Ben ik de laatste jaren harder geworden? Vertoon ik minder begrip dan vroeger voor mensen die het moeilijk hebben? Het is te eenvoudig om deze vraag te stellen en vervolgens negatief te beantwoorden. Een oratio pro domo onder het mom van kritische introspectie. Een vorm van deugpronken. Help!

Dan maar bekennen. Als ik de feiten toegeef, kan ik er excuses voor zoeken. Ook een retorische truc natuurlijk. De tweede trap van het verdedigingsmechanisme. De crimineel bekent, maar pleit verzachtende omstandigheden.

De verharding die mij treft en waarvan ik u, onschuldige lezer, in mijn stukken deelgenoot maak, is het gevolg van mijn groeiend ongeloof in de utopie. De ideale wereld bestaat niet en leidt tot wreedheid bij wie hem blijft nastreven.

De ideale wereld

Toen Thomas More in 1516 zijn Utopia publiceerde, schuwde hij de spot geenszins. Het is niet aannemelijk dat hij de gouden toiletpotten die hij in het vooruitzicht stelde, persoonlijk ambieerde. Thomas More bleef de utopie als onbereikbaar zien. Hij vermoordde geen mensen en werd zelf geëxecuteerd. Utopisten worden pas echt gevaarlijk als ze hun persoonlijke ideeën en verlangens laten samenvallen met wat ze ‘het goede leven’ noemen. Als ze met hun onhaalbare opvattingen over degrowth, radicale herverdeling of remigratie de samenleving vorm willen geven.

De utopie biedt geen plaats voor wie haar niet deelt. Dat maakt haar onmenselijk. In de perfecte harmonie van een klasseloze samenleving, zonder kapitalisten en zonder proletariërs, hoort de dissident niet thuis. Want door de utopie niet te delen, vernietigt hij haar. Zoals het niet aanvaardbaar is dat één soldaat tijdens een militaire parade plotseling stil blijft staan, terwijl alle anderen dapper doormarcheren. Het weerbarstige individu verbreekt de collectieve utopie. Meer zelfs, het verbaasde publiek kijkt niet langer naar de verbluffende uniformiteit, maar enkel nog naar de enkeling die haar doorbreekt. Die moet worden heropgevoed of sterven, zodat de laatste rimpeling verdwijnt.

Vroomheid veinzen

Juist daarom is de utopie een perfecte voedingsbodem voor hypocrisie en cynisme. Omdat ze uniformiteit vergt, rest individuen niets anders dan te doen alsof ze haar genegen zijn. Dat maakt een défilé tot een farce. Tijdens de nadagen van het communisme in Europa had je militaire parades waarin alle soldaten plichtsgetrouw verder marcheerden terwijl niemand nog in de onderliggende ideologie geloofde. In hun hoofd stonden de soldaten al stil, terwijl ze verder stapten.

De utopie is de moeder van de maskerade. Enkele decennia geleden waren er meer katholieken dan vandaag. Maar het blijft onzeker of er meer gelovigen waren. Zeker in ruraal Vlaanderen was het aanbevelenswaardig vroomheid te veinzen. Op dezelfde manier kun je vandaag naar de culturele wereld kijken. Haast iedereen die er een rol van betekenis speelt, is groen-links, bewondert het barokke proza van Tom Lanoye en de mondiale toekomstvisioenen van Ilja Leonard Pfeijffer, wiens naam vooral van blijvend belang zal blijken voor moeilijke dictees.

Vooral intellectuelen geloven in utopieën

Ongetwijfeld is het denken van onze cultuurdragers diverser dan openlijk wordt vertoond. Een milde vorm van collaboratie die ik overigens niemand verwijt. Wie de utopie verwerpt, geeft immers de indruk tegen het goede te strijden, hoe onmenselijk dat laatste ook is.

Vooral intellectuelen geloven in utopieën, omdat ze minder om het leven dan om ideeën geven. Omdat ideeën hun leven zijn. Fraai uitgewerkt en netjes beschreven stellen ze gerust. Alles komt in orde. Economisch is er ‘genoeg voor iedereen’. Helaas is het leven niet in een utopie te vatten. Voor sommigen is dat een onrechtvaardige gedachte.

In de jaren ’60 van de vorige eeuw leefden in de abdij van Maredsous meer dan honderd benedictijnen. Was de tijd niet rijp, dachten ze, om in het spoor van het Tweede Vaticaans Concilie, het religieuze leven grondig te hervormen? In 1969 werd de jonge en briljante Olivier du Roy de Blicquy tot abt verkozen. Haast iedereen hunkerde naar verandering. De utopie van een waarachtiger leven als monnik. De abt legde de lat hoog. Toenmalige coryfeeën als Yves Congar en Michel de Certeau kwamen conferenties geven.

Geleidelijk namen de spanningen toe. Olivier du Roy werd in 1972 door Rome afgezet. De overgang van de utopie naar de realiteit bleek lastig. De meeste monniken wilden verandering. Maar welke? Toen de abt concrete stappen zette, bleek daarover geen consensus te bestaan.

Een zekere vriendelijkheid

Ik beken met enige tegenzin dat ik de laatste jaren harder ben geworden. Hopelijk alleen – al ben ik daar niet zeker van – tegenover volmaakte mensen. Onvolmaakte lieden wil ik blijven bejegenen met een zekere vriendelijkheid, voor zover ik die kunst onder de knie heb.

Maar als u vindt dat er nog ruimte is voor groei, kan ik u geen ongelijk geven.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen op 18 juli op Doorbraak.be. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ik beken dat ik harder ben geworden, hopelijk alleen tegenover volmaakte mensen verscheen eerst op Wynia's Week.

Door Dorien Rookmaker*

Het politieke debat over de Europese Unie focust traditioneel op de direct zichtbare begrotingscijfers. Wanneer de Europese Commissie een verhoging van het budget naar 2000 miljard euro voorstelt, reageert de politiek op basis van de formele boekhouding.

Uit macro-economische doorrekeningen blijkt dat deze plannen voor nettobetaler Nederland een structurele, extra contributie vereisen van maximaal 5,5 miljard euro per jaar. Dit betekent dat onze jaarlijkse afdracht explodeert: van de huidige verplichtingen van circa 10 miljard euro naar 15,5 miljard euro per jaar. Een toename van 55 procent.

Omgerekend naar de 9,8 miljoen Nederlandse belastingbetalers stijgt de jaarlijkse premie voor de EU hiermee met 560 euro – bovenop de bestaande verplichting van 1020 euro per belastingbetaler per jaar.

Terwijl de besluitvorming in Den Haag zich toespitst op deze directe budgettaire mutaties, blijven de indirecte macro-economische effecten onderbelicht. De directe EU-contributie vormt slechts een fractie van de totale financiële impact. De werkelijke, astronomische, kostenpost voor de Nederlandse belastingbetaler zit in de verborgen, indirecte kosten van de EU.

Weglekkende welvaart

Omdat de Europese Commissie weigert om de begrotingsregels hard te handhaven en dit gecombineerd wordt met een onafgebroken stroom aan knellende regelgeving uit Brussel, lekt er via de achterdeur op gigantische schaal welvaart weg. In de Nederlandse polder is hier schrikbarend weinig oog voor. Onze politici sturen er niet op, en economen lijken het structureel te negeren of mijden ‘slecht nieuws’ over de EU. Een tot kunst verheven instelling.

Hoewel de Nederlandse staatsschuld solide is en het begrotingsbeleid relatief strak wordt beheerd, zorgt de diepe verwevenheid binnen de EU voor indirecte welvaartsafdracht. Om een indicatie te geven van de omvang van deze dynamiek drie belangrijke voorbeelden van deze verborgen kosten.

Het eerst en meest impactvol is de doorwerking van buitenlandse overheidsschulden op de Nederlandse markt. Die verloopt via de wetmatigheden van de internationale kapitaalmarkt. Landen als Frankrijk en Zuid-Europese lidstaten kampen met een gierende schuldenlast en structurele begrotingstekorten. Die ondanks beloften en toezeggingen nog steeds de verkeerde richting op bewegen.

Omdat de Europese Commissie het Stabiliteits- en Groeipact feitelijk niet handhaaft, lopen de schulden ongehinderd op. Zodra beleggers (de kapitaalmarkt) een hogere risicopremie eisen op Franse of Italiaanse staatsobligaties, stijgt de algehele Europese kapitaalmarktrente (het swaptarief) evenredig mee.

Aangezien Nederlandse financiële instellingen en hypotheekverstrekkers op de internationale kapitaalmarkt hun geld aantrekken, worden de hogere inkoopkosten direct doorberekend in de binnenlandse hypotheektarieven. Wat dat aan extra kosten met zich meebrengt, maakt het volgende voorbeeldje inzichtelijk:

Nederland telt circa 4,2 tot 4,5 miljoen huishoudens met een woninghypotheek. Wanneer de extra rentelasten over een gemiddelde looptijd worden gecumuleerd met de opportuniteitskosten (het kapitaal dat door hogere maandlasten niet kan worden gespaard of belegd), loopt de financiële impact per hypotheeknemer gemiddeld op tot circa 80.000 euro. Dit resulteert in een macro-economisch welvaartsverlies van 336 tot 360 miljard euro.

Permanente kapitaaltransfer

Bovendien dwingen deze schuldenbergen tot een monetair beleid dat de facto fungeert als een permanente kapitaaltransfer van Noord- naar Zuid-Europa, wat het rendement op Nederlandse pensioenen en spaargeld structureel uitholt.

Dat wil zeggen dat de ECB door middel van kunstmatige ingrepen de rente voor Zuid-Europese schuldenlanden laag houdt, en de rekening daarvoor door Noord-Europese lidstaten wordt betaald.

Inflatie door regeldruk

Brussel zadelt de economie op met een onzichtbare, parallelle miljardennota aan administratieve lasten die direct prijsopdrijvend werken. Bekend voorbeeld hiervan is de Green Deal, de gedwongen overgang naar duurzame energie die een explosieve stijging van specifieke, schaarse basisgrondstoffen veroorzaakt.

Minder bekend is de implementatie van het Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Dat introduceert een asymmetrische, groene inflatieschok aan de buitengrens van de EU.

Deze Europese importheffingen op industriële basisgrondstoffen, zoals staal en aluminium, werken direct door in de binnenlandse toeleveringsketens. Dit verhoogt de kostprijs van de woningbouw, de automotive-sector en dagelijkse industriële consumptiegoederen in Nederland.

De belastingbetaler betaalt de hoofdprijs voor de Brusselse ambities via kunstmatig opgestuwde prijzen in de winkel. Het structurele tarief voor energie ligt tot circa 30 à 40 procent boven het niveau van vóór de energietransitie. Uitgaande van de gemiddelde energierekening van belastingbetalers hebben we het al snel over honderden zo niet duizenden, extra euro’s per jaar.

Maar het zijn niet alleen politieke keuzes zoals de Green Deal en CBAM die leiden tot extra verborgen kosten, ook de regeldrift van de EU an sich veroorzaakt extra kosten. Ook die moeten uiteindelijk door de consument worden opgehoest.

De inflatoire effecten van de enorme berg aan EU-regels eist een astronomische tol op het gebied van handhaving en compliance. De naleving van generieke richtlijnen zoals de CSRD (duurzaamheidsrapportages), CSDDD (alle toeleveranciers wereldwijd op duurzaamheid en sociaal beleid toetsen) en de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming oftewel privacywet) kost de Nederlandse private en publieke sector tussen de 8,2 en 9,9 miljard euro per jaar. Voor administratieve rompslomp en de controle erop.

Brussel probeert de opgelopen administratieve schade inmiddels te herstellen door in sneltreinvaart zogenaamde omnibuswetgeving te introduceren. Dit proces – dat sterke gelijkenissen vertoont met de introductie van de Nederlandse Omgevingswet – behelst het grootschalig samenvoegen en harmoniseren van bestaande wetten en regels. Het officiële doel is nobel: het vereenvoudigen van de bureaucratische structuur om zo de regeldruk en de nationale uitvoeringskosten omlaag te brengen.

Handhavingsbureaucratie

Echter, net zoals bij de Nederlandse Omgevingswet het geval is, is het maar zeer de vraag of deze exercitie in de praktijk gaat werken. De geschiedenis leert dat zulke grootscheepse, gecentraliseerde wetgevingsoperaties vaak verzanden in ongekende transitiekosten en operationele verwarring, waardoor de regeldruk paradoxaal genoeg juist toeneemt.

Het meest merkbare voorbeeld van doorgeschoten handhavingsbureaucratie is nu al te vinden in de Know Your Customer (KYC) en Anti-Money Laundering (AML): verplichtingen die direct voortvloeien uit Europese richtlijnen voor banken, en die geleid hebben tot sterk stijgende tarieven voor hun klanten. Ter naleving van deze wetgeving hebben de vier grote Nederlandse inmiddels een leger van 12.000 tot 15.000 fte aan compliance-analisten in dienst, wat de sector circa 1 miljard euro per jaar kost en bovendien de klant een hoop ergernis verschaft.

Deze kosten worden via verhoogde tarieven direct doorberekend aan het MKB en de non-profitsector, terwijl ondernemers en penningmeesters honderden miljoenen aan productiviteit verliezen door het invullen van eindeloze hoeveelheden formulieren. De Algemene Rekenkamer concludeerde al dat de operationele kosten van deze opsporingsstructuur disproportioneel stijgen in verhouding tot het marginale volume aan opgespoorde criminele geldstromen. Het is een schoolvoorbeeld van de Wet van de Verminderde Meeropbrengst.

Institutionele blindheid

De prangende vraag is waarom deze astronomische kostenposten, waarvan hierboven slechts een deel in beeld is gebracht, in het Nederlandse beleidsdebat structureel worden doodgezwegen.

De oorzaak ligt bij een hardnekkige tunnelvisie binnen de Nederlandse economische elite: Het ‘handel-is-heilig’-dogma van economen. Gevestigde macro-economen in Nederland (bij instituten zoals het Centraal Planbureau) zijn getraind om naar de EU te kijken – door een uiterst roze bril: die van de open handelseconomie.

Hun computermodellen berekenen perfect hoeveel de Rotterdamse haven verdient aan de interne markt. Maar de schaduwzijde – de indirecte kosten van monetaire verwatering door de ECB, de inflatie door regeldruk, of het productiviteitsverlies door KYC-bureaucratie – valt buiten de parameters van deze modellen. Wat niet in de computer zit, bestaat in de economische advisering niet. Er lijkt een diepgewortelde onwil te zijn om het ‘slechte nieuws’ over de negatieve welvaartseffecten van de EU objectief te kwantificeren.

Het is de ambtelijke wegkijkreflex: voor topambtenaren op de ministeries geldt Europees recht als een voldongen feit. Zodra een richtlijn in Brussel is goedgekeurd, verschuift hun taak van ‘kritisch beoordelen’ naar ‘technisch implementeren’.

Omdat er in de Rijksbegroting geen aparte post bestaat voor ‘welvaartsverlies door falende EU-handhaving’ hoeven ambtenaren deze kosten formeel nergens te verantwoorden. Er is simpelweg geen prikkel om de totale, verborgen schade voor de burger op te tellen. Daardoor blijft de politiek volledig stuurloos.

Contrast met Duitsland

Terwijl de Nederlandse economische top opmerkelijk stil blijft, kent Duitsland een veel actiever en kritischer debat over de verborgen kosten van de EU.

Gerenommeerde Duitse instituten zoals het Ifo Institut en het Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) waarschuwen al jaren luidkeels voor de gevaren van de sluipende transferunie. Duitse economen analyseren scherp de risico’s van het T2-systeem (het centrale betalingssysteem binnen direct realtime voor banken) en tonen aan hoe overschotlanden voor honderden miljarden euro’s aan virtuele vorderingen open hebben staan op Zuid-Europa – claims die bij een crash oninbaar blijken.

Waar men in Duitsland de monetaire risico’s en de uitholling van het spaargeld door falend EU-beleid als een direct gevaar voor de nationale welvaart bestempelt, blijft het in de Nederland angstaanjagend stil.

Maar ook de Duitse politiek roert zich veel meer wanneer EU-acties teveel nadelige gevolgen voor de Bondsrepubliek met zich meebrengen – niet alleen in Duitsland zelf maar ook in de EU, en prominent in de grootste fractie (EVP) van het Europees Parlement. Duitse Europarlementariërs zijn veel directer verbonden met hun kiezers, en houden nadelige gevolgen van EU wet- en regelgeving strak in het vizier.

Inzichtelijk en transparant

Er is maar één conclusie mogelijk. Wanneer de productieve kern van de samenleving – de belastingbetaler – niet weet hoeveel hij feitelijk bijdraagt aan en verliest door Europese mechanismen, is effectieve democratische controle een fictie. Vanuit democratisch oogpunt bezien is het dan ook een absolute vereiste om álle kosten en baten van de Europese Unie volledig inzichtelijk en transparant te krijgen. Hoewel het methodologisch doorrekenen van deze indirecte effecten uiterst complex en ingewikkeld is, blijft het voor een soevereine staat als Nederland een onmisbare en noodzakelijke voorwaarde.

De eenzijdige focus van de Nederlandse beleidstop op directe handelsbaten creëert een significante blinde vlek voor de werkelijke kosten van het Unie-lidmaatschap. Zolang onze economen weigeren de schaduwzijden te berekenen, de Europese Commissie nalaat om budgettaire tucht strak af te dwingen en de schulden in het zuiden onbeteugeld blijven oplopen, betaalt de Nederlandse belastingbetaler de verborgen rekening.

Waar de directe EU-contributie al oploopt naar 1580 euro per belastingbetaler per jaar, bedragen de indirecte lasten via inflatie, handhavingsbureaucratie en gecumuleerde hypotheekrentes nog eens duizenden euro’s extra per huishouden. Pas wanneer de volledige financiële balans op tafel ligt, kan de Nederlandse politiek haar democratische plicht vervullen en gericht bijsturen.

Den Haag, dwing uw economen tot de feiten, en let op uw zaak!

*Dorien Rookmaker was risicomanager bij onder meer ProRail en was lid van de Eerste Kamer en het Europees Parlement, tot 2024 als lid van de fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECH).

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Ook de verborgen kosten van de EU moeten nu eindelijk eens op tafel komen. Anders wordt de rekening uit Brussel onbetaalbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

De angst voor manipulatie door kunstmatige intelligentie is begrijpelijk. Systemen die emoties bespelen, meningen sturen en democratische processen beïnvloeden: het klinkt als een nieuw, dreigend gevaar. Maar die angst verhult een fundamenteler punt. De manipulatie waar we bang voor zijn, bestaat al – en is veel diffuser, chaotischer en minder controleerbaar dan welke kwaadwillende AI ooit zou kunnen zijn. AI is niet het begin van een probleem, maar het eindpunt van een ontwikkeling die we nooit serieus hebben willen reguleren.

Wie AI ziet als de nieuwe bedreiging, kijkt voorbij aan het bestaande ecosysteem van reclame, sociale media, politieke communicatie en overheidsvoorlichting. Dat landschap is niet ontworpen als manipulatiemachine, maar functioneert wel als zodanig. Het is een omgeving waarin miljoenen boodschappen, algoritmes en belangen elkaar voortdurend versterken. Niet door een centraal plan, maar door de logica van gemanipuleerde aandacht. In zo’n omgeving kan een klein signaal – een tweet, een framing, een – uitgroeien tot een maatschappelijke storm.

Manipulatie als verdienmodel

Een recent voorbeeld is de risicocommunicatie rond weerwaarschuwingen. Een enkele modelrun kan leiden tot een code geel of oranje die vervolgens niet uitkomt. Het probleem is niet de meteorologie, maar de digitale omgeving waarin zulke waarschuwingen worden versterkt, opgeblazen en geconsumeerd. Burgers weten niet meer wanneer een waarschuwing echt is, omdat het systeem zelf zijn geloofwaardigheid heeft verloren.

Binnen de commerciële wereld is manipulatie geen incident, maar het verdienmodel. Online reclame optimaliseert op aandacht en gedragsverandering, niet op begrip. Microtargeting, kunstmatige urgentie en emotionele sturing zijn standaard. Sociale platforms zijn gebouwd om verslaving te maximaliseren, niet om autonomie te beschermen. De ironie is dat AI nu wordt gezien als het gevaar, terwijl AI‑systemen strenger worden begrensd dan de ‑industrie ooit is geweest – een claim die vooral theoretisch is, want de praktijk van digitale beïnvloeding is veel minder ordelijk.

Minder zichtbaar, maar maatschappelijk veel belangrijker, is de rol van de overheid. De Nederlandse overheid is de grootste adverteerder van het land. Haar communicatie – van publiekscampagnes tot beleidsuitleg – maakt structureel gebruik van framing, selectieve eenvoud en strategische weglatingen. Niet uit kwade wil, maar uit institutionele logica: beleid moet worden uitgelegd, draagvlak moet worden gecreëerd.

Een treffend voorbeeld is de stikstofcrisis. Jarenlang werd één getal – de ‘kritische depositiewaarde’ – gepresenteerd als harde natuurwet, terwijl het in werkelijkheid een beleidskeuze was. Die nuance verdween volledig in de digitale communicatiestroom. Het resultaat was een informatie‑omgeving waarin burgers, boeren en zelfs bestuurders dachten dat het getal een natuurkundige grens was. De manipulatie zat niet in een kwaadwillende actor, maar in de manier waarop het internet een simplificatie versterkte tot een schijnbare zekerheid.

Manipulatief ecosysteem

Dit klinkt paradoxaal, maar volgt logisch uit de structuur van AI‑systemen. Een taalmodel is één consistent geheel: één logica, één normatieve laag. Dat maakt het voorspelbaar, analyseerbaar en detecteerbaar – en juist daardoor kwetsbaar voor tegenspraak. Als een AI consequent één richting op stuurt, valt dat op. Sporen zijn traceerbaar, patronen zijn herkenbaar, en de bron is aan te wijzen.

Het huidige internet doet dat niet. Het is een emergent systeem waarin manipulatie ontstaat uit de interactie van duizenden kleine prikkels, zonder auteur en zonder adres. Wie vreest dat AI ons gaat misleiden, onderschat hoe diep we al in een manipulatief ecosysteem leven – en hoe onzichtbaar dat ecosysteem is gebleven. Hoe programmeer je een AI-systeem dat consistent misleidt of manipuleert?

Radicale transparantie

Regulering van AI lost het bestaande probleem niet op. Regulering van reclame en overheidscommunicatie evenmin. Beide zijn te groot, te complex en te adaptief. Wetgeving kan misbruik beperken, maar niet bepalen welke waarden overheid, bedrijven en media werkelijk willen dienen. Zolang het internet wordt gebruikt als instrument om gedrag te sturen, zal AI dat mechanisme versterken.

Een nieuwe centrale instantie of technocratische oplossing zou het probleem alleen verplaatsen. Wat wél zou helpen, is radicale transparantie: systemen die zichtbaar maken hoe publieke communicatie werkt, zonder zelf een nieuwe bron van sturing te worden. Niet om te corrigeren, maar om bloot te leggen. Maar ook hier schuilt een paradox: transparantie werkt alleen als mensen haar willen zien, en de logica van aandacht beloont niet de onthulling maar de prikkel. Misschien is de eerlijkste conclusie dat we een probleem hebben gecreëerd dat niet ordelijk oplosbaar is – en dat we dat liever niet onder ogen zien.

Wie bang is voor AI, kijkt weg van het echte probleem: een internet dat al twintig jaar onze aandacht, emoties en meningen vormt – zonder dat iemand er verantwoordelijk voor lijkt te zijn. Maar waar velen aan verdienen.

*Jan Hartmann is historicus en was medewerker computer-cartografie (GIS) aan de Universiteit van Amsterdam.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het echte gevaar is niet AI, maar het internet dat ons al twintig jaar stuurt verscheen eerst op Wynia's Week.

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard – ook op maatschappelijk niveau. De westerse ‘high trust society’ is het verdedigen waard. Ze verdient een eerlijker, grondiger en confronterender analyse dan het obligate ‘wees inclusief’ dat tegenwoordig als moreel hoogstaand wordt gepresenteerd. Want wie werkelijk om mensen geeft, moet durven kijken naar de mechanismen die een samenleving in staat stellen om vertrouwen te koesteren, innovatie te voeden en individuen de ruimte te geven om te floreren – zonder dat die mechanismen ideologisch worden ontkend of politiek worden ontmanteld.

Recent ontstond een heftige discussie over de vraag of het moreel acceptabel was dat de onderzoeker Nathan Cofnas aangesteld kon worden aan de universiteit van Gent. Cofnas is een Amerikaans filosoof die, op basis van empirische data, benoemt dat er verschillen in persoonseigenschappen tussen bevolkingsgroepen bestaan, en dat die mede (naast omgevingsfactoren) door genetische verschillen bepaald worden. Hij pleit ervoor dergelijk onderscheid te onderkennen, en te accepteren dat dit dus tot ongelijke uitkomsten zou leiden – een positie die haaks staat op het inclusiebeleid, vaak samengevat onder ‘DEI’.

Historisch is al gebleken dat het constateren van verschillen al discriminatoir en moreel verwerpelijk wordt geacht. The Bell Curve: Intelligence and Class Structure in American Life (1994) van Richard J. Herrnstein en Charles Murray, waarin significante verschillen in gemiddeld IQ tussen diverse bevolkingsgroepen in de VS werden geconstateerd, leidde tot actieve en ook agressieve campagnes om Murray als racist te bestempelen. Het mag geen verbazing wekken dat het anderen in het veld van de gedragsgenetica ervan heeft weerhouden zich publiekelijk te uiten en zo een waardevolle empirische input aan het maatschappelijk debat bij te dragen.

Verschillen hebben consequenties

De controverse rond The Bell Curve doet evenwel niets af aan het gegeven dat er verschillen zijn. Die verschillen zijn herhaaldelijk vastgesteld en hebben consequenties. Ze negeren is geen deugd, het is een vorm van intellectuele luiheid die uiteindelijk de high trust society ondermijnt die we zo graag koesteren.

Om dat te begrijpen moeten we beginnen bij de dieper liggende dynamiek: gene-culture coevolution. Culturen evolueren in wisselwerking met de dominante persoonseigenschappen in een bevolking. Enerzijds beïnvloeden de gemiddelde genetische aanleg en cognitieve profielen welke culturele normen en instituties het best aanslaan. Anderzijds bevoordeelt die cultuur weer bepaalde persoonseigenschappen, waardoor de mensen met deze eigenschappen een grotere kans hebben op nakomelingen. Bij statistische verschillen tussen volkeren is het resultaat culturele divergentie. Cultuur is daarmee niet iets dat mensen vormt, mensen hebben op hun beurt en op basis van hun aanleg de cultuur gevormd. Het is een wisselwerking.

Omgekeerd betekent dit dat mensen zich gemiddeld het best voelen in een cultuur die door hun eigen groep gevormd is en gedragen wordt. De normen rondom eerlijkheid, de abstracte regels omtrent rolgebonden gedrag versus persoonlijke loyaliteit resoneert met de gemiddelde psychologische en cognitieve profielen die in die groep historisch dominant zijn. Een gemiddelde psychologische habitus hoort bij een bepaalde culturele habitat, zoals planten en dieren een bioom hebben. Een cultuur die te ver afstaat van die profielen kan leiden tot vervreemding, frustratie en desintegratie van het sociale weefsel.

Mensen uit een high trust society zullen zich kwetsbaar en paranoia voelen in een tribale gemeenschap, omdat ‘wie goed doet, goed ontmoet’ er gezien wordt als naïviteit die erom vraagt uitgebuit te worden, terwijl de dwingende norm in de high trust society is, uit te gaan van goede intenties. Omgekeerd zal iemand met een laag IQ maar sterke loyaliteit jegens de eigen clan en fysieke kracht zich waarschijnlijk outcast en ondergewaardeerd voelen in een hoogcomplexe samenleving die past bij een gemiddeld hoogintelligente normpsychologie.

Er is dus op individueel, maar ook op maatschappelijk niveau reden de eigen cultuur als ‘superieur’ te zien, en vanuit het gemiddelde psychologische perspectief binnen de bevolking ís dat ook zo. Vanuit het perspectief van de eigen groep ís die cultuur superieur, net zoals dat voor elke andere cultuur geldt binnen haar eigen habitat. Het is geen claim van universele superioriteit, maar van functionele pasvorm.

Geen universele waarheid

Dat onze samenleving, cultureel gevormd, uitzonderlijk veel waarde hecht aan abstracte cognitieve vaardigheden en IQ, is dan ook geen universele waarheid, maar een kenmerk van de high-trust, hoogcomplexe samenleving die we hebben opgebouwd. Precies daarom is het relevant om te erkennen dat gemiddelde verschillen in die persoonseigenschappen consequenties hebben voor hoe goed mensen zich voelen en functioneren binnen diezelfde samenleving. Het gaat niet om een moreel oordeel over ‘beter’ of ‘minder waard’, maar om compatibiliteit met de normen die hier historisch dominant zijn geworden.

Wezenlijk blijft hierbij te benoemen dat waar cultuur ontstaat op basis van sociale consensus, er nog altijd een grote interindividuele variatie bestaat. De waarborg van culturele continuïteit is dan ook geen etnische, maar een normpsychologische kwestie.

Het is zowel voor de cultuur als voor het individu van belang dat er een goede match bestaat, vooral voor de high trust society, die inherent kwetsbaar is op dit vlak.

De high trust society is de culturele uitzondering in de wereld, niet de norm. Een in 2019 gepubliceerd onderzoek met de titel Civic Honesty around the globe toont aan dat het percentage teruggebrachte portemonnees fors varieerde en steevast hoger lag in high trust societies, in landen die in bevolkingsaantallen een uitgesproken minderheid vormen. Wereldwijd is low trust de norm.

Een high trust society ontstaat dus als uitzondering. Een cruciale rol speelde het historische verbod op neef-nicht-huwelijken in het Westen. De katholieke kerk heeft in de vroege middeleeuwen dit tribale patroon systematisch doorbroken. Daarmee werd de op verwantschap gebaseerde maatschappij ontmanteld. Mensen leerden elkaar te waarderen om vaardigheden en betrouwbaarheid in abstracte rollen, niet om bloedbanden. Dat was een enorme impuls voor innovatie en leidde, onder invloed van het christendom, tot een schuldcultuur in plaats van een schaamtecultuur.

Maar een schuldcultuur is kwetsbaar. Hij laat zich makkelijk misbruiken door mensen die in hun gedrag genormeerd worden door schaamte. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Eenmaal gebroken is het moeilijk te herstellen. Op individueel niveau leidt chronisch wantrouwen tot hypervigilantie, angst, depressie en een afname van prosociaal gedrag. Mensen trekken zich terug in kleinere cirkels of zoeken veiligheid in autoritaire structuren.

Meetbare gevolgen

Wie ooit in een low-trust omgeving heeft gewoond, herkent het: de constante alertheid, de kleine corrupties, de onuitgesproken regel dat je niemand echt kunt vertrouwen buiten je directe kring. Op systeemniveau is het herkenbaar in de groeiende bureaucratie die burgers als potentiële fraudeurs behandelt – denk aan de toeslagenaffaire of de almaar toenemende controles op uitkeringen – in de erosie van vertrouwen in justitie wanneer straffen niet meer aansluiten bij de ernst van delicten, of in de manier waarop media en politiek feiten selectief presenteren om narratieven te beschermen.

De gevolgen van ‘low trust’ zijn meetbaar: lagere economische groei, minder innovatie, hogere kosten voor beveiliging en toezicht, en een verarming van intermenselijke relaties.

Er bestaat bovendien een duidelijke correlatie tussen geweld en andere vormen van conflict enerzijds, en low trust, lagere gemiddelde intelligentie en hoge tribaliteit anderzijds. Dat is geen moreel oordeel, maar een empirisch patroon.

Tribaal of in schaamte denkende mensen leggen die neiging niet zomaar af bij het betreden van een maatschappij met heel andere interpersoonlijke normen. Als die mensen hun normen meebrengen, niet assimileren en talrijker worden, dan heeft dat consequenties voor de ruimte van wederzijds vertrouwen bij de groep die de cultuur oorspronkelijk gevormd heeft. De high trust society kan niet eindeloos absorberen zonder zelf te veranderen.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat pluriformiteit in ideeën, vaardigheden en inzichten tot betere uitkomsten in een team kunnen leiden. Een wezenlijke mits daarbij is wel dat mensen elkaar verstaan, zowel in de formele taal als in de interpersoonlijke communicatie. Een high trust cultuur is daarbij een cruciale randvoorwaarde. Gevolg is dat pluriformiteit in culturele en etnische achtergronden alleen als waardevol kan uitpakken als mensen met een niet-high trust achtergrond assimileren en de taal goed spreken. Zonder dat is culturele en etnische pluriformiteit juist een ondermijnende factor.

Deze wetenschappelijke feiten worden in beleidsstukken van de rijksoverheid veelal genegeerd en staan haaks op wat progressieven onder ‘de verrijking van diversiteit’ verstaan. ‘Diversiteit’ betekent in het jargon vooral pluriforme culturele en etnische achtergronden. Culturele (en etnische) ‘diversiteit’ is daarmee niet zonder meer een verrijking. Het wordt het pas als mensen zich aanpassen aan de dominante culturele norm.

Directe bedreiging

Hoogopgeleide immigranten met een goede taalbeheersing hebben goede kansen succesvol te integreren – landen als Canada en Australië hebben met selectief immigratiebeleid positieve ervaringen opgedaan. Maar voor mensen met een lage intelligentie, een laag opleidingsniveau en een sterke culturele identificatie met de herkomstcultuur zal assimilatie moeilijk, en in sommige gevallen onhaalbaar blijken. Juist deze mensen zijn onder asielzoekenden sterk oververtegenwoordigd. Dat is geen moreel oordeel, maar een empirische realiteit.

De constatering sluit immigratie op humanitaire gronden niet uit. De behoefte aan opvang is echter vele malen groter dan de draagkracht. Het is aan de ontvangende gemeenschappen om grenzen te stellen, temeer omdat solidariteit zonder grenzen een snelle dood zal sterven. Wie de sociale contracten hoogacht, pleit voor beperking van de immigratie van mensen met weinig kansen en een lage waarschijnlijkheid van succesvolle assimilatie.

Verder mag duidelijk zijn dat het vormen van enclaves van de herkomstcultuur assimilatie verder ondermijnt, zeker wanneer binnen die enclaves tribale normen dominant zijn. De bevinding dat in Duitsland een meerderheid van de jonge moslims vindt dat Sharia boven de Duitse grondwet gaat (percentages variëren van 45 tot 67 procent) maakt duidelijk dat het hier om een directe bedreiging voor de rechtstaat en de democratie gaat.

Zoals één zwaluw geen zomer maakt, zo maakt één slecht geïntegreerde, laat staan geassimileerde immigrant geen culturele desintegratie. Het ‘één zwaluw-stadium’ is echter inmiddels evident gepasseerd. Islamitisch geïnspireerd geweld, oververtegenwoordiging in seksuele delicten, straatintimidatie en agressie leiden tot neerwaartse spiralen van wantrouwen. De high trust society die we in Nederland en West-Europa hebben opgebouwd – met haar openheid, meritocratie, relativerende humor en vermogen om abstracte regels boven persoonlijke loyaliteit te stellen – staat onder druk.

Het veelal progressief gekleurde medialandschap draagt daar ook aan bij. Kritische geluiden op migratie gelden steevast als ‘radicaal rechts’ of ‘extreem rechts’. Politici die zich kritisch uiten worden met ad hominems of guilt by association verdacht gemaakt. Burgers die bezwaar hebben tegen beleid dat de facto hen, hun kinderen of gemeenschap benadeelt ten gunste van immigranten worden voor voldongen feiten geplaatst, of als simpelweg medegedeeld dat hun kritiek op de instanties die dergelijk beleid rechtvaardigen getuigt van een ‘anti-rechtstatelijke’ want ‘anti-institutionele’ grondhouding.

Daarbovenop komen gebroken verkiezingsbeloften, uit onmacht, onkunde of machiavellistische machtsspelletjes. Dit ondermijnt het nog weer het vertrouwen in de democratie als zodanig. Groepen burgers voelen zich onheus bejegend, in hun integriteit aangevallen en bestuurd door een laag die zich heeft losgezongen van de realiteit op straat. De constatering dat het vertrouwen in de politiek historisch laag is, word jaar na jaar gedaan, het wantrouwen van de overheid jegens haar ingezetenen blijkt uit het voorstel burgers op sociale media te gaan volgen – ook als er geen verdenking van overtredingen is.

Beschermwaardige habitat

Mogelijk denkt de progressieve bubbel dat met deze polarisatie mensen tot ‘goed gedrag’ en ‘juist gedachtengoed’ te verleiden zijn. Nog afgezien van de vraag of het überhaupt de taak van de overheid is haar burgers ideologisch te beïnvloeden: ontkennen dat mensen met een heel andere culturele achtergrond op normpsychologische gronden mogelijk onmachtig zijn tot assimilatie, leidt tot beleid dat een experiment uitvoert met de cultuur en de bevolking op een wijze die haar gelijke in de geschiedenis niet kent.

En er zijn mensen die zich daarvan bewust zijn. De inheemse bevolking heeft immers geen cultureel alternatief voor de eigen samenleving. Dit is haar habitat, gevormd door generaties van voorouders. Die habitat is daarom beschermwaardig. Niet uit haat jegens anderen, maar uit liefde voor wat is opgebouwd en uit verantwoordelijkheid voor degenen die na ons komen.

Recht op continuïteit

En juist daarom verdient het idee van Andrea Speyerbach brede adhesie. Haar pleidooi om via de rechter de Nederlandse staat te dwingen de Nederlandse cultuur te beschermen tegen de erosie door ongecontroleerde massa-immigratie, is geen extremisme. Het is een rationele, juridische en morele erkenning van het feit dat een cultuur en een volk recht heeft op continuïteit in zijn eigen land.

Wie werkelijk om mensen geeft, wie werkelijk een samenleving wil waarin kinderen veilig kunnen opgroeien, waarin ouderen niet hoeven te vrezen, waarin innovatie en welvaart kunnen blijven bloeien, die moet durven kijken naar de harde, soms ongemakkelijke realiteit van groepsverschillen, van culturele compatibiliteit en van de kwetsbaarheid van vertrouwen. ‘Iedereen hoort erbij’ is een mooie slogan voor de kleuterklas. Voor volwassenen die verantwoordelijkheid dragen voor de toekomst is een eerlijker, grondiger en confronterender analyse nodig. De high trust society is het verdedigen waard. Laten we dat doen met open ogen, met intellectuele moed en met de erkenning dat niet alles maakbaar is, maar wel behoudbaar.

* Hanneke Kouwenberg is radioloog en nucleair geneeskundige.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Kleuterslogans als ‘iedereen hoort erbij’ en ‘wees inclusief’ zijn funest voor onze beschaving verscheen eerst op Wynia's Week.

De eens zo machtige en internationaal toonaangevende Nederlandse transportsector wordt na jarenlange lastenverzwaringen per 1 juli door de overheid nog verder bedreigd met kostenstijgingen en andere belemmeringen.

In de jaren negentig van de vorige eeuw werden de Nederlandse goederenvervoerders al gedwongen tot het zogeheten ‘uitvlaggen’, het in het buitenland onderbrengen van Nederlandse bedrijven. Veel transporteurs weken uit naar Polen, Hongarije, Roemenië, Bulgarije en andere veelal Oost-Europese landen omdat daar de kosten veel lager waren dan hier. Ook werden buitenlandse chauffeurs ingehuurd en op veel creatieve manieren hier tewerkgesteld. Door het uitvlaggen zag je veel vertrouwde Nederlandse kentekens verdwijnen en vervangen worden door buitenlandse, meestal Oost-Europese kentekens.

Daarnaast kwam er het Eurovignet en voerden verschillende landen tolmaatregelen en vignetten in. Ook de rijtijdenregelingen werden strenger, de belastingen werden verhoogd en ook de dieselprijzen stegen. En vrachtwagens werden duurder in aanschaf vanwege strenger wordende milieumaatregelen.

‘Eerlijker en duurzamer’

En nu wordt er vanaf 1 juli in Nederland tol geheven voor vrachtwagens op bepaalde aangewezen N-wegen en op autosnelwegen. Deze maatregel maakt deel uit van een bredere hervorming van het vrachtverkeersbeleid, waarbij, volgens de overheid, het gebruik van de weg eerlijker en duurzamer wordt gemaakt.

De tolheffing geldt voor vrachtwagens vanaf een bepaald gewicht en is afhankelijk van het aantal gereden kilometers. Vanaf 1 juli geldt de vrachtwagenheffing op bijna alle snelwegen in Nederland en daarnaast op een selectie van provinciale en gemeentelijke hoofdwegen. Opmerkelijk is dat in slechts vier steden tol wordt geheven op gemeentelijke wegen, namelijk Rotterdam, ’s-Hertogenbosch, Utrecht en Maatsricht. Langs diverse wegen in Maastricht wordt het verkeer vanuit België hierop al gewezen.

Het systeem werkt met een kilometerheffing. Vrachtwagens worden uitgerust met een kastje (de zogeheten OBU, OnBoard Unit) dat via gps registreert hoeveel kilometers er op tolwegen worden gereden. Op basis daarvan wordt een bedrag berekend dat transportbedrijven moeten betalen. De hoogte van de heffing kan variëren, bijvoorbeeld afhankelijk van de milieuklasse van het voertuig. Zo zullen schonere vrachtwagens minder betalen dan de vervuilendere varianten. Na 1 juli verdwijnt de motorrijtuigenbelasting voor vrachtwagens tot 12.000 kilo. De motorrijtuigenbelasting voor vrachtwagens vanaf 12.000 kilo wordt dan een stuk lager.

Het doel van deze maatregel is tweeledig. Enerzijds wil de overheid de kosten van onderhoud en aanleg van infrastructuur eerlijker verdelen. Vrachtwagens veroorzaken relatief veel slijtage aan wegen en met deze heffing dragen zij daar directer aan bij, zo redeneert de overheid. Anderzijds stimuleert het systeem verduurzaming in de transportsector doordat schonere voertuigen financieel worden bevoordeeld. Voor personenauto’s verandert er niets. Dat de elektrische personenauto’s ook zwaarder worden en daardoor meer slijtage veroorzaken dan de benzine personenauto’s heeft de overheid nog niet meegenomen in deze besluitvorming.

Met deze stap sluit Nederland aan bij andere Europese landen waar vergelijkbare systemen al langer bestaan. De verwachting van de overheid is dat dit leidt tot een efficiënter en milieuvriendelijker transportnetwerk.

Bestemming van de opbrengsten

De netto-opbrengsten van de vrachtwagenheffing worden beheerd door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het geld wordt geïnvesteerd in innovatie en verduurzaming binnen de transportsector, met een focus op elektrische vrachtwagens en waterstofvoertuigen.

Dit is een belangrijke mijlpaal, aangezien de inkomsten uit de heffing direct worden gekoppeld aan investeringen in de sector, een resultaat van succesvolle lobby-inspanningen van de transportsector. De sector praat ook mee met de minister over de precieze besteding van de terugsluisgelden. De terugsluisregeling betreft geen automatische terugbetaling aan elke vervoerder, maar loopt via subsidieaanvragen. 

Voor 2026 geldt een gemiddeld kilometertarief van 19,1 eurocent. Voor bijvoorbeeld een Euro 6 voertuig met een technische maximummassa (van de combinatie) van 16 ton zal het tarief 16,0 eurocent per kilometer bedragen. Is hetzelfde voertuig 100 procent elektrisch, dan is het tarief 3,5 eurocent. Voor een Euro 6 voertuig met een technische maximummassa (van de combinatie) van meer dan 32 ton is het bedrag 20,1 eurocent per kilometer en bij 100 procent elektrisch 3,8 eurocent.

De hoogte van de vrachtwagenheffing wordt afhankelijk van twee factoren: het gewicht van het voertuig en de CO₂-uitstootklasse. Deze gegevens worden ontleend aan het kentekenregister van de RDW, dat momenteel wordt geüpdatet.

De inning van de vrachtwagenheffing verloopt op dezelfde manier als in omliggende landen. Transporteurs moeten een GPS-onboard unit (OBU) in hun voertuig hebben, die registreert waar en hoeveel kilometer er is gereden op het tolnetwerk. Deze OBU geeft op basis van een satellietverbinding de locatie door aan de toldienstaanbieder, die vervolgens de factuur opstelt.

Toldienstaanbieders en contractopties

Om de heffing te voldoen, moeten transporteurs een contract afsluiten met een toldienstaanbieder. ‘Hoofdaanbieder’ Nedlinq is een door de overheid aangewezen partij die verplicht is om alle klanten te accepteren. Een beperkende factor bij NedLinq is dat deze optie alleen bruikbaar is binnen Nederland. Maar er zijn ook commerciële aanbieders met eigen OBU’s die ook in andere landen gebruikt kunnen worden. Zij moeten daarvoor eerst worden toegelaten tot de Nederlandse vrachtwagenheffing. De commerciële aanbieders mogen zelf bepalen welke klanten ze accepteren.

Eerder tekenden toldienstaanbieders Axxès, Telepass, Toll4Europe, Tolltickets en TotalEnergies, een overeenkomst met de Dienst Wegverkeer (RDW). Met Eurowag zijn er nu zes partijen die de betaling van vrachtwagenheffing in Nederland willen aanbieden volgens het Europese elektronische tolsysteem. Gebruikers kunnen met deze aanbieders in meerdere Europese landen tol betalen. Mogelijk volgen nog meer aanbieders. Het groeiende aanbod is belangrijk voor een gebruiksvriendelijk en efficiënt systeem van vrachtwagenheffing in Nederland. Naast deze partijen is er dan nog de nationale aanbieder NedLinq, die uitsluitend diensten levert binnen Nederland.

Hogere kosten

In het rapport Kostenontwikkelingen 2025/2026 heeft onderzoeksbureau Panteia vastgesteld dat de vrachtwagenheffing leidt tot hogere kosten, maar dat het effect sterk verschilt per vervoerder en klant.

Diederik Antvelink, oprichter en eigenaar van logistiek bedrijf Nedcargo, verwacht dat ondanks de mooie woorden van de overheid veel transporteurs om zullen vallen. Hij denkt dat de impact van de nieuwe heffing door beleidsmakers en retailers ernstig wordt onderschat. Veel vervoerder opereren al met lage winstmarges, en zeker niet alleen de kleinste.

Elektrische vrachtwagens zijn niet direct de oplossing. Want ook hier steekt de stroomcrisis een stok in de vrachtwagenspaken. Volgens branchevereniging Transport en Logistiek krijgen veel bedrijven geen aansluiting voor een eigen laadplek. ‘Als je verzwaring van je stroomaansluiting nodig hebt, moet je op dit moment zo’n tien tot twaalf jaar wachten. Het is echt een groot probleem voor de sector.’

Hoewel het aantal publieke laadpalen langzaam toeneemt, is dat eigenlijk geen oplossing voor veel bedrijven, zegt directeur Nick Broekhuysen van Melis Logistics in Duiven. ‘Als je langs de weg moet laden betaal je soms zo’n 50 cent per kWh. Dan kan het nog steeds niet uit.’ Dat komt omdat elektrische vrachtwagens in aanschaf zo’n drie keer zo duur zijn als vrachtwagens die op diesel rijden. Broekhuysen: ‘Alleen als je in staat bent het opladen op je eigen terrein te regelen, met bijvoorbeeld zonnepanelen en een batterij, dan kan het wel gaan concurreren met diesel.’

Nog meer kosten

Behalve de oplopende dieselprijzen, personeelskosten en nieuwe heffingen, ziet de sector zich geconfronteerd met een andere kostenstijging: het moeten omrijden vanwege afgesloten bruggen door achterstallig onderhoud. Met het oplossen van dat probleem kunnen politici nu eenmaal moeilijk scoren. In de woorden van Arno Visser, voorzitter van Bouwend Nederland: ‘Het is aantrekkelijker een nieuwe brug te openen dan een bestaande te renoveren.’ De gevolgen laten zich raden: slechtere bereikbaarheid en het risico op nog meer files.

*Harald Hameleers is journalist.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De transportsector wordt door de overheid steeds verder afgeknepen en dat houdt voorlopig niet op verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Niet acceptabel, onbetaalbaar en niet in balans.’ Met deze vernietigende teksten heeft VVD-minister Eelco Heinen van Financiën verleden week een voorstel van EU-voorzitter Cyprus voor de nieuwe meerjarenbegroting van de Europese Unie van tafel geveegd. De stevige taal van Heinen is volledig terecht, want het Cypriotische ‘compromis’ haalde slechts 2 procent af van het megalomane begrotingsvoorstel van de Europese Commissie, waarin de EU-begroting zou stijgen tot 2000 miljard euro. Daarmee wordt de facto de omvang van het Coronafonds, waarvan bij oprichting in 2020 nog bezworen was dat het om tijdelijk geld zou gaan, permanent toegevoegd aan de Europese begroting.

Bovendien wordt vrijwel geen cent bezuinigd op de bestaande subsidiestromen voor landbouw en de zogenaamde cohesiegelden, (de interne ontwikkelingshulp binnen de EU). Velen vragen zich af of die oude subsidiestromen nog wel nodig zijn. Minister Heinen heeft dus alle reden woedend te zijn.

Toenemende scheefgroei

Tot mijn grote verbazing wordt in Den Haag echter nauwelijks aandacht besteed aan de toenemende scheergroei tussen wat ons land aan de Europese begroting bijdraagt en hoeveel wij daarvan uit Brussel terugkrijgen. Als handelsland dragen we een enorme hoeveelheid douanerechten aan Europa af, terwijl we ook vanwege onze relatieve rijkdom zwaar worden aangeslagen. Tegelijkertijd komen we niet of nauwelijks in aanmerking voor landbouwsubsidies en cohesiesubsidies (de interne ontwikkelingshulp in de EU). Het resultaat is dat Nederland al sinds jaar en dag veel meer aan Europa afdraagt dan het terugkrijgt. Als erkenning van deze onbalans krijgt Nederland sinds 2007 een korting op de afdrachten, die inmiddels is opgelopen tot ongeveer 1,9 miljard euro.

Ondanks deze korting blijft de Nederlandse netto bijdrage aan Europa de komende jaren fors oplopen. In 2030 zullen we 17,8 miljard euro aan Brussel afdragen, terwijl we nog slechts 1,4 miljard euro vanuit Brussel terugkrijgen. We betalen dan dus maar liefst 12,5 keer zoveel aan Europa als we uit Brussel terugkrijgen en onze netto bijdrage zal dan 16,4 miljard euro bedragen. Dat is ongeveer 1,5 procent bbp en jaarlijks zo’n 2000 euro per huishouden. Het gaat dus om groot geld. Er is geen enkele andere lidstaat die zich op deze manier de kaas van het brood laat eten.

Als België door hetzelfde lot werd getroffen als Nederland, zou premier Bart De Wever ongetwijfeld luidkeels klagen over de stiefmoederlijke behandeling van zijn land. Een Spaanse premier zou in eigen land worden gekielhaald als hij met een dergelijk onderhandelingsresultaat zou thuiskomen. Maar in Nederland heeft bijna niemand het over de scheve bijdrage aan de EU. In één van zijn eerste debatten stelde premier Rob Jetten zelfs dat het onrealistisch was te verwachten dat Nederland zijn bestaande korting zou kunnen behouden. Misschien was hij er zich op dat moment nog niet van bewust hoe beroerd de Nederlandse financiële verhouding met de EU is. Maar in Brussel werd ongetwijfeld vergenoegd in de handen gewreven.

Ook de Tweede Kamer is tot nu toe vrijwel stil gebleven over de netto bijdrage. Misschien komt dat omdat de onderliggende cijfers niet makkelijk te vinden zijn. Ik ben ze pas tegengekomen op pagina 247 van de bijlagen bij de Miljoenennota; het was dus wel even zoeken. Maar mogelijk speelt ook een rol dat de cijfers zo gênant zijn dat men ze maar liever negeert. De Tweede Kamer heeft in meerderheid immers met alle Europese voorstellen ingestemd die tot deze wanverhouding hebben geleid. De situatie is nu zo beroerd, dat men het liefst de andere kant lijkt op te kijken.

Excessieve regelgeving

Misschien denken onze politici ook dat Europa per saldo nog steeds een enorme bron van welvaart voor ons land is. Maar dat is met deze getallen niet meer plausibel. Zeker, de Europese interne markt is van groot belang voor onze handel, maar een groot deel van dit voordeel wordt simpelweg opgegeten door deze almaar oplopende afdrachten aan Brussel.

Bovendien heeft ons bedrijfsleven veel last van excessieve regelgeving vanuit Brussel. Ook groeit de Europese economie nauwelijks, mede omdat de bescherming van de Europese Centrale Bank de schuldenlanden de noodzaak tot broodnodige hervormingen ontneemt. De wisselkoers van de euro is voor onze economie ook te laag, hetgeen de Nederlandse consument een permanent koopkrachtverlies oplevert. Europa is om geopolitieke redenen nog steeds van groot belang voor Nederland. Maar het beeld dat dat de Europese Unie ons land immense economische voordelen biedt, klopt per saldo allang niet meer.   

Het is daarom bittere noodzaak dat de buitensporige afdrachten aan Europa worden ingeperkt. De Nederlandse onderhandelingsstrategie is er tot nu toe op gericht het algemene uitgavenniveau zover mogelijk naar beneden te drukken. Dat is zeker nodig, maar het is de vraag hoeveel dat gaat opleveren. De zuidelijke en oostelijke lidstaten zullen nooit accepteren dat er ingrijpend wordt gesneden in de cohesieuitgaven. Frankrijk zal nooit toelaten dat er fors wordt gekort op de landbouwsubsidies. Anders dan Nederland zullen deze landen niet aarzelen een veto uit te spreken om hun zin te krijgen.

De beste kans die Nederland heeft om zijn bijdrage te beperken, is door zwaar in te zetten op een forse ophoging van de Nederlandse korting op de afdrachten. Men moet de absurditeit van de hoge Nederlandse nettobijdrage helder naar voren brengen en duidelijk maken dat dit voor Nederland niet langer verteerbaar is.

Jetten zou zijn Europese collega’s kunnen vertellen dat een nettobijdrage van meer dan 16 miljard niet te verdedigen is, terwijl hij op de Nederlandse sociale zekerheid ruim 6 miljard moeten bezuinigen. Een Thatcheriaanse ‘I want my money back’-rol is een D66-leider misschien niet op het lijf geschreven, maar de manier waarop de gewone Nederlander moet bloeden voor de Europese subsidiemachine is evident onrechtvaardig. Het beschermen van de modale belastingbetaler zou onze bewindslieden toch de nodige motivatie moeten geven.

Een forse ophoging van de Nederlandse korting zou als bijkomend voordeel hebben dat de netto ontvangers in de Europese Unie zelf meer aan de begroting moeten gaan bijdragen. Hun enthousiasme voor steeds verdere verhoging van de Europese begroting zal daarmee bekoelen.

Besluitvorming blokkeren

Nederland staat zeker niet machteloos. Ook voor de nieuwe Europese meerjarenbegroting is eenstemmigheid vereist, dus Nederland kan de besluitvorming blokkeren als niet aan onze eisen wordt voldaan. Vele andere lidstaten zouden dit in soortgelijke omstandigheden zonder enige aarzeling doen. Maar Nederland heeft in de afgelopen jaren bepaald niet laten zien over een dergelijke hardheid te beschikken. De kans is dus groot dat ook de komende jaren de Nederlandse belastingbetaler het kind van de Europese rekening blijft.

*Hans Hoogervorst (VVD) was staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Kok II, minister van Financiën in het kabinet-Balkenende I en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in de kabinetten-Balkenende II en III. Van 2007-2011 was hij voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten en van 2011-2021 voorzitter van de International Accounting Standards Board (IASB) te Londen.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2026? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht We betalen als Nederland 12,5 keer meer aan Europa dan we uit Brussel terugkrijgen. Wanneer slaat Rob Jetten eindelijk met de vuist op tafel? verscheen eerst op Wynia's Week.

In deel 1 en deel 2 van deze serie introduceerde ik Kees Dijkstra: een gereedschapsmaker uit Vlaardingen, symbool van iedereen die werkt en de rekening van het overheidsbeleid betaalt zonder er de baten van te zien.

Drie partijen presenteerden zich bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 nadrukkelijk als zijn stem: het CDA, de VVD en JA21. Twee van die partijen – CDA en VVD – traden in februari samen met D66 toe tot het minderheidskabinet van Rob Jetten. Zijn voor Kees Dijkstra nu betere tijden aangebroken?

Scherpste diagnose

Met het verkiezingsprogramma Bouwen op vertrouwen heeft het CDA een verhaal dat erg dicht bij de werkelijkheid van Kees staat. Waar GroenLinks-PvdA en D66 hun programma beginnen bij het klimaat en de bestaanszekerheid daarna laten volgen, draait het CDA de volgorde om: eerst de zekerheid van een fatsoenlijk bestaan, dan de rest. De christendemocraten typeren Nederland als een land met twee gezichten, waarin de afstand tussen wie het goed heeft en wie elke maand moet rekenen te groot is geworden — en het CDA maakt daar een politieke hoofdzaak van, geen voetnoot.

Twee dingen vallen op. Het CDA wil ‘minder regels en meer ruimte’. Dat raakt de machine die in deze reeks steeds terugkeert: elke nieuwe regel schept werk voor de mensen die regels schrijven en controleren, en de kosten daarvan worden over iedereen uitgesmeerd. Het CDA wil die machine terugdringen en spreekt nadrukkelijk over waardering voor het vakmanschap van de mensen die het echte werk doen: de boer, de zorgverlener, de monteur. Dat is geen vanzelfsprekend geluid bij een middenpartij.

Wat eveneens opvalt is dat klimaatbeleid volgens het CDA niet alleen ambitieus, maar ook sociaal moet zijn. Dat klinkt als een dooddoener, maar dat is het niet: het betekent dat de partij erkent dat een hoger klimaatdoel een prijs heeft die ergens neerslaat, en dat die prijs niet vanzelf eerlijk verdeeld is. Dat is méér dan de partijen doen die de rekening wegmoffelen achter de frase dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Wie het eerste deel van deze serie heeft gelezen, herkent hier het patroon van de ‘Bootleggers and Baptists’-theorie. Het CDA levert de morele rechtvaardiging: klimaatbeleid moet, en het moet eerlijk. Maar wie er ondertussen verdient aan de regeldruk, de toezichthouders en de uitvoeringslaag – de Bootlegger achter de Baptist – dat benoemt de partij niet.

Het CDA verzuimt de optelsom te maken: dat de kosten van het klimaat- en regelbeleid het zwaarst uitvallen voor wie het minst heeft, en dat de subsidies voor verduurzaming vooral terechtkomen bij wie de investering al kan voorschieten: de huiseigenaar, niet de huurder. Het CDA heeft bovendien een eigen ongemak: de partij zat de afgelopen jaren aan tafel bij diverse kabinetten die de regeldruk en de energietransitie vormgaven. Volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB) vraagt het CDA-programma bovendien per saldo een lastenverzwaring van enkele miljarden. De partij van Henri Bontenbal analyseert als zogenaamde buitenstaander een probleem dat het zelf heeft helpen veroorzaken — en mag het nu vanuit het Torentje helpen oplossen.

Verkeerde boodschapper

De VVD op haar beurt gebruikt in haar verkiezingsprogramma Sterker uit de storm precies de woorden die Kees Dijkstra graag zou willen horen. De liberalen willen een fundamenteel kleinere overheid en willen af van ‘verstikkende regeldruk’. De inkomstenbelasting en de energiebelasting moeten omlaag, de accijns op brandstof getemperd. Werken moet weer lonen en de ingewikkelde herverdelingsmachine moet worden teruggedrongen. Op papier is dat het meest directe antwoord op de rekening die Kees Dijkstra betaalt.

Het probleem is de boodschapper. De VVD was tussen 2010 en 2024 de grootste regeringspartij en leverde de premier. Het waren jaren met stijgende energielasten en een forse toename van de regeldruk. De partij belooft nu de machine af te breken die zij zelf heeft helpen bouwen. De VVD benoemt de symptomen — hoge lasten, te veel regels — maar zwijgt over haar eigen aandeel in de oorzaak.

De Juiste Aanpak voor Nederland, het verkiezingsprogramma van JA21, heeft een nog scherpere boodschap. Waar andere partijen de hoge energierekening toeschrijven aan oorlogen, de markt en/of het buitenland, noemt JA21 het een politieke keuze: het energiebeleid is volgens de partij van Joost Eerdmans ideologisch gedreven en raakt gezinnen ‘flink in de portemonnee’.

Concreet wil JA21 de btw op energie verlagen, een heffing binnen de energiebelasting schrappen en fors inzetten op kernenergie als bron van betaalbare en stabiele stroom. En: JA21 wil dat het middelbaar beroepsonderwijs en vakkennis weer hoger worden gewaardeerd. Dat zal bij de gereedschapsmaker Kees Dijkstra een gevoelige snaar raken. Bovendien: Nederland heeft een nijpend tekort aan praktisch opgeleiden, dat is algemeen bekend.

Maar helaas: de partij die het hardst voor Kees spreekt, werd buiten de regering gehouden – D66 wilde JA21 er niet bij.

Trieste balans

Kort en goed: het CDA heeft voor Kees Dijkstra het meest samenhangende verhaal, maar trekt de lijn niet door en heeft een discutabel verleden. De VVD heeft de juiste woorden maar kan met nog meer recht worden verweten dat ze voorheen als regeringspartij vooral heeft gefaald. JA21 stelt de scherpste diagnose, maar is klein en werd naar de oppositiebanken verwezen.

Aan het hoofd van het nieuwe kabinet staat D66 – de partij waar klimaatbeleid en de energietransitie voorop staan en die het minst geeft om de rekening die Kees Dijkstra daarvoor moet betalen.

Het is een trieste balans.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Gewone’ werkende Nederlanders hebben van het kabinet-Jetten niks te verwachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Na 69 dagen formeren – nog nooit duurde het zo lang – heeft Denemarken een nieuwe regering. De vorige coalitie bestond uit sociaaldemocraten, het rechts-liberale Venstre en de liberale Moderata-partij. Venstre verhuist nu naar de oppositie en GroenLinks en de links-liberalen gaan in het nieuwe minderheidskabinet meeregeren.

Budgettair en economisch doet Denemarken het zeker niet slecht. Met een werkloosheid van 2,7 procent, een begrotingsoverschot van 2,9 procent, een schuld van 28 procent van het bbp en een stabiele eigen munt staat Denemarken zelfs aan de top. De pensioenleeftijd ligt er op 70 jaar en is gekoppeld aan de levensverwachting. Tegelijk kent het land een streng migratiebeleid dankzij een opt-outclausule waardoor het de EU-reglementering niet hoeft te volgen.

Ongenoegen

Toch heerst er flink wat ongenoegen over het vreemdelingenbeleid. En nogal wat burgers vinden dat zij van al die voorspoedige budgettaire en economische parameters in de praktijk te weinig voelen.

De laatste jaren heeft Denemarken ook aardig geïnvesteerd in defensie met een budget van 3 procent. Dat heeft alles te maken met de strategische ligging van het land aan de ingang van de Oostzee en uiteraard ook met Groenland.

Een dag na de verkiezingen van 24 maart voor de Folketing, het 179 zetels tellende parlement, benoemde de Deense koning Frederik de demissionaire eerste minister Mette Frederiksen tot formateur. Haar sociaaldemocratische partij had weliswaar een gevoelige verkiezingsnederlaag geleden, maar bleef met 38 zetels wel de grootste.

Frederiksen probeerde in eerste instantie een coalitie op de been te brengen van haar eigen partij met GroenLinks (20 zetels), Rood-Groen (11), de alternatieve groenen (5), de links-liberalen (10) en ook de liberale Moderata-partij van Lars Lokke Rasmussen, een afsplitsing van Venstre (14). Maar Rasmussen, demissionair minister van Buitenlandse Zaken, vond dat een te linkse constructie en haakte af.

Centrumrechts mislukt

Dus gaf de koning op 8 mei de liberale Venstre-leider Troels Lund Poulsen de opdracht om een centrumrechtse coalitie op de been te krijgen. Maar ook dat leidde tot niets, zodat Frederiksen een tweede poging mocht ondernemen – en ditmaal met succes.

Op 3 juni presenteerde zij haar minderheidskabinet, goed voor 82 zetels in de Folketing, aan de koning. De nieuwe ploeg zal op zoek moeten naar minstens acht extra zetels voor een parlementaire meerderheid.

De 48-jarige Frederiksen, master in de bestuurswetenschappen, begint aan haar derde ambtstermijn als eerste minister. Ze leidt de Deense regering sinds 2019. Zolang er in de Folketing geen meerderheid is die een nieuwe stembusslag wil, is ze zeker van haar positie.

*Herman Matthijs doceert publieke en openbare financiën aan de Universiteit Gent en de Vrije Universiteit Brussel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Na een lange formatie blijven de aangeslagen sociaaldemocraten in Denemarken aan de touwtjes trekken verscheen eerst op Wynia's Week.

De waarheid is iets waar mensen best tegen kunnen: het Deense statistiekbureau doet iets ongehoords en onthult tot in detail de achtergrond van geweldplegers. Het resultaat is erger dan we hadden verwacht. Veel erger.

Veel Europese landen doen er alles aan om te voorkomen dat er nog langer deugdelijke cijfers worden vergaard over het aantal door buitenlanders gepleegde misdrijven. Ook in Nederland is het een mantra onder criminologen dat etniciteit niets zegt (en vooral: niets mág zeggen) over criminaliteit. De aanname is dat het verband tussen etniciteit en criminaliteit slechts schijn is, en dat sociaal-economische factoren in werkelijkheid de verklaring vormen. Het CBS heeft daarom de gewoonte om criminaliteitscijfers te ‘corrigeren’ en zo de oververtegenwoordiging van sommige etnische groepen weg te verklaren.

Beter begrip

De Deense overheid daarentegen gebruikt statistieken niet om de feiten te verhullen, maar juist als middel om die beter te begrijpen. Dit geldt vooral ook voor de sociaaldemocratische premier Mette Frederiksen.

Niet-ideologisch en a-politiek – zoals het een overheidsinstantie betaamt – maakt het Deense statistiekbureau de cijfers openbaar toegankelijk: uitgebreide statistische gegevens over door buitenlanders gepleegde criminaliteit in Denemarken. Het hele systeem is interactief en gebruiksvriendelijk, waardoor gebruikers de cijfers kunnen bekijken volgens elk denkbaar criterium en in elk mogelijk formaat. De Deense regering is blijkbaar niet bang voor haar eigen bevolking.

Wat de Deense data-analist Jonatan Pallesen, gepromoveerd in de statistische genetica, doet, is de officiële cijfers uit verschillende ambtelijke bronnen aan elkaar koppelen en er dan heel overzichtelijke grafieken van maken.

Hij heeft nu gegevens van het Deense statistiekbureau over door buitenlanders gepleegde misdrijven gekoppeld aan algemene demografische cijfers. Het resultaat is een reeks overzichtelijke staafdiagrammen. Die tonen voor verschillende in Denemarken gepleegde misdrijven het aandeel daders van specifieke nationaliteiten in verhouding tot hun aandeel in de Deense bevolking.

Het resultaat is ronduit schokkend.

Wat valt hieruit af te lezen?

De grafiek toont de vier meest voorkomende landen van herkomst van veroordeelde verkrachters in Denemarken. Deense daders staan onderaan met een referentiewaarde van één. De balken daarboven geven aan hoeveel vaker daders met andere nationaliteiten dat misdrijf plegen – steeds naar verhouding van hun aandeel in de bevolking.

In dit specifieke geval betekent dit: vergeleken met Denen (één keer) worden Irakezen op basis van hun bevolkingsaandeel negen keer vaker veroordeeld voor verkrachting, Afghanen elf keer vaker, Syriërs zestien keer vaker en Somaliërs twintig keer vaker.

Dat is geen typefout: twintig keer vaker.

Identiek beeld

Voor andere misdrijven is het beeld vrijwel identiek. Somalië voert steevast de lijst aan voor alle ernstige misdrijven. Alleen bij veroordeelden uit de staten van voormalig Joegoslavië (voor diefstal en afpersing) en uit Oeganda en Tanzania (valsheid in geschrifte) komen we in de tabellen überhaupt daders tegen die niet uitsluitend uit moslimlanden komen.

Alleen verdachten, geen veroordeelden

In veel ander Europese landen wordt zulk onderzoek helemaal niet gedaan. In bijvoorbeeld Duitsland zijn er wel statistieken van de politie, maar die zijn lang niet zo gedetailleerd. Bovendien staan daar alleen verdachten in. Er zijn geen soortgelijke gegevens voor veroordeelden – anders dan in Denemarken.

De Deense cijfers zullen natuurlijk niet zonder meer ook op andere landen van toepassing zijn. Maar we kunnen ons wel afvragen: waarom zouden deze statistieken er in andere Noord-Europese landen significant anders uitzien?

*Alexander Heiden is freelance auteur; dit artikel is eerder in het Duits verschenen op het nieuwsblog Tichy’s Einblick.

Vertaling en bewerking: Willy Hemelrijk.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Criminaliteit door buitenlanders: Denemarken komt met de schokkende cijfers die elders worden weggemoffeld verscheen eerst op Wynia's Week.

In Nederland is elk gesprek over migratie beladen. Zodra het woord remigratie valt, klinken de reflexen: fascistisch, onmenselijk, deportatie. Daar is in Wynia’s Week al eerder op gewezen. Maar het werd onlangs weer pijnlijk duidelijk in de Tweede Kamer, waar het debat over geweld in de samenleving al snel verzandde in hysterisch geschreeuw over wie welk woord mag gebruiken. Volt-leider Dassen riep dat ‘de omvolkings- en remigratietheorie een nazi-theorie is’ die niet in het parlement thuishoort. De hele zaal buitelde over FVD heen. Intussen wordt er niks opgelost.

Nederland heeft een participatieprobleem. Dat kunnen we gewoon feitelijk constateren. Er zijn hardnekkige participatieproblemen in delen van migrantengroepen: lagere arbeidsparticipatie, hogere afhankelijkheid van uitkeringen en soms zwakkere taalbeheersing. Maar zolang we bepaalde woorden niet mogen gebruiken om het probleem te benoemen, blijft de oplossing buiten bereik. 

Terugkeerbeleid bestaat al sinds 2007

De NCTV schreef in haar Dreigingsbeeld van juni 2025 dat rechtsextremisten de term remigratie gebruiken als verhulling voor deportatieplannen gekoppeld aan de omvolkingscomplottheorie. Dat klopt. Die koppeling bestaat in extremistische kringen, en de NCTV doet er goed aan die te benoemen. Maar als extremisten een woord kapen betekent dat nog niet dat het daarmee ook automatisch hun ‘eigendom’ wordt.

De Dienst Terugkeer en Vertrek (DTenV) bestaat sinds 2007 en voert dagelijks terugkeerbeleid uit. De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) heeft in Nederland een volledig operationeel programma voor vrijwillige terugkeer, gefinancierd door het ministerie. Dat heet in elk beleidsdocument gewoon terugkeerbeleid. Of remigratie. Wie nu beweert dat het gebruik van dit woord automatisch duidt op extremistisch gedachtegoed, gebruikt de dreiging van rechtsextremisme als politiek wapen om elk nuchter beleidsgesprek bij voorbaat onmogelijk te maken.  

Nederland telt inmiddels ruim 5,1 miljoen inwoners met een migratieachtergrond, bijna 29 procent van de bevolking. De overgrote meerderheid werkt hard, draagt bij en vormt een onmisbaar deel van onze samenleving. Kijk naar Dilan Yesilgöz, dochter van Koerdische vluchtelingen, nu VVD-partijleider. Ahmed Aboutaleb, voormalig burgemeester van Rotterdam, die liet zien dat integratie en gezag hand in hand kunnen gaan. Ali Niknam, oprichter van Bunq. Atilay Uslu, de man achter Corendon. Stuk voor stuk mensen die laten zien wat mogelijk is als je verantwoordelijkheid neemt en kansen grijpt.

Maar ook de onbekende Nederlander verdient erkenning: de Afghaanse man die al jaren mijn banden verwisselt, vakman, ondernemer, betrouwbaar. Geen politicus, geen CEO, maar iemand die elke dag laat zien wat Nederland draaiende houdt. Dat is burgerschap. En dat verdient meer respect dan het eindeloze gesol met identiteitspolitiek dat links Nederland inzet om het echte gesprek te ontwijken.

Wie niet meedoet moet kunnen nadenken over vertrek 

Tegelijk is er een groep die zich structureel onttrekt aan deelname. Mensen die de taal niet leren, niet werken, geen binding voelen met Nederland. Dat is vooral een kwestie van gedrag, en op gedrag mag je mensen aanspreken. Sterker: dat moet. Wie dat nalaat uit angst voor het woord racist, laat mensen die een eerlijk antwoord verdienen in de kou staan.

Wie meedoet, hoort erbij. Wie structureel weigert, moet eerlijk kunnen nadenken over een andere weg. Het zou normaal moeten zijn dat wie niet bijdraagt uiteindelijk vertrekt, niet als veroordeling maar als logische consequentie. Zoals in elke vereniging: zolang je meedoet, ben je welkom. Wie nooit meer komt opdagen of het doel niet deelt, zegt zijn lidmaatschap op. Niemand vindt dat vijandig of schandalig. Dat heet gezond verstand.

Begeleid mensen die niet participeren

Voor wie nog geen Nederlands staatsburgerschap heeft, is de redenering inmiddels ook wettelijk verankerd. Vanaf 12 juni 2026 bestaat de permanente asielvergunning niet meer. Verblijf is tijdelijk, verlengbaar onder voorwaarden, en het tweestatusstelsel maakt eindelijk onderscheid tussen wie vlucht voor persoonlijke vervolging en wie onveilige omstandigheden ontvluchtte. Dat laatste is menselijk begrijpelijk, maar het schept geen recht op onbeperkt verblijf als de situatie in het land van herkomst verandert of als deelname hier uitblijft. Participatie moet een expliciete verlengingsvoorwaarde worden. Niet als straf, maar als consequentie van de overeenkomst die bij binnenkomst werd aangegaan. De wetgever heeft die richting gekozen. 

Voor deze groep ontbreekt niet de uitvoeringsinfrastructuur maar de beleidslogica die eraan voorafgaat. De Dienst Terugkeer en Vertrek en de IOM doen hun werk zodra het verblijfsrecht al is vervallen of iemand zelf de knoop heeft doorgehakt. Wat niet bestaat is een serieus traject dat daarvóór komt: een moment waarop iemand die niet participeert en waarschijnlijk ook niet gaat participeren, wordt begeleid naar een eerlijke afweging. Dat gat moet worden gevuld, en de nieuwe wet biedt de juridische grondslag om dat te doen.

Voor genaturaliseerde Nederlanders geldt één norm: dezelfde als voor ieder ander. Geen apart spoor, geen andere verwachting, maar ook geen bescherming tegen de vraag die elke Nederlander mag worden gesteld: draag je bij? Een Nederlander met Syrische, Turkse, Marokkaanse, Spaanse of welke wortels dan ook die hier structureel afhaakt, wordt aangesproken op precies dezelfde gronden als een Nederlander wiens voorouders al eeuwen in Friesland wonen. Dat is gelijkheid, geen discriminatie.

Wie twee landen kent en hier vastloopt, heeft wel een reële keuze die veel geboren Nederlanders niet hebben. Maar hier wringt het beleid. De IOM ondersteunt uitsluitend mensen zonder Nederlands paspoort. Voor genaturaliseerde Nederlanders die vrijwillig willen vertrekken bestaat geen vergelijkbare georganiseerde faciliteit. Dat is een leemte die gevuld moet worden, niet om mensen weg te sturen, maar om de keuze reëel te maken voor wie hem wil maken.

Geen etnisch beleid maar vrijwillig mobiliteitsbeleid 

Die redenering moet je consequent doortrekken. Wie in Nederland vastloopt en elders een beter bestaan ziet, moet daarin worden gefaciliteerd. Niet weggestuurd, maar geholpen. Een royale vrijwillige vertrekregeling voor iedere Nederlander die elders opnieuw wil beginnen, ongeacht achtergrond. Er zijn Nederlanders die naar Portugal vertrekken, naar Thailand, naar Canada. Niemand noemt dat schandalig. Dan moeten we ook niet doen alsof het schandalig is om dat als beleidsoptie serieus te nemen voor iedereen die hier vastloopt.

We moeten dit niet gaan framen als etnisch beleid want dat is het niet. Het is een universeel mobiliteitsbeleid. Wie dit automatisch als discriminatie definieert, verwart onderscheid naar gedrag met onderscheid naar afkomst.

Het verschil met de extremistische versie is glashelder: dit gaat niet over ras, niet over omvolking, niet over een witte etnostaat. Het gaat over participatie als norm en vrijwillige mobiliteit als instrument.

Hier meedoen of begeleid vertrekken 

De infrastructuur bestaat deels al, ze is alleen te timide en te smal. Wie vrijwillig vertrekt met een realistisch plan voor werk of opleiding elders, verdient een eenmalige vertrekpremie. De bestaande terugkeerprogramma’s van DTenV en IOM moeten worden uitgebreid naar een nationale instantie die serieuze begeleiding biedt voor iedereen, met of zonder Nederlands paspoort, die een herstart elders overweegt.

Wie binnen een jaar na aankomst werkt of vrijwilligerswerk doet, moet subsidie kunnen krijgen voor opleiding of ondernemerschap. En na drie jaar zonder werk of taalbeheersing volgt een eerlijk gesprek over de toekomst: hier meedoen of begeleid vertrekken. Niet als dreigement, maar als helder kader.

Links zal dit hard noemen. Maar de echte hardheid zit in het niets doen: in mensen eindeloos vasthouden in afhankelijkheid en uitzichtloosheid, en dat vervolgens humaniteit noemen. En extreem en radicaal rechts doet er verstandig aan de omvolkingsideologie definitief te laten vallen als het serieus genomen wil worden in dit debat. Zolang remigratie in één adem wordt genoemd met rassentheorieën, maakt men elk nuchter beleidsgesprek onmogelijk. En dat werkt ongelofelijk contraproductief.

Nederland heeft behoefte aan mensen die zeggen wat werkt, ook als dat ongemakkelijk is. Deelname is de norm. Vrijblijvendheid is geen recht. Wie hier bijdraagt, is welkom, ongeacht waar hij vandaan komt. Wie structureel afhaakt, mag worden gevraagd of elders niet beter past. Wie dat racisme noemt, begrijpt niet wat racisme is, of wil het gesprek gewoon niet voeren.

Uitkomst van volwassen gesprek 

Een samenleving mag verwachtingen hebben van wie er deel van uitmaakt. Dat geldt voor iedereen. Vrijheid zonder wederkerigheid houdt op den duur geen gemeenschap overeind. Het wordt tijd dat we remigratie niet langer als taboe behandelen, maar als één van de legitieme uitkomsten van een volwassen gesprek over participatie, burgerschap en keuzevrijheid. 

*John T. Knieriem is aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Stimuleer vrijwillige remigratie voor wie er niet in slaagt een bijdrage te leveren aan de samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.