten waren goeddeels verlaten. Je zag alleen nog military aged men. Het was de beklemmende sfeer van een spookstad in een western. We hebben er een uitdrukking voor: “Het spek begint te stinken.” Tijdens een patrouille hielden we een busje staande, waarin acht mannen zaten. Overduidelijk waren het Talibanstrijders, maar ze waren niet bewapend en op grond van onze geweldsinstructie moesten we hen laten gaan. Dat was het moment dat we het dichtst bij de vijand kwamen. Ook wel een beetje soldatenromantiek: we wisten van elkaar dat we elkaar nog eens zouden treffen, waarschijnlijk op het slagveld. Een paar dagen later was het inderdaad zover.’

Er is geen plaats voor mededogen met je tegenstander. Gepken: ‘Tot op zekere hoogte is het functioneel om je tegenstander te de-humaniseren. Het militaire taalgebruik kent daarvoor eufemismen. TIC is een vuurgevecht. Neutraliseren betekent uitschakelen. OPFOR staat voor opposition forces en dat is je vijand. Dit hoort bij de professionalisering van het geweldsgebruik. In je taal neem je afstand tot degene die je moet bestrijden. Maar schelden werd niet getolereerd. Als leden van je peloton beginnen over ‘kut-Afghanen’ ontstaat verloedering en normvervaging. Dat kan ontaarden in geweld tegen onschuldige burgers. Woorden als “haatbaarden” en “jurken” waren taboe, want ook daarmee ben je verkeerd bezig.’

Morele zuiverheid

Morele zuiverheid is geboden, want alleen dan is het doden van je tegenstander te billijken. Gepken: ‘Tijdens diverse vuurgevechten heb ik op tegenstanders geschoten en ik weet vrijwel zeker dat ik sommigen heb gedood. Mijn rechtvaardigheid daarvoor is tweeledig. Ik geloofde in onze missie. Het besluit tot uitzending naar Uruzgan werd genomen door de Tweede Kamer der Staten-Generaal, die door de Nederlandse bevolking was gekozen. Als militair ben ik het instrument van de wil van het Nederlandse volk. Ik stond er ook zelf achter. Ik sta er nog steeds achter. Dat is mijn tweede rechtvaardiging. Wij gingen naar Uruzgan om daar het terrorisme te bestrijden en de zwakkeren te beschermen. Ik was bereid daarvoor mijn leven te geven. Ik zie mezelf graag als idealist. Zie wat er nu gebeurt in Afghanistan en je gelooft echt weer in onze missie.’

Tijdens een vuurgevecht zoek je niet naar ideologie. Dan is het puur overleven. ‘Is onze westerse filosofie beter dan die van de Taliban? Misschien, maar tijdens zo’n vuurgevecht is dat niet relevant. Dan strijd je niet voor dat soort dingen, je strijdt niet eens voor jezelf. Je doet het alleen voor de man die naast jou achter dat muurtje ligt. Lijfsbehoud voor je maten en dan pas voor jezelf. In die volgorde. Achteraf denk ik: die mannen die ik gedood heb, zijn ook ooit een jongetje van zes jaar geweest, dat graag met een bal speelde of eens lief werd geknuffeld. Maar ja, ze hadden de pech ons peloton te treffen en toen kwam het tot dat vuurgevecht. Tijdens het schieten, zie je hen niet als voormalige jongetjes van zes. Pas nu ik er bijna twintig jaar na dato aan terugdenk, realiseer ik me dat ze ooit ook kinderen waren. Van alles wat er gebeurde en wat ik toen deed, is dat het moeilijkste om te verwerken.’

Met wie moest hij, terug in Nederland, delen wat hem was overkomen? ‘Ik had bij thuiskomst moeite aan mijn ouders te vertellen dat ik mensen had gedood. Ik kom uit Barger-Compascuum, een dorp in Drenthe. Op een dag vertelde ik het thuis aan mijn vader. Die reageerde heel nuchter: “Je moest doen wat je deed.” Later droomde ik een keer dat ik samen met mijn vader op het dak van de garage bij ons thuis een vuurpositie hadden ingenomen en dat Talibanstrijders op ons afstormden. Wij lagen achter zandzakken op het dak van de schuur en openden het vuur. Ik vertelde hem over die nachtmerrie. Ook toen reageerde hij zonder afkeuring, zonder waardeoordelen, begripvol. Hij vroeg uit welke richting die Taliban kwamen. Dat was ongekleurde belangstelling en daaruit sprak warmte. Mijn vaders nuchterheid heeft mij geholpen.’

Soldaten houden het nu eenmaal graag feitelijk. Geen paniek of emotionele uitbarstingen. Nuchter kijken uit welke richting de vijand op je afkomt: uit het dorp of vanaf de hei. Alleen dat helpt je te begrijpen wat er is voorgevallen.

Gepken: ‘Onder soldaten is zwarte humor een methode om met stressvolle herinneringen om te gaan. Op het kamp in Uruzgan hadden wij in de verblijfsruimte van ons peloton een whiteboard waarop we met vilstift noteerden hoe vaak we direct beschoten werden, hoe vaak we indirect vuur meemaakten en hoe vaak we bermbommen hadden aangetroffen. Die laatste categorie hadden we onderverdeeld in: a) opgespoord en b) overheen gereden en geëxplodeerd. Onze oorlogsinspanning als een morbide scorebord. Uit de psychologie weet ik dat het een strategie is om je herinneringen te verwerken.’

Onderzoek naar leiderschap

Na het half jaar in Uruzgan verliet Gepken in het leger om er na drie jaar weer in terug te keren. In 2016 ging hij de Militaire School (onderofficiersopleiding) en in 2019 naar de Koninklijke Militaire Academie (officiersopleiding). Hij doorliep de rangen en is nu kapitein.

‘Na terugkeer uit Afghanistan, werd ik benaderd door de Nijmeegse antropoloog professor Tine Molendijk die onderzoek deed naar leiderschap in gevechtssituaties. Zij vroeg mij ook over mijn ervaringen te vertellen aan haar studenten van de NLDA, de Nederlandse Defensie Academie. Ik geef nu gastcolleges over leiderschap en ethiek.’

Hoe reageren de Cadetten op zijn verhaal? ‘Elke klas is natuurlijk een tikkeltje anders. In het begin sta ik als kapitein met rode baret en parachutisteninsigne tegenover ze. Ik ben nogal groot van gestalte en ik snap dat ik behoorlijk intimiderend kan zijn. Maar ik ben benaderbaar, warm en durf me kwetsbaar op te stellen. Ik vind dat je als commandant dat ook moet doen, jezelf kwetsbaar tonen. Als dat duidelijk wordt bij de leerlingen, beginnen ze open vragen te stellen, ze worden directer, persoonlijker. Dan geven ze zichzelf ook bloot. Ze stellen de vragen over geweldsgebruik die ze ook aan zichzelf stellen. Dat is de betekenis van die gastcolleges.’

Eerst nadenken, dan pas doen. Gepken, commandant van een compagnie (circa honderd militairen), is overtuigd van de ‘opdracht gerichte commandovoering’: militairen moeten vooraf nadenken over hun tactieken en desnoods hun commandant weerspreken. ‘We gaan de strijd aan als een groep militairen die wil nadenken over geweldsgebruik. Voorafgaand aan een opdracht stelt iedereen talloze vragen aan de commandant. Dit staat volledig haaks op het idee van militairen die als een vechtmachine alleen maar uitvoeren wat van hogerhand wordt bevolen. Nee, we willen het zo goed mogelijk doen en daarom stellen we eerst alle mogelijke vragen aan de commandant. De compagnie, het peloton, de groep bestaat uit nadenkende gasten, die kritische vragen stellen, zo lang als daar nog tijd voor is. Dat is wat ik wil uitdragen.’

Maakt het een verschil of hij in een toekomstige oorlog tegenover een andere soort vijand zal staan? Zijn de Russen in moreel opzicht een andere tegenstander dan de Taliban?

‘Nee, dat maakt geen verschil. Dat ligt besloten in mijn opmerking dat wij als militairen het instrument zijn van de Nederlandse Staat. Waar wij nodig zijn, daar gaan wij.’

Eerbetoon

‘In Nederland hebben we gewoon slimme soldaten, die ergens voor staan. Ze zijn overtuigd van hun missie. Je hoort wel eens over “sneuvelbereidheid” en “je kiest er toch voor om te sterven”. Maar dat is onzin. Je kiest daar niet voor. Je kiest ervoor je land te dienen, om iets te doen wat een mensenleven waard is. Dat is geen sneuvelbereidheid, maar gevechtsbereidheid.’

‘Pas na het vuurgevecht op 20 september 2007 hoorden we dat Tim Hoogland was gesneuveld. Moeilijk te accepteren dat een van ons was omgekomen. Hij werd nog naar de eerstehulppost overgebracht, maar hij was al overleden. We zouden hem nooit meer levend terugzien. Hij was een van de mitrailleurschutters in ons peloton. Weet je wat ik mooi vind aan het leger? Tim werd de eerstehulppost binnengebracht met zijn wapen nog bij zich en na zijn overlijden heeft iemand van het hospitaal dat wapen heel zorgvuldig gereinigd om het op een gepaste manier aan ons terug te kunnen geven. Een paar dagen later werd Tims Minimi-mitrailleur bij ons terugbezorgd. Het schoonmaken van een bebloede mitrailleur is geen fijn klusje. Elk onderdeeltje moet eruit worden gehaald en afzonderlijk worden schoongemaakt. Heel confronterend, omdat je weet dat de soldaat is omgekomen. Maar iemand van het hospitaal heeft die klus op zich genomen. Hij of zij wist hoe dat precies moest en wilde ons er niet mee belasten. We kregen het wapen in de oorspronkelijke staat terug. Het was als een eerbetoon aan Tim. Dat voelde goed.’

Terug naar Uruzgan

Een paar maanden geleden is Jozef Gepken voor het eerst vader geworden. Kijkt hij nu anders terug op zijn periode in de oorlogszone?

‘Er komt een dag dat ik mijn zoontje over dat vuurgevecht moet vertellen. Het is een dilemma. Moet je wel of niet vertellen dat je mensen hebt gedood? Als ik het vertel, hoop ik dat hij met dezelfde nuchterheid zal reageren als mijn vader. Dat ook hij zegt dat ik moest doen wat ik deed. Er zijn mensen die mij nu vragen of ik mijn zoon zal tegenhouden als hij ooit in het leger wil gaan. Je eigen kind als soldaat? Volmondig ja. Als ik voor een goede zaak mag strijden, dan mag hij dat ook. Zo werkt het. In mijn gezin en in mijn compagnie. Ik zal nooit iets van mijn kerels in de compagnie vragen wat ik zelf niet ook zou doen. Moeten zij iets doen, dan ik ook.’

‘Afghanistan is nu in handen van de Taliban en je ziet wat er gebeurt. Het is nu onmogelijk om er naartoe te reizen, maar zodra het kan, ga ik nog eens naar Uruzgan om de plek te bezoeken waar ik het gevecht heb gevoerd.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Soldaat Jozef Gepken, luchtmobiele brigade: ‘Russen of Taliban, dat maakt geen verschil. Als ze vuren, dan vuur je terug’ verscheen eerst op Wynia's Week.

CDA-burgemeester Raymond Vlecken van Weert eiste op hoge poten overleg met de defensietop. ‘We praten over mens en dier,’ zei de burgemeester. Het defensieterrein in zijn gemeente stond in brand, terwijl het wordt doorkruist door toeristische wandelpaden. Daar had Defensie rekening mee te houden.

De burgemeester kreeg vrijwel onmiddellijk een telefoontje van CDA-staatssecretaris Derk Boswijk van Defensie die ook op televisie (WNL) verklaarde dat Defensie het oefenprotocol zal aanpassen. Want zo werkt Nederland: van aangespoelde walvissen tot lekkende treinwagons en van bosbranden tot van huis weggelopen tieners, alle onheil wordt gevangen in een protocol. Er is zelfs een veiligheidsprotocol dat van kracht wordt als op een provinciale weg een hond wordt aangereden. In een risicosamenleving hebben overheidsdienaren vastigheid nodig, zodat ze eventuele kritiek terzijde kunnen schuiven. Want ‘er is gehandeld volgens het protocol’.

Door het uitblijven van regen was de natuur eind april kurkdroog. Een harde oostenwind maakte het brandgevaar extra groot. Het protocol van Defensie voorziet dan in het verbod op het gebruik van explosieven, fakkels en andere pyrotechnische middelen. Maar toch ging het mis. Onvoorzichtigheid van militairen? Misschien, de Koninklijke Marechaussee doet onderzoek, maar de kans is groot dat het weinig oplevert. Een hete uitlaat van een pantserwagen kan in dit soort omstandigheden een verdroogde graspol vlam doen vatten en voor je het weet, staat de heide in de fik. Zoek dan maar eens uit wie dat op zijn geweten heeft.

‘Gebrek aan discipline’

Op dinsdag 21 april brak op het militaire oefenterrein Ederheide brand uit. Op woensdag 29 april gebeurde dat op Artillerie Schietkamp ’t Harde (Veluwe) en op een oefenterrein bij Assen. Op donderdag 30 april ontstond brand tijdens een oefening op de Oirschotse Heide (bij Eindhoven) en diezelfde dag ook op de Weerterheide op de grens van Brabant en Limburg. Vooral de branden in ’t Harde en Weert – Budel waren onheilspellend.

Die eerste brand zorgde voor een rookontwikkeling die zelfs in Engeland te zien moet zijn geweest. De brand in de Weerterbergen leidde ertoe dat het naburige asielcentrum in Budel moest worden geëvacueerd. Ook het vliegveldje ‘Kempen Airport’ in Budel werd gesloten. Er deden onmiddellijk verhalen de ronde over een dreigende explosie van de kerosinetanks, maar dat was nogal alarmistisch. Ook de asielzoekers konden na goed anderhalf uur weer terug naar hun tijdelijke behuizing.

Er waren diezelfde anderhalve week nog tientallen andere natuurbranden, maar media-technisch waren die niet meer van belang want Defensie had er niks mee te maken. De brandweer was druk bezig het vuur te blussen, maar journalisten waren minstens zo druk met het opstoken van de verontwaardiging. Omroep Brabant en de NOS onthulden dat Kempen Airport al maanden tevoren Defensie had gewaarschuwd voor de gevolgen van ‘extreme oefeningen’ met ‘explosieven, handgranaten en vuurpijlen’. Het vliegveld constateerde ‘een gebrek aan discipline’ als oorzaak van de brand.

Dat laatste moet nog blijken. De cijfers van vorig jaar laten iets anders zien. Er waren in 2025 in totaal 846 natuurbranden, waarvan 124 op een militair oefenterrein. Dat is ongeveer één op de zeven.

Dit betekent overigens niet dat die 124 branden door toedoen van militairen zijn ontstaan en zelfs niet dat ze tijdens een militaire oefening zijn ontstaan. Bij de vijf branden op militaire oefenterreinen in de voorbije weken was dat wel het geval: er waren ter plaatse militairen aan het oefenen. Maar dan nog is het mogelijk dat een toevallige voorbijganger een peuk weggooide of dat er iets anders gebeurde waardoor de natuur vlam vatte.

Doorgang

Elke brandweerman of -vrouw zal bevestigen dat branden op militaire oefenterreinen veel makkelijker zijn te blussen dan branden in andere natuurgebieden. Eenvoudig omdat er doorgang is voor zwaar materieel. Bij de brand in ’t Harde was daarom alles erop gericht te zorgen dat het vuur niet zou overslaan naar de bossen en heide buiten het schietkamp. Als dat was gebeurd, was de ellende veel groter geweest, want daar kom je er met je brandweerwagens niet zomaar doorheen. Voor dat escalatierisico was in de media echter bijzonder weinig aandacht, want het spoorde niet met het beeld van Defensie als de grote boosdoener.

Ook de burgemeester van Weert wakkerde dat politieke vuurtje aan. Het pikante daarvan is dat het asielzoekerscentrum Budel (op het grondgebied van de Brabantse gemeente Cranendonck) een voormalige legerplaats is. Het militaire terrein werd tijdelijk beschikbaar gesteld aan het COA (Centrale Opvang Asielzoekers), dat de met de gemeente afgesproken termijnen telkens weer wist op te rekken. Wat de lokale politieke partijen niet lukte, kreeg Defensie in december 2025 wel voor elkaar: het besluit doordrukken dat het asielcentrum verdwijnt. In 2028 wordt de legerplaats weer legerplaats.

Wat betekent dit voor het brandgevaar in dit bosrijke gebied? Moet de burgemeester van Weert het ergste vrezen?

Kloeke maatregelen

Zo’n zestig jaar geleden was er ter plaatse een enorme bosbrand. Om herhaling te voorkomen, werden kloeke maatregelen genomen. Zo werden er brede brandgangen aangelegd en werden extra brede zandwegen door de bossen aangelegd. Minstens twee keer per jaar werden de bermen van deze dreven omgeploegd en werd alle vegetatie verwijderd. Vlakbij de legerplaats werd een enorme metalen toren gebouwd voor de brandwacht die met een verrekijker de omgeving in de gaten hield tijdens elke droogteperiode. Gedurende de rest van het jaar was diezelfde toren voor iedereen het teken dat met brandgevaar niet te spotten valt. Ik durf dit zo te stellen, omdat ik in deze omgeving opgroeide.

De bossen waren destijds productiebossen. De dennenstammen werden gebruikt in de Limburgse en Belgisch-Limburgse mijnen om gangen en schachten te stutten. Dennenhout is daarvoor zeer geschikt, want het begint eerst volop te kraken voordat het bezwijkt. Dus wisten de mijnwerkers wanneer ze moesten maken dat ze wegkwamen.

In dergelijke productiebossen werden alle dode bomen meteen verwijderd. Dood hout belemmert de groei van gezonde bomen en zorgt tijdens een droogteperiode voor extra brandgevaar. Maar een dergelijke discipline in het bosbeheer is niet meer van deze tijd. Het huidige bosbeheer streeft naar natuurlijke bossen. Veel kreupelhout. Dode takken en dode boomstammen moeten blijven liggen, want daarin nestelen zich allerlei insecten en die zijn het begin van de voedselketen. Voorheen was dit uit den boze, want de kevers en torretjes zouden op den duur ook de gezonde bomen aantasten, maar nu wordt erop gerekend dat de vogelstand zo zal floreren dat er een natuurlijk evenwicht ontstaat.

De laatste jaren ontaardt het bosbeheer op tal van plaatsen in Brabant zelfs in het grootschalig kappen van bomen. Amerikaanse eiken staan er soms al een eeuw, maar zijn tot exoten verklaard en worden genadeloos gekapt. Ook inheemse bomen worden gekapt om de routes van mountainbikers te blokkeren. Tot ontsteltenis van wandelaars worden – bij voorbeeld in een bosgebied nabij Boxtel – zelfs voetpaden gebarricadeerd. Vanwege de ecologisch verantwoorde natuur worden talloze bomen gerooid en dwars over de paden gelegd. De motorzaag als symbool van uw ecologische heilstaat. Om diezelfde reden worden in de bossen ook droge takken bij elkaar geschoven in de hoop dat vogeltjes zich er beter kunnen nestelen.

Het zijn maatregelen die volledig achter een bureau worden bedacht met geen andere drijfveer dan fanatieke regeldrift. Met liefde voor de natuur heeft het weinig te maken. En als het een tijdje niet regent, veranderen al deze blokkades van kurkdroog hout in een soort omgekeerde brandgangen. Cijfers hierover zijn er niet, maar iedereen die het ziet zal beseffen dat dergelijke dorre barricades een eventueel vuur in razend tempo van het ene bosperceel naar het andere geleiden. Er is zelfs geen zandweggetje of wandelpad meer om het vuur te vertragen. Dankjewel, ecologen!

Klimaatverandering

Als het misgaat, biedt de klimaatverandering een voor de hand liggende verklaring, zoals D66-klimaatminister Stientje van Veldhoven in Buitenhof betoogde. Verdroging of vernatting, het komt allemaal doordat we de CO2 uitstoot niet genoeg verlagen. Dus Nederland moet er qua duurdere energie nog een schepje bovenop doen. Aan een verlaging van de belastingen op benzine valt al helemaal niet te denken. En voor het overige rekent de overheid op de protocollen van Defensie.

Defensie?

Jawel, bij grote natuurbranden komen de Cougard- en Chinookhelikopters van de luchtmacht in actie. Onder elk toestel hangt een ‘Bambi Bucket’, een waterzak van 2.500, respectievelijk 7.600 liter. Met aan de onderkant een vernevelaar, zodat je er een flink oppervlak mee kunt blussen. De genie kan in allerijl waterputten slaan en beschikt ook over bulldozers die brandgangen aanleggen. Vierduizend manschappen worden gereedgehouden om met zogenoemde ‘vuurzwepen’ op brandende heidestruiken te slaan teneinde de vlammen te doven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie als grote boosdoener: de natuurbranden op militaire oefenterreinen zijn vooral een politiek vuurtje verscheen eerst op Wynia's Week.

Luitenant-generaal André Steur (56), commandant van de Koninklijke Luchtmacht, is thuis de enige niet-Amerikaan in het gezin. Hij leerde zijn vrouw kennen toen hij in Arizona werd opgeleid tot F-16 vlieger. Hun twee zoons – van wie er een in Texas de opleiding tot jachtvlieger volgt – hebben een Nederlands en Amerikaans paspoort.

Steur zelf vloog altijd met Amerikaanse toestellen en werkte met Amerikaanse collega’s. Hij was zelfs drie jaar lang uitgeleend aan de US Air Force om een Fighter Squadron te leiden.

Zijn liefde voor de Amerikaanse natie stamt uit zijn jeugd. Als klein jongetje haalde hij stiekem Opmars naar de galg uit de boekenkast van zijn ouders. Dat boek ging over de Neurenbergprocessen. De auteurs J.J. Heydecker en J. Leeb documenteerden het bewijsmateriaal tegen de nazi-oorlogsmisdadigers. ‘Ik weet niet hoe oud ik toen precies was. Ik kon nog maar amper lezen,’ vertelt Steur over hoe hij in dat boek bladerde. Hij begon vragen te stellen over de oorlog aan zijn vader en grootvaders. Zij vertelden hem over Amerika. Aan dat land had Nederland zijn vrijheid te danken. Zo kreeg hij de bewondering voor Amerika met de paplepel ingegoten. Steur mocht dat niet vergeten, zeiden ze. ‘Nooit, André’.

Vrienden voor het leven

En hij zou het nooit vergeten. ‘Die onbaatzuchtigheid, het opkomen voor mensen die het nodig hebben, die prachtige vlag, dat zelfvertrouwen, die Bald Eagle. Eigenlijk wilde ik stiekem ook wel Amerikaan zijn,’ schreef hij onlangs op LinkedIn. Steur vond het nodig zijn volgers op dit social medium moed in te spreken, want onder president Donald Trump lijkt Amerika ineens niet meer op Amerika.

‘Amerikanen schrijven partnerschap, samenwerking en vriendschap met een hoofdletter,’ stelt Steur. ‘Collega’s werden vrienden voor het leven.’ Tijdens het interview op het hoofdkwartier van de luchtmacht in Breda veroorlooft Steur zich geen politieke uitspraken. Het gaat hem om het militaire partnerschap, dat uiteindelijk moet worden gedragen door vertrouwen in de instituties en geloof in de waarden van vrijheid en rechtvaardigheid. Zo niet, dan valt het fundament weg onder elke militaire alliantie.

Hij zegt heus te begrijpen waar de Amerikaanse kritiek op de NAVO vandaan komt. ‘Amerikanen koesteren de band met Europa, maar ze vinden het tijd worden dat wij onze eigen verantwoordelijkheid nemen voor de veiligheid en dat we onze bijdrage leveren aan het bondgenootschap. Dat zit heel breed in de Amerikaanse samenleving.’

In de jaren dat Nederland niet meer dan 1,1 procent van het nationaal inkomen uitgaf aan defensie, was Steur operationeel directeur Beleid en Plannen. Geregeld moest hij ‘bij de NAVO op examen’ en daar Nederlandse beslissingen verdedigen die hem enorm tegen de borst stuitten. ‘Daar zat ik tussen vertegenwoordigers van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Canada en Polen. Aan die landen hadden wij onze vrijheid te danken en ik moest uitleggen dat Nederland zijn vrijheid niet serieuzer nam dan 1,1 procent. Ik schaamde me soms voor mijn land en voor mijzelf in die positie.’

Nu is er een sterk verhoogde Defensiebegroting, maar dreigt de Amerikaanse president Donald Trump zich terug te trekken uit de NAVO. Steur zegt dat hij in de dagelijkse praktijk weinig merkt van die politieke retoriek: er wordt volop samengewerkt met de Amerikanen.

Laatst oefenden zijn F-35 vliegers vanaf Misawa Air Base in het noorden van Japan met Amerikaanse en Japanse F-35 collega’s en alles ging gesmeerd. ‘Dan zoeken we als drie landen gezamenlijk naar maximale gevechtskracht. Ik ervaar Amerika nog altijd als een trouwe bondgenoot.’

Amerika is op allerlei terreinen afhankelijk van Europa. Ondanks politieke dreigementen de NAVO te verlaten, kan Amerika zich dat volgens Steur niet permitteren. ‘En als het wel zou gebeuren, is dat de situatie waarmee we zullen moeten dealen. Dan is er nog steeds een Amerika en dan zijn er nog steeds banden en afhankelijkheden tussen de VS en Europa.’

Hij zucht eens diep: ‘Dus ja, ik maak me zorgen. Maar we hebben een 250-jarige, diepe vriendschap met Amerika. Dat moet je niet zomaar weggooien vanwege een rimpel in de vijver.’ Hij heeft persoonlijke vrienden in de top van de US Air Force. ‘Ik ken sommigen al erg lang. Als we bespreken hoe we ons tot elkaar verhouden, zie ik dat de band met Amerika op het hoogste militaire niveau nooit sterker is geweest dan vandaag. We hebben nog nooit zo intens samengewerkt, nog nooit zoveel informatie uitgewisseld, ook als het gaat om sterk gerubriceerde wapensystemen als de F-35.’

Terechte zorg

Het politieke narratief is zorgelijk, maar volgens Steur bestaat er ook ‘een nuchtere kijk’ van Amerikaanse militairen die juist nu hun engagement met Europa laten spreken. Maar hoe lang kunnen militairen nog op de schouders ophalen bij zoveel anti-NAVO retoriek uit het Witte Huis?

Steur: ‘Dat is een terechte zorg en die deel ik. Maar in Nederland zijn we wel altijd genegen om eerst te wijzen naar de anderen en dan pas naar onszelf. Nederland en veel andere Europese landen namen de investeringen in defensie lange tijd niet serieus. We liften gratis mee op het NAVO-bondgenootschap. Wij waren gezellig lid van de vereniging, betaalden nauwelijks contributie en draaiden geen bardienst.’

Trump noemt Europeanen ‘lafaards’. Is Europa in Amerikaanse ogen te weinig trigger-happy?

‘Ik denk dat er een cultureel verschil is, al noem ik dat niet trigger-happy. Ik denk dat Europa de afgelopen decennia vaak met goede redenen terughoudend was met militair geweld. President Roosevelt zei “speak softly, but carry a big stick”. Tja, wij houden van speak softly en willen koste wat kost voorkomen dat we ergens de confrontatie opzoeken. In Europa willen we heel lang praten. Dan raakt het geduld van de Amerikanen op. Die zeggen: nu is het klaar, nu moet er iets gebeuren. Ik denk dat soms Europa gelijk heeft en soms Amerika.’

Over de Iran-oorlog zegt Steur: ‘Het zorgelijke is dat het Amerikaanse leiderschap niet zegt wat het wil bereiken. We moeten raden wat de intenties zijn. Als dergelijke communicatie ontbreekt of stroef verloopt, beschadigt dat ook de NAVO.’

Landmacht en marine spiegelen zich aan de US Army en de US Navy, maar de Koninklijke Luchtmacht oriënteert zich van oudsher zelfs nog sterker op de Amerikaanse collega’s. Na de oorlog kreeg de luchtmacht de eerste jachtvliegtuigen cadeau van de Verenigde Staten. In de jaren zestig en zeventig werkte de luchtmacht met de Amerikaanse Starfighter. Daarna werd overgeschakeld naar de F-16 en inmiddels is er de F-35. Beide toestellen zijn van het Amerikaanse Lockheed-Martin.

Maar het is niet zo dat de luchtmacht per se Amerikaanse spullen aanschaft. Steur wijst op de recente beslissing tot aanschaf van helikopters voor de Special Forces (commando’s en mariniers). Defensie koos niet voor de Amerikaanse Black Hawk, maar voor de Franse Caracal-helikopter. De ‘Hercules’ C130-transporttoestellen (Lockheed) worden op termijn vervangen door de C390 toestellen van het Braziliaanse Embraer. De tankervliegtuigen zijn van Airbus. ‘We kopen Amerikaans als de Amerikanen de beste spullen bouwen. Dat moeten we ook blijven doen, vind ik.’

Fight tonight

Het motto van generaal Steur luidt: Fight tonight, Fight tomorrow, Fight together. Met dat eerste – tonight – bedoelt hij dat de luchtmacht onmiddellijk moet uitrukken als de politiek of de NAVO erom vraagt.

Een paar dagen eerder kwam VVD-minister Dilan Yeşilgöz van Defensie kennismaken met de vliegbasis Eindhoven. Steur vertelde haar: ‘Dit is voor mij een bijzondere plek. Vanaf hier sturen wij mensen op uitzending. Dan nemen ze hier afscheid van hun geliefden. Dat is het moment dat ik in mijn hart kijk. Heb ik echt alles eraan gedaan om ze de beste spullen, de beste opleiding en training te geven, zodat ze daar succesvol zijn en weer veilig thuiskomen? Daarvoor sta ik hier aan de lat. Ik moet ervoor zorgen dat het commando lucht- en ruimtestrijdkrachten klaar staat als de situatie erom vraagt. In samenwerking met andere luchtmachten moeten we afschrikken en winnen. We zijn vaak de First Responder en scheppen de randvoorwaarden voor het optreden van de landmacht en de marine.’

Hij vindt dat hij en zijn voorgangers daarin slagen: ‘Wij hebben de beste mensen, de beste trainingen, de beste spullen. Wij zijn een kleine luchtmacht, maar we zijn de beste van de wereld. Vorig jaar september, ook hè!’

Vanaf 1 september 2025 bewaakten Nederlandse F-35’s het NAVO-luchtruim boven Polen. Vrijwel meteen drongen Russische drones binnen. In de nacht van 9 op 10 september infiltreerde een groot aantal. Een Nederlandse F-35 vuurde een raket af. In de pers werd smalend bericht over het wegschieten van een raket ter waarde van een miljoen om een drone van slechts tienduizenden euro’s uit te schakelen.

‘Maar er was op dat moment niks anders dan die raket. De Poolse ambassadeur zei dat we in een nachtje meer hadden bereikt dan in dertig jaar diplomatie, omdat Nederlanders voor het eerst daadwerkelijk schouder aan schouder stonden met de Polen. Andere luchtmachten keken er met bewondering naar. De Nederlanders waren pas vier dagen op die basis. Drie kwart van hen was voor het eerst op uitzending. De dozen moesten nog worden uitgepakt.

‘Ikzelf wist dat die bewuste nacht twee jonge mensen (18 en 20 jaar) de informatie-cel draaiden. De hele nacht voorzagen ze vanaf de grond de F-35 vliegers van buikbare data en communicatie. Voor het bijtanken, opnieuw bewapenen en weer uitsturen van een F-35 staat anderhalf uur, maar de Nederlandse ploeg deed dat die nacht onder hoogspanning in slechts 35 minuten. Twee jonge vliegers, ook voor het eerst op uitzending, namen de goede beslissingen. Je vraagt je af wat er op zo’n moment bij zulke jongemannen door het hoofd gaat. Is dit het begin van de Derde Wereldoorlog of is het weer zo’n speldenprik van Poetin? Die twee vliegers deden fantastisch werk. Op tijd naar de tanker. Op tijd de beslissing om te vuren. Als ze veilig terug zijn, dan ben ik blij en trots, hoor. Dat is de kracht van de Koninklijke Luchtmacht. Dat laten we al dertig jaar zien. Breekt ergens in de wereld de pleuris uit en de bel gaat, dan zijn we er in een paar dagen en dan dóen we het ook.’

Fight tomorrow

Het tweede deel van zijn motto – Fight Tomorrow – betekent dat de luchtmacht de operaties langdurig moet kunnen volhouden. De uitgedunde voorraden reserveonderdelen en munitie worden aangevuld. Er is budget voor extra vliegtuigen en voor onbemande systemen.

Zou Nederland met het extra budget voor jachtvliegtuigen Franse Rafales moeten aanschaffen als Europese aanvulling op het huidige aantal van ruim vijftig Amerikaanse F-35’s? Steur: ‘Voor een kleine luchtmacht is het niet handig met twee verschillende toestellen te vliegen. In de bestedingsplannen kijken we naar extra F-35’s en naar een andere mix van bemande en onbemande systemen.’ Voor dat laatste komt de Collaborative Combat Aircraft in aanmerking, een gevechtsdrone die door de Amerikanen wordt ontwikkeld, in samenwerking met onder andere Nederland.

Hoe zit het met de zogenoemde killer switch op de F-35? Kunnen de Amerikanen op een kwade dag een knopje indrukken om deze toestellen wereldwijd aan de grond te houden? Kan Nederland dan toch vliegen door de software te jailbreaken, zoals voormalig BBB-staatssecretaris Gijs Tuinman beweerde?

‘Er zitten twee kill-switches in de F-35,’ zegt Steur nuchter. De ene schakelaar laat bommen los. De andere schakelaar is de trekker van het boordkanon. Met andere woorden: er is niet zoiets als een geheim lange afstandsknopje waarmee Washington het toestel kan verlammen. Steur: ‘We hebben het toestel voor onderhoud helemaal uit elkaar gehad, maar zo’n switch zit er niet in. Natuurlijk kun je discussies hebben over IP-rights, software en dat soort zaken. Dat heeft Tuinman hypothetisch proberen uit te leggen. Als de Amerikanen niet meer met ons willen samenwerken en de uitwisseling van data stoppen, wat gaan we dan doen? Ja, dan is er een nieuwe situatie en zullen we ons daarop aanpassen. Dan moeten we misschien reverse-engineeren. Maar jongens, maak je niet druk. Lockheed-Martin is de hoofdaannemer van de F-35, maar veel toestellen worden gebouwd in Japan en in Italië. De F-35 is het meest Europese militaire samenwerkingsproject ooit. Nederland verdient er veel geld mee. Amerika kent de afhankelijkheid van Europa. Stopt Nederland met het leveren van de startmotor en stuurvlakken, dan hebben de Amerikanen ook een mega-uitdaging. We zijn allemaal van elkaar afhankelijk.’

Hoe ziet de luchtmacht van overmorgen eruit? Sinds 1 juli 2025 is generaal Steur niet langer Commandant van de Luchtstrijdkrachten, maar Commandant Lucht- en Ruimtestrijdkrachten. Nederland heeft – na een eerste begin met de BRIK in 2021, een nanosatelliet ter grootte van een schoenendoos – inmiddels een aantal militaire satellieten en spreekt een woordje mee als het gaat om het vergaren van militaire data in space. Op dit punt is Nederland dus niet meer volledig afhankelijk van de Verenigde Staten.

Steur ziet het krijgsmachtdeel als afschrikking en preventie. ‘Onze aandacht gaat terecht naar Oekraïne, maar we moeten ook kijken naar wat elders gebeurt. We willen bijdragen aan de stabilisering van het Midden-Oosten, beïnvloeden in de Indo-Pacific, de Antillen beschermen en Europa verdedigen. Dat is allemaal onderling verweven, daarom mogen we niet alle eieren in één mandje leggen. Drones zijn niet het antwoord op al uw zorgen. Oorlog eindigt niet altijd in de loopgraven. Ik vind het verschrikkelijk wat er in Oekraïne gebeurt. Een miljoen mensenlevens ging verloren en ik betreur ook de doden aan Russische zijde. Als we zoiets kunnen voorkomen, moeten we het altijd doen. Het bewonderenswaardige Oekraïense volk houdt al vier jaar stand, we stelden terecht veel geld, wapensystemen en munitie ter beschikking, maar in al die tijd zijn we niets opgeschoten en is wel ons bondgenootschap beschadigd. We moeten focussen op het voorkomen van conflicten en het afschrikken van potentiële tegenstanders. Als er dan toch een oorlog uitbreekt, moeten we die snel beëindigen.’

‘We moeten investeren in afschrikking. Sensoren zijn belangrijk. Daarom zijn we zo gefocust op de ruimte. We moeten zien, horen, snappen wat er gebeurt. Dan kunnen we sneller anticiperen en ingrijpen voordat een conflict uitbreekt. Als dat niet lukt, brengen we snel het gevecht naar de vijand, schakelen we meteen van defensief naar offensief optreden. In plaats van iedere avond al die drones proberen uit te schakelen, moeten we eerst de dronesfabriek en de toeleveringsketens van de vijand aangrijpen. Vandaar dat onze focus nu ligt op luchtoverwicht, lange afstand precisiewapens en dataverwerving. Daarmee kunnen we een toekomstige vijand asymmetrisch bevechten.

Beetje eigenwijs

Het is de cultuur van de luchtmacht om een beetje eigenwijs te zijn. ‘Dat koester ik, want dan ontstaan prachtige dingen,’ constateert Steur. Er was geen geld voor satellieten, maar een paar luchtmachters gingen het toch doen. ‘Ze spraken met TNO, NLR, de universiteiten en de industrie. Zo ontstond een ruimteproject en daardoor hebben we nu satellieten die in verschillende spectra opereren. Met synthetic aperture radar satellieten kunnen we vijandelijke eenheden ook bij slecht weer en dwars door het bladerdek tot in detail observeren. We kunnen live volgen waar ze hun brigades opstellen. Straks hebben we ook satellieten die in andere spectra kijken. Als je dat allemaal combineert met de beeldopbouw van onze internationale vrienden en vriendinnen, krijg je een werelddekkend beeld.’

In militaire kringen onderkent iedereen inmiddels het belang van satellieten en datavergaring vanuit de ruimte, maar bij de aankoopbeslissingen gaat het toch vaak over extra tanks, boten en vliegtuigen. Ruimtemiddelen zijn nu eenmaal abstract. Steur ziet dat langzaam veranderen: ‘Het ruimtewapen krijgt smoel.’ Hij voorspelt dat space in de nieuwe Defensienota extra aandacht krijgt, juist omdat het een middel is om oorlogen te voorkomen.

Fight together

Het derde deel van zijn motto – Fight together – heeft te maken met het samenspel met landmacht en marine, en met de internationale samenwerking.

In de Kosovo-oorlog (1999) voerde Steur vanuit de basis Amendola, Zuid-Italië, F-16 missies uit boven vijandelijk gebied. Zijn call-sign als gevechtsvlieger was Jabba en dat staat ook nu op zijn gevechtstenue. In die oorlog nam Nederland deel aan de NAVO-missie Allied Force. Op 24 maart 1999 werd Steurs wapenbroeder Peter ‘Wobble’ Tankink – tegenwoordig in de rang van commodore werkzaam bij de NAVO in Brunssum – boven vijandelijk gebied belaagd door drie Servische Mig-29 Fulcrums. Tankink overleefde, doordat hij een Mig-29 uit de lucht schoot. De Amerikaanse generaal Mike Short prees tijdens een hoorzitting van het Congres in Washington het optreden van de Koninklijke Luchtmacht. Steun van bondgenoten was altijd welkom, maar de Royal Netherlands Air Force, daarop kon de US Air Force echt rekenen, betoogde generaal Short.

Nederland kreeg vervolgens een speciale ‘exchange positie’ voor de Block 50 F-16’s, werd ‘lid van het A-team’ en kreeg inlichtingen over de zogenoemde Wild Weasel-operaties. Dit zijn de zeer gewaagde missie waarbij gevechtsvliegtuigen vijandelijk gebied binnendringen om daar de luchtafweer en radarinstallaties te provoceren. Zodra die systemen zich blootgeven, worden ze onder vuur genomen.. Generaal Short regelde dat Nederlanders, onder wie ‘Jabba’ Steur, op een basis in South-Carolina posities kregen bij een flightersquadron om ‘Wilde Wezel’-ervaring op te doen. ‘We hebben er veel van geleerd. We doen het nu met de F-35,’ zegt Steur.

De samenwerking met de Amerikanen gaf Nederlandse gevechtsvliegers een trots gevoel van professionaliteit en zelfs een sentiment van onoverwinnelijkheid. ‘Zo ervaar ik het niet,’ zegt André Steur. ‘Nog los van het politieke gewauwel, maar ik denk dat de Amerikaanse en de Nederlandse luchtmacht uit hetzelfde hout zijn gesneden. We zeggen wat we doen en we doen wat we zeggen. We hebben dezelfde procedures, dezelfde mindset, dezelfde doctrine, dezelfde taal, dezelfde toestellen die volledig interoperabel zijn. Mijn Amerikaanse collega op NAVO-basis Ramstein legt daarop ook de nadruk: agile combat employment, als één team kunnen vechten. We kunnen in elkaars toestellen vliegen, in elkaars vliegsimulatoren oefenen en alles benutten wat op dat moment onderling voorradig is.’

Steur: ‘Ik durf te zeggen dat Nederland het bedacht heeft. Het begon in de jaren zeventig. Noorwegen, Denemarken, België en Nederland kochten hetzelfde Amerikaanse vliegtuig. Een paar Nederlandse kapiteins en luitenants realiseerden zich: ‘Shit, vier landen hebben de F-16 en volgen dezelfde wapenopleiding. We moeten over onze schaduw heenstappen en alles hetzelfde doen.” Tactische procedures, opleiding en onderhoud werden hetzelfde ingericht. Toen ik aankwam, kon ik in een Belgische F-16 zitten en onder een Noorse crew-chief werken met een Deense wapentechnicus: agile combat employment. We zaten in Afghanistan met de Noren en Denen als één team. Met de Belgen in Kosovo. Met de Noren in Polen, vorig jaar. Als andere landen niet meedoen, kun je het autonoom. Als anderen deelnemen, rijg je het naadloos ineen. Het is een enorme force-multiplier en die is door ons bedacht.’

Andere landen gingen de Koninklijke Luchtmacht als een voorbeeld zien. ‘Nu bekend is dat Nederland niet meer voor de Hercules gaat, maar voor de C390 van Embraer, zie je heel Europa kantelen. We hebben nu de Oostenrijkers op kantoor. De Zweden gaan voor het toestel. Nog veel landen zullen volgen. In die zin heeft Nederland een hefboom in Europa. Een Nederlandse kolonel bedacht dat de Europese landen één type tankvliegtuig moesten kopen en dat alle toestellen een pool moesten vormen.

‘Een van de pijlers van het F-35 project is communality. Landen kopen een vliegtuig en willen het modificeren omdat het net weer wat anders zou moeten doen. Bij de F-35 is dat uitgesloten. De vliegtuigen blijven hetzelfde, zodat ze onderling uitwisselbaar blijven. Vorige week ging ik even in een Japanse F-35 zitten, even in een Amerikaanse F-35 zitten en even in een Nederlandse F-35 zitten. Identiek. Ik had ze alle drie gewoon mee naar huis kunnen nemen. Dat idee van communality wordt nu over veel meer wapenplatforms uitgespreid, want soms moet je kleine concessies doen aan de kwaliteit als je daarmee interoperabel wordt met je bondgenoten. Ik heb liever 90 procent van de capabilities en volledig interoperabel met belangrijke partners, dan dat we ieder afzonderlijk streven naar 100 procent van de capabilities, want in dat laatste geval kunnen we niet met elkaar praten en samenwerken.’

Gewaardeerde samenwerking

Dit versterkt ook persoonlijke vriendschappen. Steur spreekt over de ‘Air Chief Community’, de loyaliteit tussen de chefs van nationale luchtmachten. Tijdens zijn opleiding tot F-16 vlieger in 1993 raakte hij bevriend met een Noorse piloot in opleiding. Steur beschrijft hem als ‘een grote blonde Noor’. Øvind Gunnerud is nu de Noorse luchtmachtchef. ‘We weten elkaar blindelings te vinden, net als de andere Air Chiefs, of dat nu in een bijeenkomst is van de NATO Air Chiefs of van de European Air Chiefs, de Indo Pacific Air Chiefs of de Nordic Air Chiefs. We zitten in allerlei fora en telkens ontmoeten we elkaar. De relaties zijn ontzettend close. Wil ik iets geregeld hebben, dan gaan zij het voor me fixen. Het is ook een persoonlijke coalition of the willing waarin problemen vaak met één telefoontje zijn opgelost.’

Geen luchtmacht in Europa of de Nederlanders helpen er met hun expertise. Steur somt op: ‘We helpen de Duitsers met de invoering van de Chinook, de Polen met de invoering van de Apache, de Finnen met de F-35 en we helpen de Belgen met de instandhouding van de NH-90. We organiseren de oefening Frisian Flag, waarin we met achttien NAVO-landen trainen. Samenwerking wordt overal gewaardeerd.’

‘God verhoede dat de Amerikanen de NAVO verlaten en alle militaire samenwerking opschorten. Ik geloof niet dat het gebeurt, want de wederzijdse afhankelijkheid is te groot. Maar als het wel gebeurt, zullen we daar heel nuchter naar moeten kijken. Wat is dan de nieuwe situatie? Welke samenwerking hebben we nog wel? Wat kunnen we in Europa? Stel dat de Amerikanen opeens hun vliegeropleiding voor ons sluiten. Dan staat er in Japan een identieke vliegeropleiding klaar. Italië is nu ook bezig met zo’n opleiding. Omdat we volledig interoperabel zijn, kunnen wij daar ook terecht. De Noord-Europese collega’s hebben mij ook al eens gepolst om een vliegeropleiding te beginnen.’

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Luchtmachtchef André Steur: ‘God verhoede dat de Amerikanen de NAVO verlaten, maar als het gebeurt, moeten we ermee dealen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Luitenant-generaal Jan Renger Swillens (58) heeft ook een HEPLA, maar hij heeft een extra exemplaar laten maken. Een soort gedachtensteuntje om onder alle omstandigheden te kunnen beseffen waar het in het leven van een soldaat om gaat. In dat extra val dood plaatje staat een mooie leeuw gegraveerd en daarnaast in hoofdletters de functie: COMMANDANT LANDSTRIJDKRACHTEN. Daaronder staat, ook in blokletters, zijn bericht aan de troepen: ‘WILLEN – SLIMMER – KUNNEN VECHTEN’.

Doener en denker

Swillens heeft met zijn volledig kaalgeschoren hoofd en zijn afgetrainde, sportieve voorkomen een beetje het uiterlijk van een vuurvreter. Hij spreekt in stellige termen. Tegelijk heeft hij een natuurlijke charme en jovialiteit. Hij is een strakke militair en al veertig jaar in het leger, vooral bij de elitetroepen, maar zijn empathische oogopslag heeft hij behouden. Hij is doener en denker. Hij voltooide een academische opleiding arbeids- en organisatiepsychologie.

Swillens had de leiding over de eerste groep commando’s die in 2002 naar Afghanistan gingen. Later was hij in dat land commandant van een ‘battle group’ van de Luchtmobiele Brigade. In Nederland kreeg hij de leiding over het Korps Commandotroepen, de 43 Gemechaniseerde Brigade en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Sinds maart 2024 is hij baas van de landmacht, met ruim 18.000 beroepsmilitairen, 5.000 reservisten en 4.000 burgermedewerkers het grootste onderdeel van de krijgsmacht. ‘Ik had al op allerlei plaatsen gewerkt, maar nog nooit hier op het hoofdkwartier,’ zegt Swillens tijdens een lang gesprek in zijn werkkamer op de Kromhout Kazerne in Utrecht.

In zijn huidige functie heeft hij niet de leiding over de militaire operaties. Dat is aan de Commandant der Strijdkrachten. Swillens en zijn collega’s van de zeestrijdkrachten en de luchtmacht moeten zorgen voor de ‘gereedstelling’. Hun militairen moeten getraind en geoefend zijn, zodat ze snel kunnen worden ingezet waar dat nodig is.

Als baas van de landmacht moet Swillens die voorbereiding in goede banen leiden. Aangezien het om een grote organisatie gaat, is dat een tamelijk abstract proces. En hier herken je de psycholoog Swillens: hij moet zijn mensen motiveren en inspireren. Hij zal het zelf nooit met zoveel woorden zeggen, maar met zijn strakke voorkomen en zijn jovialiteit is hij voor ruim 27.000 landmachters het absolute rolmodel. Hij is populair. Ze willen allemaal zijn kant op.

In gesprek met Swillens krijg je de indruk dat hij enorm zijn best doet om het leiderschap over zijn organisatie concreet te maken. Hij heeft prachtige brochures laten drukken. Hij liet een soort geloofsbelijdenis met de gouden regels ‘Wat is een goede militair?’ inlijsten. Het document hangt in zijn kantoor aan de muur. Hij maakt voortdurend gebruik van de retorische drieslag, omdat hij nu eenmaal weet dat je mensen kunt overtuigen door in drievoud te spreken: ‘Moed, veerkracht, toewijding.’ En er is dat Herkenningsplaatje met zijn Commando Boodschap, ook in drievoud: ‘Willen – slimmer – kunnen vechten.’

Willen

Eerst dat willen. Daar begint het volgens Swillens mee. ‘Toen ik hier in 2024 aantrad, heb ik vooral naar de gebeurtenissen in Oekraïne gekeken. Het intrigeerde mij enorm: hoe konden dit land en volk zoveel weerstand blijven bieden tegen een numeriek veel sterkere tegenstander? Willen is de morele component van de weerbaarheid. Tot de jaren tachtig hadden de landmacht 30.000 beroepsmilitairen en 90.000 dienstplichtigen. Nu hebben we een veel kleiner beroepsleger, maar dat zal de komende jaren sterk groeien en het krijgt een sterke mobilisabele component van reservisten en burgers met specifieke vakkennis.’

Naar het voorbeeld van Oekraïne moet de krijgsmacht volgens Swillens direct samenwerken met de bevolking. Hij geeft het voorbeeld van de duizenden vrouwen die in allerlei werkplaatsen in Oekraïne drones in elkaar knutselen. Een leger dat wil vechten moet zich gedragen weten door de hele samenleving. ‘En vergeet niet dat er ook nog 60.000 Oekraïense vrouwen aan het front in de loopgraven liggen.’

‘Onze missie is Nederland beschermen, desnoods met geweld,’ zegt hij. ‘Tien jaar geleden had ik dat niet eens op deze manier durven uitspreken, want dat zou te oorlogszuchtig hebben geklonken. Maar inmiddels is de wereld natuurlijk wel veranderd.’ Swillens’ gevleugelde gezegde luidt: Armies win battles, nations win wars. Een leger kan een slag winnen, maar geen oorlog. Daarvoor heb je een sterk volk, een weerbare natie nodig.

Dat roept natuurlijk wel de vraag op of Vladimir Poetin niet een beetje gelijk heeft met zijn beweringen dat de softe westerse samenlevingen onvermijdelijk zullen verliezen. Is het lieve Nederland opgewassen tegen – kijk wat ze op allerlei plaatsen in Oekraïne hebben aangericht – de wreedheid van het Russische leger?

Swillens antwoordt met een citaat van de Amerikaanse oud-generaal der mariniers, James Mattis, tevens kortstondig minister van Defensie in de eerste presidentstermijn van Donald Trump. Die heeft ooit snedig opgemerkt: ‘De belangrijkste afstand op het slagveld is de 25 centimeter tussen jouw oren.’ Daar valt geen speld tussen te krijgen, zeker niet voor een arbeids- en organisatiepsycholoog.

‘Het militaire leiderschap is de belangrijkste knop waaraan ik kan draaien,’ zegt Swillens. Officieren, onderofficieren, soldaten, ze moeten een collectief vormen dat zich vindt in een taaie bereidheid om onrecht te verslaan zonder de ethische hoogvlakte – militairen spreken altijd over ‘the moral high ground’ – te verlaten.

‘We wilden in de westerse wereld lange tijd graag geloven dat we het conflict op afstand konden uitvechten. Met technologische middelen en zonder slachtoffers aan eigen zijde. De oorlog in Oekraïne laat zien hoe dichtbij een oorlog komt. De kern van de oorlog is een botsing van wilskracht op wilskracht.’

Geen illusies

De militaire doctrine zegt dat je zó sterk moet zijn dat de tegenstander het niet in zijn hoofd haalt om je aan te vallen. Als hij dan toch aanvalt, moet je hem zoveel schade toebrengen dat zijn wil om te blijven vechten wordt gebroken. In Rusland telt een mensenleven minder dan in West-Europa. Wie houdt de oorlog dan het langste vol?

Hij heeft hierover weleens gesproken met de chef van de Oekraïense landmacht. Die zei dat Swillens zich geen illusies moest maken. In Oekraïne zijn inmiddels ruim een miljoen Russen gesneuveld of zwaargewond uitgeschakeld en nog altijd geeft Moskou niet op. ‘Mijn Oekraïense counterpart zei dat zijn leger moest zorgen dat er elke maand meer Russen worden gedood dan Moskou aan nieuwe soldaten kan mobiliseren.’

De uitputtingsoorlog als koele rekensom van het uitsterven. Dat idee is hier nogal onwerkelijk. Onlangs kwam het bericht dat Defensie treinwagons bestelt om massa’s zwaargewonden te kunnen repatriëren. Sommige burgers schrokken hiervan, veel anderen haalden de schouders op. Zulk grootschalig leed, dat wil er bij de doorsnee Nederlander niet in.

Swillens: ‘Het is heel moeilijk die vertaling te maken, want in Nederland leeft niet het gevoel dat er een echte dreiging is. We moeten het er wel over hebben. We moeten ons fysiek en mentaal voorbereiden op wat kan komen.

‘Toen we naar Afghanistan gingen, was het uitgangspunt dat een gewonde militair daar op dezelfde medische zorg mocht rekenen als in Nederland. Binnen een uur moest de militair op een operatietafel liggen en meestal lukte dat ook. Aan het front in Oekraïne blijkt dit onmogelijk. Je bent als militaire eenheid op jezelf aangewezen en je moet zwaargewonden 24 uur of 48 uur op een basale manier in leven zien te houden. In oefeningen draaien wij nu scenario’s waarin 200 zwaargewonden vallen. Dan moeten de artsen triage toepassen.’

Dit betekent dat zij sommige gewonden niet behandelen, omdat hun overlevingskans te klein is of omdat ze het toch wel overleven. De beperkte operatiecapaciteit is voor de zwaargewonden die het anders net niet redden. Tijdens zo’n oefening dringt de rauwheid van de oorlog tot iedereen door. ‘Het heeft impact,’ zegt de generaal.

Kijk diep in je hart

Als bataljonscommandant van een eenheid die naar Afghanistan werd gezonden, sprak hij – destijds in de rang van luitenant-kolonel – zijn mensen toe. ‘Achthonderd militairen in de zaal. Statistisch gezien zouden tien tot vijftien van hen (zwaar)gewond terugkeren en zouden twee of drie van hen sneuvelen. Iedereen in die zaal denkt: dat kan allemaal wel zo zijn, maar ík ben het niet. Dat is het mechanisme waarmee je met zo’n risico omspringt.’

‘Het vreemde van ons beroep is dat je je op iets moet voorbereiden dat we hopelijk nooit echt zullen ervaren. De kans dat je oorlog gaat meemaken, is erg klein. Maar als het gebeurt, weet je niet hoe het zal zijn.’ De een vecht, de ander vlucht, een derde bevriest.

Swillens: ‘Kijk je heel diep in je hart, dan weet je hoe jij zult reageren. Na het sneuvelen van een kameraad heb ik mensen zien handelen, van wie ik niet had verwacht dat ze zich zo moedig zouden gedragen. In zulke omstandigheden weet je: ik ben ervoor getraind en ik moet nu handelen. Je vecht voor de man of vrouw links en rechts naast je. Valt er een gewonde, dan haal je hem of haar uit de vuurlinie, omdat er een stemmetje in je klinkt dat zegt dat je levenslang spijt zult hebben als je niet optreedt. Daarom kregen ook zoveel Afghanistan-militairen een dapperheidsonderscheiding.’

Hij denkt lang na over de vraag of Nederland ook gedetineerden in ruil voor strafvermindering in het leger zou moeten opnemen. Rusland doet dat op grote schaal. In de Tweede Wereldoorlog deed Canada het ook en voor een deel heeft Nederland zijn vrijheid te danken aan de ex-gedetineerden uit dat land. Als er duizend gedrogeerde Russen met mitrailleurs op je afstormen, lig je in zo’n loopgraaf misschien het liefst naast een straatschoffie die weet wat vechten is.

Swillens spreekt zich hierover niet uit, maar vindt het wel een thema. Hij vindt dat het leger ‘sommige mensen een tweede kans kan bieden’. Eerder op de dag had hij een lunch met alle secretaresses op het hoofdkwartier. ‘Die secretaresses zijn enorm belangrijk. Ze houden alle generaals en kolonels aan het werk. Ze weten ontzettend veel. Ze zijn bepalend voor de sfeer op de werkvloer. Ik wilde graag met iedereen kennismaken en van gedachten wisselen.’

Tijdens de lunch kwam een van de secretaresses met het verhaal over haar zoon die nogal een wilde puberteit achter de rug had. Uiteindelijk werd hij soldaat bij het 17e Bataljon Pantserinfanterie. Dat veranderde hem compleet. Het leger disciplineert, wil Swillens maar zeggen. En je hebt natuurlijk geen bangeriken nodig. ‘Moed, veerkracht en toewijding. Een goede soldaat is fysiek fit, heeft zijn uitrusting voor elkaar, beheerst zijn vak, begrijpt zijn rol in het grotere geheel, geeft niet op als het niet lukt, want dan probeert hij het op een andere manier, en hij zorgt goed voor zijn maten. Maar garanties dat iemand ook effectief is in de strijd, heb je niet.’

Slimmer

Je moet natuurlijk goed getraind en geoefend zijn. ‘Skills and drills,’ zeggen de militairen. Maar dat klinkt te mechanisch, als een Pavlov-reactie. Terwijl de moderne oorlog onvoorspelbaar is en dus creativiteit vergt. Dat bedoelt Swillens met het tweede deel van zijn commandoboodschap: slimmer.

‘Bij elke inzet weet je dat het altijd anders loopt dan gedacht. Je moet improviseren. We hebben dus leiderschap nodig dat zich comfortabel voelt bij onvoorspelbaarheid. Je moet je razendsnel aanpassen en dat moet je continu blijven doen. Slimmer vechten dan je tegenstander, dat moet je tweede natuur zijn.’

Kort na de terroristische aanslagen in Amerika van 11 september 2001 werd Swillens met een Special Forces-eenheid ingezet in Afghanistan. ‘We waren het allereerste clubje dat voet aan de grond zette in Kaboel. Wij hadden nog nooit gehoord van bermbommen. Ik wist wel dat er overal mijnen konden liggen die nog dateerden uit de tijd van de Russische invasie, eind jaren zeventig. De Talibanstrijders begonnen die mijnen te gebruiken als bermbommen. Toen kwamen wij met metaaldetectoren en spoorden de explosieven op. Zij reageerden en plaatsten voortaan kunststof mijnen die ze met een kabeltje tot ontploffing brachten. Daarop kwamen wij met “flanking teams” (een tactiek om de vijand te omsingelen, E.V.). Vervolgens brachten de Taliban hun bermbommen met een draadloze telefoonverbinding tot ontploffing. Toen maakten wij gebruik van stoorzenders. Wat ik ervan heb geleerd, is dat je altijd het initiatief moet behouden, zodat de tegenpartij moet reageren en achter de feiten aanloopt.’

De geweldsinstructie van de commando’s was streng. Trokken de Nederlandse militairen een vallei binnen, dan zagen ze vaak een mannetje van de Taliban op de uitkijk staan. Meteen moesten ze vrezen voor een hinderlaag. Ze beluisterden stiekem het radioverkeer van de Taliban. Was dat mannetje een spion? Ze losten een waarschuwingsschot, pakweg vijftig meter naast hem. Ze hoorden hem over de Taliban-radio krijsen dat hij onder vuur lag. Zo verkregen de Nederlanders een ‘PID’: positive identification. Ze wisten nu zeker dat de man op de heuvel tot de opstandelingen behoorde. ‘Daar mocht je vuur op afgeven,’ vertelt Swillens.

De volgende stap van de Taliban was dat ze niet langer een volwassen kerel op de uitkijk zetten, maar een jongetje van een jaar of 15, die er in westerse ogen uitzag als een kind van 10 of 12. Dan zwegen de Nederlandse wapens, want je schiet geen kinderen neer. Daartoe ga je je niet verlagen.

‘Ethisch besef is de rode draad,’ zegt Swillens. ‘Je moet continu nadenken. Wat willen we hier bereiken? Dit was de realiteit van de echte wereld. In een split-second flitsten de juridische en ethische regels van de geweldsinstructie door je heen. Wat kon je nu nog doen voor je eigen veiligheid? In Afghanistan hebben we die mindset heel goed geleerd. Al mijn huidige bataljonscommandanten dienden in die jaren als luitenant in Afghanistan of Irak, waar ze de leiding hadden over een peloton. Dat geeft mij vertrouwen.’

Kunnen

Een confrontatie met Rusland zal zich niet alleen op het slagveld afspelen. Door inzet van cyberwapens en het verspreiden van fake-nieuws zal ook het thuisfront de ingrijpende gevolgen van een oorlog ondervinden. De vijand zal de bevolking leed en schade toebrengen om het moreel van de natie te breken.

‘Weerbaarheid van de samenleving, dat vind ik een moeilijke vraag,’ zegt Swillens. ‘Ik denk dat als het er echt op aankomt, dat wij Nederlanders opstaan.’

In Oekraïne hebben burgers een appje op hun telefoon om het leger van informatie te voorzien. Ze geven bij voorbeeld door waar mortiergranaten inslaan, zodat de artillerie beter kan richten en vijandelijke doelen kan uitschakelen. Zou zoiets in Nederland ook kunnen? Civiele technologie inzetten als militaire capaciteit? De vijand kan zijn pantserwagens nog zo goed camoufleren, maar als je het dataverkeer van grote aantallen drones, deurbelcamera’s en dashboardcamera’s op een slimme manier analyseert, weet je precies waar de vijandelijke pantserwagens zich bevinden.

Swillens is vijf jaar baas van de militaire inlichtingendienst geweest, dus je hoeft hem over datagebruik niks uit te leggen. ‘Ja, zo werkt dataverkeer.’ Al is het lastig om hiermee te oefenen. ‘Het is goed dat wij zuinig zijn op onze privacy. In het cyberdomein vechten we met één hand op de rug gebonden. Als directeur van de MIVD heb ik meegemaakt dat we soms met twee handen op de rug gebonden waren. Daarom kwam er ook een wetswijziging. We moesten in het digitale domein de Russen en de Chinezen kunnen volgen. Dus daar veranderden dingen, al liet de wetswijziging jaren op zich wachten en in de tussentijd gingen de ontwikkelingen door. Maar als het echt mis zou gaan en de staat van oorlog wordt afgekondigd, gelden andere juridische regimes.’

‘We proberen moderne devices militair toe te passen. Met goede hackposities kun je een informatiepositie opbouwen. Als je nu in Kiev komt, staat de hele samenleving ten dienste van de mannen en vrouwen in de loopgraven. Ik zou niet weten waarom dat in Nederland niet ook gebeurt, indien we fundamenteel, existentieel bedreigd worden.’

Gewend aan luxe

Nederlanders zijn gewend aan luxe, waardoor ze eerder in paniek raken en daardoor individueel gaan handen in plaats van collectief. ‘Tijdens de corona-epidemie ontstond een run op toiletpapier,’ zegt Swillens. Als zoiets gebeurt, heeft de vijand waar hij je hebben wil: in de chaos.

‘Daarom is de folder van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid zo belangrijk. Het werd nogal gebagatelliseerd, maar het is echt van belang dat mensen zichzelf en hun buren in een crisis kunnen helpen. Dat is de kern van de oproep. Zorg dat je jezelf kunt redden, want de overheid heeft nu 24 uur of 48 uur nodig om de zaken te reorganiseren.’

Is er niet veel meer mogelijk dan alleen defensief handelen? In Oekraïne spelen burgers een actieve rol in de oorlog. ‘In Litouwen zie je dat ook. Als er fakenieuws wordt gelanceerd, gaan journalisten dat met de snelheid van het licht weerspreken. Dat wordt niet eens door de overheid gedaan.’

Swillens krijgt nu bijval vanuit het bedrijfsleven. ‘Misschien komt dat ook, omdat er nu geld te verdienen is. Maar er melden zich hier talloze bedrijven met: “Zeg maar wat wij kunnen doen. Welke bijdrage moeten wij leveren?” Dus ik heb niet het gevoel dat wij er alleen voorstaan.’

Oude wapensystemen worden gemoderniseerd, nieuwe wapensystemen worden aangeschaft en de datastromen verbinden alles met elkaar. ‘Het grotere plaatje is dat we technologie nodig hebben om data op te zuigen. Het kunnen data zijn uit de ruimte, zoals satellietbeelden. Het kunnen data zijn, verkregen uit het onderscheppen van radioberichten. Data van dronesbeelden, van akoestische sensoren of gewoon de menselijke waarnemingen die via een appje bij ons komen. Er komen allerlei data bij ons binnen, die we via Satcom, Starlink of landlijnen verplaatsen. We slaan alle data op en vervolgens passen we datascience en Artificial Intelligence toe. We kijken wat we tot militair doel kunnen maken en wat onze besluitvorming kan ondersteunen. Als we dat sneller kunnen dan onze vijand, kunnen we raketten afschieten, drones lanceren, gericht vuur uitbrengen. Dat is er nu aan de gang: dataverwerving, dataopslag, databewerking, met behulp van datastromen militaire effecten creëren.’

Hij vergelijkt het met het interbellum, het tijdvak tussen 1918 en 1939. ‘Toen zag je dat de Duitsers de lessen van de Eerste Wereldoorlog beter leerden dan de Britten en de Fransen. Ze ontwikkelden de tank, de mitrailleur en de langeafstandsverbindingen. Ze bouwden een capaciteit voor Blitzkrieg. De aanvaller, niet de verdediger, was in het voordeel. Dat was de Duitse technologie en leiderschapsstijl. Het was opdrachtgerichte commandovoering.’ Het kostte de geallieerden jaren om Nazi-Duitsland te verslaan.

Stijl van leiderschap

‘Daar zit mijn verhaal,’ zegt Swillens. ‘Het gaat om het fysiek kunnen vechten met drones, counterdrones etcetera. Het gaat ook om een stijl van leiderschap die daarbij past. We moeten als landmacht een cultuur ontwikkelen die past bij de snelle technologie. Daarvoor heeft de landmacht de buitenwereld nodig. Ik wil dat mijn mensen begrijpen dat ze soms de beste software engineers van buiten de krijgsmacht moeten inschakelen. Die komen met creativiteit en andere kennis binnen. Dus je zult in de toekomst landmachteenheden zien, waarin veel meer parttime reservisten zitten, omdat zij specialisten AI of databewerking zijn.’

Hij hoopt dat dit tot de rest van het land doordringt. ‘We kunnen allemaal bijdragen, wij boven ik, meer gemeenschapszin. Daar kan de samenleving als geheel ook wat aan hebben. Het lijkt wel een reclamespot, maar ik geloof er echt in. Het leidt in elk geval ook tot weerbaarheid van de samenleving.’

Een laatste vraag: hoe goed kennen wij de Russen? Swillens kijkt secondenlang naar het plafond. ‘Als ik één ding heb geleerd in Afghanistan: eerst begrijpen, voordat je handelt. Je moet snappen hoe je tegenstander denkt. Bij de inlichtingendiensten werken mensen die hun hele leven niks anders hebben gedaan dan zich inleven in de motivatie van Rusland en de manier van denken van Vladimir Poetin. Wat zij mij leerden: het gedachtegoed van het regime gaat veel dieper dan alleen de oorlog in Oekraïne. Leiders als Poetin voelen een diepe weerstand tegen de westerse samenleving. Ze accepteren dat ze daartegen geweld inzetten waarbij miljoenen Russen kunnen sneuvelen. Dat zien we elke dag opnieuw. Het is de reden dat de Oekraïners keihard blijven vechten, want ze weten wat de prijs is als ze zich overgeven. Voor ons is dat de wake-up call. We moeten als collectief zorgen dat de afschrikking functioneert.’

Willen, slimmer, kunnen vechten, het staat er niet voor niks op dat extra val-dood-plaatje.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Legers winnen veldslagen, naties winnen oorlogen.’ Militaire lessen van de Commandant Landstrijdkrachten Jan Renger Swillens verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar nu stopt ze. De verbijstering over de opkomst van extreemrechts dreigt het te winnen van haar journalistieke fascinatie. ‘Ik wil niet dat het zover komt.’ De geschiedenis vormt zich dag na dag. Het dagboek van Shirer en de opkomst van het nazisme is voor haar ‘een inkijkje in hoe kleine verschuivingen steeds heftiger worden en waar die toe kunnen leiden’. Aharouay ziet het Nederlandse democratische stelsel langzamerhand veranderen in een extreemrechtse dictatuur. Dat is nogal wat. Welke aanwijzingen heeft zij daarvoor?

Ze ziet democratie en rechtsstaat ten onder gaan

Ze schrijft dat VVD, NSC en BBB na de verkiezingen van 2023 slechts 223 dagen en ‘wat rituele dansjes’ nodig hadden om een regering met de PVV te vormen. Dat was verkeerd, want Wilders huldigt ‘een racistische complottheorie’. Hij was in debatten immers begonnen over ‘omvolking’.

PVV-fractiegenoot Martin Bosma kon zelfs benoemd worden tot Kamervoorzitter. Inmiddels doet zelfs D66-premier Rob Jetten zaken met ‘PVV-hard’ Gidi Markuszower. Zo grijpt ‘de permanente uitsluitingspolitiek’ om zich heen. Wilders is ‘bereid de grenzen van de rechtsstaat over te gaan’. Hij is door de rechter veroordeeld vanwege de ‘minder Marokkanen’-speech. Toch deden centrumpartijen en zelfs linkse partijen zaken met hem. Aharouay telt het allemaal op en ziet democratie en rechtsstaat ten onder gaan.

Het essay in NRC is geen kleinigheid. Lamyae Aharouay was – zegt ze ook zelf – de eerste parlementair verslaggever met een hoofddoek. Een adequate verslaggever van kwaliteitskrant NRC-Handelsblad, al was ze ook weer geen primeurmachine. Ze concentreerde haar reportages op het CDA. Werd zijzelf gediscrimineerd? Was zij persoonlijk slachtoffer van de door haar geconstateerde ‘permanente uitsluitingspolitiek’?

In haar afscheidsstuk schrijft ze over een kennismaking met iemand van de SGP die over de nuchtere Nederlandse volksaard vertelde en veronderstelde dat zij dat ‘inmiddels ook wel door heeft’. Ze schrijft ook over een VVD-voorlichter die haar influisterde dat ‘Marokkanen altijd in Volkswagens rijden’. Op een CDA-congres had iemand haar tijdens de lunch gevraagd waar zij vandaan kwam. ‘Ik kon pas aan mijn bolletje kaas beginnen nadat ik had verteld dat in mijn familie alle generaties vóór mij in Marokko zijn geboren.’ Tijdens een persconferentie over de Toeslagenaffaire zag een staatssecretaris haar per abuis aan voor een van de gedupeerden. Hij belde later om zich te excuseren.

Ze voelde zich bedreigd

Dergelijke voorvallen zijn inderdaad een beetje sneu, maar vormen niet het sluitende bewijs van ‘een permanente uitsluitingspolitiek’. Het is eerder goedmoedig gebabbel in de wandelgangen van een politiek systeem dat de eerste gesluierde journalist een faire kans wil geven.

Aharouay heeft dat echter anders opgevat. Mensen in haar omgeving vroegen haar hoe zij kon blijven verslaggeven terwijl ‘generaliserende en discriminerende uitspraken van politici het nieuws domineerden’. Om zich staande te houden had zij haar Marokkaanse identiteit ‘tijdens het werk netjes opgesloten in een compartiment, veilig weggeborgen’. Ze voelde zich kennelijk bedreigd, maar uit haar stuk blijkt nergens dat zij daartoe reden had.

‘Radicaal-rechts blok’ groeide

Iedereen die de Haagse journalistiek een beetje kent, zal dat beamen: het systeem is van oudsher open en toegankelijk. Niet elke interviewaanvraag wordt gehonoreerd. Politici moeten belang hebben bij een vraaggesprek, anders steken ze er liever geen tijd in. Maar interviews weigeren vanwege een hoofddoekje of een moslim-identiteit? Dat is niet aan de orde. Integendeel, Lamyae Aharouay werd naast haar werk als NRC-journaliste voortdurend uitgenodigd om in televisieprogramma’s uitleg te geven. Zo er al sprake was van discriminatie, dan was dat positieve discriminatie.

Wat zit haar dan dwars? Waardoor kan ze het Haagse reporterswerk en de presentatie van de podcast Haagse Zaken niet langer aan? De afgelopen 7,5 jaar brachten veel politiek tumult, schrijft Aharouay in haar essay. ‘Partijen kwamen en verdwenen, onderwerpen overheersten de politieke agenda om daarna in vergetelheid te raken, de ene na de andere politicus werd verlosser of zondebok… Maar wat al die tijd wel een constante bleef: verkiezing na verkiezing wonnen uiterst rechtse partijen terrein in de Tweede Kamer.’ Toen Aharouay in Den Haag begon had het ‘radicaal rechtse blok’ van PVV en FVD 22 zetels. Inmiddels zijn dat er 46, want JA21 en BBB kwamen erbij.

‘Wat deze partijen gemeen hebben is dat ze – en de één uit dat directer en vaker dan de ander – in de kern minder Nederland willen van wat ik óók ben: Marokkaans, moslim, migrant(enkind),’ schrijft Aharouay. Haar probleem is dus dat de verkiezingsuitslagen haar niet aanstaan. Het electoraat stemt steeds rechtser.

Zou het kunnen dat dit te maken heeft met de immigratie? Dat steeds meer kiezers iets willen wat de opeenvolgende regeringen niet voor elkaar krijgen, namelijk een strenger immigratiebeleid?

Kiezers vestigen hun hoop telkens weer op een ander

Stel dat de familie Aharouay in Marokko was gebleven en dat daar vanaf 1980 een enorme instroom was geweest van Nederlanders en andere West-Europeanen. In steden als Rabat en Casablanca veranderde de bevolkingssamenstelling. In enkele decennia bleek de helft van de mensen van West-Europese origine. Die mensen eisten dat met hun religieuze en politieke vrijheden rekening werd gehouden en de overheid bewilligde daarin. Zou een dergelijke demografische ontwikkeling geen enkele invloed hebben gehad op de Marokkaanse verkiezingsuitslagen?

Het rijtje ‘Verlossers’ van de afgelopen drie decennia in Den Haag – Wim Kok (PvdA), Frits Bolkestein (VVD), Pim Fortuyn (LPF), Jan Peter Balkenende (CDA), Geert Wilders (PVV), Thierry Baudet (FVD) en inmiddels Rob Jetten (D66), Joost Eerdmans (JA21) en Lidewij de Vos (FVD) – blijft maar groeien. Maar het kiezersvolk vestigt zijn hoop telkens weer op een ander. Hoe dit kan, beschrijft Aharouay niet in haar essay. Ze ziet alleen de route richting Goebbels en Hitler.

NRC speelde niet zo sjieke rol in kwestie-Arib

Zoals ze ook de kwestie rond Kamervoorzitter Khadija Arib onvermeld laat. Dat is nogal pikant, want Arib was van Marokkaanse origine en een vooraanstaand PvdA’er. Arib viel in ongenade, nadat Aharouay en haar NRC-collega’s lelijke dingen over haar schreven. Zij zou zich als Kamervoorzitter intimiderend en ‘grensoverschrijdend’ hebben gedragen. Arib gaf haar Kamerzetel op. Ze is niet meer teruggekeerd in Den Haag, maar er liggen nu wel onderzoeken die uitwijzen dat haar weinig te verwijten viel. Ze werd gevloerd, met name door NRC-publicaties en anonieme bronnen.

Het hele afscheidsstuk van Aharouay lezend, vraag je je af wat hier nou werkelijk gebeurde. Was de affaire-Arib en de niet zo sjieke rol van de NRC hierin ook een geval van ‘permanente uitsluitingspolitiek’ tegen moslims en migrantenkinderen? Hoe kan het dan dat uitgerekend Wilders steun gaf aan Arib?

Helaas maakt Aharouay aan de affaire-Arib geen woorden meer vuil. Die kwestie past niet in de ‘racistische complottheorie’ die zijzelf ontwaart in Den Haag. Nee, we moeten ‘op de kleine stapjes letten’, want die leiden tot ‘iets slechts’. De wereldorde verschuift en de Nederlandse politiek erkent volgens de NRC-verslaggever het internationale recht niet meer.

Niet overtuigend

Ze gaat nu interviews maken voor de weekendbijlage. Het Haagse werk kan echt niet meer. Tja, als je de PVV, de andere ‘rechtse fracties’ en zelfs D66 het gedrag van de nazi’s en propagandaminister Joseph Goebbels gaat verwijten, sla je de plank als reporter van een kwaliteitskrant behoorlijk mis. Tenzij je met goede argumenten komt, natuurlijk. Maar die ontbreken.

Het stuk van de verslaggever eindigt waar het begon, bij het Berlijnse Dagboek van William L. Shirer uit 1941, die toen nog niet wist hoe erg het zou worden. Aharouay herkent zich daarin. Zij werkte 7,5 jaar alsof ze ‘een puzzel legde, zonder te weten hoe afschuwelijk het complete plaatje zou worden’. Het is een waarschuwing, maar erg overtuigend is het niet.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht NRC-verslagggever waarschuwt voor extreemrechtse dictatuur. Maar zonder argumenten en zonder zelfkritiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland tekende in augustus 2025 een contract met de Australische fabrikant Electro Optic Systems, (EOS). Voor 71,3 miljoen euro wordt eind 2028 het eerste Apollo high energy laserwapen geleverd. Destijds was dat nog uiterst geheim, maar vorige maand bezocht een delegatie onder leiding van brigadegeneraal Marc van Ockenburg de EOS-vestiging in Singapore om alles nog eens te bevestigen en te versnellen. ‘We prijzen ons gelukkig dat we jullie launching customer zijn,’ verzekerde de generaal.

Volgens directeur Andreas Schwer van EOS wil Nederland de zaak bespoedigen en reeds volgend jaar over het laserwapen kunnen beschikken. Ook zou Defensie in Den Haag nog veel grotere bedragen willen vrijmaken voor de Australische laserwapens. Nederland is al een belangrijke klant van EOS, dat remote control wapens – op afstand bedienbare mitrailleurs en boordkanonnen – levert.

Bliksemschicht

Laserwapens werken als een bliksemschicht. Ze richten een hoeveelheid energie zeer geconcentreerd op een doelwit en schakelen het vrijwel onmiddellijk uit. Het is schieten zonder munitie. Je hoeft dus niet meer met zware kisten granaten of patronen te sjouwen. De officieren zijn eindelijk verlost van de administratieve rompslomp die verband houdt met de minimaal vereiste hoeveelheid munitie. Bij Defensie heet dat BKI: ‘Beleidskader Inzetvoorraden’. Het is een behoorlijke papierwinkel, maar daar heb je met laserwapens dus geen last meer van.

Mits je genoeg elektrische stroom hebt, kun je met je laserwapen eindeloos vuren. Je hoeft dus geen Patriotraketten van drie miljoen dollar per stuk af te sturen op Iraanse drones van enkele tienduizenden dollar, zoals sinds 28 februari gebeurt in het Midden-Oosten. Iedereen snapt dat zoiets economisch niet is vol te houden: de eerste drones schakel je probleemloos uit, maar ze komen in grote aantallen en helemaal potdicht krijg je het nooit. Uiteindelijk dringt altijd wel een van de vele drones door je afweer heen. Laserwapens zijn dan ook het antwoord op de ‘one to many’ dronesoffensieven van de vijand. Laser is razendsnel en per schot spotgoedkoop.

Geruisloos en geheimzinnig

Het absurde is: laserwapens hoor je niet en zie je niet. Ze doen hun werk geruisloos en geheimzinnig. Ze zijn het Harry Potter toverstafje van de moderne oorlogvoering. Je ziet alleen de gevolgen: in de verte valt een vijandelijke drone uit het zwerk. Er is slechts een handjevol bedrijven in de wereld die het kunnen: laserwapens maken. Op hun websites zie je filmpjes van felgele of vuurrode lichtbundels die vijandelijke drones genadeloos opruimen. Maar die sexy kleuren bestaan in werkelijkheid niet. Die zijn er alleen maar ingetekend om het duidelijk te kunnen uitleggen.

Laserwapens ogen als een geïmproviseerde sterrenwacht. Foto: EOS-Aus.

Verwacht dus geen sierverlichting op het slagveld en verwacht zeker geen appetijtelijk verdedigingswapen. Laserwapens zien er tamelijk saai uit. Een vaalgroene 20 voetscontainer met daar bovenop een draaiende constructie van ongeveer een meter met twee niet al te grote lenzen. Plus een even grote container voor de stroomvoorziening en de koeling. Als je niet beter wist, zou je denken: wie heeft hier zo’n enorm fotoapparaat neergezet of is dit een geïmproviseerde sterrenwacht? Maar dan zie je een gele waarschuwingssticker met de zwarte letters: ‘Warning. Class 4 laser product. Avoid exposure to beam.’

Het idee van laser (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation) is dat je moleculen en atomen zo heftig laat trillen en resoneren dat ze fotonen uitzenden. Deze massaloze energie dragende deeltjes worden vervolgens geconcentreerd en versterkt tot een lichtbundel. We zullen hier geen poging doen om uit te leggen hoe dit natuurkundig in zijn werk gaat. Het komt ongeveer op hetzelfde neer als toen je als klein jochie op het schoolplein met grootvaders postzegelloep op de grond ging zitten. Hield je het vergrootglas met vaste hand in het zonlicht, dan zag je de zonnestralen zich concentreren tot een klein puntje, bij voorbeeld op een snipper van een kladpapiertje of op een verdroogd eikenblad. Precies waar de lichtbundel zich samenbalde, begon het na een aantal seconden langzaam te smeulen en vervolgens te branden. Intrigerend!

Goedkoper dan raketten

Zo ongeveer werken de High Energy Laserwapens. Het militair gebruik van deze techniek is al decennia oud. In 1974 haalde de US Air Force boven de woestijn van New Mexico met een laserwapen voor het eerst in de geschiedenis een onbemand oefenvliegtuigje neer. Maar waarom zou je dat op deze manier doen, als je zo’n toestel ook gewoon kunt neerschieten? Lange tijd had laser niet zoveel belang, maar dat ligt inmiddels heel anders. De huidige generatie drones is goedkoop – veel goedkoper dan raketten – en de vijand kan enorme zwermen drones lanceren. Je moet de aanvalsgolven op een betaalbare manier bestrijden, anders houd je het niet vol. Israël ontwikkelde een laserwapen, de Iron Beam. De Verenigde Staten beschikken over de Helios, de Zonnegod. De Britten noemen hun wapen DragonFire, het drakenvuur.

Nederland krijgt dus de Australische Apollo, waarin verschillende laserbronnen met een ‘beamcombining techniek’ worden samengevoegd tot een krachtige 100 kW (kiloWatt), mogelijk zelfs 150 kW laserbundel. De installatie zal formeel vanuit de EOS-vestiging in Singapore worden geleverd. DEMCON, een bedrijf uit Twente dat een nevenvestiging heeft in Singapore, is betrokken bij de productie.

Had het niet rechtstreeks vanuit Australië gekund? Nou, dat land vormt sinds een paar jaar een militaire alliantie met het United Kingdom en de United States: AUKUS. Om hightech wapens vanuit Australië te kunnen exporteren, moet Washington toestemmen. En aangezien het hier om uiterst geheime technologie gaat, vormen de International Traffic in Arms Regulations (ITAR) van de Amerikanen een serieuze hindernis. Door vanuit Singapore te exporteren naar NAVO-lidstaten, mag EOS het kennelijk wel.

Laserwapens bouwen is moeilijk. DEMCON werkte de afgelopen jaren met onder andere de Duitse wapenfabrikant Rheinmetall aan het project ‘Jupiter’. Daarbij ontstond het idee om een laserwapen te ontwikkelen dat op de Boxer-pantserwagens van de Koninklijke Landmacht en de Bundeswehr kon worden geplaatst. Probleempje: waar haal je genoeg elektriciteit vandaan om met de Jupiter zwermen drones uit te schakelen? Je hebt zware stroomgeneratoren nodig en die passen meteen niet in je pantservoertuig.

Vandaar dat Defensie zich nu richt op de Apollo van EOS. Dat bedrijf werkt ook in de ruimtevaart. Het ontwikkelt een oplossing voor het zogenoemde ruimtepuin: buiten de dampkring rondzwevende brokstukken van afgeschreven satellieten die schade kunnen veroorzaken aan functionerende satellieten en bemande ruimtevaartuigen. Omdat laserwapens goed werken bij lage temperaturen en helder zicht, kun je er bij dit soort ruimteklusjes prima mee uit de voeten. De specialisten van EOS vertrouwden Nederlandse officieren toe: ‘Wij zijn heel goed in richten.’

Niet altijd ideaal

Op planeet aarde zijn de omstandigheden niet altijd ideaal. Laser werkt niet of althans veel minder goed als het regent, het mistig is of als de lucht veel stof bevat. Het is net als met opa’s vergrootglas op het oude schoolplein: was het bewolkt, dan hoefde je jouw zonnewapen niet eens te proberen. Strakblauwe lucht en felle stralen, dan lukte het wel. Dan nog moest je geduld hebben. Pas na tien of twintig seconden begon het papiertje of verdorde boomblad te roken. Nog ietsje langer wachten en je zag een zwart gaatje ontstaan. Pas daarna kreeg je een fik.

Bij laserwapens heet dit de ‘dwell time’: je moet de laserstraal op het doelwit focussen en zijn werk laten doen. Hoe langer het wapen de tijd krijgt, hoe meer hitte en dus hoe meer schade. Maar alles hangt af van je richtapparatuur: de ‘focalizer’ van een Apollo bestaat uit ragfijne optische lenzen en spiegels. Hoe preciezer je kunt richten, hoe korter de dwell time en hoe sneller je kunt overschakelen naar een volgend doelwit.

Het prototype van de Apollo heeft een vermogen van 100 kW, wat in de komende jaren moet groeien naar 300 kW. Volgens EOS kun je met 100 kW onder gunstige omstandigheden op een afstand van enkele kilometers minstens twintig drones per minuut uit de lucht laten vallen. Dit heet de hard kill.

Bovendien breekt de Apollo in op de communicatie van zwermen drones op een afstand van zelfs meer dan 10 kilometer. Zwermen drones worden aangestuurd vanuit een soort moederschip, een loitering Unmanned Aerial System, een zwevend droneplatform. De laserstralen zijn zelfs op die afstand krachtig genoeg om de knooppunten in het datanetwerk te raken en daarmee de verbindingen tussen moederschip en zwerm te verstoren. Daardoor zijn de mini-drones op slag stuurloos en staken ze het vliegen. Volgens fabrikant EOS verzorgt de Apollo in het bereik tussen 50 meter en 3 kilometer een hard kill. Tussen 50 meter en 15 kilometer staat het systeem borg voor optical sensor denial waardoor drones onbestuurbaar en onschadelijk worden.

Je systeem moet intussen wel weten wat het op zo’n moment aanricht. Het moet uitrekenen waar de drones neerstorten, want dat mag geen bewoonde plek zijn en zeker geen militaire hotspot van het eigen bondgenootschap. Maar dat is bij raketverdediging of bij het met kogels neerhalen van drones altijd zo: geen collateral damage alsjeblieft. Wat dat betreft, hebben laserwapens als de Apollo wel een voordeel: ze schieten geen munitie af en er vallen dus geen kogels of granaatscherven naar beneden. Alleen de getroffen drone stort ter aarde en in theorie heb je vooraf bedacht waar precies dat zal gebeuren, zodat er geen nevenschade is.

Streng veiligheidsregime

Onduidelijk is nog hoe de Apollo onderscheid kan maken tussen vijandelijke doelwitten en vliegende objecten van het eigen bondgenootschap. Dit valt natuurlijk onder de operationele geheimhouding. Bij luchtafweer geldt een streng veiligheidsregime. Zonder een super betrouwbaar, elektronisch vriend- of vijand-herkenningssysteem moet je er niet aan beginnen. Eerst moet het laserwapen geïntegreerd worden in het systeem van luchtverdediging, dan pas is het inzetbaar.

In de Golfoorlog van 1991 schoot een Amerikaanse Patriot-batterij per abuis een Britse Tornado-gevechtsjager uit de lucht. Begin maart haalden de Koeweiti per ongeluk drie Amerikaanse jachtvliegtuigen neer. Eigen vuurincidenten – in het jargon blue on blue – zijn van alle tijden, maar met snel vurende laserkanonnen kunnen natuurlijk extra risico’s ontstaan. Moet je binnen een minuut 20 vijandelijke drones vernietigen, dan moet je gegarandeerd kunnen vertrouwen op je elektronische beveiligingssysteem, zodat je niet per abuis een eigen vliegtuig of een eigen helikopter opblaast. Maar hoe ver schiet die laserstraal nog door nadat je een vijandelijke drone hebt uitgeschakeld of als je jouw doelwit hebt gemist? Je wilt liever niet dat op de achtergrond een toevallig passerend verkeersvliegtuig wordt geraakt.

Karteldrones

Op 11 februari voerden militaire eenheden en de Amerikaanse douane op legerplaats Fort Bliss (Texas) een operatie uit tegen de drones van Mexicaanse drugskartels. Er zijn berichten dat dagelijks op de grens van Mexico en de Verenigde Staten zo’n duizend drones van de drugskartels door de lucht zweven om de Amerikaanse grensbewaking te bespieden en smokkelwaar de grens over te zetten. Fort Bliss ligt vlakbij El Paso en is de thuisbasis van een pantserdivisie.

De militairen en de douane zetten dit keer een laserwapen in tegen de drones van Mexicaanse drugsbendes. Volgens de Amerikaanse minister van transport Sean Duffy werd er adequaat gehandeld om een ‘kartel drone binnendringer tegemoet te treden’. Maar er waren ook berichten dat plotseling hoog in de lucht de ballonnen van een of ander buurtfeestje uit elkaar klapten. Serieuzer was dat de luchtverkeersleiding van vliegveld El Paso niet vooraf op de hoogte was gesteld.

Toen duidelijk werd dat met laserwapens een anti-dronesoperatie werd uitgevoerd, werd het vliegverkeer onmiddellijk stilgelegd. Pas na tien dagen vond de Federal Aviation Authority (FAA) het veilig genoeg om weer passagiers- en vrachtvluchten toe te staan boven dit deel van Texas. Kortom, de schrik zat erin en de komende tijd zal een vliegveiligheidsprotocol moeten worden opgetuigd dat voorziet in waarschuwingen voor de inzet van laserwapens.

Haken en ogen

Er zitten haken en ogen aan dat nieuwe Australische wonderwapen. Het is verleidelijk de Apollo te zien als het definitieve antwoord op de dreiging van grote aantallen drones, maar de ontwikkelingen staan niet stil. Mogelijk krijgen toekomstige drones een anti-laser teflonlaagje of een subliem reflecterend hitteschild. Ook zouden drones zich tegen laser kunnen beschermen door in razend tempo door het luchtruim te gaan dartelen en voortdurend om hun eigen as te gaan rondtollen, zodat de hittestraal zich niet op het doelwit kan focussen en dus geen vat krijgt op de drones.

De laserstraal kan zich alleen kaarsrecht manifesteren. Voor laserwapens is altijd een zichtlijn nodig. Hoe beweeglijker de drones, hoe moeilijker het wordt. Die beweeglijkheid maakt de vijandelijke drones dan wel weer minder trefzeker, dus alleen al hiermee kan de Apollo zijn dienst bewijzen.

‘De high energy laser is zeer bruikbaar in combinatie met andere counter-drone systemen,’ zegt kolonel Olav Spanjer, commandant van het Defensie Grondgeboden Luchtverdedigingscommando op de Luitenant-Generaal Best kazerne in Vredepeel.

Bij luchtverdediging moet je denken aan een gelaagd systeem, waarbij je op een afstand van 50 kilometer of meer Patriots inzet tegen vijandelijke ballistische raketten of zware drones. Op iets kortere afstand schakel je de vijandelijke projectielen uit door vanuit een F35 jachtvliegtuig AIM-9 Sidewinder luchtdoelraketten op ze af te vuren. Op nog kortere afstand (minder dan een paar kilometer) schiet je drones uit de lucht met bij voorbeeld de splinternieuwe 30 mm Skyranger-snelvuurkanonnen van Defensie. Of je gebruikt de aloude Goalkeeper snelvuurwapens op de fregatten van de Koninklijke Marine, de nog te leveren onderscheppingsdrones van Noorse of Nederlandse makelij en desnoods de hittezoekende Stingerraketten die mariniers en commando’s vanaf hun schouder kunnen lanceren.

In die totale range blijft er dus een hoogte over – van pakweg 3 tot 5 kilometer – waar je op de Apollo-laser moet vertrouwen. Komen de drones op je af en reikt de zichtlijn zo’n 3 tot 5 kilometer ver, dan kun je het laserwapen perfect inzetten. Volgens fabrikant EOS is de Apollo moeiteloos te integreren in het bestaande NAVO-luchtafweersysteem van elkaar deels overlappende verdedigingswapens.

Uiteraard probeer je intussen met alle mogelijke cyber- en elektromagnetische middelen de besturing van de vijandelijke drones over te nemen. Amerikaanse wapenfabrikanten werken ook aan microwave wapens, die het dataverkeer boven een deel van het slagveld volledig onmogelijk maken en alle drones met een verzengende elektrische puls vernietigen. Ingewijden spreken over ‘a bluescreen of death’, het blauwe scherm van de dood. Alsof je thuis je laptop en je mobieltje in de magnetron legt en het apparaat op de Boost-stand inschakelt.

Zeer effectief, maar je kunt met laser- en microwave wapens ook je eigen militaire bedrijfsvoering danig verstoren. Datalinks werken opeens niet meer, motoren vallen uit, navigatie- en vuurleidingsystemen haperen, pantserhouwitsers weigeren. De elektromagnetische oorlogvoering heeft nog heel wat voeten in aarde.

Grote voordelen

Toch is er zo’n groot vertrouwen in de Apollo dat Defensie 71,4 miljoen euro neertelde voor het prototype. Met twee vrachtwagens kun je de makkelijk te camoufleren containers naar een strategisch of tactisch belangrijke plek rijden en de omgeving – een vliegveld, een wereldhaven, een legerbasis, een regeringscentrum – beschermen tegen inkomende drones. Nog voor de vijand weet waar ze staan en voorbereidingen treft om ze te bombarderen, verplaats je de Apollo’s een eind verderop. Zo’n mobiel systeem heeft grote voordelen. Ook op oorlogsschepen kan de Apollo worden geïnstalleerd als een essentiële schakel in de totale luchtverdediging.

Vanaf 2027 verschijnt het nieuwe bliksemwapen in het Nederlandse militaire theater, dan weten we snel meer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Dit nieuwe Australische wonderwapen gaat onze luchtverdediging verzorgen verscheen eerst op Wynia's Week.

Onmiddellijk trad een temperamentverschil tussen CDA’er Berendsen en VVD’er Yeşilgöz aan het licht. De een is behoedzaam en diplomatiek, de ander wil kordate actie en politieke show. Berendsen durfde de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran niet te veroordelen en kwam in de Tweede Kamer met een oproep aan de oorlogvoerende landen tot ‘terughoudendheid’. Op zijn departement kijken ze van oudsher neer op Defensie als ‘de ijzerwinkel’.

Omgekeerd beschouwt Defensie het ministerie van Buitenlandse Zaken als ‘de Apenrots’. VVD-fractieleider Ruben Brekelmans nam het op voor zijn oude departement (Defensie) en voor zijn politiek leider Yeşilgöz door in de Kamer vragen aan Berendsen te stellen. De VVD blijft de Mark Rutte-partij en doet alles om de bromance tussen NAVO-secretarisgeneraal Rutte en de Amerikaanse president Donald Trump gaande te houden. Brekelmans nam tijdens het parlementaire vragenuurtje genoegen met de zalvende antwoorden van Berendsen. Zo ontstond het beeld van een minderheidscoalitie die de kool en de geit moet sparen.

Veilige formule

De ministers van het kabinet-Jetten weten nog niet zo goed raad met de boze buitenwereld. Berendsen sprak van ‘een complexe situatie, waarin we het begrip “internationaal recht” nooit zomaar terzijde kunnen schuiven’. Op de achtergrond probeert D66-premier Rob Jetten het duo Berendsen-Yeşilgöz een nog voorzichtiger richting op te duwen. Let op het internationale recht! Ja, dat is altijd een veilige formule in het land van Hugo de Groot.

Het was nog een geluk dat de Franse regering Den Haag om militaire bijstand verzocht: het luchtverdedigingsfregat Zr.Ms. Evertsen moet mee naar het Oosten van de Middellandse Zee in een groot marine-eskader rond vliegdekschip Charles de Gaulle. Zo speelt Nederland toch nog een bijrolletje in het grote geopolitieke plaatje, al nam het kabinet drie dagen om een besluit te nemen over het uitsturen van de Evertsen. Jetten en de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie wilden eerst ‘een onderzoek naar de wenselijkheid en de mogelijkheden’ afwachten. Kool en de geit, kost altijd tijd. De uitkomst stond bij voorbaat vast: we gaan!

Al met al handelde het kabinet nogal traag en absoluut niet proactief. Het wapenarsenaal van de Evertsen is geen flauwekul, maar het kabinet legt operationele beperkingen op. Het gaat uitsluitend om ‘defensieve inzet’. Typisch Nederlands. Vlamt ergens een snel escalerende oorlog op en vragen bondgenoten een Nederlandse bijdrage, dan stuurt Den Haag liefst defensieve wapensystemen: mijnenvegers, luchtafweer of – zoals in dit geval – een fregat met een strikt verdedigende opdracht.

Dat je de vijand – Iran – moet aftroeven door juist offensieve wapenplatforms af te vaardigen, druist nogal in tegen de Haagse reflex. Yeşilgöz is misschien ietsje trigger-happy, maar Jetten en Berendsen zijn dat niet.

Behoedzaamheid kan natuurlijk nooit kwaad, zeker niet als de aanval wordt ingezet door een onbesuisde Amerikaanse president zonder exit-strategie. Maar weten de nieuwe ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie eigenlijk wel wat Nederland militair op de mat zou kunnen brengen? Instinctief kiezen ze voor terughoudendheid, waardoor ze mogelijkheden missen om zich te laten gelden.

Hotspot

Berendsen en Yeşilgöz waren in Oekraïne toen de Amerikaans-Israëlische aanval op Teheran begon en de Iraanse geestelijk leider Ali Khamenei uit de weg werd geruimd. De nieuwe ministers hadden misschien niet alle actuele informatie onder handbereik. Maar tegelijkertijd was het duidelijk dat drones in de nieuwe Midden-Oostenoorlog een cruciale rol zouden spelen. Dus zaten Berendsen en Yeşilgöz in Kiev op een absolute hotspot: Oekraïne beschikt over een aanzienlijke dronesindustrie. Een klein aantal Nederlandse hightechbedrijven draait hierin mee als schakel in het ‘eco-systeem’ van de productie.

Nederlandse drones worden op het Oekraïense slagveld beproefd. Yeşilgöz had – zo meldde de meegereisde verslaggever van NRC – zelfs een schaalmodel van een nieuw type drone meegenomen om aan haar ambtgenoot Mychajlo Fedorov te tonen. Volgens NRC ging het om de Noctua, ‘een door Nederland geproduceerde observatiedrone’.

Dat was erg lief van Dilan en van de NRC. Maar in defensiekringen wordt hierover gegniffeld. Observatiedrone? Het nieuwe product van het bedrijf Noctua – gevestigd in Bosschenhoofd (West-Brabant) – is allesbehalve een observatiedrone. Het is een deep-strike wapen, vergelijkbaar met een kruisraket.

Bruikbare data

Yeşilgöz had het schaalmodel van een hypermodern aanvalswapen voor de lange afstand in handen, waarmee Oekraïne in ruim een uur tot zo’n 750 kilometer kan doordringen in Russisch gebied om daar commandocentra of olieraffinaderijen te bestoken.

In ruil voor de miljarden die Nederland aan Oekraïne heeft overgemaakt, ontvangt Defensie waardevolle informatie van het slagveld. Zeker waar het de inzet van drones en contra-drones betreft, zijn alle data zeer bruikbaar voor Defensie.

In een paar jaar tijd ontwikkelde zich in Nederland een drones-industrie, die nu ook de eerste ‘interceptors’ vervaardigt. Met name gaat het om de Hornet Block2. Volgens fabrikant Destinus heeft deze interceptor een bereik van 70 kilometer en is het ‘een snelle, proportionele en kosteneffectieve verdediger tegen vijandelijke aanvalsdrones, observatiedrones, zwevende munitie en helikopters’.

Industriële consortia werken ook aan drones waarmee je vijandelijke drones van 150 tot 400 kilo uit de lucht knalt op het moment dat ze met 600 kilometer per uur op je afstormen. Volgens de makers is dit het Nederlandse antwoord op de moeilijk detecteerbare Iraanse Shahed versies 136/238 en de Russische Geran versie 2/5.

Sinds zaterdag 28 februari – toen Iraanse Shahed-drones op allerlei plaatsen in de pro-westerse Golfstaten insloegen en duidelijk werd dat de Amerikanen hiertegen geen afdoende antwoord hebben – lopen Koeweiti, Qatari, Saoedi en Emirati in Kiev de deur plat. Ze weten dat Oekraïne de drones hotspot is en dat ze hier hun verdediging kunnen kopen. President Volodymir Zelenski toonde zich hiertoe bereid, mits hij weer kan rekenen op Amerikaanse Patriot-raketten, want daaraan heeft zijn land weer grote behoefte.

Gymtassen vol geld

Volgens een ingewijde zijn de Golfstaten zó in paniek door de Iraanse drones dat ze ‘met gymtassen vol bankbiljetten’ naar Kiev afreizen. ‘Ze hebben alvast bankrekeningen op Cyprus geopend en bieden de Oekraïners aan hen per private jet ernaartoe te vliegen.’ Kortom, voor dronesexperts en vooral voor contra-dronesexperts valt nu in de Golfstaten grof geld te verdienen.

Uit niets blijkt dat de ministers Berendsen en Yeşilgöz dit Nederlandse belang scherp in de gaten hadden, toen ze voor een hernieuwde kennismaking in Kiev rondtoerden. Toch zou dat een eerste signaal zijn geweest van een volwassen buitenlandpolitiek: op een doorslaggevend moment je vinger opsteken en melden dat Nederland industrieel kan bijdragen aan een effectief antwoord op het Iraanse gevaar, omdat het verstand heeft van drones, elektronische afweermiddelen, software updates en snelle productwisselingen. Met zo’n boodschap maken ministers in de huidige wereld meer indruk dan met Haagse bezweringsformules over het internationale recht.

En ja hoor, Yeşilgöz sprintte naar voren om als eerste de hand van Zelensky te schudden. Terwijl het protocol vereist dat Berendsen daarmee moest beginnen. Tja, Dilan had haar trainingspakje net iets eerder uit dan Tom het zijne. Hierover ontstond later een typisch Haags relletje: ‘Eerste ruzie in het kabinet.’ Jetten speelde de vermoorde onschuld. In Kiev waren ze heus met andere dingen bezig! Jawel, maar de ambtenaren van Buitenlandse Zaken vergeten dit niet en als Yeşilgöz zich zo camera-belust en onprofessioneel blijft gedragen, zal het departement zich als een oester sluiten. Dan is ze verder van huis.

Geld in het laatje

Misschien was het maar goed ook dat zelfs Yeşilgöz haar aanvalsdrone presenteerde als een observatiedingetje, want als ze echt de offensieve kant had gekozen, zou dat tot serieuze politieke heisa in het kabinet leiden. Het was dus sowieso onzeker of Den Haag eventuele militair-industriële beloftes aan de bevriende Golfstaten kan waarmaken. Maar een gemiste kans is het natuurlijk wel.

Nederland vervaardigt in samenwerking met Oekraïne drones en anti-drones, maar het zijn vooral de Oekraïense dronesbestuurders die de onbemande platforms moeten besturen. ‘Voor Europese begrippen doen wij aardig mee, al lopen we wel achter bij de Oekraïners,’ zegt een bron in de Nederlandse industrie. Technologie van startups wordt snel toegepast bij de productie van drones. Ook leveren Nederlandse bedrijven software en voortdurende updates. ‘Wij maken dronecapaciteiten. We kunnen de Oekraïners nu vooral helpen bij het internationaliseren van hun producten en bij het verwerven van privaat kapitaal waarmee ze hun productiecapaciteit verder kunnen uitbouwen.’ Export van drones brengt geld in het laatje en daarmee kan Oekraïne zijn oorlogsinspanning volhouden.

Het kabinet-Jetten volgt een andere logica. Het stelt zich bescheiden op in de hoop Nederland hiermee buiten de vuurlinies te houden. Het lijkt uitgesloten dat Den Haag de Golfstaten offensieve ‘deep strike’ drones van Nederlandse makelij wil aanbieden, ook al zouden Koeweit, Abu Dhabi, Doha, Dubai en Bahrein de Iraniërs hiermee kunnen afschrikken. Berendsen en Yeşilgöz kwamen tijdens hun bezoek aan Kiev waarschijnlijk niet eens op de gedachte dat ze de Golfstaten Nederlandse interceptors zouden kunnen leveren.

Op zaterdag 7 maart beloofde de Iraanse president Masoud Pezeshkian de raket- en dronesaanvallen op de Golfstaten te staken, maar binnen een dag werd hij teruggefloten door de hardliners van het regime. Op zondag werden weer aanvallen op burgerdoelen in Saoedi-Arabië uitgevoerd.

Europese route

De dreiging blijft, maar Nederland snelt de westersgezinde Golfstaten niet te hulp. Het kabinet zet zijn kaarten liever op Europa. Dat lijkt een redelijk verstandige route door het geopolitieke moeras van 2026. Waarbij het meesturen van het fregat de Evertsen met het Franse vlooteskader voor de hand lag: het Nederlandse marineschip was immers al onderweg met vliegdekschip Charles de Gaulle vanaf de Oostzee en kon dus meteen door richting Méditerranée. Jetten kan dit besluit aan zijn eigen D66 en de linkse oppositie verkopen als een Europees antwoord en hoeft zijn vingers dus niet te branden aan pro-Amerikaanse en pro-Israëlische manoeuvres.

Het moet gezegd dat Frankrijk altijd een realistische agenda heeft: het Midden-Oosten is strategisch belangrijk en daar moet je met oorlogsbodems je gezicht laten zien. Staat het Midden-Oosten in brand, dan ben je militair ter plaatse, op zijn minst vanwege het Europese, beter gezegd Franse vlagvertoon. Dit keer werd ook Cyprus aangevallen door een Iraanse raket. Cyprus is zowel NAVO-bondgenoot als EU-lidstaat. Dus is Frankrijk militair present. Mikpunt van de Iraniërs was bovendien een Britse militaire basis, dus ook dat vergt een Europese reactie.

Het is sneu voor de Britse premier Keir Starmer dat hij de verdediging van Cyprus eerst aan de Grieken en Fransen moest overlaten. Hij heeft een week nodig om welgeteld één marineschip die kant op te sturen. (In de Falklandoorlog van 1982 stuurde Margaret Thatcher binnen 2 dagen 127 oorlogsbodems richting Argentinië).

Frankrijk etaleerde zich in de eerste week van de Amerikaans-Iraanse oorlog met meer strategisch vernuft dan het Verenigd Koninkrijk. De Franse timing was bovendien perfect. Op maandag 2 maart vloog het presidentiële vliegtuig onder begeleiding van Rafale gevechtstoestellen van Parijs naar de operationele basis L’Ile Longue. Daar hield president Emmanuel Macron een toespraak in de bouwhal van een nieuwe nucleaire onderzeeboot. Hij beschreef de locatie als ‘de kathedraal van onze soevereiniteit en vrijheid’.

Staande bij de nieuwe onderzeeboot ‘Le Téméraire’ (De Onverschrokkene), zei Macron dat dit wapenplatform borg staat voor meer potentiële vernietiging dan het totaal van de conventionele bommen die in de Tweede Wereldoorlog op Europa vielen. Dus geen misverstand over de Franse force de frappe. Parijs laat niet met zich spotten. Macron zei ook dat zijn land voortaan nucleair samenwerkt met – let op de volgorde – het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Polen, Nederland, België, Griekenland, Zweden en Denemarken.

Hij bood Den Haag dus expliciet een nucleaire paraplu aan. Dat bericht moet in het kabinet-Jetten met gejuich zijn ontvangen. Als Trump ons laat barsten, hebben we altijd nog Macron! Tegen die achtergrond kun je De Evertsen gerust met vliegkampschip De Gaulle laten opstomen richting brandhaard Iran. Het kabinet-Jetten weet dat het hiervoor op een ruime parlementaire meerderheid kan rekenen, al zullen GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren mekkeren dat niet alle escalatierisico’s nauwkeurig in kaart zijn gebracht.

Dat soort oppositie valt makkelijk te pareren met een pro-Europees visioen á la Berendsen. Daarmee kan het kabinet altijd op steun van links rekenen. Tegelijk kunnen de bewindslieden met de inzet van militaire middelen á la Yeşilgöz de rechtse fracties aan zich kan binden.

Sprokkelen

Iedereen blij? De fixatie op parlementaire meerderheden is tegelijk ook het onrustbarende. Het minderheidskabinet-Jetten is per definitie bezig met een Haagse werkelijkheid: met 66 Tweede Kamerzetels en 22 Eerste Kamerzetels moet het elke dag tien, respectievelijk zestien zetels sprokkelen om aan een meerderheid te komen. Elke dag is urgent, president Donald is onberekenbaar en voor je het weet verdwijnen de wezenlijke lange termijnbelangen uit het zicht.

Want is die Frans-Europese keuze wel zo veilig? Macron zei in zijn toespraak dat zijn nucleaire samenwerking met de acht genoemde Europese landen een aanvulling is op de kernwapentaken van de NAVO, die door de Verenigde Staten worden gedomineerd. Maar stel dat Marine le Pen of een andere kandidaat van het Rassemblement National volgend jaar de Franse presidentsverkiezingen wint, wat blijft er dan nog over van die Atlantische bezweringen? De partij van Le Pen is tamelijk pro-Rusland.

Kernwapens zijn bovendien ontzaglijk duur. (Vanwege de hoge kosten deed Oekraïne midden jaren negentig zijn kernwapens weg. We weten inmiddels hoe dat is afgelopen.) De Franse atoomparaplu komt heus niet gratis. Duitsland en Nederland zullen moeten accepteren dat de Franse militaire inspanningen worden gefinancierd met Europese middelen. Den Haag heeft zich altijd verzet tegen Eurobonds, maar op termijn is die positie onhoudbaar. Het spelen van de Europese kaart door het kabinet-Jetten kan Nederland dus nog duur komen te staan. Maar dat lijkt van latere zorg.

Den Haag kijkt naar de Europese politiek als een instant oplossing, een mantel om onder te schuilen. Vier jaar geleden liet het laatste kabinet-Rutte met overgrote steun van het parlement de Koninklijke Landmacht feitelijk opgaan in de Duitse Bundeswehr. Een alleszins te verdedigen besluit, behalve als je bedenkt dat de rechtse Alternative für Deutschland (AfD) electoraal steeds verder oprukt. Stel dat deze Moskougezinde partij het over een paar jaar in Berlijn voor het zeggen krijgt, wat zegt de volledig Duits geïntegreerde Koninklijke Landmacht dan?

De Europese route van het kabinet-Jetten lijkt een logische keuze, maar het is in wezen de weg van de minste weerstand, een ogenschijnlijke nooduitgang. Het uitbouwen van de eigen militaire capaciteiten en het benutten van de militair-industriële mogelijkheden op momenten die ertoe doen, bieden op de lange duur betere nationale bescherming. Nederland heeft een uitstekende marinebouw en een zich snel ontwikkelende dronestechnologie. Dat zijn geopolitieke troefkaarten (in het jargon: control points) die je internationaal moet uitspelen om je onmisbaar te maken en je nationale belangen te promoten.

Berendsen en Yeşilgöz hadden in Kiev een buitenkans om zich tegenover de Golfstaten militair-industrieel te manifesteren. Ze gedroegen zich echter als handelsreizigers van een sympathiek postzegellandje: Kijk eens naar onze observatiedrone! Dat komt ervan als je de kool en de geit wilt sparen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Tom Berendsen en Dilan Yeşilgöz misten in Kiev een buitenkans om het nationale belang te promoten verscheen eerst op Wynia's Week.

Na de middelbare school en een hbo-opleiding facilitair management kwam Schoonen in 1998 als cadet op de Koninklijke Militaire Academie. Ze was 23 jaar en idealistisch ingesteld. Als luitenant van de Koninklijke Landmacht diende ze op de Balkan.

Na een aantal ‘parate functies’, lagen voor haar bureauposten in het verschiet. Maar het was ook de tijd van zware bezuinigingen. In 2008 vertrok ze uit het leger voor een baan bij een energieconcern. In 2012 begon ze een eigen bedrijf. Na het uitbreken van de Oekraïne-oorlog speelde het militaire idealisme weer op. Maart 2025 verkocht ze haar goedlopende onderneming en kwam ze terug bij de landmacht, nu als Hoofd Inkoop.

Gegarandeerde aanvoer

Schoonen heeft 1,2 miljard euro per jaar te besteden. Ze gaat niet over de aanschaf van grote wapensystemen, zoals tanks – dat doet het Commando Materieel en IT (COMMIT) – maar wel over de inkoop van alle andere ‘grondgebonden’ goederen en diensten. Van gevechtsrantsoenen tot voertuigen, van medische voorzieningen tot gereedschappen en van camouflagenetten tot de paarden voor de Koninklijke Marechaussee. Schoonen (50) en haar mensen moeten het allemaal zien te regelen tegen de juiste prijs-kwaliteitsverhouding.

Wat de laatste tijd vooral belangrijk is: absoluut geen vertraging in de levering. De krijgsmacht heeft haast en wil gegarandeerde aanvoer. Of zoals Schoonen zegt: ‘Wordt het oorlog, dan moeten we het niet drie dagen, niet drie weken, maar drie jaar kunnen volhouden.’ En misschien nog wel langer ook.

Margarine

Inkoop en logistiek zijn het wezen van de oorlogvoering. Raken de aanvoerlijnen verstopt, dan kan de frontsoldaat het schudden. Grootschalig militair optreden begon in de tijd van Napoleon Bonaparte (1769-1821), die de militaire dienstplicht invoerde. Een troepenmacht van een dergelijke omvang had zoveel proviand en spullen nodig, dat je het vooraf vanuit het hoofdkwartier moest regelen, want de tot dusver gebruikelijke plundertochten in de omgeving volstonden bij lange na niet meer.

Aan Napoleon wordt de uitvinding van margarine toegeschreven als alternatief voor de nogal bederfelijke roomboter. Plus de wijsheid dat ‘het leger op zijn maag marcheert’. Iedereen die wel eens met militairen optrok, zal het beamen: ‘Rats, kuch en bonen, doe daar je maaltje maar mee.’ Alles wat ze je voorzetten, moet je naar binnen zien te werken, want een soldaat weet nooit wanneer hij/zij weer wat te schransen krijgt.

‘Er komt nu een heel grote aanbesteding,’ vertelt Schoonen op de derde verdieping van gebouw 9 van de Kromhoutkazerne in Utrecht, het hoofdkwartier van de Koninklijke Landmacht. Weldra kunnen de vaste toeleveranciers en hun nieuwe concurrenten – bijvoorbeeld grote supermarktketens of gerenommeerde fabrikanten van sportvoeding – meedingen naar de miljoenenorder ‘operationeel rantsoenen’. Niet zomaar een paar pallets mueslirepen, maar alles wat de Nederlandse militairen de komende jaren verorberen tijdens bivak, oefening of missie. Dus alles wat de operationele eenheden niet in hun kazernes nuttigen. Heb je troepen te velde, dan gaan er flinke hoeveelheden voedsel en niet-alcoholische drank doorheen.

Dit typeert de nieuwe context van Defensie: potentiële leveranciers zullen vechten om de opdracht, omdat ze zich ook op de civiele markt willen presenteren als het bedrijf dat zorgdraagt voor de noodrantsoenen van ‘onze soldaten’. Sleep je die order binnen, dan voldoe je aan de strengste kwaliteitsnormen en onderstreep je het Oranjegevoel. Iemand nog een stroopwafel van onze jongens en meiden?

Verschil maken

Schoonen komt uit een katholiek, Brabants gezin. Haar vader overleed toen ze 3 was. Ze werd opgevoed door haar moeder. Ze heeft een neef bij de Koninklijke Marine. Een oom was F-16 vlieger bij de Koninklijke Luchtmacht. ‘Maar ik kom niet uit een militaire familie, hoor. Toen ik op mijn 22ste aan mijn moeder vertelde naar de KMA te willen, begreep ze mijn idealisme. Wel vroeg ze zich af “waarom het zo militair moest”. Tja, het moest militair vanwege het avontuur, maar ook vanwege mijn drijfveer te “werken aan vrede en veiligheid”. Dat was ook toen al de wervingsslogan.’

Jordie Schoonen als cadet op de Koninklijke Militaire Academie. Foto: Defensie.

De Koude Oorlog leek in 1998 echt voorbij. Het tijdperk van de vredesmissies was begonnen. De Grondwet had zojuist artikel 97 gekregen. Behalve het traditionele verdedigen van het eigen grondgebied en dat van de bondgenoten, plus het dienen van internationale vrede en veiligheid, moesten militairen voortaan ook ‘de internationale rechtsorde bevorderen’. Mooier kon cadet Schoonen het niet krijgen.

Na de KMA kwam ze in logistieke functies bij de landmacht. Ze ging op missie naar de Balkan: SFOR-10 naar Baja Luka in 2001. Bij de landmacht beleefde ze vervolgens nog eens vijf ‘fantastische jaren’, waarin ze bezig was met militaire logistiek. Maar ze had inmiddels een man ontmoet, die ook militair was. En als je allebei zo’n twintig weken per jaar van huis bent, wordt een gezinsleven lastig.

Bovendien begon een periode van naargeestig bezuinigen. Eigenlijk had Defensie alleen nog geld voor de operationele inzet in Afghanistan en Irak. Aan het thuisfront trok de krijgsmacht zich terug in een bureaucratische besparingsmodus. In zo’n verstikkende atmosfeer is het lastig je voor te stellen dat je bezig bent de internationale rechtsorde sprongsgewijs te verbeteren.

Schoonen: ‘Ik wilde in parate eenheden dienen, maar de Haagse stafafdelingen waren mijn voorland. Daar zou ik misschien “een relbak” zijn geworden.’ Het was goed dat ze na tien jaar vertrok bij Defensie voor een functie in de burgermaatschappij. Ze werd inkoper bij energiemaatschappij Essent.

De geprivatiseerde energiemarkt was hevig in beroering. Beursgang, overnames, mislukte fusies, bedrijfssplitsing. Schoonen maakte het van nabij mee. Haar concern was een geprivatiseerd openbaar nutsbedrijf, waarin ambtelijke procedures nog welig tierden, terwijl de organisatie onder druk stond zich naar een marktconforme werkcultuur te ontwikkelen. Schoonen schopte het tot Inkoopmanager ICT en Facilitair Directeur. Ze bestierde een inkoopafdeling van 120 medewerkers van wie – zo had ze zich voorgenomen – er slechts zes mochten blijven. ‘Ikzelf was nummer 7,’ zegt Schoonen. Ze wilde zichzelf als allerlaatste ontslaan. Pas dan was de afdeling voldoende afgeslankt.

Bloeiende business

In 2014 was het zover. Ze vertrok als ‘Mevrouw Belangrijk in een mantelpakje’ en reed ‘voor de laatste keer de roze parkeergarage uit’. Ze richtte een bedrijf op dat andere ondernemingen hielp bij het moderniseren van hun inkoop- en facilitair management. Niet alleen met advies, juist ook met interim-management klussen. Bloeiende business. Schoonen leerde honderden bedrijven van binnenuit kennen en had weldra twintig mensen in dienst die als een Quick Reaction task-force uitwaaierden over de BV Nederland.

Op een zeker moment werd ze benaderd voor ‘een klein adviesklusje bij Defensie’. De Oekraïne-oorlog was uitgebroken, het spook van oorlog hing opeens boven Europa. De krijgsmacht moest zijn vastgeroeste inkoopprocedures onmiddellijk vernieuwen en bespoedigen. Kon ze tien woensdagen beschikbaar zijn om tien ‘pilots’ in gang te zetten teneinde het leger sneller van spullen te voorzien?

Schoonen voerde eigenlijk zelf geen klussen meer uit. Ze stuurde haar consultancy- en detacheringsbedrijf aan. Maar voor deze opdracht kon ze niet zomaar een van haar mensen in Utrecht detacheren. Dit was Defensie in een benarde situatie. Dit moest ze toch echt zelf doen: ‘Het begon weer te kriebelen.’ Al na drie woensdagen ‘trok ik de conclusie dat het een enorme transformatie was. Die kon je niet realiseren door tien dagen op rij een buitenstaander in te huren. Deze verandering moest van binnenuit bewerkstelligd worden, door iemand van Defensie zelf.’

Het was begin 2025. In Amerika was net president Donald Trump aangetreden. Diens geopolitieke manoeuvres, handelspraktijken, niet-fidele houding tegenover Europa, het was opeens allemaal van invloed op de logistieke processen van de Nederlandse krijgsmacht. Schoonen twijfelde over haar terugkeer naar de landmacht. Ze vond het moeilijk haar bedrijf te verkopen en afscheid te nemen van haar twintig medewerkers.

‘Het voelde als in de steek laten. Maar elke avond zag ik op het televisiejournaal Donald Trump met weer een decreet. Dat heeft me overtuigd om opnieuw voor Defensie te tekenen.’ Om te voorkomen dat Trump ook de Nederlandse krijgsmacht logistiek zou kunnen manipuleren, moesten dingen gaan veranderen. Zij verkocht op 17 maart 2025 haar bedrijf en kwam weer ‘met evenveel bewustzijn en idealisme als in 1998’ bij Defensie werken.

Dynamiek brengen

Voor het eerst sinds lange tijd is de kans op een oorlog tussen Rusland en de NAVO-landen reëel. Schoonen brengt doelbewust dynamiek op de inkoopafdeling van de grondgebonden eenheden. Oude, vertrouwde methodes deugen niet meer. Sowieso is grote personeelsschaarste ontstaan tijdens de bezuinigingsjaren, simpelweg omdat Defensie steeds minder kon inkopen en het voor de hand lag de banen van inkopers te schrappen. Nu ineens is er weer geld, maar ook een nijpend gebrek aan inkopers.

Van 2011 tot en met 2016 moest Defensie het doen met iets meer dan 8 miljard euro per jaar. Nadien begon het budget steeds sneller te stijgen. In 2026 groeit het naar 26,8 miljard, ruim een verdrievoudiging in tien jaar. In de komende jaren zet die trend zich door, want Nederland moet voldoen aan de NAVO-norm: 5 procent van het nationaal inkomen moet naar verdediging, waarvan 3,5 procent voor de krijgsmacht en 1,5 procent voor veiligheidsrelevante infrastructuur. Dan gaat het over een Defensiebudget van ruim 50 miljard.

Het Centraal Planbureau rekende onlangs uit hoeveel miljard extra Defensie per jaar te besteden heeft. Het kabinet-Jetten wil dat het budget in 2030 met 9,5 miljard stijgt, maar volgens de CPB-rekenmeesters lukt het niet om zoveel geld uit te geven vanwege lange levertijden. Defensie kan in 2030 hooguit 8,1 miljard extra wegzetten. Dat bedrag zal echter fors stijgen. Vanaf 2035 komt structureel 19,3 miljard per jaar erbij.

Onder deze omstandigheden lijkt Hoofd Inkoop landmacht natuurlijk een droombaan: heb je zoveel extra geld te spenderen, dan gaat alles vanzelf. Maar zo is Jordie Schoonen niet gebakken.

De geopolitieke dreiging noopt tot razendsnel handelen en dan mag je niet blijven steken in oude aanbestedingsprocedures en vastgeroeste contracten. Je ‘schakelt’ met je flexibele partners in een hypermoderne oorlogseconomie. Op het Commando Landstrijdkrachten is het parool: Armies win battles, nations win wars. (‘Legers winnen veldslagen, naties winnen oorlogen’). Het is de industriële achterban die een strijdmacht aan de overwinning helpt.

Stoere video’s

Op de website van Defensie staan stoere video’s waarin het Ondersteuningscommando meldt dat ‘de militair er nooit alleen voor staat’. Je ziet paratroepers uit vliegtuigen springen, infanteristen het vuur openen en marineschepen afmeren, terwijl een gebronsde stem uitlegt: ‘Achter elke militair staat een hele wereld van mensen die dit mogelijk maken.’ Maar de jarenlange bezuinigingen laten hun sporen na. In de gevechtseenheden bestaat nog een zekere gelatenheid. Eerst zien, dan geloven: ‘We doen het met de spullen die we hebben.’

Het idee dat Defensie altijd veel te veel betaalt, is hardnekkig. ‘Zelfde voedingspakket als in de buitensportwinkel vlakbij mijn huis, maar dan drie keer zo duur,’ zeggen de mariniers als ze tijdens de wintertraining in Noorwegen hun zakjes Boeuf Bourguignon, Beef Stroganoff en Kip Curry in poedervorm uitstrooien boven een pannetje vol sneeuw dat ze boven een brandertje opwarmen. Ze hebben zich de hele dag op langlauf ski’s voortbewogen bij temperaturen ver onder het vriespunt. Op hun schouders droegen ze een zware rugzak, hun dienstwapen en munitie. Ze blaffen van de honger. Ze gebruiken de drie zakjes naar keuze uit het pakket allemaal tegelijk in één pannetje. Ze eten een prut van Bourguinon, Stroganoff en curry. Het gaat hier niet om smaak, maar om calorieën. Als iemand een zakje ongeopend laat: ‘Hé maat, eet jij niet alles op?’ Dan gaat er nog een vierde zakje door de instant melange. Rats, kuch en bonen, het is van alle tijden.

‘Kan zijn dat we meer betalen als je het vergelijkt met de gewone winkelprijs,’ zegt Schoonen hierover. ‘Ik hoor die verhalen ook. We stellen bij inkoop wel allerlei extra voorwaarden, bijvoorbeeld waar het gaat om de verpakking en het te allen tijde snel kunnen leveren. Door deze handlingskosten kan zo’n instant maaltijd vijf euro duurder uitvallen. Maar we zijn taaie onderhandelaars. We kopen groot in tegen scherpe prijzen. Tegenover ons zitten ook stevige kooplui.’

Dit is precies waarom verandering nodig is. Schoonen: ‘Je wilt geen monopolie toekennen aan je leverancier. We willen leveringen spreiden. Dat is commercieel beter en het beperkt de risico’s. Om het gevecht langdurig te kunnen volhouden, moeten we productie en leveringszekerheid van goederen garanderen.’

Schoonen werkt aan een transformatieproces, waarbij krijgsmacht en toeleverende industrie elkaar vinden en begrijpen. Militaire planning is een kwestie van voortdurend aanpassen geworden. De oorlog verandert van karakter door een steeds snellere wapenwedloop. Op het slagveld in Oekraïne zijn drones na enkele weken alweer achterhaald door contradrone-maatregelen. Softwareleveranciers leveren elke nacht hun updates. ‘De innovatiecyclus voor drones is twee tot drie weken,’ zegt Schoonen.

Het is een tempo dat Defensie naar adem doet happen. De oude gewoonte was dat de krijgsmachtonderdelen een behoeftestelling formuleerden en na uitgebreid intern overleg met een dik pakket specificaties kwamen. Aan al die minimumeisen moesten de goederen voldoen. Alleen de bedrijven die tot in detail garanties gaven, mochten offerte uitbrengen. Vervolgens werden de biedingen vergeleken en viel na veel overleg tussen allerlei specialisten een beslissing tot aankoop. De uitverkoren leverancier ging vervolgens aan de slag. Vaak duurde het tien jaar voordat de benodigde spullen werden geleverd. Nieuwkomers hadden het moeilijk. Alleen gevestigde bedrijven wisten hoe ze Defensie spullen moesten verkopen. Defensie was risicomijdend en koos bijna als vanzelf voor de ‘usual suspects’.

Achter het bureau

Kan het zo doorgaan? Het adagium luidt: de oorlog win je achter het bureau. Maar volgens Schoonen klopt dat niet langer. ‘Je wint de oorlog aan het front, maar je kunt hem achter het bureau verliezen.’ Blijft Defensie op de oude voet doorgaan met aanbesteden, dan loopt het mis. Er moet vaart en voortdurende vernieuwing komen.

Ze formuleert drie principes: ‘Kijken wat er op de militaire en civiele markt gebeurt. Let op de risico’s in de toeleveringsketen, want we willen niet afhankelijk zijn van monopolisten en van grondstoffen uit onbetrouwbare landen. Richt de eigen organisatie slimmer in, zodat we sneller werken.’

Schoonen en haar team doen nu allerlei vernieuwingsprojecten die de industrie moeten uitdagen. Zij ontdekten dat voor het opknappen van beschadigde voertuigen en wapensystemen sinds 1980 dezelfde specificaties gelden. Alsof er in 46 jaar geen enkele technische vernieuwing is geweest om materieel met gevechtsschade – desnoods provisorisch – te repareren!

Als je tegen de Russen vecht, moet je op alles zijn voorbereid. Daarom ontvangen bij voorbeeld chauffeurs gereedschap en instructies waarmee ze het eigen voertuig snel weer aan de praat krijgen. Zo dicht mogelijk bij het front en zo ver van de gevechtslinies als nodig, moet een ‘Maintenance Hub’ worden ingericht om het materieel terstond te herstellen. De afdeling Inkoop heeft al dertig bedrijven die hierover meedenken en (gezamenlijk) plannen willen indienen. In plaats van een dik boekwerk met specificaties, komt defensie hierbij slechts met de simpele eis dat het materieel in recordtijd weer functioneel is.

Het voertuigenpark wordt de komende jaren uitgebreid. Als Defensie niet oppast, wordt automatisch meer van hetzelfde ingekocht. Dan krijgt elk type voertuig ook weer een eigen type aanhanger. Terwijl er al tientallen verschillende types aanhangers en opleggers zijn. Met allemaal eigen trekhaken, wielen, banden, assen en smeermiddelen. In tijden van crisis is zo’n lappendeken een logistieke nachtmerrie, want bijna niks is compatible.

Meedenkende bedrijven

Schoonen werkt daarom aan de ‘Innovatie Challenge Universele Trailer’. Bedrijven worden uitgenodigd mee te denken over aanhangers en opleggers die multifunctioneel en eenvormig zijn, zodat ze aan allerlei verschillende voertuigen en pantserwagens kunnen worden gekoppeld. De trailers moeten allerlei lading kunnen vervoeren, bijvoorbeeld dankzij een verlengbaar chassis of een snelle wissel van één achteras naar dubbele assen. Eén standaardtype trailer zal niet lukken, denkt Schoonen. Maar als ze het tot een handjevol verschillende soorten trailers kan beperken, dan is er al veel verbeterd. Dan kan ze, in tijden van nood, de productie ook nog eens veel sneller opvoeren.

Kan defensie in tijden van oorlog niet gewoon voertuigen vorderen? Transportbedrijven en koeriersdiensten dwingen munitie te rijden richting front? ‘Niet mijn afdeling,’ zegt Schoonen. Het vorderen van civiele voertuigen lost bovendien de logistieke puzzel niet op, misschien wel integendeel. Hoe beter haar afdeling Inkoop zich nu voorbereidt op de aanvoerlijnen tijdens een grootschalig conflict, hoe langer de krijgsmacht het gevecht straks kan volhouden. Dat is het idee.

Acht van Kloppenburg

Tijdens de Koude Oorlog had de Koninklijke Landmacht zich ook terdege voorbereid. Bij een oorlog tegen het Warschaupact zou Nederland een deel van de Noord-Duitse laagvlakte voor zijn rekening nemen. Het plan voorzag in ‘de Acht van Kloppenburg’. In dat Duitse stadje kwam het logistieke draaipunt. Vanuit Nederland zou de munitie naar Kloppenburg worden vervoerd om van daaruit naar het front te worden getransporteerd. Op de terugweg zouden de gewonden worden meegenomen, die ook weer via Kloppenburg naar huis werden getransporteerd. Op de kaart werden vier ronde pijltjes getekend, die samen een acht vormden met Kloppenburg in het midden.

Mooi bedacht, maar toen de Sovjet-Unie in 1992 uit elkaar viel en de militaire archieven in Moskou en Warschau zich openden, bleek dat er in geval van oorlog een Russische parachutisten-eenheid zou worden ingezet om het distributieknooppunt in Kloppenburg te vernietigen en in ieder geval zwaar te ontregelen. De Nederlandse oorlogsinspanning zou vanaf de eerste dag vastlopen.

Zodra het vuur wordt geopend, sneuvelen de meeste plannen. Maar juist daarom moet Defensie het niet hebben van oude patronen en vaste voornemens. Flexibiliteit, vindingrijkheid, improvisatievermogen, daarop komt het aan. Leer van de Oekraïners, weet Schoonen.

Zijn er krachten in de organisatie die de vernieuwing remmen? Defensie is groot en dus kan het niet zonder bureaucratie. Maar dan wel bureaucratie in de goede betekenis van het woord: alles conform de regels en regeltjes, zodat geen vriendjespolitiek en geen willekeur ontstaan. Schoonen: ‘Want anders betaal je per rantsoen inderdaad vijf euro meer dan nodig.’

Zo is het ook met de bedrijven waarmee Defensie moet samenwerken. ‘Je hebt de reeds lang gevestigde leveranciers nodig, want die zijn robuust. Maar wel in combinatie met de startups van de universiteiten van Delft, Eindhoven, Twente, Amsterdam, want die zorgen voor creativiteit. Je hebt beide soorten ondernemingen nodig.’

Traditioneel betaalde Defensie pas nadat bedrijven de bestelde goederen exact volgens de specificaties hadden geleverd. Vooral jonge, creatieve bedrijven klaagden dat er geen geld was om nieuw materieel te ontwikkelen. ‘Nu betalen we ontwikkelingsvergoedingen,’ zegt Schoonen. Zodat de leveranciers van veelbelovende producten niet alles hoeven voor te financieren.

Groene uniform

Schoonen zou ‘met plezier’ weer het groene uniform met officiersrangen dragen. Dat zou voelen als een bevestiging van het idealistische vuur dat nog altijd in haar oplaait als ze nadenkt over het verdedigen van ’s lands vrijheid en veiligheid. Maar dan zou ze zich moeten aanmelden als reservist, want Hoofd Inkoop bij de landmacht is een burgerfunctie. Het heeft nu geen prioriteit. ‘Eerst maar eens de eigen organisatie overtuigen van de nieuwe, flexibele werkwijze.’

Er zijn inkopers en planners die al die jaren hetzelfde werk bleven doen, terwijl Schoonen furore maakte in het bedrijfsleven. Zit daar de weerstand in de organisatie? Oudgedienden die vrezen dat het levensgevaarlijk is voor Defensie om marktgericht te werken met buitenstaanders die het op het uur U laten afweten? Die dikke boekwerken met specificaties waren er immers niet voor niets.

‘Ik houd niet van de term weerstand,’ zegt ze. Voor haar is het ‘oprechte betrokkenheid’ van collega’s met lange ervaring. Aan de andere kant moet je niet alle kleine risico’s willen uitsluiten, want juist dan zie je de kwetsbaarheid van het geheel over het hoofd en loop je pas echt gevaar.

Ze vergelijkt Defensie met een gezin waarvan de opgroeiende zoon besluit dat hij op wereldreis gaat, terwijl vooral de uiterst bezorgde vader zijn puber daarvan wil afhouden vanwege gevaren onderweg. ‘Bij Defensie werken heel veel bezorgde pappa’s,’ zegt Schoonen. ‘Dat is helemaal niet slecht, want die pappa’s komen met een extra telefoonkaartje, een bankpasje voor noodgevallen, het adres van tante in Canada.’ Kan allemaal van pas komen. ‘Maar die wereldreis, die komt er.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Inkoper Landmacht Jordie Schoonen heeft 1,2 miljard euro per jaar te besteden: ‘Bij Defensie werken heel veel bezorgde pappa’s’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Fregatten zijn tamelijk snelle schepen. Door hun geringe diepgang en slanke romp zijn ze zeer wendbaar. Geschikt voor maritieme operaties op volle zee (‘blauw water’) en vlak onder de kust (‘bruin water’). Ze zijn uitgerust voor uiteenlopende taken: van raketverdediging tot piraterijbestrijding en van het afvuren van torpedo’s tegen vijandelijke onderzeeboten tot het bieden van humanitaire hulpverlening na een orkaan, aardbeving of tsunami. Ook voor vlagvertoon en diplomatieke ontvangsten zijn ze ideaal.

Duizend-dingen-doekje

Fregatten bieden andere marineschepen bescherming. In een bondgenootschappelijk vlootverband chaperonneren ze geallieerde vliegdekschepen, zo nodig tot in Japan. Ze kunnen een vijandelijke kust onder vuur nemen om de mariniers in staat te stellen hun D-Day achtige operaties uit te voeren. Ze kunnen ook de burgerbevolking van een havenstad vrijwaren van vijandelijke raketaanvallen en tegelijkertijd protectie bieden aan de eigen mijnbestrijdingsvaartuigen. Fregatten zijn het duizend-dingen-doekje van de marine.

In vroeger tijden was een fregat een snel zeilende driemaster. Een schip dat je goed moest aanvoelen om het efficiënt door de wind te laten voortbewegen. Lezers van een bepaalde leeftijd denken aan het woord ‘fregat’ meteen aan Het fregatschip Johanna Maria, een roman uit 1930 van Arthur van Schendel. Generaties leerlingen van de middelbare school moesten het niet al te dikke boek voor hun literatuurlijst lezen.

Het verhaal draait om de armoedige zeilmaker Jacob Brouwer, wiens leven getekend wordt door het diepe verlangen het fregat Johanna Maria te bezitten. Na een ongekend lange reeks tegenslagen, lukt het hem inderdaad om het schip in eigendom te verwerven. Ach, hoe droevig. In eenzaamheid slijt Brouwer zijn laatste dagen op het inmiddels vermolmde fregat in de haven van Amsterdam. Als hij iets moet repareren, valt hij naar beneden en sterft.

Vandaar dat de naam ‘fregat’ zoveel sympathie en mededogen oproept, en dan vooral bij Haagse politici. Toen in de jaren tachtig werd besloten dat de Koninklijke Marine nieuwe oorlogsbodems nodig had met een zware bewapening, werden deze schepen aangeduid als ‘fregatten’. Dat was een eufemisme. De schepen hadden de lengte (144 meter), breedte (17 meter) en het bewapeningsniveau van bijna een ‘kruiser’. Andere NAVO-landen zouden ze ‘torpedobootjagers’ of ‘destroyers’ hebben genoemd. Maar dat vond politiek Den Haag te oorlogszuchtig klinken. De volksaard verplichtte tot ‘fregatten’.

Aan boord

In een havenstad in de Hoorn van Afrika zoeken we in 2011 het fregat vernoemd naar Michiel de Ruyter. (Het schip is dan nog Hr.Ms. De Ruyter, inmiddels is het Zr.Ms. De Ruyter.) Chaotische taferelen in deze stad. Een grimmige taxichauffeur in een aftandse Peugeot brengt ons rond middernacht naar het haventerrein. Op vertoon van ons paspoort maakt een beveiliger een norse hoofdbeweging: doorlopen!

We passeren allerlei vage marktkraampjes en horen in het donker fluisterende mannenstemmen. We lopen zo zelfbewust mogelijk door en bereiken een kade. Daar, in het maanlicht, torent het Luchtverdedigings- en Commando Fregat De Ruyter hoog boven Afrika uit. Het is een van de vier Luchtverdedigings- en Commando Fregatten van de Koninklijke Marine. We lopen in rechte lijn naar de valreep als bewijs dat we bij dit schip horen. De fluisterende stemmen op de achtergrond zwijgen.

Gunboat-diplomacy

Een fregat maakt indruk. Loopt zo’n schip een haven binnen, met al zijn radars, antennes, lanceerbuizen en kanonnen, dan gebeurt er iets. Iedereen stopt om te kijken: dit is serieus. ‘Gunboat-diplomacy’ wordt het genoemd. Een land projecteert zijn macht tot in andere werelddelen door er een schip naartoe te sturen. Een beetje pronken, dreigen, intimideren. Meestal werkt het en het is een goedkope manier om oorlogen te voorkomen.

In de US Army werd er enige tijd meesmuilend over gedaan: ‘Het leger pleegt invasies, de marine bezoekt havens.’ Alsof de landmacht de echte oorlog voert en de marine zich onledig houdt met cocktailpartijtjes. Maar de Amerikaanse president Donald Trump laat dit beeld definitief kantelen. Vlak voor zijn actie tegen dictator Nicolas Maduro van Venezuela stuurde hij een enorme vloot naar de Cariben. Tegen de ayatollahs in Iran begon het ook met het uitsturen van ‘een Armada’.

Het marinewapen is de lange arm van een land. Omdat schepen nu eenmaal trager zijn dan vliegtuigen en veel langduriger kunnen worden ingezet, kun je de druk op je tegenstander gestaag opvoeren. Je geeft hem tijd om tot inkeer te komen. Belangrijkste voorbeeld is de Cubacrisis van 1962. De Russen plaatsten kernwapens op Cuba. De Amerikaanse president John F. Kennedy kon ze makkelijk opruimen door de US Air Force bombardementen te laten uitvoeren. Maar dat zou een Derde Wereldoorlog hebben ontketend.

Kennedy besloot tot een marineblokkade. Russische schepen met extra materieel voor de raketbases op Cuba zouden worden tegengehouden. Niet onmiddellijk: Kennedy gaf ze bedenktijd. Eerst verminderden de Russische schepen vaart. Toen maakten ze rechtsomkeert. Crisis bezworen. De wereld ontsnapte aan de absolute catastrofe. De Russen ontmantelden vervolgens hun bases op Cuba. Dit was marine zoals marine bedoeld is. Oorlogsbodems zijn niet de pionnen, maar de lopers en torens van het internationale schaakspel.

Zijwindgevoelig

De volgende dag vertrekken we met LCF-fregat De Ruyter. Wonderlijk hoe ver je vanaf de brug uitkijkt over land en water. Je staat als het ware voor het raam op de zesde etage van een gevaarte dat met 10 knopen (ongeveer 20 kilometer per uur) het ruime sop kiest. Weldra is er alleen nog zee om ons heen. De ruimte van de Indische Oceaan is overweldigend. Het hoge schip met zijn geringe diepgang is nogal zijwindgevoelig, maar het snijdt behendig door de golven.

Hr.Ms. De Ruyter is op dat moment bezig met een anti-piraterijmissie, maar voortdurend wordt er geoefend. Bij voorbeeld, ‘man overboord’. Een pop wordt in het water gesmeten en de matroos aan het roer krijgt opdracht om meteen van koers te veranderen, terwijl aan dek collega’s hun reddingsacties uitvoeren.

Schietoefeningen

Soms zwemmen dolfijnen met het schip mee. Als je voorop de boeg staat, niet ver van de luiken van de raketlanceerinstallatie, zie je die vrolijke beesten telkens boven het water uit springen. Ze hadden dit fregat ook wel Hr.Ms. Harderwijk kunnen noemen!

Regelmatig worden schietoefeningen gehouden. Dan wordt het boordkanon afgevuurd. Een knal, een paar tellen niks, daarna zie je met je verrekijker heel in de verte een enorm waterfontein. Een keer mogen we zelf aan het roer zitten en stoere bochten maken in de Golf van Aden. Dat roer is opvallend klein. Het voelt als een racestuurtje in een sportwagen. Des te moeilijker is het om precies koers te houden. Van 330 graden moeten we naar 340, maar we schieten al snel door naar 346. Alsof je met slippende koppeling over een bochtig landweggetje rijdt. Respect voor de jonge matroos, die de De Ruyter veel subtieler dirigeert.

Tijdens de anti-piraterijmissie bestaat de bemanning van het fregat uit zo’n 200 mannen en vrouwen, inclusief de Unit Interventie Mariniers (Maritime Special Forces, MARSOF). Dat zijn de jongens die met hun speedboten ten strijde trekken tegen de Somalische kapers. Op het achterdek staat ook een helikopter die de mariniers naar een gekaapt schip kan brengen. Ze laten zich dan – zoals bij voorbeeld bij de actie tegen de kapers op het Duitse containerschip Taipan in april 2010 – aan een touw naar beneden zakken, overmeesteren de kapers en bevrijden de gegijzelde bemanningsleden. Op YouTube en social media staan filmpjes van dergelijke gewaagde bevrijdingsacties door het Korps Mariniers. In heel de wereld gaan digitale duimpjes omhoog.

De Somalische kapers kennen maar één methode om zich tegen de mariniers te verzetten: ze dreigen hun gegijzelden te executeren zodra een bevrijdingsactie begint. Westerse landen zijn daarom terughoudend. De commandant van de De Ruyter heeft op de VHF-lijn af en toe radiocontact met kapers. Soms wordt er gebeld met de satelliettelefoon van een van de gevangenen. Dan komt een krijsende kaper aan het woord en een doodsbange zeeman, die zegt dat de loop van een kalashnikov tegen zijn slaap wordt gedrukt.

Gouden Bal

Van de drie krijgsmachtdelen (Koninklijke Landmacht, Luchtmacht en Marine) zijn de zeestrijdkrachten de oudste en de traditioneelste. Het gevoel voor hiërarchie is er groter dan bij de landmacht en luchtmacht. Daar gaan alle rangen ’s middags in hetzelfde geprivatiseerde bedrijfsrestaurant eten. Bij de Koninklijke Marine echter, is er een strikte scheiding tussen de rangen.

Aan boord van de fregatten dient het ‘cafetaria’ (ook wel ‘Het Caf’) als eet- en ontspanningsruimte voor de matrozen. De korporaals eten er ook, maar beschikken over een eigen recreatiezaaltje. De onderofficieren eten en recreëren in ‘Het Gouden Bal’. De officieren doen dat in hun ‘Longroom’. Buitenstaanders vermoeden wellicht dat hierdoor aan boord allerlei sociale spanningen ontstaan, maar volgens de kenners is het tegendeel het geval. Militairen moeten onder hun gelijken kunnen zijn om hun hart te luchten. In eigen kring spreken ze dan vrijuit over de commandant van het schip als ‘De Ouwe’, wat ze in zijn bijzijn nooit zouden doen. Dan is het ‘Commandant’.

Verschil is functioneel

Het is niet de bedoeling dat bemanningsleden zomaar het verblijf van hun ondergeschikten betreden. Wil bijvoorbeeld een kapitein-luitenant ter zee iets vragen aan een matroos, dan wacht hij netjes bij de deur van het Caf en vraagt of hij binnen mag komen.

Overigens is op de nieuwere schepen – zoals het logistieke ondersteuningsschip Zr.Ms. Karel Doorman en de Ocean-going Patrol Vessels (Hollandklasse) – de eetzaal toegankelijk voor alle rangen. Dat is natuurlijk praktischer. Wel blijven de recreatieverblijven traditioneel gescheiden voor matrozen, korporaals, onderofficieren en officieren. Je zou het in het egalitaire Nederland niet verwachten, maar: verschil moet er zijn, want dat is functioneel.

Tijdens de anti-piraterijmissie wordt door de matrozen en onderofficieren flink gemopperd. Het zwaarbewapende fregat laat zich volgens hen in de luren leggen door de Somalische kapers. ‘Waarom treedt De Ouwe niet harder op?’

Nou, de commandant is gehouden aan de geweldsinstructies van NAVO en Europese Unie. De kapers zijn een asymmetrische vijand. Het zijn terroristen die gekaapte schepen als steunpunt gebruiken voor nieuwe kapingen, steeds verder op zee. Vanaf 2010 breiden ze hun netwerk steeds verder uit. Zo vormt zich een terroristische archipel in het zeegebied tussen Jemen en Oost-Afrika en zelfs tot ver op de Indische Oceaan.

Zeeroutes beveiligen

Het boordkanon van de De Ruyter heeft een bereik van ruim 20 kilometer en kan zo nodig 45 schoten per minuut lossen. Je jaagt die kapers zo naar de kelder. Maar dan sterven ook hun onschuldige slachtoffers. NAVO en Europese Unie willen géén vermijdbaar bloedvergieten. De De Ruyter vaart dreigend tussen de ankergebieden van door Somaliërs gekaapte schepen door. De kapers richten hun granaatwerpers op de brug van het fregat, maar durven niet te schieten, want dan heeft de commandant van het fregat een duidelijke geweldsinstructie: het vuur beantwoorden.

De marine werd opgericht in 1488 en heet sinds 1813 ‘Koninklijke Marine’. Het doel is al eeuwenlang hetzelfde: handel bevorderen door zeeroutes te beveiligen. Sinds Admiraal Michiel Adriaanszoon de Ruyter (1607 – 1676) is het dus business as usual. Optreden tegen kapers en vijandelijke mogendheden die de zeeroutes en dus de welvaart in gevaar brengen. Tijdens de anti-piraterij missies tussen 2009 en 2016 bleven Nederlandse fregatten telkens viereneenhalve maand tot een half jaar in het gebied. Soms werden bemanningsleden van het ene fregat door het andere overgenomen. Die zeelui waren dan een jaar van huis. Jarenlang ging het door, maar uiteindelijk lukte het om het businessmodel van de Somalische kapers te kraken.

Bedrijfsmodel kapotgemaakt

Wat was de truc? Vanaf fregatten als de De Ruyter werden mariniers uitgestuurd om – vanuit helikopters of Fast Raiding Interception Special Forces Crafts (FRISC’s) – de skiffs van de kapers lek te schieten, zodat de kapers geen nieuwe acties meer konden uitvoeren. Vaak werd alleen de buitenboordmotor aan flarden geschoten. Het roer van gekaapte schepen werd stiekem door kikvorsmannen met ijzeren kabels gesaboteerd, zodat de kapers niet weg konden. Drenkelingen werden aan boord genomen en gearresteerd. Aanvankelijk werden ze in Nederland of elders in West-Europa berecht, maar dan prevelden ze het woordje ‘asiel’ en werden ze voor hun terrorisme nog beloond ook. Toen werd geprobeerd ze in Kenia te lozen, maar daar gingen ze ook nogal eens vrijuit.

Uiteindelijk werden gevangen kapers ontwapend en ergens in Somalië op een verlaten strand gezet. Dan moesten ze naar huis lopen en werden ze ongetwijfeld door een krijgsheer bestraft voor het laten mislukken van hun kapingsactie, waarin zo iemand veel geld had geïnvesteerd. In Somalië was destijds zelfs een beurs waar je een aandeel kon nemen in kapingsacties. Met een evenredig deel van het betaalde losgeld als winst. Door langdurige inzet van Europese en Amerikaanse marineschepen en door het optreden van de marines van China, Japan, India, Zuid-Korea en Rusland werd dit bedrijfsmodel kapot gemaakt. Toen hielden de kapingsacties op.

De conclusie moet luiden dat je vanaf een fregat niet zomaar bruut geweld moet inzetten. De commandant moet vooral oog hebben voor de politiek-economische context. Hij moet met de logica van een slimme straatjongen een militaire oplossing kiezen. Gebruik niet plompverloren je stoerste en duurste wapens, maar pak je tegenstanders waar het ze pijn doet.

Oorlogsdreiging

In de Koude Oorlog bereidde de Nederlandse marine zich voor op het beveiligen van de Noord-Atlantische aanvoerroutes en dus vooral op het bestrijden van Sovjet-onderzeeboten. Nu vanuit Rusland een nieuwe oorlogsdreiging ontstaat, komt de Koninklijke Marine opnieuw in die rol. Maar de verwachting is dat een conflict met de Russen zich op een veel ingewikkelder manier zal ontwikkelen. Het wordt hybride oorlogvoering. Zeker in het begin van een gewapend treffen, zullen de Russen zich als een asymmetrische vijand gedragen. Misschien zijn ze daar al mee begonnen door kabels en leidingen op de bodem van de Oostzee en de Noordzee te saboteren.

Op deze manier zoeken de Russen de zwakke plek van de westerse landen. Ze zorgen voor maatschappelijke verstoring, maar doen dat op een heimelijke manier en ontkennen desnoods dat zij erachter zitten. In ieder geval blijven ze onder de drempel van een openlijke oorlog. De NAVO kampt met het probleem van de ‘attributie’: het kan de sabotageacties niet toeschrijven aan Rusland.

Ondermijnende acties

Is die jarenlange ervaring met het bestrijden van de Somalische piraten en het aftroeven van rebellengroepen in Jemen in de Golf van Aden bruikbaar in de hybride oorlogsvoering tegen de Russen? ‘Goed punt,’ zegt commandeur b.d. Michiel Hijmans, die nu verbonden is aan instituut Clingendael maar daarvoor 36 jaar bij de marine diende, onder andere als commandant van drie fregatten en commandant van een NAVO-eskader dat optrad tegen Somalische piraterij.

Een geopolitiek schaakspel als de Cubacrisis van 1962 is tamelijk overzichtelijk vergeleken bij een vijand die onnozele scholieren inzet voor digitale spionage, vanaf een schaduwvloot drones uitstuurt om luchthavens te verlammen, milieuactivisten in staat stelt de uitlaten van dure auto’s dicht te smeren met purschuim, onderzeese datakabels vernielt en stiekem explosieven probeert te plaatsen onder de transformatorplatforms van windparken op zee. Hijmans: ‘Het is moeilijk op te treden tegen dit soort ondermijnende en ontwrichtende acties. Maar patrouilleren helpt. Zodra je iets constateert en je stuurt er een schip op af, dan hebben ze het in de gaten en stopt het.’

Kapitein-Luitenant ter Zee Roy de Ruiter van de Nederlandse Defensie Academie onderstreept het belang van patrouilleren en tijdig ontdekken van alles waarmee de Russen bezig zijn: ‘Het maakt “attributie” eenvoudiger. Dus wordt het voor de Russen moeilijker te ontkennen dat ze betrokken zijn. De operaties van de NAVO, zoals Baltic Sentry, zijn hier ondere andere op gericht.’

De vlootvernieuwing van de marine voorziet – volgens een reeks brieven van Defensie aan de Kamer – vanaf 2028 in vier nieuwe Anti Submarine Warfare (ASW) fregatten en vanaf 2034 in vier ‘FUture Air Defender’ (FUAD) schepen ter vervanging van de oude Luchtverdedigings- en Commando (LCF) fregatten. Het contract met scheepsbouwer Damen voor de ASW-fregatten is getekend, maar de bouw is nog niet begonnen. Voor de FUAD’s is het contract nog niet eens getekend. Het is vrijwel onmogelijk om de nieuwe fregatten op tijd operationeel te stellen, maar de intentie is er en het budget is er ook.

‘Hard kill’-systeem

De nieuwe ASW-fregatten worden voorzien van zwaarder en in ieder geval moderner geschut. Waar de twee huidige ‘Multipurpose’ M-fregatten een Mk-46 torpedo kunnen afvuren, wordt dat voor de ASW-fregatten een Mk-54. Allerlei sensoren worden verbeterd en elektronisch verbonden met de vuurleiding. Een sonar onder de boeg, een sonar onder de romp en een sonar die aan een lange kabel achter het fregat wordt voortgesleept, leveren data aan een digitale centrale (de Under Water Warfare Suite) die alle informatie integreert en zo nodig de torpedo’s activeert tegen onderzeeboten of oppervlakteschepen van de vijand.

Het is de bedoeling een zelfverdedigingssysteem te installeren dat vijandelijk torpedo’s onschadelijk maakt door er een eigen torpedo tegenaan te laten klappen. Maar dit ‘hard kill’-systeem is nog in ontwikkeling. Voorlopig blijft het bij ‘soft kill’-verdediging: het elektronisch verstoren van inkomende torpedo’s of op zijn minst detecteren en ontwijken.

Sneller en effectiever

De ASW-fregatten krijgen een 76 mm-boordkanon (zelfde kaliber als dat van de M-fregatten) en kunnen Naval Strike Missiles lanceren. Dat zijn antischeepsraketten van Noorse makelij, die sneller en doeltreffender zijn dan de verouderde Harpoon-raketten op de huidige M- en LCF-fregatten. Je kunt ze ook inzetten tegen gronddoelen.

Voor de strijd op korte afstand tegen bij voorbeeld terroristen op speedboten, komen er twee kleinere kanonnen aan dek te staan, plus een aantal op afstand bedienbare zware mitrailleurs. Tegen luchtdoelen (met name drones en gevechtsvliegtuigen) kunnen radargeleide DART-granaten en Rolling Airframe Missiles worden afgevuurd. Die zijn effectiever dan het huidige Goalkeeper snelvuurkanon op de bestaande fregatten. Voor de luchtverdediging op de iets langere afstand, worden ASW-fregatten en LCF-fregatten voorzien van ESSM Block 2 raketten. Drones worden bestreden met een High Energy Laser, maar dat systeem is er momenteel nog niet.

De nieuwe ASW-fregatten worden een stuk groter dan de huidige M-fregatten: 5.500 ton tegen 3.300 ton waterverplaatsing. Door de automatisering volstaat een veel kleinere bemanning. Geen 153, maar 117 mannen en vrouwen. Dat is een kwart minder en dat helpt in tijden van personeelstekorten. Er is ruimte voor een NH-90 helikopter, maar ook voor de FRISC’s van de mariniers, een serie vliegende drones of varende drones. Voor het personeel van dergelijke systemen is er aan boord plek voor nog eens 35 militairen. Het idee is vooral dat onbemande, pardon onbemensde hulpvaartuigen vooropgaan in de strijd en vanuit het fregat als moederschip worden bestuurd.

De uitrusting van de nieuwe ASW-fregatten klinkt buitengewoon indrukwekkend. Dan hebben we het nog niet eens over de Tomahawk kruisraketten (bereik meer dan duizend kilometer) die vanaf 2028 op de LCF-fregatten worden geplaatst om de vijand diep landinwaarts te kunnen bestoken. Dat is de ‘escalatie dominantie’ van de fregatten. Dreigt de vijand met een wapen, dan moet je hem met een nog zwaarder wapen kunnen afschrikken. Dit principe is al eeuwen oud, maar werkt dit nog altijd zo? Moet je niet ook de escalatierisico’s dempen en de vijand à la Kennedy tijd geven om terug te treden? Moet je niet juist ook slimme methodes kiezen om je tegenstander te ontregelen?

Zwarte Zeevloot

De zeeoorlog sinds 2022 tussen Rusland en Oekraïne voltrekt zich volgens een onconventionele logica. De Russische Zwarte Zeevloot was op papier oppermachtig, maar de Oekraïners wisten daarin de zwaktes te vinden. Zij voerden een asymmetrische strategie uit. Grenswachten op het nietige Slangeneiland trokken met gedurfde slogans ‘Fuck the Russians’ de aandacht en de Russen bezetten het eilandje in de monding van de Donau. Die overwinning was symbolisch. In april 2022 vuurde Oekraïne vanaf de kust twee Neptun-antischeepsraketten af op de Russische kruiser Moskva. Dit vlaggenschip van de Zwarte Zeevloot waande zich onkwetsbaar, maar de Neptuns troffen doel. Aan boord ontstond een reeks explosies en nadat de munitie ontplofte, zonk het schip naar de bodem van de zee.

Telkens kwamen de Oekraïners met verrassingen. Ze pakten bij voorbeeld grote aantallen speedbootjes of waterscooters vol explosieven, installeerden een afstandsbediening, lieten de onbemande vaartuigjes onder de radar doorglippen om er tenminste een paar tegen Russische schepen te laten knallen. Ze drongen met onbemande systemen de marinehavens op de Krim binnen en schakelden zelfs een onderzeeboot uit. Het had een verlammende invloed op de Russische vloot.

Conventionele of asymmetrische oorlogvoering?

De Russen leren natuurlijk snel bij op dit troebel strijdtoneel. Zij zijn niet in staat om hun gehavende Zwarte Zeevloot snel te versterken, want volgens het Verdrag van Montreux (1936) controleert Turkije de Bosporus en de Dardanellen en dus de toegang tot de Zwarte Zee. Tijdens een gewapend conflict houdt Turkije de Zwarte Zee gesloten voor oorlogsbodems van de kuststaten. Turkije laat sinds februari 2022 geen Russische marineschepen door. Moskou kan geen versterkingen van de Noordelijke vloot naar de Zwarte Zee sturen. Daar hebben de Russen ook geen capaciteit om schepen te bouwen of snel te herstellen.

Hebben de Russen hun lesje geleerd en zullen ze in een conflict met de NAVO de gewiekste strijdmethoden van de Oekraïners toepassen? Moet de Koninklijke Marine zich voorbereiden op een conventionele zeeoorlog of juist op hinderlagen in de asymmetrische maritieme oorlogvoering? Commandeur b.d. Hijmans: ‘Mogelijk op beide scenario’s. We weten het nog niet zo goed. We moeten in elk geval heel flexibel kunnen zijn.’

Voor de bouw van de nieuwe ASW- en vooral de FUAD-fregatten betekent dit dat ze ‘modulair’ moeten worden uitgevoerd. Wapensystemen moeten snel kunnen worden aangepast aan elke nieuwe fase in de oorlog, elke nieuwe episode in de bewapeningswedloop. Zo kun je de vijand steeds een stapje voorblijven.

De eerste twee ASW-fregatten stonden in de boeken voor 1.883 miljoen (prijspeil 2022). Inmiddels meldt Defensie ‘maximaal 2,5 miljard’. Dat is exclusief de nieuwste sensoren en raketsystemen. Door de schepen ‘modulair’ uit te rusten, kan Defensie voorkomen dat de fregatten na een relatief korte periode als verouderd moeten worden afgeschreven. Het ontwerp moet het mogelijk maken dat ze snel en makkelijk een modificatie kunnen ondergaan. Zeker de FUAD-fregatten zullen vliegende en varende drones voor zich uitsturen om de eigen kwetsbaarheid te verminderen.

Modulair wil zeggen dat je wapensystemen als duplosteentjes kunt vervangen op je fregatten. Telkens haal je onbruikbare spullen weg en schuif je containers met nieuw materieel aan dek. Je geeft de software een update en je kunt weer vooruit. Alles op de fregatten moet flexibeler, wat in praktijk meestal betekent: eventueel nog zwaarder bewapend.

Vrouwennamen voor nieuwe fregatten

Een fregat laat nu eenmaal niet met zich spotten, ook al blijft politiek Den Haag à la Van Schendels Het Fregatschip Johanna Maria mijmeren over romantiek en naamgeving. In 2020 werd in de Tweede Kamer met een overgrote meerderheid een motie van GroenLinks aangenomen – alleen SP, SGP, FVD en een ex-lid van de Partij voor de Dieren stemden tegen – om nieuwe fregatten géén namen van zeehelden als De Ruyter of Tromp meer te geven. Evenmin mochten havensteden als Vlissingen, Schiedam of Den Helder worden gebruikt. Voortaan moest worden gekozen voor namen van vrouwen.

GroenLinks-Kamerlid Tom van den Nieuwenhuijzen suggereerde de namen van de eerste vrouwelijke militair Francien de Zeeuw en de verzetstrijdster uit de Tweede Wereldoorlog Josepha Gemmeke. De ‘Traditiecommissie’ van de Koninklijke Marine zal dit politieke verzoek ongetwijfeld honoreren en een passend voorstel doen aan de Commandant der Zeestrijdkrachten. Die zal het voorstel doorgeleiden naar de Commandant der Strijdkrachten en de minister van Defensie. Uiteindelijk is het aan de Koning om hierover te beslissen. Het lijdt weinig twijfel dat het staatshoofd akkoord gaat met de vrouwennamen voor de fregatten.

Maar als je in Het Gouden Bal of Het Caf zou vragen of dit de mannen en vrouwen van ’s lands marine heel erg veel kan schelen, bestaat er een gerede kans dat je vierkant wordt uitgelachen.

Wynia’s Week bestaat officieel 7 jaar! Met dank aan alle auteurs, donateurs en alle andere lezers, kijkers en supporters. Op naar de volgende 7 jaar!

Het bericht Lessen van de Zwarte Zee: nieuwe fregatten marine voor conventionele en asymmetrische oorlogvoering verscheen eerst op Wynia's Week.

Voormalig baas van de Venezolaanse militaire inlichtingendienst Hugo Carvajal Barrios (65) geldt in de Verenigde Staten als de belangrijkste getuige in het proces tegen zijn vroegere baas Nicolás Maduro. Na zijn ontvoering uit Venezuela staat Maduro terecht in New York op beschuldiging van narcoterrorisme. Wie is Carvajal Barrios, de waarschijnlijke kroongetuige in de rechtszaak?

De Venezolaanse generaal-majoor met de bijnaam ‘El Pollo’ (De Kip) is een oude bekende van Frans Timmermans uit diens tijd als minister van Buitenlandse Zaken (2012–2014) in het tweede kabinet Rutte. De Venezolaanse regering benoemde generaal Carvajal Barrios in februari 2014 tot consul op Aruba. Binnen het Koninkrijk der Nederlanden heeft Aruba een autonome status, maar Defensie en Buitenlandse Zaken worden vanuit Den Haag geregeld. Toenmalig PvdA-minister Timmermans weigerde – onder druk van de Verenigde Staten – de Venezolaanse topmilitair als consul te accepteren.

Narcodollars witwassen

De Verenigde Staten verdachten Carvajal van drugshandel en witwassen. Diplomatieke bronnen maakten er geen geheim van dat de generaal – vertrouweling van de overleden president Hugo Chávez en als directeur van de militaire inlichtingendienst behorend tot de inner circle van opvolger Nicolás Maduro – naar Aruba was gestuurd om zijn diplomatieke privileges te misbruiken, teneinde via Arubaanse banken narcodollars wit te wassen.

Want dat is altijd de grootste sores in de cocaïnehandel: je kunt grote hoeveelheden van het spul naar Noord-Amerika of Europa smokkelen, maar hoe krijg je de dikke stapels cash dollars geboekt op een keurige bankrekening in een veilig land? Vandaar dat vooraanstaande Venezolanen hun oog op de Antilliaanse banken lieten vallen. Het wereldwijde financiële stelsel zat vlakbij, al hadden de Amerikaanse drugsbestrijders dat natuurlijk ook in de gaten: ‘Follow the Money!’

Om Nederland te dwingen de topmilitair als diplomaat te accepteren, liet Venezuela hem plompverloren naar Aruba vertrekken. Dat was in juli 2014, vlak nadat boven Oost-Oekraïne vlucht MH-17 van Malaysia Airlines door een Russische Bukraket uit de lucht was geschoten. Onder de 298 inzittenden die omkwamen, waren 196 Nederlanders. Terwijl minister Timmermans druk was met de nasleep van deze ramp, werd hij overvallen door de kwestie Carvajal op Aruba.

Plannetje gesmeed

Nederland had vanwege de MH-17 dringend internationale steun nodig, vooral van de Amerikanen. Die beschikten over satellietbeelden en andere data waarmee kon worden vastgesteld wat er precies gebeurde voordat het vliegtuig uit elkaar spatte. Vanuit Washington werd aangedrongen op arrestatie en uitlevering van Carvajal. Achter de schermen werd een plannetje gesmeed.

Nederland beloofde Carvajal tegen te houden op het vliegveld van Oranjestad, terwijl de Amerikanen een jet zouden sturen om hem op te halen. ‘We hoefden hem alleen maar te escorteren naar de andere kant van de landingsbaan, daar zou hij in het vliegtuig naar Miami worden gedwongen,’ zei destijds een bron in het kabinet-Rutte II.

Die opzet mislukte. De Amerikaanse Drugs Enforcement Agency (DEA) stuurde een vliegtuig, maar dat toestel liep vertraging op en arriveerde veel te laat in Oranjestad. Er zat niks anders op dan Carvajal te arresteren en in de cel te zetten. Dat gebeurde op 24 juli 2014.

Venezuela reageerde woedend. President Madura verklaarde in de media dat hij ‘geen middel zou schuwen om diplomaat Carvajal te bevrijden’. Hij had een plan gereed ‘dat de spanning in heel Latijns-Amerika zou laten escaleren’. Even later stoomden twee – volgens sommige bronnen zelfs vier – oorlogsschepen op in de richting van Aruba. Benauwde uren volgden. De Arubaanse premier Mike Eman werd inderhaast naar de basis Savaneta van de Koninklijke Marine gebracht om zich in geval van nood te laten beschermen door het Korps Mariniers.

Timmermans’ zigzag 

Timmermans loste het allemaal pragmatisch op. Natuurlijk had hij de voormalig chef van de Venezolaanse inlichtingendienst graag willen overdragen aan de VS. Maar dat zou tot een conflict met Venezuela hebben geleid en vanwege de MH-17 kon hij er nu niets bijhebben. De minister van Buitenlandse Zaken kwam met een slimme zigzagredenering. Enerzijds zou Carvajal niet worden geaccepteerd als consul op Aruba, omdat Venezuela vormfouten had gemaakt in de procedure van zijn aanstelling. Anderzijds was het niet ongebruikelijk dat diplomaten, vooruitlopend op hun acceptatie door het gastland, alvast beginnen met hun werk. Met andere woorden: consul in spe Carvajal werd geweigerd, maar genoot toch diplomatieke immuniteit en mocht niet gearresteerd worden.

Zo dwong Timmermans de Arubaanse justitie om de Venezolaanse arrestant ‘El Pollo’ al na een paar dagen vrij te laten. Timmermans verklaarde hem tot persona non grata en stond toe dat Venezuela hem met een speciale vlucht kwam ophalen.

De Amerikanen waren natuurlijk niet blij, maar Timmermans kon daarover zijn schouders ophalen. Hij had zijn best gedaan en de kloeke overdracht van Carvajal aan de DEA was misgelopen door de vertraging van het Amerikaanse speciale vliegtuig.

Weer gedoe

Eind goed, al goed? Nou nee, vier jaar later was er weer gedoe. Venezuela benoemde Carlos Mata Figueroa tot consul-generaal op Aruba. Ook hij was hoofd van de militaire inlichtingendienst geweest. In de Venezolaanse en Antilliaanse pers werd hij in verband gebracht met drugskartels. Toenmalig VVD-minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken weigerde hem te accepteren. De kwestie sleepte zich een paar maanden voort.

Plotseling besloot Venezuela tot een blokkade van Aruba, Bonaire en Curaçao, eilanden die slechts tientallen kilometers uit de Venezolaanse kust liggen en die voor de aanvoer van levensmiddelen en andere noodzakelijke goederen afhankelijk zijn van dat land. Minister Blok spoedde zich naar Caracas voor overleg met zijn ambtgenoot Jorge Arreaza.

Tot zijn verbazing kreeg Blok een onderhoud met vice-president Tareck Zaidan El Aissami, de tweede man van het Maduro-regime. Ook die stond op de Amerikaanse zwarte lijst van drugshandelaren, maar tegenover Blok speelde hij april 2018 mooi weer. Blok kon weinig anders dan het spelletje meespelen. De blokkade van de drie eilanden zou worden opgeheven. Beide landen zouden de ‘smokkelproblematiek tegengaan’. In ruil voor die toezeggingen, slikte Blok alle bezwaren in tegen de benoeming van Mata Figueroa tot Venezolaans consul op Aruba. Opnieuw was een crisis bezworen, doordat Nederland boog van de belangen van narcostaat Venezuela.

De voorgeschiedenis maakt duidelijk hoe belangrijk de Benedenwindse Eilanden voor de Venezolaanse machthebbers zijn. Hun consul-generaal in Oranjestad is kennelijk cruciaal en dat is niet om stempels in paspoorten te zetten. Zij zoeken naar sluiproutes in het internationale bancaire verkeer, want het bestaan is onzeker en je kunt je reserves vanwege de hyperinflatie en het valutaverlies beter niet in eigen land stallen.

Maar het geeft ook aan hoe Nederland met formele redeneringen een uitvlucht zoekt zodra het verstrikt raakt tussen de belangen van bondgenoot Verenigde Staten en het cynisme van een crimineel regime in de falende staat Venezuela. Achteraf had Timmerland arrestant El Pollo niet mogen laten gaan. Hij had hem als geplukte kip moeten uitleveren aan de Amerikanen. Omdat Timmermans Carvajal diplomatieke immuniteit verleende, moesten de VS hem nog jaren achterna zitten.

De VS beschouwden Carvajal als het uitvoerende mannetje van het Venezolaanse regime. Hij was degene die vuile handen maakte en de dagelijkse contacten onderhield met Colombiaanse drugskartels en guerrillero’s en met de door Iran gesteunde Hezbollah-strijders. Paspoorten, wapens, een veilig heenkomen, alles konden ze krijgen. Carvajal moest en zou voor een Amerikaans gerecht worden gesleept. Behalve terechtstaan, moest hij vooral ook gaan praten. Dan zou de criminele aard van het Venezolaanse regime bloot worden gelegd.

In het zonnetje

Hoe ging het verder met generaal-majoor buiten dienst Hugo Carvajal Barrios? Eind juli 2014 – kort nadat hij Aruba had kunnen verlaten – verscheen hij op het podium van het congres van de Socialistische Partij, waar president Maduro hem in het zonnetje zette en de partijaanhang hem luid toejuichte. Maar in de daaropvolgende jaren voelde hij het einde van het Maduro-bewind naderen.

In de politieke crisis van 2019 – met massale protesten tegen Maduro – schaarde ‘El Pollo’ zich aan de zijde van parlementsvoorzitter en toenmalig oppositieleider Juan Guaidó. Die laatste riep zichzelf uit tot interim-president en beloofde alvast amnestie voor militairen die hun steun aan het Maduro-bewind staakten en de zijde van de oppositie kozen. Guaidó verloor echter de machtsstrijd. Maduro bleef zitten. Carvajal viel uiteraard bij Maduro uit de gratie. Zijn generaalsrang werd hem afgenomen. Hij vluchtte naar Spanje en vroeg asiel aan.

Opsporing verzocht: 10 miljoen dollar beloning.

De Verenigde Staten verzochten om zijn uitlevering. Om daarover te beslissen, hadden Spaanse rechters en het Europese Hof voor de Mensenrechten een paar jaar nodig. Uiteindelijk wezen ze het asielverzoek en de bezwaren tegen uitzetting naar de VS af, maar toen was El Pollo al ondergedoken. In Washington loofde Justitie een beloning van 10 miljoen dollar uit voor informatie die zou leiden tot de arrestatie van Carvajal. Eind van het liedje was dat Carvajal door de Spaanse politie werd gearresteerd en op 19 juli 2023 werd uitgezet naar de VS.

Hij zit sindsdien in een Amerikaanse cel en hem hangt een levenslange gevangenisstraf boven het hoofd. Maar een definitief vonnis laat op zich wachten. El Pollo zal zijn huid zo duur mogelijk verkopen. Dat wil zeggen: hij is bereid tot samenwerking met de Amerikaanse autoriteiten en aast op een rol als kroongetuige in het proces tegen Maduro.

Leerling van Chávez

Carvajal was in de jaren tachtig leerling van kapitein Hugo Chávez op de militaire academie. Hij nam deel aan Chávez’ eerste poging tot staatsgreep in 1992. Hij bleef hem trouw in goede en slechte tijden. In 1999 kwam Chávez via de ‘Bolivariaanse Revolutie’ aan de macht. In 2004 benoemde hij Carvajal tot hoofd van de militaire inlichtingendienst.

Nadat Chávez in 2013 aan kanker overleed, nam vice-president Maduro de macht over. Vermoedelijk keek Carvajal neer op de nieuwe eerste man van het regime. Maduro was geen militair, hij was een buschauffeur die via de vakbond omhoog was gevallen. Als president liet Maduro officieren als El Pollo de vuile karweitjes opknappen. Dat kan Maduro straks duur komen te staan. Carvajal weet alles en kan – in ruil voor strafvermindering – volop tegen Maduro getuigen. Voor de Amerikaanse president Donald Trump is daar veel aan gelegen. Het proces tegen Maduro mag niet mislukken.

Op 25 juni vorig jaar kwam het Amerikaanse ministerie van Justitie met een verklaring dat Carvajal, ‘also known as El Pollo’, zijn betrokkenheid bij narcoterrorisme had toegegeven. Jay Clayton, openbaar aanklager bij de rechtbank van het Zuidelijke District in New York, liet weten: ‘Hugo Armando Carvajal Barrios was een van de machtigste mannen in Venezuela. Jarenlang gebruikten hij en andere functionarissen van het Cartel de los Soles cocaïne als wapen door het gif door de straten van New York en andere Amerikaanse steden te laten stromen. Carvajal werkte samen met groepen die dodelijk terrorisme combineerden met drugshandel. Daardoor richtten ze gemeenschappen overal in de Verenigde Staten te gronde.’

Met Cartel de los Soles wordt bedoeld het militair geleide drugsconsortium van Venezuela. In het Venezolaanse leger dragen de hoge officieren geen sterren op hun uniform, maar emblemen in de vorm van een zon. Vandaar de benaming ‘Zonnenkartel’. Carvajal had als generaal-majoor drie zonnetjes.

Brief aan Trump

Tijdens rechtszaken in Spanje had Carvajal al laten doorschemeren bereid te zijn te praten. In juni 2025 bevestigde hij dat tegenover de Amerikaanse aanklager. Op 2 december jongstleden ging hij nog een stap verder. Hij schreef vanuit zijn cel een brief van drie pagina’s aan ‘president Donald Trump en het Amerikaanse volk’, waarin hij zich opwierp als belangrijk getuige tegen Maduro. Hij plaatste die brief zelfs op social media. Let wel, dit was een maand voordat Trump opdracht gaf tot Operation Absolute Resolve: het overmeesteren van Maduro in Caracas.

Carvajal schreef: ‘Ik ben persoonlijk getuige hoe Hugo Chávez’ regering een criminele organisatie werd, die nu gerund wordt door Nicolás Maduro, Diosdado Cabello (minister van Binnenlandse Zaken, red.) en andere senior functionarissen van het regime. (…) Het doel hiervan was om het drugswapen te gebruiken tegen de VS.’

Carvajal betoogde dat het Venezolaans regime op dit spoor werd gezet door het communistische bewind van Fidel en Raúl Castro op Cuba. Op hun aandringen moesten Chávez en Maduro medewerking verlenen aan de Colombiaanse guerrillabewegingen FARC en ELN, de diverse Cubaanse spionagediensten en de Libanese Hezbollah.

Nu El Pollo in handen is van de Amerikaanse Justitie, probeert hij zijn hachje nog enigszins te redden met verklaringen die de militaire actie van Trump op 3 januari compleet rechtvaardigen. Volgens juridisch specialisten en anonieme bronnen in de Amerikaanse media zal hij een sleutelrol spelen in het proces tegen Maduro.

Een anonieme zegsman van de Amerikaanse Justitie zei al in 2019 tegen persbureau Reuters: ‘Ik durf te zeggen dat Carvajal de best geïnformeerde man van het regime-Maduro buiten Venezuela is. Hij is bereid tot samenwerking en bezit een schatkist aan bewijsmateriaal.’  

Sinds Maduro en zijn vrouw Cilia Flores in de nacht van 3 januari door Amerikaanse Special Forces van hun bed werden gelicht, speculeren Amerikaanse media over Carvajal als de bron van de benodigde inlichtingen voor Operatie Absolute Resolve. Hem wordt al bij voorbaat een rol als kroongetuige toegedicht. Het wisselgeld van Justitie is strafvermindering voor kroongetuige Carvajal, maar daarover is nog niets bekend.

Bangelijke reactie

In overleg met de Tweede Kamer zei VVD-minister David van Weel van Buitenlandse Zaken vorige week donderdag dat de Amerikanen terecht hadden ingegrepen in Venezuela, maar dat hij blijft hechten aan de internationale rechtsorde. Dat klonk een beetje hol, gezien de bemoeienissen van Buitenlandse Zaken met Carvajal. Den Haag vindt regimes als die van Maduro moreel verwerpelijk, maar verzuimt een kans om de functionarissen tegen elkaar uit te spelen. De gewetensvolle politiek is prachtig, maar daardoor reageert Nederland ook bangelijk. Het ziet een fout regime als een monolithisch blok, terwijl er juist allerlei machtstegenstellingen bestaan in een bewind als dat van Maduro. Je moet het natuurlijk wel durven om de ploerten tegen elkaar uit te spelen.

Had Frans Timmermans, Van Weels voorganger, in juli 2014 het gedurfd om de generaal-majoor b.d. géén immuniteit te verlenen en hem als geplukte kip op een vliegtuig naar de VS te zetten, dan had Washington tien jaar eerder een sterke zaak gehad tegen het regime-Maduro.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een oude bekende van Frans Timmermans is straks kroongetuige in de strafzaak tegen Nicolás Maduro verscheen eerst op Wynia's Week.