Meer dan 30.000 woorden over hun plannen voor ons land, maar het woord pandemie komt geen enkele keer voor. Het coalitieakkoord – Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland – bevat wel veel andere begrippen, zoals ‘democratisch ethos’, ‘sterke rechtsstaat’, ‘betrouwbare overheid’ en ‘gelijke behandeling’.

Dat leek allemaal te ontbreken toen ons land in crisis was vanwege corona. D66, VVD en CDA zaten toen ook in het kabinet. Dus rijst de vraag: hoe belangrijk vinden de regeringspartijen hun eigen speerpunten in het coalitieakkoord bij een volgende crisis?

0x pandemie

Verrassend is het niet dat het akkoord geen enkele keer rept over de aanpak van een pandemie. Corona ligt alweer jaren achter ons en hopelijk worden we voor 2030 niet opnieuw met een wereldwijde virusuitbraak geconfronteerd.

Tegelijkertijd weet je het nooit. Het kan nog een eeuw duren, maar het kan ook zijn dat er ergens tussen 2026 en 2030 – de periode dat deze coalitie ons land hoopt te besturen – wederom een virus wereldwijd toeslaat. En gaat de regering dan dezelfde fouten maken als bij corona? Een relevante vraag, omdat de partijen die verantwoordelijk waren voor de corona-aanpak nu opnieuw aan de macht komen. Betekent ‘bouwen aan een beter Nederland’ niet ook zorgen dat je bij een volgende crisis de blunders van de vorige niet herhaalt?

13 keer democratie

We tellen de mooie woorden in het coalitieakkoord over zaken die ons landsbestuur niet zo relevant leek te vinden in coronatijd.

D66, VVD en CDA vinden democratie belangrijk genoeg om het woord dertien keer te noemen, en ze willen natuurlijk ‘een sterke democratie’. De coalitiepartijen willen onze democratie beschermen en ‘weerbaarder en levendiger’ maken, zeggen ze: ‘Democratisch ethos versterken we in de hele samenleving, met de Nederlands grondwet als fundament.’

In coronatijd werd de democratie deels aan de kant gezet. De Eerste Kamer stond buitenspel en de Tweede Kamer mocht pas achteraf iets zeggen over ingrijpende maatregelen waartoe het kabinet dan al had besloten.

Arts Jona Walk vindt dat het kabinet in coronatijd veel macht naar zich toetrok. ‘Ik kende dat uit Amerika, bijvoorbeeld in de tijd na 9/11, de aanslagen op de Twin Towers, dat je als overheid een crisis gebruikt om extra macht te grijpen. En de overheid zegt: “Maar het is nodig, want het is crisis en we moeten jullie beschermen.”’

Interessante vraag is of de regerende partijen dat ‘democratisch ethos’ in hun akkoord nog net zo sterk hebben als er een crisis uitbreekt. De vorige keer leek dat in elk geval niet zo te zijn.

17 keer rechtsstaat

Het woord rechtsstaat valt zeventien keer. ‘We maken onze democratische rechtsstaat weerbaarder.’ En verderop in het akkoord gaat het over ‘veilig zijn in een sterke rechtsstaat’.

Veel Nederlanders hadden in coronatijd helemaal niet het gevoel dat ze veilig waren of beschermd werden door een sterke rechtsstaat.

Mona Keijzer, demissionair minister voor BBB en in coronatijd staatssecretaris voor het CDA: ‘Iedereen heeft op dit moment weer de mond vol van de rechtsstaat, maar destijds is dat allemaal met voeten getreden. Terwijl, waar heb je dan een rechtsstaat voor? Waar heb je grondrechten voor? Om juist in tijden van crisis burgers te beschermen tegen de overheid.’

6 keer betrouwbaar

Een ander streven van de drie partijen is ‘een betrouwbare en menselijke overheid’. Het woord betrouwbaar vinden we zes keer terug in het coalitieakkoord. Om vertrouwen te vergroten, is volgens D66, VVD en CDA ‘een menselijk gezicht’ nodig en ‘een overheid die zich transparant opstelt’.

Het gaat vervolgens onder meer over het toeslagenschandaal en de aardbevingsproblematiek in Groningen. Terecht. Maar de coronacrisis ontbreekt, terwijl er in die periode misschien nog wel het meeste vertrouwen van burgers in de overheid verloren is gegaan.

De drie coalitiepartners van nu, D66, VVD en CDA, zaten ook in het kabinet tijdens de coronacrisis. Een periode die ‘een dramatische daling in het vertrouwen van burgers in de landelijke overheid’ opleverde, volgens onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam: ‘Het aandeel Nederlanders met (veel) vertrouwen in de landelijke overheid daalde tussen april 2020 en september 2023 van 69 tot 22 procent. Hoewel ook andere zaken hierbij een rol spelen, begon deze daling van vertrouwen in de overheid tijdens de coronapandemie.’

Surveillance

‘Ik denk dat het de vertrouwensband van veel mensen met de overheid ernstig heeft aangetast’, zegt Jona Walk. Bijvoorbeeld wat betreft vaccins. ‘Niets geeft zo’n aversie tegen vaccins als iemand die je probeert te dwingen.’

Vertrouwen werkt ook twee kanten op, en de overheid toonde weinig vertrouwen in burgers. Mona Keijzer zag een surveillancemaatschappij ontstaan. ‘In die tijd was er de coronamelder-app. Als iemand positief was, kreeg jij een melding als je bij die persoon in de buurt was geweest. Daarna kwam het coronatoegangsbewijs en werd je gezondheidsinformatie – de informatie die de hoogste bescherming geniet – in een app gezet en een andere burger ging controleren of jij wel gezond genoeg was om ergens binnen te komen.’

Als gezegd: dit alles gebeurde onder het bewind van de drie partijen die nu weer gaan regeren. Hoe betrouwbaar en transparant zullen ze zijn als er een nieuwe pandemie of crisis komt?

8 keer gelijkheid

Het coalitieakkoord benadrukt het belang van gelijke behandeling: ‘Iedereen in Nederland is voor de wet gelijk’. In het document komt het woord gelijkheid (of een afgeleide daarvan) acht keer voor.

In coronatijd werden mensen die wel een coronavaccin namen en mensen die dat niet deden ongelijk behandeld. Want wie het – ‘vrijwillige’ – coronavaccin niet nam, mocht vijf maanden lang niet zonder test de sportkantine of horeca in, terwijl anderen dat wel mochten.

Wettelijk mocht deze ongelijke behandeling niet, schrijft advocaat Stan Baggen op 30 augustus 2021 in NRC. ‘De Wet publieke gezondheid bepaalt uitdrukkelijk dat toegangsregels gebaseerd op vaccinatie alleen gesteld mogen worden als kan worden vastgesteld dat bij een gevaccineerde een vergelijkbare kans op overdracht van het virus bestaat als bij iemand na een negatieve testuitslag.’ En dat was niet zo: tegen corona gevaccineerden besmetten ook anderen, en best veel ook.

Weinig hoop

De coalitiepartners willen ‘bouwen aan een beter Nederland’, maar kan Nederland op hen bouwen? De ervaringen in coronatijd bieden weinig hoop dat de woorden in hun akkoord ook echt in praktijk worden gebracht op het moment dat een crisis de regeringsleiders verleidt om hun mooie plannen voor een ‘beter Nederland’ in de steek te laten. Tijdens de vorige crisis waren democratie, rechtsstaat, betrouwbaarheid en gelijke behandeling immers opeens niet zo belangrijk meer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Blijven de blunders uit de coronatijd ons voortaan bespaard? Het nieuwe coalitieakkoord biedt weinig hoop verscheen eerst op Wynia's Week.

2026 moet het jaar worden van de parlementaire enquête corona. In mei en juni zijn de openbare verhoren, verwacht voorzitter Daan de Kort (VVD). Gaan we dan de langverwachte kritische ondervraging zien van coronaleiders en -adviseurs, zoals politici en OMT-leden? En zullen zij openheid geven over de keuzes tijdens de pandemie?

Maar vooral: volgt die – zo essentiële – erkenning van gemaakte fouten en een goede evaluatie? Want die is er, bijna vier jaar na het eindigen van de pandemie, nooit gekomen. Terwijl er ontzettend veel misging bij de corona-aanpak, met desastreuze gevolgen. Deze vier vragen moeten beantwoord worden.

Even volhouden

Allereerst is er de vraag hoe zinnig maatregelen waren. De Kort noemde bij Sven op 1 de avondklok, coronatoegangsbewijzen en het sluiten van scholen. ‘Er is ingegrepen in de grondrechten van mensen,’ zei hij. Sommigen lijken het alweer te zijn vergeten – of ze zijn het normaal gaan vinden – maar het ging tussen 2020 en 2022 heel ver. Als café-eigenaar werd je gedwongen je zaak te sluiten. Kinderen mochten van de een op de andere dag niet naar school. En het werd zelfs verboden naar buiten te gaan na negen uur ‘s avonds, tenzij je een hond had. ‘Even volhouden’, luidde het mantra van toenmalig premier Rutte.

Zulk ingrijpen vanuit de overheid gaat zo ver dat het bekende ‘ja maar er was een crisis’-excuus niet zomaar een rechtvaardiging is, zeker niet zonder bewijs dat die maatregelen nut hadden. Gezondheidseconoom en epidemioloog Eline van den Broek: ‘En dan belanden we bij dat verhaal dat niet hardop gezegd mag: die mensen die overlijden aan corona, zouden grotendeels toch binnen niet al te lange tijd doodgaan. Dat lockdowns miljoenen levens gered zouden hebben, is complete onzin.’

Arts Jona Walk: ‘Het idee van lockdowns was nieuw. “Dit doen ze in China en ze zeggen dat het heel goed werkt”, was het verhaal. Maar wetenschappelijke data die onderbouwen dat een lockdown een goed idee is bij een virusuitbraak waren er niet. En de overheid vroeg zich na de eerste maanden van de coronacrisis eigenlijk niet meer af of de genomen maatregelen wel de beste aanpak waren.’

Dus vraag één: hoe verantwoorden onze leiders en adviseurs in coronatijd zulke ingrijpende maatregelen zonder bewijs dat ze nut hadden?

Niet alleen waren de maatregelen ingrijpend, ze hebben veel schade aangericht. Je deed het voor je opa, maar werd opa er wel mee geholpen en wat was ondertussen de schade voor je tante, je kind, je buurman of jezelf? ‘Ik schat eigenlijk in dat de opbrengst negatief was’, zegt epidemioloog en bioloog Jos Frantzen. Ook Van den Broek denkt dat. ‘Als sterfte voor sommige mensen al is uitgesteld, dan is dat ten koste gegaan van sterfte van andere mensen.’

Hoogleraar klinische psychologie in de psychiatrie Claudi Bockting vindt dat vooral de jeugd is ‘opgeofferd’. Zij werkt bij het AmsterdamUMC en legt uit waarom jongeren beschadigd werden met lockdowns: ‘Bepaalde ontwikkelingen laten zich niet altijd meer inhalen omdat die nou eenmaal alleen in die levensfase kunnen plaatsvinden. Dat je je gaat losmaken, een bepaalde mate van risicovol gedrag uitprobeert. Dat je anderen ontmoet, misschien met relaties experimenteert. Het gebeurt allemaal dán. Als je die fase overslaat, is het maar de vraag of dat ingehaald kan worden. Degenen die de maatregelen bepaalden, hebben de negatieve consequenties gigantisch onderschat.’

Dus vraag twee: hebben onze leiders en adviseurs in coronatijd het voor de samenleving als geheel erger of beter gemaakt, met de aanpak die zij kozen?

Tunnelvisie

Hoewel Mark Rutte zijn allereerste coronapersmoment in 2020 begon met ‘We gaan af op de deskundigen’, is dat niet gebeurd. Hij leunde op een heel klein, beperkt groepje. Die mensen, vooral virologen, zagen we telkens weer aan de talkshowtafels, zoals Marion Koopmans. En dat zorgde voor tunnelvisie.

Wiskundig psycholoog Eric-Jan Wagenmakers zegt daarover, los van zijn oordeel over de adequaatheid van het beleid: ‘Als je zegt naar de experts te luisteren, is de vraag direct: wie zijn de experts?’

Frantzen: ‘Een epidemie is een biomedisch probleem dat een maatschappelijk probleem wordt. En in het OMT, het Outbreak Management Team, zaten alleen maar mensen die verstand hadden van het biomedische, maar niet van de maatschappij.’

Van den Broek: ‘Dat ging mis bij corona: dat je alleen een heel eenzijdig clubje clinici, die er ook nog eens een heel eenzijdige mening op na houden, raadpleegt.’

Atmosfeerwetenschapper Jos de Laat vindt de keuze van de regering om zich zo beperkt te laten informeren onbegrijpelijk: ‘Dat je je juist op het moment van een grote crisis niet zo breed mogelijk laat informeren, dat je dat proces om brede input te krijgen helemaal niet inricht, heeft me enorm verbaasd.’

Dus vraag drie: waarom hebben onze leiders zich in coronatijd zo beperkt laten informeren?

Ondertussen kregen afwijkende stemmen de wind van voren. Niet alleen van de beleidsmakers, maar ook in de samenleving. Het woord ‘wappie’ kwam in schwung. Het is een belangrijk onderdeel van het onderzoek van de enquêtecommissie, zei De Kort bij Sven op 1: ‘Hoe is omgegaan met coronacritici? Vriendengroepen kwamen tegenover elkaar te staan, er ontstond veel polarisatie.’

Onze coronaleiders werkten zelf aan die tweedeling mee. Ze voerden een coronatoegangsbewijs in waardoor mensen die geen coronavaccin namen, niet meer spontaan deel konden nemen aan het openbare leven. Hugo de Jonge had voor ongevaccineerden ‘nul begrip’ en zei bij een bezoek aan een ziekenhuis dat zij ‘een bed voor een ander’ bezet hielden. Over vaccinatietwijfels zei hij dat je ‘ook niet weet wat er in een frikandel zit’.

‘Extremer dan de gemiddelde religie’, vindt gezondheidseconoom Van den Broek. ‘In coronatijd werden legitieme vragen geridiculiseerd als ‘wappietaal’.’

Politica Mona Keijzer (BBB) beaamt: ‘Je mocht mensen met een andere mening volledig belachelijk maken, want dat waren toch maar wappies.’

Arts Walk: ‘Kritische mensen werden publiekelijk kapot gemaakt, op sociale media vernederd.’

De Laat: ‘Een bepaalde framing en daar kon iedereen onder geschaard worden, dat vind ik echt heel gevaarlijk.’

Dus vraag vier: hoe kijken onze leiders en adviseurs in coronatijd, toen we het ‘samen’ moesten doen, terug op het splijten van de samenleving?

Waarom dit beleid?

Misschien krijgen we met de openbare verhoren van de enquêtecommissie in 2026 antwoorden. Waarom is toch voor deze falende weg gekozen? Politica Keijzer zat destijds zelf in het kabinet, toen nog voor het CDA, en zegt: ‘Andere Europese landen deden het ook zo, dus daar moesten we bij aansluiten.’

Bioloog Frantzen vermoedt: ‘Er was veel druk op de ketel bij het kabinet dat dacht: we moeten wat doen en we moeten daadkrachtig overkomen.’

Van den Broek: ‘Ik denk ook dat dat een kwestie is van op een rijdende trein gesprongen zijn en alles wat op een ander spoor zit afhouden, om de controle maar te bewaren.’

De Laat: ‘In z’n geheel denk ik dat bij het landsbestuur een soort van paniek heerste.’

Komen er in 2026 ook excuses en worden er lessen getrokken voor een eventuele volgende pandemie? Epidemioloog Frantzen adviseert: ‘Maak een afdeling binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) met mensen die breed georiënteerd zijn, dus het liefst geen onderzoekers. Mensen die ook in staat zijn om bruggen te slaan en iets weten van publiekscommunicatie.’

Atmosfeerwetenschapper De Laat: ‘Zorg voor goed crisismanagement. Bij een crisis richt je het zo in dat je zo’n breed mogelijke kennisbasis kunt raadplegen, zeker als het maatschappelijk impactvolle gebeurtenissen betreft. En wat je ook doet bij een crisis is continu evalueren, kijken wat er beter kan.’

Politica Mona Keijzer benadrukt: ‘En als jij gewoon beschaafd, onderbouwd en redelijk iets uitspreekt, moet het onbestaanbaar zijn dat dat weggezet wordt. Daar moeten we scherp op zijn, want mede daardoor is het zo misgegaan in coronatijd. In een crisisstructuur moet je echte tegendenkers opnemen.’

Echt samen

Hoe kijken de Hugo de Jonges, de Marion Koopmansen, Jaap van Dissels en de Mark Ruttes zelf terug op hun bijdrage aan de coronacrisis? Zijn ze bereid hun fouten te erkennen? Te leren? Tot nu toe bleek daar niets van. Terwijl: het kan zoveel beter. En het móet beter, een volgende keer.

Als onze leiders en adviseurs in 2026 leren – we houden nog even hoop – laat dat dan een inspiratie zijn voor ‘gewone mensen’, voor ons als samenleving. Leer van je fouten. Ga op de feiten af, niet op paniek. Luister naar elkaar, en niet alleen binnen je bubbel. Luister naar ‘wappies’, juist naar hen. Want samen – het gevleugelde woord in coronatijd – betekent echt samen, en niet alleen met de mensen die net zo denken als jij. Dan is leren echt ijdele hoop.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoog tijd dat de corona-kopstukken in 2026 eindelijk hun blunders toegeven verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is campagnetijd en Mona Keijzer – nummer twee op de kandidatenlijst van de BoerBurgerBeweging (BBB) – heeft het druk. Daarom doen we het interview telefonisch. Als ze belt, is ze net klaar met een interview in het televisieprogramma WNL op Zondag, waar ze vertelde over de door BBB gepresenteerde ‘visie voor een vrij Nederland, een antwoord op islamitisch extremisme’. ‘Spannend’, noemt Keijzer het optreden, dat haar ogenschijnlijk makkelijk afging. Het is een gevoelig onderwerp en wie zich erover uitspreekt, kan op de nodige – soms onterechte en vergaande – stempels rekenen. Keijzer ziet een link met corona, toen tegengeluid verdacht werd gemaakt.

Dat verguizen van tegengeluid komt ook terug in de interviews die ik tot nu toe in deze serie deed. Een duidelijke rode draad in die gesprekken is dat er in coronatijd door de beleidsmakers geen tegenspraak is uitgenodigd en slechts een beperkte groep deskundigen meepraatte. U was in de eerste coronajaren staatssecretaris. Hoe kijkt u daar tegenaan?

‘Er was inderdaad te weinig tegenspraak en dat zie je nu nog steeds. Bijvoorbeeld in het stikstofdossier, maar ook als het gaat over klimaat of –  waar ik net voor bij WNL zat – islamitisch extremisme. Tegengeluid wordt verdacht gemaakt en daarnaast is er sprake van systeemwerkelijkheid. In coronatijd zijn mij de schellen van de ogen gevallen, toen zag ik dat namelijk voor het eerst.

‘Je belt eigenlijk op een fantastisch moment, want ik heb net het besloten voorgesprek gehad met de parlementaire enquêtecommissie Corona. Dus het zit allemaal weer vers in mijn hoofd. Neem de avondklok. Die was gebaseerd op literatuuronderzoek en op de Franse situatie. Wat hier het effect zou zijn, wist niemand. De Franse situatie was niet met de Nederlandse te vergelijken, de scholen waren daar bijvoorbeeld nog open. Toch werd dat als argument genomen en moesten we de avondklok invoeren. Dat zou voor heel kort zijn, maar het duurde steeds langer. En het kon niet afgeschaald worden. Want opeens was het effect op de R [van Reproductie, de verspreiding van het virus door besmetting – red.] 10 procent. Dus toen de avondklok ingevoerd werd, wisten ze het effect niet zeker. Daarna was hij onderdeel van het systeem en kon niet meer afgeschaald worden. Dat de jeugd om 20.45 uur naar feestjes ging en tot 4.30 uur bleef zitten en dat hun oude lui de verjaardagen, de borrels en de etentjes voor 20.30 uur deden, daar had men het niet over. Complete systeemwerkelijkheid.

‘Als je in coronatijd over maatregelen vroeg “is dit nou allemaal wel nodig?”, dan was je harteloos, dan vond je het geen probleem dat oude mensen doodgingen. Op een gegeven moment is het woord “wappie” geboren. Je mocht mensen met een andere mening volledig belachelijk maken, want dat waren toch maar wappies. Datzelfde zie je nu op veel meer dossiers. Klimaat, dito. Als jij zegt “jongens, moet dit wel op deze manier?”, dan ben je ook harteloos, want je gunt je kinderen geen wereld. En als je het hebt over islamitisch extremisme, dan ben je een racist en in sommige kringen een fascist.’

U zegt dat u de schellen van de ogen vielen in coronatijd. Waar werd u wijzer in?

‘Daarvoor had ik de veronderstelling dat bij politieke besluitvorming alle feiten en omstandigheden worden gewogen. Dat bleek niet helemaal zo te zijn. Maatregelen moesten ook om te laten zien dat er controle was over de situatie. Terwijl het eerlijke verhaal was dat je bij dit virus maar beperkt invloed had.

‘Bovendien wisten we al heel snel dat corona vooral ouderen en mensen met obesitas ernstig raakte, maar het beleid werd daar niet op gericht. Verderop in de pandemie wisten we dat vaccinatie weinig deed tegen transmissie. Maar dat legde onvoldoende gewicht in de schaal. Blijkbaar was vanaf een bepaalde leeftijd iedereen een vaccin aanbieden makkelijker te communiceren.’

Waarom wilde ons landsbestuur niet gewoon de beste maatregelen?

‘Andere Europese landen deden het ook zo, dus daar moesten we bij aansluiten. Ongeacht de consequenties en trouwens ook ongeacht of het haaks stond op je politieke overtuiging. De VVD is immers een liberale partij voor de ondernemer, maar dat deed er weinig toe. Het CDA liet zich altijd voorstaan op het bewaken van lichamelijke integriteit en de kracht van gemeenschappen van mensen. Nu veel minder. De bedoeling was het virus stukhameren, maar feitelijk werden de samenleving en het vertrouwen in de overheid stukgemaakt. Ik zie de effecten daar nog steeds van.’

Hoe komt dat toch dat ook een liberale partij zoals de VVD daar helemaal in meeging?

‘Ik denk omdat er amper ruimte was voor tegengeluid. Dat geluid werd namelijk verdacht gemaakt en weggezet als asociaal. Daardoor was het voor politieke partijen lastig om er iets van te zeggen. Wie dat wel deed, werd immers verguisd. Het hielp daarbij niet dat ook veel media ervoor kozen niet al te kritisch te zijn “omdat het crisis is”’.   

Hoe zorg je ervoor dat die ruimte voor tegenspraak er een volgende keer wel is?

‘Door er scherp op te zijn. En dat is waarom ik volhoud, nu ook met islamitisch extremisme. Als jij gewoon beschaafd, onderbouwd en redelijk iets uitspreekt, moet het onbestaanbaar zijn dat dat weggezet wordt als onrechtvaardig, discriminerend en soms zelfs fascistisch. Daar moeten we scherp op zijn, want mede daardoor is het zo misgegaan in coronatijd. Je durfde je niet meer uit te spreken en dat gaf die eenzijdige blik. In een crisisstructuur moet je echte tegendenkers opnemen, dat moet je organiseren.’

U zat tijdens de eerste coronajaren in het kabinet. Dat eindigde met uw ontslag in september 2021 omdat u zich in De Telegraaf uitsprak tegen het coronatoegangsbewijs terwijl kabinetsleden geacht worden eenheid van beleid uit te dragen. Hoe lang liep u toen al rond met deze inzichten over coronabeleid?

‘De inzichten die ik nu verwoord, had ik niet meteen al. De eerste maanden van de pandemie wisten we natuurlijk allemaal nog niks. Maar in het najaar van 2020 ben ik heel veel informatie gaan verzamelen bij onder meer IC-artsen, en andere voorstellen gaan bedenken die niet de maatschappij, maar het virus zouden raken. Want ik begreep niet waarom het op deze manier ging.’

Uw collega’s in het kabinet hadden geen interesse in die voorstellen?

‘Ik kan niet vertellen over kabinetsvergaderingen, dat mag niet. Dat ga ik ook niet doen. Wat ik kan zeggen is: uiteindelijk werden de besluiten genomen zoals ze genomen werden.’

En kunt u wel vertellen of u de enige in het kabinet was die kritisch was?

‘Nee. Kijk, het feit is dat uiteindelijk de besluiten waren zoals ze waren.’

Heel frustrerend lijkt me dat.

‘Absoluut, want ik moest al die besluiten aan ondernemers uitleggen [Keijzer was staatssecretaris van Economische zaken en Klimaat – red.]. Winkeliers, mensen die evenementen organiseerden, pretparken en horecaondernemers. Ik moest uitleggen dat ze weer dichtgingen of deels dichtbleven, terwijl: de logica was zoek. Wat we onze jeugd hebben aangedaan vind ik overigens onvergeeflijk. Tot de dag van vandaag hebben veel jongeren daar last van. Vooral de jongeren die al achterstand hadden.

‘Er was natuurlijk wel een probleem: de ziekenhuizen lagen vol en IC’s waren overbelast. Maar het overgrote deel van de mensen had geen tot weinig klachten, vooral jongeren niet. Dus je had het anders kunnen doen, dat hebben ze in Zweden ook gedaan [in Zweden sloten basis- en middelbare scholen niet en waren er geen lockdowns – red.]. Uiteindelijk zijn daar niet meer mensen overleden.

‘Maar daar was niet over te praten, want er moesten maatregelen komen en we gingen dat virus stukslaan. Terwijl het eerlijke verhaal was: dat kun je in een vrije samenleving niet stukslaan.’

Zoals u net zei: de VVD ging erin mee en het CDA – waar u destijds bij zat – ook. Nu zit u bij BBB. Waarom moeten we nu geloven dat jullie het anders zouden doen?

‘Omdat ik – politiek gezien – de hoogste tol heb betaald. Dat is één. En twee: Caroline van der Plas zat in de kamer sinds 2021 en heeft altijd tegen de extreme coronamaatregelen geageerd. Bij ons gaat het om het menselijke niveau, en het gezonde verstand.’

Er waren maatregelen zoals de QR-code die – zo heeft u zelf gezegd – enorm ingreep op grond- en mensenrechten. Speelt dat ook mee bij uw overtuiging?

‘Absoluut. Iedereen heeft op dit moment weer de mond vol van de rechtsstaat, maar destijds is dat allemaal met voeten getreden. En was dat proportioneel? Dus je begrijpt dat als weer eens iemand over de rechtsstaat begint, ik daar zo mijn gedachtes bij heb. Trouwens, ook interessant om even te kijken in de tijdlijn op X, destijds Twitter, wat zo iemand destijds zei over het coronatoegangsbewijs, vaccinatieplicht, scholen en winkels sluiten. Want waar heb je een rechtsstaat voor? Waar heb je grondrechten voor? Om juist in tijden van crisis burgers te beschermen tegen de overheid.’

U heeft ook gezegd dat u een surveillancemaatschappij zag ontstaan.

‘Ja, en dat is iets om alert op te zijn. Door de voortschrijdende digitalisering zijn mensen te volgen tot in hun bed. In die tijd was er de coronamelder-app. Als iemand positief was, kreeg jij een melding als je bij die persoon in de buurt was geweest. Daarna kwam het coronatoegangsbewijs en werd je gezondheidsinformatie – de informatie die de hoogste bescherming geniet – in een app gezet en een andere burger ging controleren of jij wel gezond genoeg was om ergens binnen te komen. Dus niet alleen de overheid controleerde,  de ene burger surveilleerde de andere burger.

‘Dit soort ingrijpende bevoegdheden – dat leert de geschiedenis ons – worden zelden tot nooit meer teruggenomen. Dat zie je aan de digitale euro en in alles wat steeds verder digitaliseert. Elke keer zet je een stap waarbij de overheid verder binnentreedt in waar jij bent en wat jij doet.’

Wat mij in coronatijd opviel, is hoe makkelijk bewindslieden eerst het een toezegden en kort daarna het tegenovergestelde deden. Hugo de Jonge zei bijvoorbeeld dat hij nooit een vaccinatiepas zou invoeren, zeker niet als zou blijken dat je na vaccinatie ook nog besmettelijk kon zijn. Toch kwam die pas er, het CTB, terwijl we toen wisten dat je na vaccinatie nog steeds besmettelijk kon zijn. Mark Rutte zei bij invoering van het coronatoegangsbewijs voor de camera dat niemand dit wilde en dat ze dit echt zo kort mogelijk zouden doen. Maar daarna is hij alleen maar bezig geweest met uitbreiden en verlengen. Politici deden telkens een paar weken later het tegenovergestelde van wat ze beloofden.

‘Dat had te maken met die constante paniek en het waren natuurlijk ook wel mannen die graag maatregelen namen, het was heel erg een mannenclub.’

Denkt u dat er een kans is dat vrouwen het anders hadden gedaan?

‘Ik denk dat diversiteit in die groep had geholpen. Het waren toch Mark Rutte, Hugo de Jonge en Ferd Grapperhaus die het kernclubje vormden.’

Allemaal mannen en wat hebben zij nog meer gemeen?

‘Dat ze erg graag daadkracht uitstralen.’

Ik interviewde voor deze serie arts Jona Walk. Zij werkte tijdens corona in een ziekenhuis, en zag daar dat er echt een crisis was, maar ze dacht ook meteen: we moeten nu heel waakzaam zijn op wat de overheid gaat doen, hoeveel macht die grijpt.

‘Ik kom uit een vissersgemeenschap en dat zit in de genen van vissers. Op je boot ben je als schipper zelf de baas, daar heeft de overheid niets te zoeken. Het is wat mij politiek – en bijna spiritueel, zou ik zeggen – drijft. Daarnaast ben ik afgestudeerd in staatsrecht, bestuursrecht en grondrechten. Dat zit, zeg maar, in mijn standaardbepakking.

‘Kijk, in het begin van een crisis geldt all bets are off. Eerst kijken: wat voor virus is het precies en wat is het risico. Maar als je dat op een gegeven moment weet, dan pak je het met gezond verstand aan. En met een overheid die zich niet bemoeit met het leven van mensen, daar waar ze dat zelf kunnen. Ik ben de enige in Nederland die hier de hoogste politieke prijs voor betaald heeft. Dus ik heb recht van spreken. En ik zou het trouwens zo weer doen.’

Mona Keijzer (1968) is jurist, bestuurskundige en politica. Ze is getrouwd en moeder van vijf zonen die bij de start van corona tussen de 16 en 25 jaar waren. In coronatijd was Keijzer tot september 2021 staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat voor het CDA. Momenteel is Keijzer demissionair minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en demissionair minister voor Asiel en Migratie voor de BoerBurgerBeweging (BBB).

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Mona Keijzer, 5 jaar na corona: ‘Wat we onze jeugd hebben aangedaan, vind ik onvergeeflijk’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Jos de Laat, je bent atmosfeerwetenschapper en las de interviews tot nu toe in deze serie. Wat valt jou op?

‘Een gedeeld thema: veel kennis en kunde is niet gebruikt in de coronacrisis. Deskundigen zijn niet betrokken en belangrijke wetenschap onbenut gebleven. Dat de regering zich zo beperkt heeft laten informeren, raakt mij, mede door het soort werk dat ik doe [De Laat werkt bij het KNMI, maar spreekt in dit interview niet vanuit die hoedanigheid – EM]. Dat je je juist op het moment van een grote crisis niet zo breed mogelijk laat informeren, dat je dat proces om brede input te krijgen helemaal niet inricht, heeft me enorm verbaasd. Want dat gebeurt in mijn werk wel continu. Het is normaal dat je ook tijdens een crisis voor brede input zorgt, júíst tijdens een crisis. Maar dat is niet gebeurd bij corona.’

Was dat wel gebeurd, dan waren er dankzij die bredere kennis blunders die gemaakt zijn misschien te voorkomen geweest, denk jij. Vanuit jouw expertise ontdekte je zo’n blunder?

‘Ja. Er was een discussie over hoe het coronavirus zich nu precies verspreidde. Die spitste zich toe op de vraag: gebeurt het op hele korte afstand of kan de verspreiding veel verder door de lucht? Dat koppelt aan atmosfeer, luchtstromen, aerodynamica, dat soort dingen. Dus dat interesseert mij als atmosfeerwetenschapper. Wat me triggerde was een artikel dat ik rond juni 2020 las met een Amerikaanse hoogleraar, directeur van een toonaangevend klimaat-onderzoeksinstituut, waar ze alles weten van verspreiding van deeltjes in de lucht. Zij had het over het belang van de verspreiding van corona in de lucht. Dat zij haar reputatie hieraan verbond, vond ik veelzeggend. Nog een andere Amerikaanse hoogleraar die ik hoog had zitten sprak zich uit. En dichter bij huis, in Duitsland, deed mijn oud-promotor dat ook. Kortom: deskundigen die ik heel serieus nam, committeerden zich eraan: het coronavirus verspreidt zich door de lucht, veel verder dan – bijvoorbeeld – de WHO en het RIVM destijds beweerden.’

In Nederland werd heel lang door de overheid, en door het RIVM en OMT, gezegd dat het virus zich niet door de lucht verspreidde. De ‘dikke druppels’ waren het gevaar, als iemand bijvoorbeeld hoestte. Vandaar die 1,5 meter afstand. Maar dat was dus onzin en niemand luisterde?

‘Nee. Ik zag dat mensen die je serieus moet nemen, niet serieus werden genomen. Hun verhaal kwam niet door bij de autoriteiten, bij de Wereldgezondheidsorganisatie bijvoorbeeld. Ze liepen tegen een muur op. De gezondheidsautoriteiten hielden daardoor lange tijd het verkeerde uitgangspunt aan over verspreiding van het virus, een van de grootste fouten in de geschiedenis van publieke gezondheid.’

Je zou toch denken dat als er íéts is wat je wilt weten tijdens een pandemie, dat dat is: hoe verspreidt het virus zich?

‘Ik heb wel een idee over de reden voor die muur. In de epidemiologie, en bijvoorbeeld bij de Wereldgezondheidsorganisatie, hebben ze altijd een verkeerde grens aangehouden vanaf wanneer deeltjes niet meer in de lucht blijven, maar op de grond vallen. Een denkfout. Deeltjes blijven veel langer in de lucht en komen dus veel verder dan ze in de epidemiologie dachten, ook grotere deeltjes. En dat maakt dat je hele andere maatregelen moet nemen om verspreiding tegen te gaan. Want als virusdeeltjes heel lang in een ruimte kunnen blijven hangen, dan moet je veel meer gaan nadenken over bijvoorbeeld betere ventilatie en minder groepsbijeenkomsten. In mijn vakgebied weten we al minimaal vijftig jaar dat die deeltjes, ook grotere deeltjes, zo lang in de lucht blijven. Waar het misgaat, en waar dus die muur mede vandaan komt, is dat kennis van het ene vakgebied in de wetenschap – zoals de atmosferische wetenschap – niet terechtkomt bij het andere vakgebied, zoals de epidemiologie.’

En die mensen die in het OMT zaten, die wisten dit allemaal niet, wat al een halve eeuw bekend is in jouw vakgebied, hoe lang die deeltjes in de lucht blijven?

‘Nee, het is wel al lang bekend binnen de atmosfeerwetenschap. En ook bij mensen die zich bezighouden met gebouwontwerpen en ventilatie in gebouwen, die weten het allemaal.’

Maar een viroloog of een epidemioloog heeft toch ook verstand van hoe een virus zich verspreidt?

‘Dit soort dingen weten zij niet omdat het te specifiek is. Het vergt kennis van turbulentieleer, van aerodynamica… Het is erg toegepaste natuurkunde, dat wordt voor zover ik weet niet onderwezen in de epidemiologie en virologie.’ 

De eerste persoon die ik interviewde voor deze serie, Jos Frantzen, is een botanisch epidemioloog. Die vertelde ook al over iets belangrijks wat gemist is, en wat in zijn vakgebied gewoon bekend is, namelijk dat corona een uiteenspattend virus was. En nu kom jij ook weer met zoiets essentieels dat gemist is terwijl het wel bekend was in een bepaald vakgebied. Hoe kan dat toch?

‘Wat die verspreiding van deeltjes in de lucht betreft: dat is iets erg technisch en dat leer je niet tijdens een medische opleiding. Dus die mensen in het OMT hadden daar geen kader bij. En de natuurlijke neiging van mensen bij iets wat ze niet begrijpen is: het negeren.’

Hoe had de overheid ervoor kunnen zorgen dat zulke essentiële informatie wel binnenkwam tijdens de coronacrisis?

‘Door goed crisismanagement. Daar heb ik in mijn werk continu mee te maken. Bij een crisis richt je het zo in dat je zo’n breed mogelijke kennisbasis kunt raadplegen, zeker als het maatschappelijk impactvolle gebeurtenissen betreft. Dus bij een epidemie vaar je niet alleen maar op epidemiologen en virologen. En wat je ook doet bij een crisis – of na een crisis – is continu evalueren, kijken wat er beter kan.’

Want het raakt iedereen.

‘Ja. En in coronatijd verbaasde ik me er van het begin af aan over: waarom gebeurt dat hier niet? Waarom is die tafel zo beperkt? En waarom is dat clubje mensen zo klein dat de overheid in deze crisis direct mag adviseren? Het is eigenlijk gewoon een no-brainer. Nogmaals: bij een crisis organiseer je het zo dat je brede input krijgt en evalueert.’

Want je mist dingen als je niet zo breed kijkt.

‘Precies, als je eenzijdig naar dingen kijkt of door een bepaalde bril, zie je belangrijke zaken over het hoofd. Waardoor je misschien keuzes maakt die helemaal niet zo verstandig zijn of die allerlei neveneffecten hebben, waar je niet over hebt nagedacht, omdat je met een heel beperkte blik kijkt.’

Waarom hebben ze zo beperkt gekeken, denk je?

‘Dat is speculeren, maar ik denk dat de OMT-leden daar gewoon niet bij hebben nagedacht, dat je naar veel meer moet kijken dan alleen naar dat virus en dat medische. In z’n geheel denk ik dat bij het landsbestuur een soort van paniek heerste: er gebeurt iets wat je nog nooit hebt meegemaakt, waar je niet goed op voorbereid bent. En in je kramp om daar grip op te krijgen, wil je de groep mensen waar je naar luistert zo klein mogelijk houden. Want er komt al heel veel op je af. De natuurlijke neiging op dat moment is om alles waarvan je denkt ‘dat vind ik niet relevant’ weg te drukken. Je focust je op één ding, in dit geval de gezondheidszorg en de druk daarop. Dat is een hele natuurlijke reactie, maar als je goed voorbereid bent, dan weet je dat je die reactie hebt. En dan kun je bedenken: wacht even, is dat wel zo verstandig om alleen maar hierop te focussen?’

Tegenspraak organiseren – overigens iets wat wiskundig psycholoog Eric-Jan Wagenmakers ook al zo miste, vertelde hij in deze reeks – komt dan niet in ze op, en ook niet in het landsbestuur op?

‘Nee, het vereist ook een bepaalde durf om tegenspraak uit te nodigen.’

Tegelijkertijd kan ik me ook voorstellen dat je het beperkt. Een stomme vergelijking, maar als ik met een groep op reis ben en we moeten beslissen waar we naartoe gaan, dan zeg ik ook op een gegeven moment: ‘Daarheen, klaar.’ Want anders sta je een uur later nog te discussiëren.

‘Maar vanuit de wetenschap, en vanuit bestuur, zijn er de processen om dat te stroomlijnen. Bij het KNMI zijn we daar bekend mee. Input en tegenspraak zijn gewoon georganiseerd. Het is echt mogelijk zonder dat je gek wordt van alles wat binnenkomt en iedereen die wat vindt. Dat is een kwestie van organiseren.’

In plaats van tegenspraak organiseren, werd het scheldwoord ‘wappie’ populair, voor iedereen die de lijn van de overheid tegensprak.

‘Ja, een bepaalde framing en daar kon iedereen onder geschaard worden, dat vind ik echt heel gevaarlijk. Dat bij alles wat een beetje tegenspraak was, onmiddellijk werd gezegd: ‘Je bent gewoon een idioot die niet weet waar-ie het over heeft.’ Met als gevolg dat je niet meer serieus werd genomen en je niet meer uit durfde te spreken.’

Als de overheid wel had geweten dat het virus zich – veel meer of langer dan gedacht – door de lucht verspreidde, hadden ze dan andere maatregelen genomen?

‘Lijkt mij wel. Zoals meer ventilatie, geen massabijeenkomsten, meer buiten doen. Virusdeeltjes verdunnen buiten veel sneller en zonlicht reduceert het ook. Voor zover ik weet, zijn er geen situaties bekend van grote uitbraken buiten.’

Dus die matrixborden met ‘keer om, ga naar huis’ bij parken tijdens lockdowns, waren volledig onzinnig. Want waar het allemaal om ging, was dat virus afremmen zodat de zorg niet overbelast raakte. En wandelen in het park zorgde niet voor meer virus en dus ook niet voor meer druk op de zorg.

‘En het afzonderen van kwetsbare mensen binnen, terwijl de risico’s buiten veel minder waren, was ook onzinnig. Wat in Amerika bijvoorbeeld gebeurde, was heel goedkope luchtfilters voor een paar tientjes in elkaar zetten voor scholen. Daarmee kun je binnen een uur tijd bijna alle virusdeeltjes uit een lokaal halen.’

Ik moet hem toch even noemen: Maurice de Hond had dus al die tijd gelijk?

‘Ja, Maurice baseerde zich ook op een aantal van de mensen waar ik me ook op baseer.’

Wat denk jij dat het had uitgemaakt als die coronacrisis wel met brede input en georganiseerde tegenspraak was aangepakt?

‘Je zou denken dat je effectiever beleid had kunnen maken waardoor de impact van maatregelen minder nadelig was. En ik denk ook dat het had geholpen in de geloofwaardigheid van de overheid en de wetenschap. Voor mij heeft die hele coronacrisis heel veel schade aangericht qua geloof in alle autoriteiten. De autoritaire manier van handelen, het onvermogen, het niet openstaan voor kritiek… De beste discussies die ik heb, zijn discussies met mensen waarbij we heel wat anders vinden, maar op intellectuele manier in gesprek blijven. Scherp, maar vanuit een wens om de kennis vooruit te helpen. En dat was in die coronaperiode helemaal weg, hè? Op alle niveaus, of het nou op straat was of in de top van het bestuur, je was een wappie als je wat anders vond. Ik denk dat dat is wat een crisis en angst nu eenmaal met mensen doet. En toch denk ik: als je dat weet, dat mensen in een kramp kunnen schieten in een stress-situatie, zorg dan dat je voorbereid bent en dat mensen bestand zijn tegen de druk.’

En dat heeft de overheid niet gedaan?

‘Nee, en ik werk zelf ook bij de overheid. Ik had graag de verantwoordelijkheid richting de samenleving genomen en iets gedaan, maar die mogelijkheid werd me niet geboden. Nu heeft de overheid de wetenschap geen dienst verleend met hun handelen in de coronacrisis én ons Nederlanders een beetje in de steek gelaten.’

Jos de Laat studeerde in de jaren ‘90 weer en klimaat aan de Universiteit Utrecht, promoveerde in 2000 op de verspreiding van luchtverontreiniging vanuit India en werkt sindsdien als weer- en klimaatonderzoeker. Sinds 2006 is hij werkzaam bij het KNMI.

 Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Atmosfeerwetenschapper Jos de Laat, 5 jaar na corona: ‘Naar mensen die je serieus moet nemen, werd niet geluisterd’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Als we van de coronacrisis willen leren, staat voor hoogleraar klinische psychologie Claudi Bockting één les bovenaan: we moeten nooit meer de jeugd opofferen. Want dat is gebeurd, zegt ze in haar werkkamer in het Amsterdam Universitair Medisch Centrum.

‘Wat we hebben geleerd uit de coronaperiode is dat we bij zo’n pandemie blijkbaar in een automatische modus schieten om de mensen die het grootste risico lopen op nare gevolgen door die ziekte – in dit geval corona – te beschermen. En dat we vinden dat de jonge populatie zich daar prima voor kan opofferen. Ik vind het echt ongelooflijk hoe loyaal jongeren zich hebben gedragen. Maar wij als maatschappij hadden het anders moeten doen, we hadden de kinderen en jongeren moeten prioriteren. Zij zijn immers onze toekomst.’

Wat was het offer dan van de jeugd?

‘Kinderen en jongeren zijn in ontwikkeling. Ingrijpen in hun leefwereld kan hele verregaande consequenties hebben. Bepaalde ontwikkelingen laten zich niet altijd meer inhalen omdat die nou eenmaal alleen in die levensfase kunnen plaatsvinden. Uitgaan bijvoorbeeld. Dan kun je denken: hoe belangrijk is dat? Nou, dat is essentieel. Dat je je gaat losmaken, een bepaalde mate van risicovol gedrag uitprobeert. Dat je anderen ontmoet, misschien met relaties experimenteert. Het gebeurt allemaal dán. Als je die fase overslaat, is het maar de vraag of dat ingehaald kan worden. Daarom denk ik dat je te allen tijde moet voorkomen dat scholen dichtgaan en sportclubs sluiten en dat jongeren elkaar amper nog kunnen ontmoeten. Want dat is bijna een soort mensenrecht, met name in die vormende periode. Met terugwerkende kracht hebben we dat tijdens de coronacrisis echt verkeerd gedaan.’

Kan keihard onderbouwd worden dat de coronamaatregelen de jeugd beschadigd hebben?

‘Het is erg lastig om met cijfers vast te stellen wat de schade van schoolsluitingen en lockdowns precies is. In de wetenschap is daar nog steeds heel veel discussie over. Ook over de vraag: is het een blijvende schade of tijdelijk? Wel laat onderzoek zien dat er een toename is van angststoornissen en depressie. Maar dat was wel al zo voor corona. Toch hebben die coronamaatregelen ervoor gezorgd dat  jongeren sneller of vroeger in hun leven angststoornissen of depressieve stoornissen kregen tijdens de pandemie. En dat maakt natuurlijk wel uit, als je het vijf jaar eerder – en jonger – krijgt. Dat kan het verschil maken in of je – bijvoorbeeld – je school kunt afmaken, of je al een relatie hebt gehad of of je je eerste baan volhoudt. Het kan impact hebben op de rest van je leven. Duidelijk is dat mensen die gevoelig waren voor mentale problematiek, tijdens de coronamaatregelen een hogere kans hadden om in de put te raken. Ik denk dat het nog te vroeg is om te weten wat daar de consequenties van zijn.’

Welke maatregelen waren het ergst voor jongeren?

‘Wat er echt uitspringt is het sluiten van scholen en jarenlang “laptoponderwijs”. Je haalt niet alleen de sociale context weg, in een kritische fase van hun leven, maar ook de vanzelfsprekendheid van ritmes. Als opeens dat ritme er helemaal niet meer is, kan dat erg lang nog een effect op je hebben.’

Mijn kind zat in groep 5 en 6 tijdens de schoolsluitingen. Dan valt het – voor een kind met een fijne thuissituatie – nog wel mee, denk ik. Maar middelbare scholieren en studenten zaten twee jaar lang vooral thuis onderwijs te volgen, zo goed als dat ging.

‘Ja, dat studenten überhaupt collegegeld moesten betalen is onbegrijpelijk. Mijn oudste zoon ging toen voor het eerst studeren en die heeft eigenlijk alleen maar online een rug gezien van iemand die een formule opschreef. Die is zwaar gedesillusioneerd gestopt, na een maand of twee. En dan kun je denken: maakt dat uit? Hij is uiteindelijk wel weer opnieuw gaan studeren. Maar het zijn toch extra stappen. Als we nou iets moeten leren uit die coronaperiode, dan is het dat we nooit en te nimmer tot het sluiten van scholen over moeten gaan. Tenzij we keiharde bewijzen hebben dat dat erg veel uitmaakt voor de sterfte. Maar dat was niet zo bij corona, wisten we al vrij snel. Daarnaast moet je kinderen en jongeren gewoon niet opsluiten. Niet kunnen sporten, geen sociaal leven, niet eens mogen chillen met vrienden, dat heeft een direct effect op je mentale toestand.’

Maar dat wisten we toen toch ook al?

‘Op het moment dat die besluiten werden genomen, om scholen te sluiten en lockdowns in te stellen, hebben de experts daar ook voor gewaarschuwd. Maar ik denk de mensen die over het coronabeleid gingen, te weinig het sociale en mentale stuk hebben meegewogen. Daarin hebben zij gigantisch onderschat wat de negatieve consequenties voor onze jongeren waren, en niet meegewogen dat bepaalde dingen zich wellicht niet meer laten inhalen.’

In deze serie interviewde ik ook wiskundig psycholoog Eric-Jan Wagenmakers die niet zo overtuigd leek van de negatieve gevolgen van coronamaatregelen en onder meer zei: ‘Ik ben geneigd om zeer grote gezondheidsschade en overlijden als veel belangrijker in te schatten dan of je kunt bieren.’

‘Het is natuurlijk ook zo dat het op dat moment crisis was. En je moet iets doen, anders krijg je de bevolking over je heen. Dus dat je in eerste instantie actie onderneemt, vind ik heel begrijpelijk. En je tast in het duister, je weet het niet. Maar ik wil toch wel onderscheid maken tussen het begin van de coronacrisis en latere fases. Al snel konden we meer een inschatting maken van het risico van corona voor jongeren. En van de impact van scholen sluiten op de verspreiding van het virus. Toch ging men toen door met diezelfde maatregelen. Dus er is niet empirisch gekeken van: wat doet die maatregel nou? Terwijl dat leidend moet zijn, lijkt mij.

‘Het enige land dat dat wel heeft gedaan in Europa was Zweden. Daar zijn de basis- en middelbare scholen nooit gesloten. En in Zweden zie je ook veel minder verregaande consequenties op het gebied van mentale aandoeningen en school drop-outs.’

Dus er is niet genoeg gekeken naar het bewijs dat maatregelen werkten?

‘Inderdaad, er werd niet aangepast gedurende de coronacrisis. En dat is wel problematisch. Wat ik niet begrijp, is dat er nooit geprobeerd is om de ouderen te isoleren en de samenleving open te houden voor jonge mensen.’

Er waren wel mensen die dat zeiden, een groep genaamd Herstel-NL bijvoorbeeld die begin 2021 een campagne startte onder het motto ‘Er is een plan waarmee Nederland open kan’ en die iets voorstelde als: bescherm mensen die kwetsbaar zijn voor corona en laat de rest van de samenleving doordraaien. Maar dat werd heel hard veroordeeld. Arjan Lubach boorde Herstel-NL in Zondag met Lubach zeven minuten lang helemaal de grond in, noemde hun voorstel ‘onzin’. Anderen noemden het asociaal of egoïstisch.

‘Ja, dat is interessant. Blijkbaar richt ons idee van solidariteit zich alleen maar op de oudere populatie. Wij voelen ons blijkbaar niet solidair met de generatie die ons overeind moet houden, de jeugd.’

Of zal men gedacht hebben: ja maar die ouderen kunnen doodgaan en die jongeren kunnen alleen eventjes niet feesten, zo erg is dat niet?

‘Ik denk inderdaad dat onvoldoende werd ingeschat dat sociale en mentale ontwikkeling cruciaal is en niet op zich laat wachten. Verder vinden we eigenlijk dat kinderen en jongeren zich moeten opofferen voor ouderen. Dat vond ik aanvankelijk ook. Ik zei tegen mijn eigen kinderen: “Je moet thuis blijven omdat anders de ouderen overlijden.” Daar heb ik nu echt spijt van, ik vind dat ik daar als ouder niet goed in gehandeld heb. Anderzijds moet je je kinderen ook opvoeden en leren rekening te houden met anderen. Maar de prijs was veel te hoog, ik voel me er rot over dat ik dat van ze gevraagd heb.

‘Achteraf had ik mijn huis permanent ter beschikking moeten stellen voor feestjes. Overigens is mijn vader overleden aan corona. Hij was al ziek, had Alzheimer. Die is eerder overleden als gevolg van corona, maar was sowieso overleden. Ik mis hem heel erg, maar vond het ook een zegen voor hem… je moet toch ergens aan doodgaan, weet je. We zijn gewoon te ver doorgeschoten met maatregelen, vooral toen er al signalen waren van de impact op de jeugd. Op een gegeven moment bleek bijvoorbeeld dat er veel meer, veel jongere meisjes met ernstige eetstoornissen waren. En dat er jongere kinderen suïcidepogingen deden. As je dit soort signalen krijgt, dan moet je daar actie op ondernemen. Zeker in combinatie met de aanwijzingen dat die maatregelen helemaal niet zo hielpen. We hebben onze kinderen en jongeren – die ons later moeten dragen – opgeofferd terwijl al vrij snel evidentie was dat dat niet nodig was.’

Waarom koos het kabinet deze aanpak dan?

‘Doordat er eigenlijk alleen een medisch perspectief was, vooral in het begin. Dus de mensen die de overheid adviseerden keken alleen maar: hoe kunnen we dat virus indammen? Terwijl we creatieve denkers nodig hadden.’

Toch vond men blijkbaar dat virus indammen het enige belangrijke. Arjan Lubach merkte over Herstel-NL bijvoorbeeld spottend op dat er ‘geen epidemiologen of virologen’ in zaten, alsof alleen die zouden kunnen oordelen over de juiste aanpak. Maar jij zegt juist: we hadden meer creatieve ideeën nodig?

‘Ja. Je had bijvoorbeeld tijdelijk hotels – die stonden toch allemaal leeg – kunnen gebruiken om jonge mensen te huisvesten, zodat ze even niet naar huis hoefden te gaan naar hun ouders. Om de oudere generatie te beschermen.’

En een boodschappenuurtje voor ouderen? Meer thuiswerken voor ouderen?

‘Ja, bijvoorbeeld.’

Het lijkt alsof we niet echt open stonden voor andere ideeën over de corona-aanpak. Hoe verklaar jij, als psycholoog, dat verguizen van mensen die iets anders vonden? En het bekende ‘wappie’-schelden?

‘Ik denk dat de stress en onvoorspelbaarheid van zo’n crisis mensen gewoon angstig maken. Mensen willen dan vastigheid hebben, dat je met elkaar een plan hebt. En als er dan een paar mensen zijn of een groepje die gaan tornen aan dat plan, dan geeft dat onzekerheid in plaats van voorspelbaarheid. Dat vinden mensen lastig.’

We hebben het nu steeds over jongeren en ouderen, maar er zitten ook allemaal leeftijdsgroepen tussenin op wie die coronamaatregelen mentaal ook geen goed effect hadden.

‘De mens is een sociaal dier. Ik denk met name ook aan de mensen die alleen waren, geen relatie hadden, die hadden het extra zwaar. Wel denk ik dat volwassenen daarin ook heel adaptief zijn. Voor jongeren is het anders omdat die in een ontwikkelingsfase zitten waarin dat sociale echt in een bepaalde periode moet gebeuren. En vaak niet door iedereen ingehaald kan worden.’

Ondertussen werden de jongeren er juist best vaak van beschuldigd verwend te zijn. Een 95-jarige man zei in coronatijd in het televisieprogramma EenVandaag: ‘We hebben tijdens de oorlog geen seconde écht van onze jeugd kunnen genieten. Vandaag de dag heeft de jeugd het veel makkelijker. 100 procent.’ Hij had daarvoor de bejubelde ‘brief van de dag’ in het Algemeen Dagblad geschreven en zei in die brief – die de koning zelfs in zijn troonrede noemde – tegen de jeugd: ‘Denk nou eens even na en laat dat bovenkamertje werken. Voor je het weet kun je weer volop van je leven genieten.’

‘Jongeren werden neergezet als een stelletje aso’s die alleen maar voor zichzelf gingen. Dat vind ik zo ongelooflijk onterecht. De jeugd heeft helemaal geen stem gehad. Ze werden als niet belangrijk beschouwd en in de maatregelen werd met hen geen rekening gehouden. Het coronabeleid was ten koste van de kinderen en jongeren en het is niet eens op tafel geweest om ouderen te isoleren. Dat is toch raar? Dat vond ik toen al heel onlogisch. Misschien komt het wel doordat ze zelf gemiddeld 55-plus waren in het OMT. En dan ook nog eens uitsluitend met die medische blik keken zonder dat de mentale impact werd meegewogen.’

Hoe zetten we dat recht, kan dat nog?

‘Het zou enorm pleiten voor de overheid als ze al die jongeren die in die tijd op school zaten – een mbo, hbo of universiteit – iets teruggeven. Dat ze hun studieschuld vergoeden, of twee jaar collegegeld terugstorten. Of geef ze allemaal 5000 euro ‘want jullie hebben je opgeofferd voor de maatschappij’. Een gebaar, erkenning. We weten precies wie er in die periode gestopt is met school, wie is uitgevallen, dat wordt geregistreerd. Stuur ze een brief en zeg: “Dit is jullie overkomen, wij kunnen niet uitsluiten dat het met onze beslissingen te maken heeft en wij willen een gebaar maken. Het is een moeilijke tijd geweest en we hebben jullie niet kunnen bieden wat we graag hadden willen bieden.” We moeten kinderen en jongeren in het zonnetje zetten, want we weten heel goed dat sommigen van hen gesneuveld zijn. Ja, echt gesneuveld, die drop-outs. Uitvallen van school kan bepalend zijn voor de rest van je leven.’

Maar is dat inzicht er bij de overheid, is er überhaupt geleerd van de corona-aanpak?

‘Ik vrees het niet. We hebben bijvoorbeeld nog steeds die IC-capaciteit niet, die maakte dat we die maatregelen moesten nemen. En dat is natuurlijk gewoon uit zuinigheid. Terwijl er echt wat aan de zorg moet gebeuren in Nederland. We hebben nu tijd genoeg om te zorgen dat we die extra IC-bedden krijgen. En om te bepalen: hoe gaan we het de volgende keer doen? Waarbij we bij elke maatregel ook het empirische meenemen, dus meewegen of het echt effect had.  We moeten sowieso niet zulke extreme maatregelen meer treffen, en nooit meer scholen sluiten.’

Claudi Bockting (1969) is hoogleraar Klinische Psychologie in de Psychiatrie aan het Amsterdam UMC en zit in de directie van het Centre for Urban Mental Health van de Universiteit van Amsterdam. Ze werkt daarnaast als clinicus. Zij studeerde psychologie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 2006 bij de faculteit Geneeskunde. Haar onderzoek concentreert zich op het vinden van nieuwe aangrijpingspunten voor het ontwikkelen van interventies gericht op preventie, curatie en terugvalpreventie van veelvoorkomende mentale aandoeningen zoals depressie en angst.

De volgende keer in deze interviewserie – met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen – KNMI-wetenschapper Jos de Laat: ‘De gezondheidsautoriteiten hielden lange tijd het verkeerde uitgangspunt aan over verspreiding van het virus, een wetenschappelijke blunder van epische proporties.’

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Klinisch psycholoog Claudi Bockting, 5 jaar na de pandemie: ‘Kinderen en jongeren zijn gesneuveld door coronamaatregelen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanwege haar kritische houding tegenover het coronabeleid kreeg arts Jona Walk de afgelopen jaren veel over zich heen. Toch blijft ze zich uitspreken. We bestellen gemberthee in het café in Nijmegen waar we hebben afgesproken, terwijl Walk uitlegt wat haar motiveert: haar overtuiging dat je de overheid niet te veel macht moet geven.

‘De overheid moet je juist inperken. Vroeger was dat trouwens een normale linkse gedachte. Tegenwoordig snap je dat misschien pas als je je weleens bedreigd hebt gevoeld door de overheid. Of als je je in ieder geval kunt voorstellen dat een kwaadaardige overheid mogelijk is.’

Waarom zien sommige mensen wel in dat je waakzaam moet zijn op de macht die de overheid pakt, en anderen niet?

‘Goede vraag. Waarom zijn sommigen zich ervan bewust hoe kwetsbaar je kunt zijn als je heel veel macht geeft aan een instituut of de overheid? Jullie als journalisten zouden dat bewustzijn eigenlijk moeten hebben, al zag ik het niet vaak in coronatijd.’

Journalisten horen de macht te controleren, maar ik zie soms toch blindelings vertrouwen in overheid en instanties, ook bij collega’s. Misschien heeft het te maken met je achtergrond? Ik kom uit een arbeidersmilieu en die zien de macht – de overheid – niet per se als medestander.

‘Ik ben opgegroeid in de Verenigde Staten, waar iedereen de overheid wantrouwt. Misschien is het wel zo dat wanneer je al generaties lang macht in je familie hebt, je die waakzaamheid op een overmachtige overheid een beetje verliest? Academici die borrelen met andere academici, sporten met academici en wier kinderen naar school gaan met kinderen uit hoogopgeleide gezinnen. Die weten dat ze veilig zijn, ze hebben niks te vrezen. Die hebben er nooit over nagedacht dat het misschien wel belangrijk is om een vorm van privacy te hebben. Omdat er misschien een dag komt dat de overheid je probeert te censureren of dat zelfs de ME met knuppels op je afkomt omdat je demonstreert.’

Misschien zijn sommigen niet kritisch juist omdat ze de eerste generatie ‘macht’ zijn. Uit angst hun vergaarde beetje macht en status te verliezen?

‘Dat kan. Conformisme is ook de reden dat het in de medische en wetenschappelijke wereld zo lastig is om echt kritisch te zijn.’

Jij werkte in een ziekenhuis toen corona in Nederland om zich heen begon te grijpen, hoe was dat?

‘Mijn ziekenhuis werd overspoeld met patiënten en we renden ons de benen uit het lijf. In de avonduren was ik – net als de andere artsen – vooral heel erg bezig met alle literatuur lezen. Wat is deze ziekte? Hoe moeten we het behandelen? De overheid nam maatregelen en ik snapte dat in het begin wel. Ik was dagelijks in een ziekenhuis, dus ik zag het probleem: we hadden te veel patiënten voor het aantal bedden.’

De aanpak van de overheid kwam logisch over op jou?

‘Nou, het idee van lockdowns was nieuw. “Dit doen ze in China en ze zeggen dat het heel goed werkt”, was het verhaal. Maar  wetenschappelijke data die onderbouwen dat een lockdown een goed idee is bij een virusuitbraak waren er niet. Lockdowns stonden in geen enkel plan.

‘Van oudsher heb je natuurlijk wel quarantaine: het afzonderen van mensen die potentieel geïnfecteerd zijn. Maar een lockdown is eigenlijk het omgekeerde: gezonde mensen afzonderen om te zorgen dat ze niet geïnfecteerd raken. Het is vooral iets uit films volgens mij, waarbij ik wel moet zeggen dat epidemiologie niet mijn vakgebied is.

‘Op zichzelf kon en kan ik me vinden in het concept van flatten the curve (het aantal besmettingen uitsmeren over meer tijd zodat er minder patiënten tegelijkertijd zijn, red.), maar het virus tegenhouden is heel moeilijk als je al besmettelijk bent voor je klachten hebt, dan is het praktisch niet te stoppen. Eigenlijk had ik vanaf de eerste week al het gevoel: nu moet ik opletten.’

Waarop letten?

‘Ik wist: al deze dingen die nu worden gedaan, maken de overheid sterker en de burgers zwakker. En ik kende dat uit Amerika, bijvoorbeeld in de tijd na 9/11, de aanslagen op de Twin Towers, dat je als overheid een crisis gebruikt om extra macht te grijpen.

‘Ik dacht: als je niet meer naar buiten mag en elkaar niet mag opzoeken, dat zijn situaties waarin burgers ontzettend kwetsbaar zijn voor de overheid. Waarop de overheid zegt: “Maar het is nodig, want het is crisis en we moeten jullie beschermen.” Ik zeg niet dat alle overheden onbetrouwbaar zijn, maar ik dacht wel: oppassen.’

Wanneer sloeg het ‘oppassen’ bij jou om in ‘foute boel’?

‘Rond juni 2020. De druk op de zorg nam geleidelijk af en ik verwachtte dat nu het gesprek zou komen over hoe we de zorg konden versterken, want corona zou blijven. Maar toen ging dat gesprek ineens helemaal anders. Dat ging over nieuwe maatregelen in het najaar “tot het vaccin er is, want dan zijn we van corona af”. Terwijl dat nooit een logische aanname was.

‘Ik heb zelf jaren onderzoek gedaan naar vaccins, ik weet wat ze wel kunnen en wat niet. Alle wetenschappelijke kennis die we op dat moment hadden, suggereerde dat het nooit mogelijk zou zijn om het coronavirus weg te vaccineren.’

Dus het verbaasde jou dat het over meer maatregelen ging en niet over de zorg?

‘Ja, want de zorg in Nederland is stuk. We hebben een zorgsysteem dat qua bedden en personeel geijkt is op de laagste bezetting in plaats van de hoogste. We hebben niet genoeg verpleegkundigen om patiënten te verzorgen. In handen aan het bed wordt al heel lang niet meer geïnvesteerd en we missen volledig een visie op waar het heen moet. Maar daar ging het niet over in coronatijd, het ging alleen maar over maatregelen.’

Er kwamen in de jaren daarna een tweede en een derde lockdown, zelfs nog een avondklok en een coronatoegangsbewijs.

‘De overheid vroeg zich na de eerste maanden van de coronacrisis eigenlijk niet meer af of de genomen maatregelen wel de beste aanpak waren. Sowieso was er geen gesprek mogelijk over de proportionaliteit van de maatregelen. Als je maar één geval van corona kon voorkomen, dan was het een goede maatregel. Het draaide alleen maar om corona en de schade van de maatregelen leek er niet toe te doen.

‘Allemaal op basis van modellen die helemaal geen correcte voorspelling waren. Mensen denken dat een model de waarheid is, maar het is puur een voorspelling, volledig afhankelijk van de aannames die je er instopt.’

Ondertussen werd discussie niet toegejuicht. En als je niet meedeed was je asociaal.

‘Heel veel mensen zijn ervan overtuigd geraakt dat het asociaal was om bijvoorbeeld niet tegen corona te vaccineren. Daarom vonden ze het coronatoegangsbewijs (CTB) ook gerechtvaardigd. Maar de invoering daarvan was niet eens legaal. In de eigen onderliggende wetgeving – de Wet publieke gezondheid – staat dat toegangsregels gebaseerd op vaccinatie alleen gesteld mogen worden als kan worden vastgesteld dat bij een gevaccineerde een vergelijkbare kans op overdracht van het virus bestaat als bij iemand na een negatieve testuitslag. En dat was evident niet zo.’

Toenmalig minister Hugo de Jonge had eerder zelfs voor de camera gezegd dat er geen vaccinatiepas zou komen als bleek dat een gevaccineerde toch nog corona kon overdragen. Dat was zo, bleek later. En toch voerden ze toen het CTB in. Niet echt een betrouwbare overheid.

‘En ze voerden het in op een moment, eind september 2021, toen ze konden weten dat er geen belangrijke bescherming tegen virusoverdracht was. Als er al bescherming tegen transmissie is, dan neemt het in de maanden na vaccinatie rap af. En de meeste Nederlanders waren toen al zes maanden of langer geleden gevaccineerd.’

Maar het was een ‘pandemie van ongevaccineerden’ zei De Jonge. Als zij vooral de druk op de zorg gaven – omdat ze zieker werden van corona – is dat dan geen legitiem argument om ze anders te behandelen?

‘Toen Hugo de Jonge op camera zei dat tachtig procent van de opnames in de ziekenhuizen ongevaccineerden waren, heb ik me uitgesproken. Want dat was op dat moment helemaal niet zo. Samen met collega-arts Bert Mulder heb ik naar buiten gebracht dat in ons ziekenhuis – op datzelfde moment dat De Jonge tachtig procent zei – ongeveer een derde van de coronapatiënten ongevaccineerd was, en de meesten wel gevaccineerd waren. Andere ziekenhuizen kwamen toen naar buiten met ongeveer dezelfde cijfers.’

Dus dat zwartmaken van mensen die geen coronavaccin namen, als zijnde verantwoordelijk voor de druk op de zorg, dat was niet terecht?

‘Nee.’

Wat heeft het voor het vertrouwen in vaccins gedaan, die communicatie van de overheid destijd – met De Jonge voorop – over coronavaccins?

‘Ik denk dat het de vertrouwensband van veel mensen met de overheid ernstig heeft aangetast. De vaccinatiegraad voor alle vaccins daalt. Data over de motivatie om niet (meer) te vaccineren zijn er niet, maar je hoort wel vaak: “Ze hebben gelogen over coronavaccins.”

‘Weet je: niets geeft zo’n aversie tegen vaccins als iemand die je probeert te dwingen. En dan het feit dat er gewoon evident onware dingen gezegd zijn over coronavaccins, maakt dat sommige mensen denken: dan vertrouw ik de rest ook niet meer.’

Kwam het ook doordat mensen er in coronatijd achter kwamen dat de overheid – en instanties en artsen – het ook niet precies weten?

‘Daar zeg je iets heel moois. Het is inderdaad best wel opvallend dat de meeste mensen die het hardst en stelligst dingen riepen over coronavaccins in die periode – niet alleen leken, maar ook huisartsen en zelfs epidemiologen – niet echt vaccindeskundig waren.

‘Ze waren geen experts in die hele complexe aspecten aan coronavaccins, en waarom het bijvoorbeeld zo moeilijk is om voor een lokaal luchtwegvirus steriele immuniteit te genereren. Toch waren ze er helemaal van overtuigd – op basis van vrij oppervlakkige kennis – dat de vaccins zeker weten veilig en effectief waren. Die onterechte stelligheid heeft veel vertrouwen stukgemaakt.’

Wat in mijn ervaring ook het vertrouwen niet verbeterde, was dat je voor wappie werd uitgescholden als je iets afwijkends vond.

‘Zelfs rustige, correcte tegenspraak werd niet getolereerd. Kritische mensen werden publiekelijk kapotgemaakt, op sociale media vernederd. En dat heeft twee effecten. Ten eerste versterkt het de menigte in het geloof dat het samen strijden tegen “wappies” goed is. Ten tweede maakt het toekomstige tegenspraak nog minder waarschijnlijk. Kritische mensen durven niet meer te spreken, want ze hebben gezien dat je dan voor gek wordt versleten. Door je overheid, maar ook vrienden en collega’s.’

Ik weet nog dat een collega van mij van een nieuwsredactie in CTB-tijd een berichtje stuurde: ‘Dankzij de gevaccineerden is de samenleving gedeeltelijk weer open. Die betalen daar een prijs voor (ze hebben zich laten vaccineren), waar iedereen (ook jij) van profiteert.’

‘Hij vond het dus terecht dat hij iets terug kreeg voor vaccineren, een beloning.’

Fascinerend vond ik die gedachtegang. Ook alsof je alleen maar op die manier iets bijdroeg in pandemietijd. Al ging je elke dag feesten, zoende je iedereen, ging je naar buiten met klachten, dan nog hoorde jij bij de good guys en had je het verdiend om wel overal in te mogen, als je een vaccin had genomen.

‘Eind 2021 ging ik naar een groot artsencongres. Ik was uitgenodigd om te spreken over vaccins. Dat is de enige keer dat ik me ergens voor heb laten testen, om erin te mogen. ’s Avonds was er een feest en iedereen was waarschijnlijk gevaccineerd, behalve ik. Dit was meer dan een halfjaar nadat zorgpersoneel gevaccineerd was, dus uit wetenschappelijk onderzoek weten we dat de bescherming tegen transmissie er niet meer was. Maar in coronatijd was er dus toch een groot feest waar honderden artsen op elkaar stonden te borrelen. Ik dacht: wat een hypocrisie.’

Ik weet nog dat ik tijdens het CTB eten afhaalde in een restaurant, ik mocht als ongevaccineerde niet aan een tafeltje zitten. En dan kwamen er hoestende mensen binnen om uit eten te gaan, die elkaar uitgebreid zoenden ‘want we zijn toch gevaccineerd’. Stond ik daar: zonder symptomen en al anderhalf jaar geen hand geschud, maar ik was zogenaamd het gevaar.

‘Volstrekt onlogisch, om ongevaccineerden als asocialen te bestempelen. Maar ik denk dat mensen het irritant vinden als jij iets anders durft te doen dan zij, die er wel in mee zijn gegaan. Het is heel verontrustend hoe makkelijk de menigte tegen de minderheid te keren was in dit land.’

Jij hebt het manifest ‘Onverdeeld Open’ bedacht, waardoor het coronatoegangsbewijs na vijf maanden werd afgeschaft.

‘Ik zat bij de Vierde Golf (een politieke vereniging, aanvankelijk opgericht door mensen die kritisch waren op de ondemocratische corona-aanpak, red.) en wist dat er meer mensen in Nederland waren die het CTB niet oké vonden, mensen die we niet hoorden. En ik wilde dat die mensen een manier kregen om zich zichtbaar te maken op een enigszins veilige manier. Want we hadden het er net over hoe je zowat onthoofd werd in het publieke debat als je iets zei wat afwijkend was.

‘Ik wilde een soort verklaring schrijven die heel duidelijk was en rustig uitlegde waarom het wetenschappelijk onzin was om ongevaccineerden uit te sluiten. Waarom het immoreel was en waarom het ongrondwettelijk was.

‘We deelden het vervolgens op social media. En oud-minister Mona Keijzer, die ontslagen was vanwege haar openlijke kritiek op het CTB, kondigde het aan op televisie bij Vandaag Inside. Precies wat ik wilde, gebeurde. Die hele groep in de samenleving die er al was, die niet durfde te spreken, liet nu merken ons te steunen. En het CTB werd eindelijk afgeschaft.’

Voor een eventuele volgende keer, hoe hadden we deze pandemie wel moeten aanpakken, denk jij?

‘Iets van flatten the curve was in het begin volgens mij goed te verdedigen. Maar wat je vervolgens had moeten doen, is niet in een tunnelvisie raken. En dat betekent dat je tegenspraak uit moet uitnodigen, maar het omgekeerde gebeurde.

‘Verder waren de deskundigen die betrokken werden bij beleid, het OMT, een heel smalle groep en die werd steeds smaller. Op een gegeven moment was er een handjevol televisie-virologen, je zag steeds dezelfden.

‘Wat ook anders moet, is transparantie, want er is ontzettend veel gelogen tegen de Nederlandse bevolking, en gebluft.

‘En vanaf juni 2020, toen die eerste piek voorbij was, hadden we moeten stoppen met maatregelen, want we hadden toen al kunnen weten dat die enorme schade met zich meebrachten.

‘In plaats daarvan hadden we – denk ik – veel beter de mensen kunnen beschermen die het wilden en kunnen investeren in de zorg, in handen aan het bed. De overheid had moeten zeggen: “Dit virus kunnen we niet helemaal stoppen. We gaan zorgen dat je de beste zorg krijgt en dit is wat je kunt doen om jezelf te beschermen.”

‘Als maatregelen al werkten dan waren ze het meest effectief in het begin van de coronacrisis omdat mensen toen zelf het meest gemotiveerd waren. Vrijwilligheid werkt.’

De volgende keer in deze interviewserie — met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen — hoogleraar klinische psychologie Claudi Bockting. ‘Ik denk dat we te makkelijk onze kinderen en jongeren hebben opgeofferd.’

Jona Walk is arts in opleiding tot internist-intensivist. Zij promoveerde in 2021 aan de Radboud Universiteit op immunologie en malariavaccin-ontwikkeling. Tijdens de coronapandemie schreef zij artikelen over de noodzaak van eerlijke communicatie over coronavaccins en zette zij zich als activist in tegen het coronatoegangsbewijs. Zij is mede-oprichter van De Vierde Golf, en maakt podcasts voor De Nieuwe Wereld over onderwerpen op de grens van zorg, wetenschap en maatschappij.

Eva Munnik is journalist. Ze werkt als freelance-verslaggever en (eind)redacteur bij televisieprogramma’s en schrijft voor magazines. Ook maakte ze een podcast – Eva Belt Aan – en schreef zij zeven boeken.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht 5 jaar na corona: ‘Het is verontrustend hoe makkelijk de menigte tegen de minderheid te keren was’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Weet je? Na afloop is het makkelijk praten. Dat zie je bij sportwedstrijden: het winnende team heeft altijd de juiste beslissingen genomen en het verliezende team altijd de slechte. Ik denk dat met de kennis van toen verantwoorde beslissingen zijn genomen.’ De locatie is zijn kantoor bij de Universiteit van Amsterdam aan de Nieuwe Achtergracht. Ik ben benieuwd naar dit gesprek, want Eric-Jan Wagenmakers staat anders in de wedstrijd dan de deskundigen die ik tot nu toe sprak. De wiskundig psycholoog (‘hoe trek je verantwoorde conclusies uit data vol ruis, zo zou je in Jip-en-Janneketaal kunnen uitleggen wat ik doe’) vertelt dat hij daarom juist ‘ja’ zei op mijn interviewverzoek. Want dat de maatregelen geen zin hadden, zoals eerdere geïnterviewden concludeerden, vindt hij juist niet. Wel is hij kritisch: het moet een volgende keer anders. En dus gaan we nu toch – makkelijk of niet – na afloop van de pandemie praten over de besluiten die toen genomen werden.

Aan alle geïnterviewden vraag ik naar wat toenmalig premier Mark Rutte zei bij het eerste persmoment over corona in 2020, namelijk dat hij af zou gaan op ‘de deskundigen’. Heeft hij dat gedaan?

‘Dat hangt ervan af wie je aanmerkt als deskundige. In Nederland werd vooral naar het RIVM geluisterd, met Jaap van Dissel als roerganger. Maar de experts in andere landen vonden wat anders. Als je zegt naar de experts te luisteren, is de vraag direct, wie zijn de experts en wat doe je als ze het niet met elkaar eens zijn? En als iedereen stellig beweert dat het op een andere manier moet, dan kun je eigenlijk concluderen dat niemand het zeker weet.’

Deden de politici en wetenschappers te veel alsof ze wel zeker wisten wat de beste corona-aanpak was?

‘Ik snap wel dat je in een soort paniek zoekt naar zekerheid. Maar het probleem is natuurlijk dat wanneer je als expert iets zegt met grote stelligheid en dat vervolgens onderuit wordt gehaald, je enorm reputatieverlies lijdt als expert.

In de oudheid werd al gewaarschuwd: beweer nooit iets met absolute zekerheid. Want als je dan ongelijk hebt, ga je onderuit en dan verlies je vertrouwen. Dat is in coronatijd gebeurd. Ze hadden veel beter kunnen zeggen: “Gebaseerd op wat we nu weten, kunnen we voorzichtig concluderen dat het waarschijnlijk zo en zo is.” Of: “Jongens, we  moeten nu eenmaal iets doen. We denken dat dit de beste manier is, maar we houden een open blik.” Dat ontbrak heel erg, vind ik.’

Maar waarschijnlijk denken zij: het publiek gelooft ons niet als wij onzeker gaan staan doen.

‘Dat snap ik, maar op het moment dat je zeker staat te doen en later onderuit gaat, verlies je werkelijk iedere vorm van gezag. Als je niet kunt toegeven dat je sommige dingen niet zeker weet, dan loop je gewoon te jokken en houd je jezelf voor de gek, je houdt de bevolking voor de gek. Dus wees niet zo stellig.’

Wat is een voorbeeld van die onterechte stelligheid?

‘Mondkapjes. Waar de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) al vroeg van zei: “Doen!” Jaap van Dissel zei toen: “Nee, niet doen. Mondkapjes opdoen heeft geen enkele zin.” Hij was daar heel erg stellig in.’

Maar de wetenschap is toch ook niet eenduidig over de werking van mondkapjes in de praktijk?

‘Laat ik het zo zeggen: als iemand waar je een meter van afstaat een enorme nies- en hoestaanval krijgt, en je weet dat diegene corona heeft, wil je dan liever dat diegene een mondkapje draagt of niet?’

Ik heb liever dat hij niet bij me staat. Misschien staat-ie daar wel omdat hij ‘toch een mondkapje op heeft’, dat zag ik in de praktijk gebeuren.

‘Het zou heel goed kunnen dat het schijnveiligheid gaf, en dat noemde Van Dissel ook als een van de argumenten. Maar de WHO vond in elk geval iets anders en dan is het toch gek dat Van Dissel zo stellig is. Wat volledig ontbrak was georganiseerde zelfkritiek. Of je het uiteindelijk nou wel of niet bij het goede eind blijkt te hebben, het is een probleem om over iets zo stellig te zijn terwijl de hele wereld er verdeeld over is.’

Hoe zorg je de volgende keer voor georganiseerde zelfkritiek?

‘In elk geval door een bredere groep experts erbij te betrekken. Gedragswetenschappers ontbraken, psychologen, statistici… ik denk dat ze met een vrij nauwe blik hebben gekeken naar het probleem. Het was een biologisch, medisch probleem en ze hebben gedacht: dan hebben we experts nodig die daar verstand van hebben. Dat is misschien ook een klein beetje de arrogantie van medische wetenschappers. Die denken: wij snappen dit allemaal wel en weten precies hoe het moet.’

Hoe hebben we het gedaan qua coronabeleid?

‘Nou ja, dat is heel lastig. Qua maatregelen zaten we, denk ik, een beetje in de middenmoot. Strenger dan Zweden, minder streng dan België en Duitsland. Ik heb persoonlijk om mij heen mensen zien sterven aan corona. Mensen in een rolstoel zien belanden, jonge mensen ook nog, vanwege long covid.’

Hadden we dat kunnen voorkomen? De experts die ik in deze serie tot nu toe sprak, zeggen: niet echt, en dat we veel schade hebben aangericht met heftige maatregelen.

‘Nou, dat weet ik niet. Er zijn natuurlijk landen geweest die pas echt draconische maatregelen hadden, zoals China.’

Hebben die daardoor minder schade door corona?

‘Op het moment dat je heel strikt gaat handhaven, voorkom je natuurlijk wel die verspreiding tot op zekere hoogte.’

Maar zijn daar minder mensen ziek geworden of dood gegaan?

‘Ik weet het niet. Maar de Nederlandse overheid keek op dat moment naar de beelden uit Bergamo, waar doodskisten opgestapeld in kerken lagen omdat er geen ruimte meer was in de mortuaria. Ze wisten dat de zorg ook hier heel erg onder druk zou komen te staan, dan moet er natuurlijk wel iets gebeuren.’

Maar die vreselijke Bergamo-taferelen, dat was niet bij ons.

‘Nee, dat is bij ons niet gebeurd, ik weet ook niet waarom. Het punt is: die maatregelen lijken erg, maar als je niks aan dat virus doet, dan was het waarschijnlijk erger geweest. Ik denk dat er destijds geen andere keus was dan maatregelen treffen. En ik denk dat wij in Nederland qua maatregelen aan de liberale kant zaten. We zijn veel minder streng geweest dan de meeste omringende landen.’

Vind jij dat de schade van de Nederlandse maatregelen wel meevalt? Want die hebben toch veel eenzaamheid veroorzaakt, psychologische stress, faillissementen…

‘Ja, maar doodgaan is ook erg. Ik ben geneigd om zeer grote gezondheidsschade en overlijden als veel belangrijker in te schatten dan of je kunt bieren.’

Dat is wel erg simplistisch, het gaat niet alleen om cafébezoek: lockdowns en scholensluitingen hebben langdurige psychologische schade veroorzaakt.

‘Is dat echt waar?’

Het Trimbos-instituut geeft wel aan dat de pandemie een enorme invloed heeft gehad op de psychische gesteldheid van mensen, vooral van jongeren.

‘Oké, voor die jonge mensen… ik vind het heel naar als je bijvoorbeeld gaat studeren en het zou de leukste tijd van je leven moeten zijn, en dan zit je continu in je studentenkamer. Maar het is een lastige afweging. Want aan de andere kant denk ik ook aan die mensen die er niet meer zijn en aan mensen die blijvende gezondheidsschade hebben door corona. En ik denk aan hoe groot de druk was op de ziekenhuizen en ic’s. Wat je niet wilt, is die Italiaanse situatie. Je wil niet dat je mensen niet meer kunt behandelen en moet gaan kiezen: ‘Jij blijft leven, jij blijft niet leven.’ Een soort Sophie’s Choice, dat is het doemscenario en dat heeft de overheid koste wat kost proberen te vermijden. En het beperken van contactmomenten is dé manier om dat te doen.’

Er werd met modellen gewerkt om te voorspellen wat het virus zou gaan doen en welke maatregel welk effect zou hebben. Jij hebt verstand van modellen, wat vind je daarvan?

‘Het draait om transparantie. Die modellen van het RIVM zijn nooit openbaar gemaakt en dat is een groot probleem. Je baseert op zo’n moment belangrijke adviezen op een model dat niet toegankelijk is. Ik heb daar eigenlijk geen woorden voor. Op het moment dat je niet open bent, dan spreekt daar – voor mij als statisticus – een grote angst uit. Waar ben je bang voor? Dat het model niet klopt? Of dat mensen andere conclusies trekken? Die modellen van het RIVM hadden publiek gemaakt moeten worden, dat staat buiten kijf. Dat dat nooit gebeurd is, vind ik echt wetenschappelijk onverantwoord.’

Want die modellen waren best bepalend voor de maatregelen, en nu konden we ze niet controleren?

‘Ja, die modellen bepaalden de R (reproductie, red.) bijvoorbeeld. In Engeland wilden ze dat R-getal ook uitrekenen, het was immers belangrijk om in te schatten of corona om zich heen greep of juist niet. Daar hebben ze dezelfde gegevens uitgedeeld aan zes of zeven verschillende groepen die ieder hun eigen model hadden. En die hebben ieder hun eigen schatting, onafhankelijk van elkaar, ingeleverd. En die schattingen verschilden best veel van elkaar. Dat laat al zien dat het belangrijk is om verschillende experts te betrekken.

Hier in Nederland is naar mijn weten één – geheim – model gebruikt, ik vind dat volstrekt onacceptabel. En even los van het gebrek aan transparantie: waarschijnlijk stonden heel veel mensen te springen om er, onafhankelijk, ook een model op los te laten. Gemiste kans. Ze waren bij de overheid of het RIVM misschien bang dat er iets anders uit zou komen ‘want dan heb je een probleem’. Maar eigenlijk heb je dan helemaal geen probleem, je weet méér. Je hebt juist een probleem op het moment dat je niet kijkt, dan is het alsof je alleen het topje van de ijsberg ziet. Ze zullen hebben gedacht: dat brengt de burger alleen maar in de war. Maar uiteindelijk wil je toch de waarheid vinden? Het is zonde dat ze met een klein clubje mensen die hele twee, drie jaar lang door zijn blijven gaan, in plaats van gebruik te maken van een veel bredere blik en kennis.’

Wat zijn de lessen voor een volgende keer?

Allereerst: zorg voor georganiseerde zelfkritiek en vermijd stellige uitspraken als je eigenlijk helemaal niet zo zeker bent. Met de maatregelen die destijds zijn genomen, heb ik niet zoveel problemen – ik vond eerder dat het te langzaam ging – maar wel met de manier waarop. De volgende keer zou een breder team van deskundigen de overheid moeten adviseren, en schroom niet om buiten dat team ook in het land aan andere mensen te vragen naar hun modellen en inzichten. Wees je bewust van je gebrek aan kennis en durf daar eerlijk over te zijn. Wees bescheiden.’

Eric-Jan Wagenmakers is hoogleraar Bayesiaanse Methodologie aan de afdeling Psychologische Methoden van de Universiteit van Amsterdam. Sinds 2012 staat zijn lab aan de leiding van de ontwikkeling van het open-source softwareprogramma JASP voor statistische analyses. Samen met Dora Matzke schreef Wagenmakers het leerboek ‘Bayesian inference from the ground up: The theory of common sense’. Wagenmakers is een fervent voorstander van Open Science en de preregistratie van analyseplannen. Hij is voorzitter van de stichting Skepsis.

De volgende keer in deze interviewserie — met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen — internist in opleiding en vaccindeskundige Jona Walk: ‘Ik vroeg me al snel af: weten we wel zeker dat we de democratie willen opofferen voor coronabestrijding?’

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht 5 jaar na corona: ‘Als je niet kunt toegeven dat je sommige dingen niet zeker weet, dan hou je de bevolking voor de gek.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Bij zo’n virus moet je proberen de kwetsbare mensen zo goed mogelijk te beschermen. Verder kun je gewoon niet zoveel doen.’ Gezondheidseconoom  en epidemioloog Eline van den Broek herhaalt aan haar Utrechtse keukentafel wat ze ook al in het eerste pandemiejaar zei, in 2020 dus. Dit is geen kennis van nu, benadrukt ze. Het is kennis van toen. Maar het mocht niet gezegd worden.

‘En wat mij persoonlijk heel erg aan het hart gaat: al vrij snel zeiden we met een groepje wetenschappers dit soort dingen toch in de media. Bijvoorbeeld met het initiatief Herstel-NL. Maar dat verhaal van kwetsbaren isoleren, dat ging er gewoon niet in. Mensen hadden al moeite met de definitie van “kwetsbaar” en met het idee hen te isoleren. Waarop ik dacht: hoe kun je dit soort schadelijke maatregelen nemen, waarvan je vooraf weet dat ze verregaande gevolgen hebben voor iedereen, en niet eens een heel logisch alternatief serieus bekijken? En de manier waarop Herstel-NL destijds is weggezet, met name door de satire van Arjan Lubach. Het was disproportioneel hoe gereageerd werd op de zeer geleerde economen van Herstel-NL, en dat ging ook nog eens gepaard met veel agressie.’

Dus wat epidemioloog Jos Frantzen in het vorige interview uit deze reeks zei, daar ben jij het mee eens? Frantzen zei: ‘Maatregelen tegen verspreiding van corona hadden geen zin (…) als zo’n virus zich eenmaal verspreidt, kun je het niet meer onder controle krijgen.’

‘Ja, dat is ook hoe influenza (griep – EM) verloopt. Je kunt zo’n virus niet inhalen. Daarom heb ik dat hysterische bron- en contactonderzoek nooit begrepen. Het is simpele wiskunde eigenlijk, dat je nooit het tempo van zo’n soort virus in die fase bij kunt benen. Zinloos.’

Als het zinloos was, waarom koos de overheid dan toch voor de maatregelen die genomen zijn?

‘Omdat ze het veel te spannend vonden om te zeggen: “We gaan niks doen aan dat virus, want wij kunnen het niet tegenhouden.” Wat Zweden deed, is heel knap. Weinig maatregelen nemen was van het Zweedse RIVM-hoofd al heel dapper, maar ook van de beleidsmakers die hem gevolgd hebben. Hun redenering was: als je weinig weet, moet je niet te veel doen. Ze hebben ongetwijfeld — ook internationaal — veel druk ervaren. Maar ze deden het, wat aangeeft dat je als overheid, los van of het de juiste keuze was of niet, dus echt een keuze hebt. Je kon als land zeggen:  “Wij doen hier niet aan mee.” Maar voor ons landsbestuur was het blijkbaar geen optie. Als politicus of bestuurder werd je dan niet als daadkrachtig gezien.’

Zat dat erachter, politiek gewin?

‘Ik denk dat de machthebbers de rust wilden bewaren, stabiliteit in de samenleving. Ze dachten: wij moeten onze macht behouden, want wij doen het goed, wij zijn het volk aan het beschermen. Dus niet vanuit een complot ofzo, maar puur uit onkunde deden ze het zo.’

Uit onkunde kozen ze dit beleid, maar ‘we gaan varen op deskundigheid’, zei Mark Rutte bij een van de eerste persmomenten over corona op 6 maart 2020. Is dat dan niet gebeurd?

‘Nee, duidelijk niet. Allereerst is het mooie aan de wetenschap juist dat er in de basis onenigheid is. Mensen denken altijd over wetenschappers dat we allemaal de Einsteins van deze eeuw zijn. Maar juist onenigheid zorgt voor nieuwe kennis. Dus dat de wetenschap gepresenteerd werd als een soort orakel, daar had ik heel veel moeite mee. Ten tweede is wetenschap natuurlijk altijd interdisciplinair en multidisciplinair. Dat ging mis bij corona: dat je alleen een heel eenzijdig clubje clinici, die er ook nog eens een heel eenzijdige mening op na houden, raadpleegt. Dan laat je je niet breed informeren en mis je cruciale informatie en zienswijzen.’

Met dan eenzijdige clubje clinici bedoel je het OMT, Outbreak Management Team, dat volgens Rutte allesbepalend was voor het coronabeleid.

‘In het OMT zaten mensen die misschien wel verstand hadden van virusbestrijding – al kun je daar ook over discussiëren – maar er zat bijvoorbeeld niemand in die expertise had in hoe maatregelen werken op maatschappijniveau. Ook had ik veel moeite met die modellen waar het RIVM steeds mee kwam. Dan was het: “Uit de modellen blijkt dat als we dit gaan doen, dat gebeurt.”  Onzin. Er is immers gesimuleerd op basis van de beperkte data die we hadden, met allemaal aannames. Die gelikte grafiekjes werden gepresenteerd als objectieve gegevens. Dus ja, ik had veel wetenschappelijke jeuk in die tijd. Statistisch gezien klopte er niets van de conclusies die werden getrokken.

‘Toen Rutte een paar keer zei dat hij met weinig informatie veel moest beslissen, dacht ik: maar je hebt veel meer informatie beschikbaar dan je beweert dat je hebt. Dat vind ik wel kwalijk. Ik weet, uit ervaring, dat het kabinet zich bewust niet heeft willen laten informeren. Ze hebben een heel eenzijdig team samengesteld en daarna hadden ze geen zin meer om hun blik te verbreden:  te ingewikkeld, te veel gedoe.’

Maar waarom dan?

‘Ik denk dat dat een kwestie is van op een rijdende trein gesprongen zijn en alles wat op een ander spoor zit afhouden, om de controle maar te bewaren. Rutte zal vast weleens met één of twee mensen zijn twijfels besproken hebben. Dat zie je ook aan het feit dat zijn koers in het begin weleens gewijzigd is. Maar op een gegeven moment zet je in op een bepaalde strategie en kun je die niet veranderen, zo zal hij gedacht hebben. Geen twijfel laten zien.’

Hebben coronamaatregelen, zoals lockdowns, levens gered?

‘Ik ben ervan overtuigd van niet. ​​Als sterfte voor sommige mensen al is uitgesteld, dan is dat ten koste gegaan van sterfte van andere mensen. En die discussie wordt nog steeds niet gevoerd.’

Maar steeds werd gezegd: als wij dit niet doen, zal de zorg overlopen en gaan er veel meer mensen dood.

‘Tja, en dan belanden we bij dat verhaal dat niet hardop gezegd mag: die mensen die overlijden aan corona, zouden grotendeels toch binnen niet al te lange tijd doodgaan. Dat lockdowns miljoenen levens gered zouden hebben is complete onzin. Op basis van de infection fatality rate (hoe groot de kans is dat iemand overlijdt aan besmetting – EM) kun je gewoon berekenen hoeveel mensen er naar verwachting ongeveer zouden overlijden in die periode. Ja, mensen zijn gered door maatregelen, maar de nevenschade van die maatregelen doodt ook mensen, nu nog. Terwijl het leven van de “geredde” mensen hoogstens een beetje is verlengd.

‘De vraag is eigenlijk: hoeveel levens wilde je tijdens corona redden met maatregelen, ten koste van levens die je in de toekomst verliest door diezelfde maatregelen? Daar had je het over moeten hebben. We hebben de middelen om zo’n berekening te maken, en daarmee gaat een discussie gepaard over de offers die je bereid bent te maken. Hoeveel mensen sterven er nu, tijdens corona? Vind je dat acceptabel als maatschappij? Ben je bereid om in de komende tien jaar vijf mensen te laten overlijden om nu — tijdens corona — één leven te redden?’

Nu is die afweging er niet geweest, men ging voor levens redden tijdens corona en daarom maatregelen nemen, die schade veroorzaakten. Hoe groot is die schade geweest?

‘Giga, zo omvangrijk dat het bijna onschatbaar is. De belangrijkste vraag daarbij is: hoe ver ga je vooruit kijken? Wat kan je nog als causaal gevolg van coronamaatregelen zien? Zeker qua mentale gesteldheid. Als je nu een twintiger spreekt, denk je waarschijnlijk: gaat prima, die merkt er niks meer van. Tot ze op een gegeven moment toch laten merken dat het iets met ze gedaan heeft. Een meisje dat werkt in mijn sportschool,  superleuke meid, loopt bij een psycholoog. Dus ik vroeg door: “Wat heb je dan tijdens corona gedaan?” Dat bleken jaren te zijn geweest waarin ze veel alleen was, ging twijfelen aan zichzelf en dat gevoel is gebleven. Hoe het zo’n jonge vrouw beschadigd heeft, zie je niet terug in cijfers. Daarom zeg ik ook dat de omvang van die schade een soort van oneindig is,niet te meten. Daarnaast verwacht ik macro-economisch gezien nog een klap. Waarbij trouwens mensen die het al slechter hadden, hardere klappen krijgen. Coronamaatregelen raakten de sociale onderlaag disproportioneel hard. Ook die statistieken zijn bekend bij de politiek, maar daar wordt niets mee gedaan.’

Maar als je kritisch was, of je openlijk verzette tegen coronabeleid, dan was je een ‘wappie’. Daar werd ontzettend naar op gereageerd.

‘Klopt. Ik had in coronatijd met een groepje professoren een soort geheim genootschap (lacht). We spraken af op een geheime plek om te ventileren. We wisten: als we naar buiten treden met wat wij van dat coronabeleid denken, dan worden we afgemaakt. Het was een soort steungroep eigenlijk, van mensen die allemaal dachten: ben ik nou gek? Daardoor wist ik dat ik niet de enige was die logisch bleef nadenken, terwijl de emoties in de samenleving opleefden en de media olie op het vuur gooiden.’

Waarom was de ene persoon zo kritisch en de andere totaal niet?

‘Dat is misschien hoe je in elkaar steekt. Ik ben zelf al van kinds af aan iemand die bij regels denkt: wat is het nut? Een goede eigenschap als wetenschapper en ik denk dat dat is wat mijn “geheime genootschap” gemeen had. Allemaal vroegen wij ons af: waarom doen we dit zo? Maar in coronatijd werden legitieme vragen geridiculiseerd als “wappietaal”. Ik denk dat ik daar nog steeds bezorgd over ben: dat je in een vrij land als idioot wordt weggezet als je vragen stelt.’

Ook vanuit de overheid werd je, subtieler, afgeserveerd als je anders dacht of deed. In een persconferentie heeft Hugo de Jonge tientallen keren gezegd dat het ‘dankzij gevaccineerden’ de goede kant op ging. En voor ongevaccineerden had hij ‘nul begrip’.  

‘Extremer dan de gemiddelde religie. Vaccinatie is een heel goed voorbeeld van die “religie”. We weten nu feitelijk dat het niet heeft geholpen tegen het verspreiden van het virus. Toch denken heel veel mensen nog steeds dat de vaccins ons uit de pandemie hebben geholpen.  En de hele gedachte dat een vaccin misschien voor jou niet per se de beste optie was of zelfs niet goed voor je was — wat ik niet eens denk hè — dat mocht je niet vinden, je mócht niets genuanceerds vinden over vaccins. Je móést ze goed vinden. Terwijl er natuurlijk sowieso altijd verschillende doelgroepen zijn, met vaccineren kun je niet generaliseren. Mijn arts zei toen ik hoogzwanger was en het vaccin werd uitgerold: “Je moet je tegen corona vaccineren.” Mijn reactie: “Ik weet niet wat dat gaat doen met mijn ongeboren kind, dus dat ga ik nu even niet doen.” Mijn baas zei: “Maar dat weten we heel goed.” “Nou nee,” was mijn antwoord. “Vaccins worden nooit op zwangeren getest, dus jij weet het niet en ik weet het ook niet.” Ja, dan kom ik weer op die Zweedse redenering: als we het niet weten, kunnen we beter even wachten.’ 

Hoe zal dat bij een volgende pandemie gaan?

‘Dan vrees ik dat weer iedereen mee moet doen op straffe van uitsluiting. Daarom vind ik het heel belangrijk om dit helder te krijgen. Waarom ging het zo? Want anders pakken ze het een volgende keer  precies zo aan. Of het nu een derde wereldoorlog, een volgend virus of welke crisis dan ook is, mensen met dat ene ‘gen’ — het ‘waarom-gen’ — gaan in verzet en andere mensen zijn de mainstream. Waarbij die eerste groep weer wordt verguisd en als gevaar weggezet. Terwijl je juist heel hard die eerste mensen nodig hebt, mensen die eigenzinnig blijven nadenken in tijden van crisis. Daarom moeten we dit evalueren.’

Heb je er vertrouwen in dat die evaluatie er komt?

‘Nou, Het ministerie van Volksgezondheid, Wetenschap en Sport heeft een subsidieoproep uitgeschreven om het coronabeleid te evalueren en een afwegingskader te ontwikkelen voor een volgende keer. Maar drie keer raden wie dat onderzoek met overheidssubsidie gaat uitvoeren? De organisatie die OMT-lid Marion Koopmans heeft opgezet. De mensen om haar heen — dezelfde mensen die hebben bijgedragen aan die immense nevenschade — zouden nu dus moeten gaan bedenken hoe het afwegingskader eruit moet zien. Helaas is al gebleken dat ze daar niet toe in staat zijn. Hoewel ik een doorwinterde optimist ben, heb ik weinig vertrouwen in solide besluitvorming tijdens een volgende pandemie als dit soort mensen beleid blijven maken.’

De volgende keer in deze interviewserie — met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen — wiskundig psycholoog Eric-Jan Wagenmakers: ‘Georganiseerde zelfkritiek ontbrak bij degenen die het coronabeleid bepaalden.’

Eline van den Broek is gezondheidseconoom, epidemioloog en biostatisticus. Ze is gepromoveerd in de Verenigde Staten en werkzaam als hoogleraar aan de Universiteit van Vermont in de Verenigde Staten en als hoofd Volksgezondheid in het universitair medisch centrum van Vermont. Ze is ook gastonderzoeker in het Amsterdam UMC en visiting professor aan de American University of Armenia. Voorheen werkte ze in Den Haag en Brussel als politiek adviseur op het gebied van gezondheidszorg, geneesmiddelenbeleid en grensoverschrijdende zorg in Europa.

Eva Munnik is journalist. Ze werkt als freelance verslaggever en (eind)redacteur bij televisieprogramma’s en schrijft voor magazines.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Gezondheidseconoom Eline van den Broek, 5 jaar na de pandemie: ‘De nevenschade van coronamaatregelen is bijna onschatbaar groot’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik denk dat je blij mag zijn als de netto-effecten van de coronamaatregelen, zoals lockdowns en scholensluitingen, nul zijn geweest. En ik schat eigenlijk in dat de opbrengst zelfs negatief was.’ Epidemioloog en bioloog Jos Frantzen windt er geen doekjes om aan zijn keukentafel in Leiden. ‘Je kunt het niet berekenen’, benadrukt hij eerlijk: ‘Maar als ik alles bij elkaar veeg, dan kom ik tot die conclusie.

En als je tijdens zo’n pandemie maatregelen gaat nemen waarvan je weet dat ze mensen en hun vertrouwen zullen schaden, dan moet je ze gewoon niet nemen tenzij je honderd procent overtuigd bent dat ze goed zijn. Je kunt als overheid maar beter eerlijk zijn over de onzekerheid. Zoiets kun je simpelweg niet in een modelletje stoppen en dan zeker weten.’

Waarom hadden die maatregelen volgens u in het beste geval nul effect?

‘Maatregelen tegen verspreiding van corona hadden geen zin vanwege het type epidemie, het was namelijk een ‘uiteenspattende golf’ en die is niet te voorspellen. Een ‘lopende golf’ is dat wel, die verloopt vrij geordend. Maar het coronavirus ging alle kanten op, in heel korte tijd. Als zo’n virus zich eenmaal verspreidt, kun je het niet meer onder controle krijgen. Het virus uitroeien is dan een illusie.

En dat hele verhaal met die R van Reproductie (de verspreiding van het virus door besmetting) steeds op de persconferenties. Dan moesten we de R onder de 1 krijgen en dan konden we weer uit lockdown, zeiden ze. Wat een ramp. De R is gewoon een theoretisch concept en kun je niet zomaar gaan gebruiken voor beleid.’

Maar het draaide wel allemaal om de R, de reproductie, zeiden RIVM en overheid. Er werden allerlei maatregelen genomen om die R omlaag te krijgen, zoals scholen sluiten.

‘Dat was een afschuwelijke fout, de schade die je kinderen aandoet. Waar gaat dit heen, dacht ik. In eerste instantie hadden ze het nog over “het virus gecontroleerd laten doorgaan”. Nu moet je dat ‘gecontroleerd’ natuurlijk met een korreltje zout nemen, maar dat vond ik op zich een goede insteek. Alleen is dat “gecontroleerd laten doorgaan” later nooit meer genoemd, het ging er opeens nooit meer over.’

‘Het punt is: een epidemie is een biomedisch probleem dat een maatschappelijk probleem wordt. En in het OMT, het Outbreak Management Team, waar het kabinet naar eigen zeggen blind op voer, zaten alleen maar mensen die verstand hadden van het biomedische, maar niet van de maatschappij. Sommigen zaten van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat in een lab of ziekenhuis. Die kenden de samenleving niet. Terwijl bij zo’n epidemie natuurlijk alles draait om het begrijpen van menselijk gedrag, menselijke gevoelens en menselijke reacties.

‘Ik heb jaren in een ziekenhuis gewerkt en ik kan je eerlijk zeggen: ik kreeg toen zelf ook een tunnelvisie. Je zit in een bubbel. OMT-leden hadden geen idee van de schade van maatregelen voor de samenleving. En dat begrijp ik heel goed. Maar wie let er dan wel op?’

Mark Rutte zei bij dat allereerste persmoment, exact vijf jaar geleden, op 6 maart 2020: ‘Laten we varen op de deskundigheid’.

‘De vraag is: op welke deskundigheid? Ze hebben op een beperkte deskundigheid gevaren, op slechts een paar invalshoeken. Het RIVM en OMT waren geconcentreerd op dat biomedische probleem, maar onderschatten wat er verder speelde. Het was vooral gericht op het individueel behandelen van een patiënt terwijl andere deskundigen – die helaas niet betrokken waren – wel in staat zijn om op te schalen naar bevolkingsniveau.

‘Anderen kunnen naar meer aspecten kijken zoals de juridische en ethische kant, zij kunnen vraagstukken opwerpen zoals: gezonde mensen, hoe ga je daarmee om? Hoe zit het met angst en hoe communiceer je dingen? Dat kunnen ze niet bij het OMT en het RIVM.

‘Daar komt bij dat bij epidemieën meestal een relatief klein percentage van de bevolking echt getroffen wordt. Als je kijkt naar de kans op ernstige ziekte – dus ziekenhuisopname of erger – door corona, dan heb je het over iets van 0,2 procent. Dat zijn zo’n beetje de cijfers van het RIVM. Dat is dus een heel klein deel van de populatie: 99,8 procent van de mensen heeft geen tot relatief weinig last van corona.’

‘Bovendien is corona geen primaire doodsoorzaak, het geeft het laatste zetje. Dus je hebt een zeker risicoprofiel, met een marge natuurlijk, en je weet wie er risico loopt. Dat moet je dan ook eerlijk communiceren. Nationale ingrepen hadden geen enkele zin bij corona. Het enige wat je had kunnen doen is voor maximale bescherming gaan van die groep kwetsbare mensen. En ze daar vooral zelf de keuze in geven. Want mensen die in verzorgingshuizen opgesloten werden, werden daar soms heel eenzaam door.

‘Ze gingen achteruit, ook door het gebrek aan bewegen. Beweging is een van de essentiële factoren om gezond te blijven. En wat deden wij? Collectief binnenblijven. Als je dat voor een voorbijtrekkende epidemie van een week of twee doet, prima. Maar twee jaar lang? Dat werkt niet. Je had het heel anders aan moeten vliegen en de overheid had gewoon advies moeten geven. “Dit is ongeveer het risicoprofiel, dit kun je doen om jezelf te beschermen tegen corona. Kies zelf hoe je ermee omgaat”.’ 

Waarom deed het kabinet dat niet dan?

‘Ik vermoed als buitenstaander dat de druk daar een rol in speelde. Dan riep er een viroloog of epidemioloog in Duitsland dat ze op de R gingen letten en vervolgens moest dat in Nederland opeens ook. Er was veel druk op de ketel bij het kabinet dat dacht: we moeten wat doen en we moeten daadkrachtig overkomen. Ik heb het coronabeleid zich als een sneeuwbal zien ontwikkelen. Het werd met de dag erger.

‘Die druk en die dwang op de bevolking, dat vind ik sowieso niet kunnen. Nogmaals: je kunt wel beperkingen opleggen, maar alleen als je ze echt goed kunt onderbouwen. Als we medicijnen op de markt willen brengen, dan moeten die getoetst worden op werkzaamheid en veiligheid. Maar voor sociale interventies zoals lockdowns hebben we helemaal geen toetsingskader, of ze wel veilig zijn.

‘Ondertussen werd mensen zoveel angst aangejaagd. Je zorgen maken, dat is legitiem. Maar echte vrees kan overslaan in paniek en dat is niet goed. In Duitsland is dat trouwens bewust gebeurd. Daar hebben ze wetenschappers ingehuurd om de bevolking angst aan te jagen zodat burgers zich aan de maatregelen zouden houden. Ik weet niet of dat in Nederland ook zo was, maar als je bezig bent met boetes uitdelen voor wie zich niet aan maatregelen houdt, dan creëer je eigenlijk ook een angstcultuur.’

Hugo de Jonge zei begin 2021 in het NOS Jeugdjournaal tegen kinderen dat de overheid maatregelen moest nemen want ‘als we dat niet zouden doen dan worden alle vaders en moeders en alle opa’s en oma’s ziek’.

‘Ja, dat soort dingen. Of in Nederland bewust angst is aangejaagd durf ik niet te zeggen, maar veel mensen waren heel bang. En angst is niet goed, het maakt dat mensen rare dingen gaan doen en het is slecht voor je gezondheid.

‘Bangmaken gebeurde ook met vaccineren. Voor het grootste deel van de mensen was een coronavaccin overbodig. Dus die druk was helemaal niet nodig, bovendien konden die vaccins de epidemie niet stoppen.’

Maar Hugo de Jonge zei: ‘Doe het voor je opa’. Er hingen ook overal reclameposters met foto’s van jongeren die zeiden dat ze vaccineerden voor hun opa of oma. En door de invoering van het coronatoegangsbewijs mocht je zelfs niet spontaan aan het openbare leven meedoen als je niet vaccineerde.

‘Een coronavaccin zorgt ervoor dat je minder ernstig ziek wordt, maar dat betekent niet dat je niemand besmet. Het kan zelfs contraproductief zijn omdat je dan symptoomloos – dankzij vaccinatie – naar buiten gaat. Je bent misschien ietsje minder besmettelijk als je gevaccineerd bent, maar je bent nog steeds besmettelijk. En misschien besmet je eerder mensen omdat je minder voorzichtig bent vanwege je vaccinatiestatus.

‘Ik vond het ook schokkend dat wetenschappers heel stellig riepen dat de coronavaccins veilig waren. Dat kun je nooit beweren als wetenschapper, je kunt niet iets bewijzen wat er niet is, dus afwezigheid van risico. Daar moet je ook eerlijk in zijn.’

Hoe doen we het een volgende keer beter?

‘Wetenschap en beleid moeten uit elkaar. Wij hebben een centrum voor infectieziektebestrijding, het RIVM. Dat zijn mensen die denken in militaristische termen: koste wat kost dat virus bestrijden. Dat de bijkomende schade van die ‘bestrijdingsmiddelen’ misschien groot is, daar gaan zij niet over. Maar het ministerie zegt vervolgens toch: “We gaan volledig op het RIVM af”, dus niemand kijkt naar de nevenschade.’

‘Van het RIVM en OMT vind ik het best legitiem, wat ze deden. Want als je er alleen bent om die infectieziekte te bestrijden, dan mag je de rest vergeten. Alleen was er niemand voor de rest. Doe dat nou anders een volgende keer. Maak een afdeling binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) met mensen die breed georiënteerd zijn, dus het liefst geen onderzoekers. Maar sociologen, psychologen, epidemiologen enzovoort. Mensen die ook in staat zijn om bruggen te slaan en iets weten van publiekscommunicatie.’

Essentieel is het vertrouwen van de bevolking

Je kunt het niet perfect doen. Maar je moet als overheid wel proberen om zo veel mogelijk objectief te blijven en je onzekerheden te laten zien. Je moet je afvragen: hoe kunnen we nou samen op een vredige manier met elkaar omgaan? Want vredig was het niet: de polarisatie werd enorm op een gegeven moment. Essentieel is het vertrouwen van je bevolking, daar moet je bij je maatregelen steeds aan denken.

Laat het uitgangspunt zijn: hoe kunnen we het gepast en humaan doen? Dus niet koste wat kost en niet met een angstcultuur, maar: hoe krijgen we een balans en zoveel mogelijk mensen mee? Als overheid moet je zorgen dat je alle belangen dient, in proportie.’

De volgende keer in deze interviewserie – met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen – gezondheidseconoom Eline van den Broek: ‘Hoe kun je dit soort schadelijke maatregelen nemen, waarvan je vooraf weet dat ze verregaande gevolgen hebben, en niet eens een heel logisch alternatief serieus bekijken?’

Jos Frantzen (1960) is onafhankelijk epidemioloog-onderzoeksmanager. Hij schreef onder meer het boek ‘Epidemiology of Infectious Diseases – A Human View’.

Eva Munnik is journalist. Ze werkt als freelance verslaggever en (eind)redacteur bij televisieprogramma’s en schrijft voor magazines.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht 5 jaar na corona zegt epidemioloog Jos Frantzen: ‘Nationale ingrepen hadden geen enkele zin’ verscheen eerst op Wynia's Week.