Het ging om duizenden documenten, ongeordend in uitpuilende mappen. Ze waren nagelaten door de zoon van Rutger Jan: Gerrit Schimmelpenninck. De familie had er niet naar omgekeken. Dat was opmerkelijk, want Gerrit had tussen 1820 en 1851 een glanzende carrière gemaakt. Hij was de spin in een aristocratisch netwerk dat zich uitstrekte tot de uithoeken van Europa.

Eerste minister-president

Gerrit Schimmelpenninck was directeur van de Nederlandsche Handel Maatschappij, speciaal gezant van de koning in Sint-Petersburg en Londen en in 1848 de eerste minister-president van Nederland. In die hoedanigheid speelde hij een hoofdrol in de Haagse schermutselingen rond het opstellen van een nieuwe grondwet. Hij verloor uiteindelijk de strijd met zijn grote vijand: Johan Rudolf Thorbecke.

In de gevestigde geschiedschrijving komt Gerrit Schimmelpenninck er bekaaid af. Hij wordt getypeerd als een aartsconservatieve vertegenwoordiger van het ancien régime en een sta-in-de-weg voor de broodnodige modernisering van het staatsbestel.

Verbeek vermoedde dat zijn schat uit de kelder van het Nijenhuis weleens een nieuw licht op de vergeten staatsman zou kunnen werpen. Maar alleen al voor het inventariseren van de nalatenschap van Gerrit hadden twee archivarissen een jaar nodig. Dit monnikenwerk bleek gelukkig niet voor niets. Verbeek constateerde dat er wel degelijk een biografie zat in het materiaal. Het zou zelfs een proefschrift worden.

Zeker voor een journalist – die werken toch sneller dan vakhistorici – nam Verbeek ruim de tijd. Maar het resultaat mag er zijn. De vergeten minister-president is zeer knap gecomponeerd. Allereerst omdat Verbeek maat weet te houden. De tekst beslaat 250 pagina’s (exclusief noten, bronnen, literatuur en register). Dat is aangenaam handzaam in een tijd dat biografen de neiging hebben steeds langer uit te wijden. Je leest Verbeeks boek in een paar avonden uit – en je bent weer helemaal bijgepraat over een enerverende periode van de Nederlandse geschiedenis.

Directeur van de NHM

Verbeeks levensbeschrijving is daarnaast eerherstel voor Gerrit Schimmelpenninck zelf. Gerrit blijkt een zelfbewuste kosmopoliet met een vooruitziende blik. Hij stond hoog aangeschreven bij Willem I, II en III, maar ook bij de Romanovs en koningin Victoria. Je kon hem om een boodschap sturen, of het nu was als bestuurder of als diplomaat.

De eerste serieuze betrekking van Gerrit Schimmelpenninck was die van directeur van de Nederlandsche Handel Maatschappij. De NHM was door Willem I opgericht om de in het slop geraakte economie van Nederland nieuw leven in te blazen. De Britten en de Amerikanen hadden rond 1800 de dominante positie van Nederland in de wereldhandel overgenomen. Zij dreven zelfs uitgebreid handel met Nederlands-Indië, terwijl Nederland opdraaide voor de bestuurslasten. Kolonialisme was een verliesgevende business. De afscheiding van België in 1830 betekende bovendien dat de Noordelijke Nederlanden het moesten stellen zonder de in Gent geconcentreerde textielnijverheid.

Liever geen minister

Gerrit Schimmelpenninck ontpopte zich als de drijvende kracht van Twente als broedplaats voor een textielindustrie volgens de modernste technieken. Hij introduceerde de snelspoel en zette een netwerk van weefscholen op om de arbeiders de nieuwe werkwijze aan te leren. Het resultaat was een sprong in de productiviteit die katoen tot een exportproduct maakte. Dankzij protectie door de NHM heroverde Nederland de lucratieve handel met de koloniën.

Willem I had grote waardering voor de prestaties van Schimmelpenninck en vroeg hem tot drie keer toe minister te worden. De graaf weigerde beleefd, want de waardering was niet wederzijds. Gerrit vond Willem I een spilzieke profiteur die de staatskas voor eigen gewin plunderde en daarmee het koninkrijk aan de rand van de afgrond bracht. Hij hield het liefst enige afstand tot het Binnenhof en was daarom zeer gelukkig met zijn benoeming tot ‘Buitengewoon gezant en Gevolmachtigd minister des Konings’ in Sint-Petersburg.

Verpletterende indruk

Schimmelpenninck installeerde zich met zijn vrouw Jeannette, vijf zoons, drie dochters en zes bedienden in een comfortabele woning niet ver van het Winterpaleis ‘met ijskelder, wijnkelder en voldoende ruimte voor zeven paarden’. Aan het hof van de tsaar was het alle dagen feest. Petersburg was een bruisende stad waar Schimmelpenninck zich als een vis in het water voelde.

Zijn vrouw Jeannette leverde een niet geringe bijdrage aan de reputatie van Gerrit als man van de wereld. Verbeek schrijft: ‘Overladen met gouden en zilveren sieraden en gekleed in glitterjurken maakte zij een verpletterende indruk op bals. Als de polonaise werd ingezet, wierp de Amerikaanse diplomaat Dallas zich maar al te graag op als haar chaperon.’

Britse model als leidraad

Ook Willem II was onder de indruk van de diplomatieke gaven van Schimmelpenninck. De nieuwe koning stuurde hem als speciale gezant naar Londen. Dat was voor Nederland de belangrijkste post, waar bovendien vele plooien tussen de concurrerende naties moesten worden gladgestreken. Zo verweten de Britten de Nederlanders dat zij slaven in Suriname mishandelden en hun vrijlating, die al was overeengekomen, traineerden. Het gevolg was dat vele slaven vluchtten naar het buurland Brits-Guyana. Schimmelpenninck wist de kwestie op te lossen door mondeling afspraken te maken over een betere behandeling van de vrijgelaten slaven.

Schimmelpenninck bezocht regelmatig het Britse parlement, zeker wanneer daar werd gedebatteerd over buitenlandse politiek. Zo leerde hij het Britse parlementaire stelsel kennen en kwam hij op de gedachte dat dit model leidraad voor een nieuwe grondwet in Nederland zou moeten zijn. Het Britse systeem werd gekenmerkt door een sterke minister-president die een homogeen kabinet samenstelde (afwisselend Whigs en Tories), door koninklijke onschendbaarheid en door politieke ministeriële verantwoordelijkheid. Tussen het rechtstreeks gekozen Lagerhuis en de kroon stond het Hogerhuis met voor het leven benoemde edellieden.

Toen in 1848 in heel Europa de vlam in de pan sloeg, smeekte Willem II Schimmelpenninck te hulp te komen. De vorst was ziek, zwak en verwikkeld in een schandaal over een affaire met een man. Hij benoemde Schimmelpenninck tot tijdelijk minister-president met als opdracht de verhouding tussen koning, parlement en kiezers zodanig constitutioneel vorm te geven, dat alle partijen ermee konden leven.

Intussen had de koning ook een commissie benoemd die een nieuwe grondwet moest opstellen. In die commissie was Thorbecke de drijvende kracht. Schimmelpenninck moest niks hebben van de eigenwijze ‘theorist’ en ‘jacobijn’ en die weerzin was wederzijds.

Met zijn voorstel om niet de koning, maar een minister-president het kabinet te laten samenstellen, was Schimmelpenninck radicaler dan Thorbecke. Dat gold ook voor zijn voorstel de Tweede Kamer uit te breiden. Omgekeerd zag Thorbecke niets in een Nederlandse variant van het House of Lords; de Eerste Kamer zou wat hem betrof eigenlijk afgeschaft moeten worden.

Geen overtuigingskracht

Willem II weigerde ‘zich te verlagen tot de nulliteit van eenen Engelsche of Belgischen koning’ en liet Schimmelpenninck als een baksteen vallen. Thorbecke slaagde erin zijn grondwet door het parlement te loodsen, al was het in de Eerste Kamer een dubbeltje op z’n kant.

Verbeek beschrijft het politieke steekspel tussen maart en mei 1814 letterlijk van dag tot dag. Schimmelpenninck kwam als een deus ex machina vanuit Engeland naar Den Haag. Hij kende bijna niemand en bijna niemand kende hem. Zijn ‘Anglomanische geloofsbelijdenis’ had geen overtuigingskracht. Zo was Schimmelpenninck een ambitieus, maar in zijn tijd miskend man. Veel van zijn aan de Britse praktijk ontleende denkbeelden zijn overigens later in Nederland in praktijk gebracht.

Hans Verbeek, De vergeten minister-president. Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863), Prometheus, 373 pagina’s. € 39,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Gerrit Schimmelpenninck: Spin in aristocratisch netwerk, radicaler dan Thorbecke, maar in zijn tijd miskend verscheen eerst op Wynia's Week.

Het spektakel begon in het pastorale Engeland van Shakespeare, met levende dieren en cricketspelers. Met zeven rokende schoorstenen werd vervolgens de industriële revolutie uitgebeeld. Na een minuut stilte voor de gevallen uit twee wereldoorlogen was het de beurt aan de beweging voor vrouwenkiesrecht en de komst van de eerste migranten uit het voormalige Empire. Zeshonderd dansers en 320 ziekenhuisbedden vol kinderen symboliseerden de National Health Service: ‘het instituut dat de natie bijeen houdt’.

En toen moesten James Bond en koningin Elizabeth nog uit de lucht vallen. J.K. Rowling las voor uit Peter Pan, The Beatles kwamen voorbij, samen met de Sex Pistols, David Bowie en de Eurythmics. David Beckham scheurde in een speedboot over de Theems met de olympische toorts. Rowan Atkinson dreef intussen in het stadion de spot met het London Symphony Orchestra en dirigent Simon Rattle.

Cool Brittannia zat goed in z’n vel, was de boodschap – en Londen was opnieuw het stralende middelpunt van de wereld.

Roofkapitaal

Onderzoeksjournalist Patrick Radden Keefe schetst in London Falling een veel minder flatteus beeld van de wereldstad. Fout geld regeert, de onder- en bovenwereld zijn naadloos met elkaar verbonden en de autoriteiten halen hun schouders op. Keefe, die schrijft voor The New Yorker, maakte naam met Het pijnstillerimperium, een meeslepend verslag over de makers van OxyContin die in de VS een verslavingsepidemie ontketenden.

Keefe erkent dat Londen de laatste decennia enorm is opgeknapt. Met de komst van het containervervoer over zee was het gedaan met de eeuwenlange toppositie van de havenstad. De Theems bleek onbevaarbaar voor de gigantische schepen en de oevers van de rivier boden met verlaten pakhuizen en verroeste hijskranen de desolate aanblik van vergane glorie.

Maar de opknapbeurt die de Olympiade zijn glans had gegeven was in hoge mate het werk van het roofkapitaal dat vanaf de jaren tachtig onbelemmerd de stad in stroomde. Amerikaanse durfinvesteerders, Aziatische miljardairs en Russische oligarchen werden met open armen binnengehaald. Ze werden vrijgesteld van het betalen van belasting – een praktijk die pas tot gefronste wenkbrauwen leidde toen in 2022 bleek dat de steenrijke vrouw van premier Rishi Sunak nooit belasting had betaald.

De invasie van de ruige, niets ontziende en maar al te vaak criminele investeerders zorgde intussen voor complete gedaanteverwisseling van het verwaarloosde Londen, maar ook voor werk aan honderdduizenden advocaten, notarissen, projectontwikkelaars, bankiers, horecaondernemers en andere dienstverleners.

Bij gewelddadige afrekeningen in het internationale misdaadcircuit keken justitie en politie het liefst de andere kant op. Keefe wijst op de aanslagen op een hele reeks Russische oligarchen door vermoedelijk de lange arm van Vladimir Poetin. Een constante was dat verdachte sterfgevallen steevast werden weggewoven als zelfmoord of als een noodlottig ongeval. Omdat de politie door jarenlange bezuinigingen zwaar onderbemand is, was de weg van de minste weerstand de modus operandi geworden.

Perfecte illustratie

Ook de ouders van de 19-jarige Zac Brettler kregen te maken met de lakse manier waarop de London Metropolitan Police omging met de fatale val van hun zoon. Zac stortte van de vijfde verdieping van Riverwalk, een luxe appartementencomplex aan de Theems, in de rivier. De Met sloot al gauw het dossier bij gebrek aan aanwijzingen voor een misdaad.

De ouders van Zac konden moeilijk geloven dat hun zoon zelfmoord had gepleegd of als gevolg van een overdosis van het balkon in de rivier was gesprongen. Bij toeval kwamen ze in contact met Keefe. Hij besloot de mysterieuze dood van Zac te onderzoeken. Al gauw kwam de journalist erachter dat de hele zaak een perfecte illustratie was van de verloedering van Londen door de cultuur van het snelle, foute geld.

Om 2.23 uur op 29 november 2019 registreerde een bewakingscamera aan de overkant van de Theems beweging op het smalle balkon van het helverlichte appartement Unit 504 van Riverwalk. Een jongeman liep heen en weer en sprong dan vanaf het midden de diepte in. Vijf uur later werd zijn lichaam, met verschillende verwondingen, op een drooggevallen plek in de rivier gevonden.

Zac Brettler had de avond en nacht doorgebracht bij Verinder Sharma, de bewoner van het appartement waar Zac gratis mocht verblijven. Sharma was een drugshandelaar en fungeerde daarnaast als deurwaarder bij het innen van schulden in de onderwereld. Het verhitten van messen was een favoriet middel van Sharma om schuldenaren angst aan te jagen.

Er was nog een derde man in het appartement: Akbar Shamji. Hij handelde in crypto’s en onroerend goed en woonde in Mayfair, een van de duurste wijken van Londen. Op het moment van de val was Shamji even naar buiten, bleek uit camerabeelden. Zo kon hij volhouden onschuldig te zijn.

Ondoordringbaar web

Keefe ontdekte dat Shamji een heel spoor van mislukte zakendeals, faillissementen en schuldeisers achter zich aan had. Maar met behulp van handige advocaten en bankiers had hij een ondoordringbaar web van ondernemingen opgetuigd, waardoor hij buiten schot bleef en zijn rijkeluisleven kon voortzetten.

Shamji onthulde dat Zac Brettler een dubbelleven had geleid. Op zijn middelbare school Mill Hill was Zac onder de indruk geraakt van het glamoureuze, patserige bestaan van zijn klasgenoten: kinderen van de nieuwe superrijken. Zo wilde hij ook leven. Als fantast, maar ook als volleerd acteur, mat Zac zich een nieuwe identiteit aan als Zac Ismailov, zoon van een Russische oligarch en erfgenaam van 200 miljoen pond.

Hoewel zijn ouders, werkzaam in het bankwezen en de financiële journalistiek, het gedrag van hun fabulerende zoon af en toe vreemd vonden, waren ze verbijsterd door deze onthulling van Shamji. Voor Keefe was het aanleiding om te vermoeden dat Sharma en Shamji samen een motief hadden om achter het vermogen van hun jonge vriend Zac aan te gaan.

Patrick Radden Keefe presenteert zijn onderzoek naar de achtergronden van de dood van Zac Brettler als een (waargebeurde) whodunnit. Dat leest lekker weg. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat Londen de schone schijn van de Olympiade niet langer kan ophouden.

Patrick Radden Keefe: London Falling. Een mysterieuze dood in een corrupte stad en een familie op zoek naar de waarheid. Nieuw Amsterdam, 397 pagina’s, € 29,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De mysterieuze dood van een tiener bewijst: onder- en bovenwereld zijn in Londen naadloos met elkaar verbonden verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit de kast komen is ook nu nog geen lichtvaardige actie, maar tot diep in de jaren zestig was afwijzing de standaardreactie op homo’s en lesbo’s die van hun seksualiteit geen geheim maakten. Seksueel verkeer van een meerderjarige met een minderjarige van hetzelfde geslacht was volgens artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht verboden.

Het betekende dat de belangenvereniging voor homo’s, het COC, geen rechtspersoonlijkheid kon verwerven en dus zeer behoedzaam moest opereren. De besloten vereniging functioneerde als een soort schuilkelder voor homoseksuelen. Het politieke karakter van het COC moest worden verhuld. Alles wat kon worden opgevat als ‘propaganda voor de homoseksuele levenswijze’ moest worden vermeden.

‘Godslasterlijk en immoreel’

Maar halverwege de jaren zestig besloot het COC, met Reve als één van de boegbeelden, het debat over erkenning van homoseksuelen aan te zwengelen. In 1965 lanceerde het COC het tijdschrift Dialoog. Daarin werd Reves ‘Brief aan mijn Bank’ gepubliceerd. Die bevatte de volgende passage:

‘Als God zich opnieuw in de Levende Stof gevangen geeft, zal Hij als Ezel terugkeren, hoogstens in staat een paar lettergrepen te formuleren, miskend en verguisd en geranseld, maar ik zal Hem begrijpen en meteen met Hem naar bed gaan, maar ik doe zwachtels om Zijn hoefjes, dat ik niet te veel schrammen krijg als Hij spartelt bij het klaarkomen.’

Het nummer werd wijd verspreid; ook de leden van de Tweede Kamer kregen een exemplaar toegestuurd. De bijdrage van Reve was voor SGP-parlementariër C.N van Dis aanleiding om op 22 februari 1966 Kamervragen te stellen aan minister van Justitie Ivo Samkalden en minister van Cultuur Maarten Vrolijk (beiden PvdA). ‘Moeten de ministers niet erkennen, dat het artikel godslasterlijk, immoreel, bestiaal en zelfs satanisch van inhoud is en derhalve uitermate krenkend voor de godsdienstige gevoelens van zeer velen in ons volk?’

Op 28 maart antwoordden de ministers dat door het Openbaar Ministerie een vervolging wegens smadelijke godslastering tegen Reve zou worden ingesteld.

‘Ik ben ervan overtuigd’, blikte Gerard Reve in 1995 terug, ‘dat het jaar negentienhonderd zes en zestig in belangrijke mate een rampjaar was. Niet voor de wereld en evenmin voor mijn Geliefde Land en Volk, maar voor mij, schrijver dezes, zelve.’

Reve verklaarde zich nader: ‘Waarom was 1966 een rampjaar? Omdat in dat jaar mijn roman Nader Tot U verscheen, die in één klap aan alle twijfel een einde maakte: Gerard Reve was wel degelijk van de herenliefde, en meende dat gegeven als motief in zijn werk een plaats te moeten geven. Genoemde tegennatuurlijke geaardheid was toen nog allerminst chic, doch een lelijk stigma. In datzelfde jaar werd ik rooms-katholiek, wat in Nederland net zo erg was en nog steeds is. Men kan dus spreken van een dubbele vernedering, die ik door mijn eigenaardige karakter zelf gezocht heb.’

Reve had het boek opgedragen aan zijn vriend Willem Bruno van Albada. Tot ontsteltenis van vader en moeder Van Albada: ‘Begrijpen jullie nu helemaal niet, dat het in de publiciteit brengen van onze naam (…) voor ons een klap is die hard aan komt?’ Er viel dus voor Reve en zijn partner ook persoonlijk nog een wereld te winnen.

‘Mooie stukken’

Nader tot U hield in het hele jaar 1966 de gemoederen bezig. Binnen enkele maanden was het al aan een vierde druk toe. Voor- en tegenstanders kwamen in de pers uitgebreid aan het woord. Algemeen was het oordeel dat er niemand in Nederland ooit zo had geschreven over homoseksualiteit én over God als Gerard Reve. Maar strafbaarstelling werd door de meeste commentatoren afgedaan als ‘niet meer van deze tijd’. Dat gold ook voor veel gelovigen zelf. Typerend was de reactie van de bekende KVP-politica Marga Klompé:

‘Ik vond hele mooie stukken in dat boek, maar als u mij vraagt of dat mijn meest favoriete lectuur is, da zeg ik nee! Maar als ik dan zo’n boek lees, dan probeer ik mij af te vragen wie de man is, die dat boek heeft geschreven. Als je dat doet, word je niet zo gauw gechoqueerd.’

De officier van justitie betrok in zijn dagvaarding een passage uit Nader tot U die aansloot bij het door Van Dis gewraakte citaat uit Dialoog:

‘En God Zelf zou bij mij langs komen in de gedaante van een eenjarige, muisgrijze ezel en voor de deur staan en aanbellen en zeggen: “Gerard, dat boek van je – weet je dat ik bij sommige stukken gehuild heb?” “Mijn Heer en mijn God! Geloofd weze Uw Naam tot in alle Eeuwigheid! Ik houd zo verschrikkelijk veel van U”, zou ik proberen te zeggen, maar halverwege zou ik al in janken uitbarsten, en Hem beginnen te kussen en naar binnen trekken, en na een geweldige klauterpartij om de trap naar het slaapkamertje op te komen, zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten, en daarna een present-eksemplaar geven, niet gebrocheerd, maar gebonden – niet dat gierige en benauwde – met de opdracht: Voor De Oneindige. Zonder Woorden.’

Gerard Reve stond op 20 oktober 1966 terecht voor de Amsterdamse rechtbank. De officier van Justitie eiste een boete van honderd gulden. De rechtbank ontsloeg Reve op 3 november van rechtsvervolging, maar het was een dubbelzinnig vonnis. Het college beschouwde de gewraakte passages namelijk wel als godslastering, maar vond dat zij geen smadelijk karakter hadden. Dit was voor zowel Gerard Reve als de officier van justitie aanleiding om in beroep te gaan.

Geen statisch Godsbeeld

Dit hoger beroep diende op 17 oktober 1967 voor het Amsterdamse gerechtshof. De advocaat-generaal eiste eveneens honderd gulden boete. Gerard Reve besloot zijn verdediging zelf te voeren. Essentieel in zijn pleitrede was de formulering van zijn Godsbegrip:

‘Ik bezit geen statisch Godsbeeld, maar als ik van God een definitie zou moeten geven, dan zou die thans luiden: “God is het diepst verborgene, meest weerloze, allerwezenlijkste en onvergankelijkste in onszelf” (…) En ik vermag niet in te zien, waarom dit Godsbeeld minder recht op expressie zou hebben dat dat van bijvoorbeeld de God der wrake, die mensen tot het bedrijven van zonden predestineert, om ze vervolgens voor deze zonde voor eeuwig te verdoemen.’

Reve voegde er nog aan toe dat ‘het liefste, meest schuldeloze schepsel dat ik ken is, naast de olifant, de Ezel (…) Het is geen toeval, dat volgens de overlevering de Ezel één van de slechts twee uitverkoren Dieren is, die aanwezig mogen zijn bij de Geboorte van God.’

Een stap vooruit

Het Hof sprak Reve op 31 oktober volledig vrij, omdat uit niets was gebleken dat hij bedoeld had God te beschimpen of te honen. De advocaat-generaal ging in cassatie bij de Hoge Raad, maar zijn beroep werd op 2 april 1968 niet ontvankelijk verklaard. Reve noemde het arrest van de Hoge Raad een stap vooruit, ‘omdat van nu af aan de bedoelingen van de auteur en niet de opvattingen van de lezers beslissend zijn.’

Wel pleitte hij voor afschaffing van het verbod op smalende godslastering. Het zou nog tot 1 maart 2014 duren voordat het betreffende artikel 147 van het Wetboek van Strafrecht zou worden geschrapt.

Hans Wansink is historicus en journalist. Onlangs verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal zijn boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

.

Het bericht Hoe een ‘godslasterlijke’ katholiek 60 jaar geleden de emancipatie van homo’s in een stroomversnelling bracht verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie vandaag de dag het fascistische spook overal ziet rondwaren, zou te rade moeten gaan bij de Italiaanse schrijver Antonio Scurati (1969). Dan word je vanzelf wat voorzichtiger met het f-woord. Bovendien zul je leren dat de Duce in gewelddadigheid nauwelijks onderdeed voor zijn Duitse geestverwant: de Führer.

Het vijfde en laatste deel van Scurati’s magistrale reeks ‘documentaire romans’ (zoals de auteur zijn uitsluitend op feiten en bronnen gebaseerde geschiedverhaal noemt) over de opkomst en ondergang van Benito Mussolini, begint in 1943. De Duce is nog maar een schim van zichzelf. Aan depressies ten prooi bivakkeert hij in een zelfgekozen kluizenaarschap aan het Gardameer. De geallieerde Amerikaanse en Britse troepen hebben Sicilië en Zuid-Italië veroverd en zijn op weg naar Rome. Noord-Italië is in handen van de elitetroepen van ‘baas-bondgenoot’ nazi-Duitsland.

Ten dode opgeschreven

Mussolini presideert over een fascistische regering die de Italiaanse Sociale Republiek wordt genoemd, maar de controle is hij allang verloren. Het Italiaanse leger is aan muiterij ten prooi, zodat het de nazi’s niet meer kan bijstaan. Het doet Adolf Hitler verzuchten dat zijn voormalige leermeester Mussolini een blok aan zijn been is geworden.

De bevolking van Italië lijdt niet alleen onder de bombardementen van de geallieerden, maar ook onder een burgeroorlog tussen fascistische knokploegen en antifascistische partizanen. De laatsten beheersen met steun van het volk een flink deel van het nationaal grondgebied. De SS maakt van de chaos gebruik door vanuit Milaan tienduizenden Joden per trein richting Auschwitz af te voeren.

Mussolini weet dat zijn zaak verloren is en dat hijzelf ten dode is opgeschreven. Maar hij blijft de martelingen en de moordpartijen van zijn losgeslagen bendes sanctioneren. Per decreet verklaart hij de Italiaanse Joden tot ongewenste elementen en onteigent hij hun bezittingen. Dienstweigeraars worden ter dood veroordeeld met ‘een kogel in de rug’.

In juni 1944 wordt de Republikeinse Fascistische Partij, die voor de meerderheid al uit knokploegen bestaat, gemilitariseerd. Mussolini stelt per decreet het Hulpkorps van Zwarthemdknokploegen in. ‘Twintigduizend fanatici erbij met een vergunning om te doden, martelen, verkrachten,’ schrijft Scurati. ‘Wat definitief bevestigt dat het fascisme in wezen altijd knokploeg gerelateerd is geweest.’

Met deze constatering zijn we bij de missie van Scurati: het wakker schudden van ‘een substantieel en toenemend aantal Italianen, Europeanen en Amerikanen dat geneigd is deze verschrikkelijke geschiedenis te ontkennen, te bestrijden, zelfs met weemoed te herdenken.’ Aan de hand van biografische schetsen aan het slot van M. Het einde en het begin laat Scurati zien hoe slordig Italië zelf met het fascistische verleden is omgegaan.

Een aantal van de ergste knokploegleiders en moordenaars, inclusief Mussolini zelf, werd zonder proces door partizanen afgemaakt en aan het woedende volk tentoongesteld. De enkelingen die wel werden veroordeeld, kwamen al snel vrij.

Beroemde opiniemaker

Neem generaal Pietro Badoglio. Hij onderwierp in de jaren dertig Libië door tienduizenden burgers naar concentratiekampen te deporteren. Hij brak het Ethiopische verzet met gifgas. Aan het eind van de oorlog werd Badoglio wegens medeplichtigheid aan het fascisme afgezet als senator. Maar hij ontkwam aan een proces en aan uitleveringsverzoeken voor het gebruik van gifgas en de bombardementen op Rode Kruis-ziekenhuizen tijdens de Ethiopische veldtocht. Hij kreeg in 1956 een staatsbegrafenis met een regiment aan het hoofd van de stoet – al bleven de staatslieden zelf weg.

Scurati is inmiddels een beroemde opiniemaker in Italië. Het eerste deel van zijn serie, M. De zoon van de eeuw (van harte aanbevolen om eerst te lezen), verkocht in Italië meer dan een half miljoen exemplaren. Het boek won belangrijke prijzen en werd in veertig landen vertaald. Niet iedereen in Italië is daar blij mee.

De meest prominent vijand van Scurati is niemand minder dan premier Giorgia Meloni. Als tiener sloot ze zich aan bij de Movimento Sociale Italiano (MSI), gesticht door aanhangers van Mussolini. De jonge Meloni liet zich publiekelijk lovend over de Duce uit. In 2012 was ze een van de oprichters van de Fratelli d’Italia, een rechts-populistische nazaat van de MSI.

Meloni wordt verweten dat zij achter een boycot van Scurati door de Italiaanse publieke omroep zit. De RAI schrapte op het laatste moment een item over Scurati’s pamflet Fascisme en populisme. In antwoord daarop plaatste Meloni de tekst op haar Facebookpagina. Ze suggereerde malicieus dat de RAI en Scurati het niet eens konden worden over het honorarium. Onzin, volgens de schrijver.

Kwalitatieve afbrokkeling

Ziet Antonio Scurati Giorgia Meloni als de kleindochter van Mussolini? In NRC van 7 juni 2024 zei hij:

‘Kijk, wat betreft Meloni ben ik nooit alarmerend geweest. Ik heb, met permissie, het fascisme te lang en te diepgravend bestudeerd om te verkondigen dat honderd jaar later zich in dezelfde vorm een nieuwe Mars op Rome zou kunnen voltrekken. Zo’n gedachtegang, die ik verwerp, leidt af van het échte gevaar. En dat schuilt niet in een terugkeer naar een autoritair regime en de afschaffing van het democratische kiessysteem. Het ware gevaar schuilt in de kwalitatieve afbrokkeling van het democratische leven.’ 

Antonio Scurati: M. Het einde en het begin. Wereldbibliotheek, 351 pagina’s, € 26,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wie overal fascistische spoken ziet rondwaren, zou eens Antonio Scurati moeten lezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Biograaf Dik Verkuil klopte dan ook in eerste instantie vergeefs aan bij de hoogbejaarde staatsman. Dankzij bemiddeling van hun wederzijdse vriend de politicoloog Meindert Fennema kon Verkuil alsnog 31 keer Bolkestein bezoeken, tussen augustus 2020 en juni 2023. Op diens verzoek was bij veel van die gesprekken Soumaya Sahla aanwezig, het voormalige lid van de Hofstadgroep over wie Bolkestein zich als mentor had ontfermd. ‘Zij had een voor mij gunstige uitwerking op Bolkestein,’ schrijft Verkuil in zijn verantwoording. ‘Hij was op haar gesteld en voelde zich bij haar op zijn gemak, wat zijn geheugen leek te stimuleren, hem losser maakte en mogelijk ook meer geneigd te vertellen wat hij wist. De interviews werden een stuk aangenamer.’ 

Historicus en journalist Dik Verkuil (1960) publiceerde in 2019 een biografie over Joop den Uyl: De gedrevene. Hij werkte zes jaar aan De ongenaakbare Bolkestein, dat hij afgelopen donderdag onder grote belangstelling in Groningen als proefschrift verdedigde. Spectaculaire onthullingen heb ik in het boek niet aangetroffen; er vallen geen lijken uit de kast.

Geen feilloos oordeel

Toch is de biografie geslaagd. Bolkestein was – om het zacht uit te drukken – overtuigd van zijn eigen scherpzinnigheid. Verkuil laat zien dat zijn oordeel niet altijd feilloos was – en meer dan eens moest Bolkestein zijn biograaf alsnog gelijk geven. Omgekeerd verdedigt Verkuil Bolkestein met succes tegen aanvallen van zijn vele vijanden. Zo nuanceert Verkuil dat Bolkestein bij Shell mislukt zou zijn. Hij was zelf ontgoocheld over de met smeergeld gepaard gaande gang van zaken van de maatschappij in Indonesië. Van Pim Fortuyn en Geert Wilders, vaak gezien als zijn epigonen, moest Bolkestein niks hebben.

Verkuil sprak uitgebreid met familieleden, naaste medewerkers en voormalige vrienden en kennissen van Bolkestein. Daardoor komt zijn persoonlijke leven goed uit de verf. Blijft de vraag naar de bijdrage van de biografie aan de politieke geschiedschrijving van Nederland.

De doorbraak van Bolkestein als smaakmaker van het politieke bedrijf vond plaats op 12 september 1991 met zijn artikel in de Volkskrant, getiteld ‘Integratie van minderheden moet met lef worden aangepakt’. Bolkestein vertelde mij later: ‘Ik kreeg bijna honderd artikelen tegen mij, of moet ik zeggen, over mijn stuk.’

De Europese beschaving, betoogde Bolkestein, wordt gedragen door de waarden van rationalisme, humanisme en christendom. Uit deze waarden vloeien enkele politieke principes voort, zoals de scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, verdraagzaamheid en het verbod op discriminatie.

In de wereld van de islam, vervolgde Bolkestein, worden deze waarden regelmatig veronachtzaamd. ‘Hoeveel meisjes worden hier tegen hun zin uitgehuwelijkt? De wijze waarop vrouwen worden behandeld in de wereld van de islam, is een smet op het blazoen van die beschaving.’

Bolkestein concludeerde: ‘Kiezers vinden dat de politiek onvoldoende kennis neemt van hun problemen. Het vraagstuk van minderheden is een probleem dat voortdurend over de tong gaat in kroeg en kerk. Als dat niet genoeg wordt weerspiegeld in Den Haag, dan zeggen de kiezers: waarom zou ik nog stemmen?’

Tegenstanders in de gordijnen

De VVD-leider werd door alles wat links was, maar ook door christenen, inclusief CDA-premier Ruud Lubbers, en liberale partijgenoten beschuldigd van het aanwakkeren van negatieve gevoelens ten aanzien van minderheden. Maar in 1994 won Bolkestein zeven Tweede Kamerzetels en in 1995 werd de VVD bij de Provinciale Statenverkiezingen zelfs de grootste partij.

Roelof Bouwman herinnerde de lezers van Wynia’s Week er onlangs aan dat Bolkestein in de campagne van 1995 de aanzuigende werking van ons ruimhartige asielbeleid nadrukkelijk aan de kaak stelde. Nederland had relatief drie tot tien keer zoveel asielzoekers toegelaten als al onze Europese partners, hield Bolkestein de kiezers voor. Daarmee joeg hij opnieuw zijn politieke tegenstanders in de gordijnen. Het leverde 27,2 procent van de stemmen op, een score die zelfs Mark Rutte nooit heeft geëvenaard.

Maar in 1998 versloeg de PvdA onder Wim Kok de VVD van Bolkestein royaal met 45 tegen 38 zetels. Vlak na die verkiezingen droeg Bolkestein het fractievoorzitterschap over aan Hans Dijkstal. Die had geen enkele affiniteit met het minderhedenvraagstuk en bleek in 2002 totaal niet opgewassen tegen de aanstormende Pim Fortuyn.

Wat was hier aan de hand? Waarom was de campagne van 1998 een slaapverwekkende vertoning? Waarom verknalde Bolkestein een unieke kans om als premier zijn intrek in het Catshuis te nemen? Dat waren de kwesties die Bouwman graag door Verkuil in De ongenaakbare Bolkestein opgehelderd wilde zien.

Bolkestein zelf verklaarde in zijn memoires Cassandra tegen wil en dank (2013): ‘Ik heb na de formatie van het kabinet-Kok II de Nederlandse politiek verlaten, ten eerste omdat ik mij wilde bezighouden met de Europese politiek, en ten tweede omdat ik het gevoel had dat het electoraat op mij was uitgekeken.’

Maar Verkuil heeft wel wat meer te zeggen over de verkiezingscampagne van 1998. Hij constateert dat de PvdA onder Kok richting VVD was opgeschoven en volop inzette op voortzetting van Paars, ten koste van het CDA. Maar de VVD was ook opgeschoven richting PvdA. De algemene ledenvergadering van de VVD schrapte het ministelsel voor sociale zekerheid, de verlaging van het wettelijk minimumloon en verkorting van de WW-duur. Dit was volgens Verkuil ‘een nederlaag van Bolkestein in zijn eigen partij’.

Houten klaas

Een maand voor de verkiezingen trad Bolkestein met zijn vrouw, de actrice Femke Boersma, op in het populaire televisieprogramma Karel. ‘Femke maakte’, schrijft Verkuil, ‘een spontane, prettige indruk, en juist daarom viel op hoe geremd Bolkestein was en hoe ongemakkelijk hij zich daarbij voelde. Toen presentator Karel van der Graaf zei dat hij als een houten klaas de politiek was ingegaan, sprak Femke dat niet tegen.’

Pas twee weken voor de verkiezingen bepleitte Bolkestein in de Volkskrant verscherping en verkorting van de asielprocedures, versobering van de opvang, beperking van de gezinshereniging en andere maatregelen om de asielstroom af te remmen. De andere partijen reageerden, door ervaring wijs geworden, niet.

Verkuil onthult dat Bolkestein het stuk nu eens niet op eigen houtje had geschreven, maar in overleg met Dijkstal. Bovendien had hij in december 1997 onder vier ogen gesproken met premier Kok over het asielbeleid. Bolkestein zei later dat hij ‘permanent zeker wist’ dat Kok en hij het ‘geestelijk met elkaar eens waren’. Hij ging er dus van uit dat Kok II werk zou maken van het asielbeleid en dat het daarom geen speerpunt in de campagne zou hoeven te zijn. Dat was een misrekening.

Geen premier

Vanaf de avond van de Statenverkiezingen van 1995 vroegen journalisten steeds weer aan Bolkestein of hij premier wilde worden als de VVD in 1998 de grootste partij zou worden. De antwoorden waren steeds ontwijkend. Nu eens zei hij ‘dat is niet mijn wens’ en ‘het is niet vanzelfsprekend dat de grootste partij de premier levert’. Dan weer ‘dan hang ik’ of ‘als het moet, dan moet het’. Zijn standaardantwoord werd: ‘ik loop over die brug als ik ervoor sta’.

Eind 1997 besloot de VVD-top dat de partij moest proberen de grootste te worden en ‘een liberale premier leveren’. Uit onderzoek bleek echter dat Kok veel populairder was dan Bolkestein. Zelfs VVD-stemmers en ondernemers zagen liever Kok als premier dan Bolkestein.

Anderhalve week voor de verkiezingen zei Bolkestein aan het begin van een RTL-debat met Kok alsnog dat hij de kandidaat-premier van de VVD was. Een uur later, aan het eind, zei Bolkestein opeens dat Kok wat hem betrof premier kon blijven als de VVD met een verschil van één of twee zetels de grootste zou worden. Waarop Kok meteen toesloeg: ‘Meneer Bolkestein, wat een metamorfose. In het begin van deze avond, de eerste minuut, was het al met­een bingo, het grote nieuws: Bolkestein kandidaat-premier. En een uur later heeft u daar al spijt van.’

Een kwart eeuw later vertelde Bolkestein aan Verkuil dat hij opgelucht was dat hij het RTL-debat had verloren. Want hij hoopte werkelijk dat Kok premier bleef: ‘een baan zonder vrijheid en met veel formaliteiten en sociale verplichtingen en permanente druk van de media’.

Na de winst van Pim Fortuyn voor Leefbaar Rotterdam bij de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002 ging Hans Dijkstal onderuit in het legendarische lijsttrekkersdebat onder leiding van Paul Witteman. Bolkestein, inmiddels Eurocommissaris, viel Dijkstal openlijk af. Dijkstal wist niet hoe hij Fortuyn moest aanpakken. Dijkstal wist niet duidelijk te maken wat de verschillen tussen VVD en PvdA waren. En Fortuyn kon scoren omdat Dijkstal de rechterflank niet had afgedekt.

Maar, onderstreept Verkuil, Bolkestein had zelf altijd gezegd dat het kiezen van een goede opvolger het belangrijkste besluit van een leider was. ‘Dat zou dan ook een vernietigend oordeel over zichzelf impliceren’, schrijft de biograaf. Bolkestein zag het anders: ‘Wie was het alternatief? Ik wilde toen iemand die in het kabinet had gezeten én die de Kamer kende. Annemarie? Had die het beter gedaan tegen Pim? Misschien.’ Volgens Annemarie Jorritsma zelf zei hij tegen haar dat hij beter haar had kunnen kiezen. Waarop zij antwoordde dat hij dat dan eerder had moeten zeggen.

Winst verloren

Vier dagen voor de verkiezingen ging Bolkestein naar Den Haag voor overleg met de partijtop. Op zijn voorstel werd besloten dat Gerrit Zalm fractievoorzitter en partijleider zou worden, ongeacht de verkiezingsuitslag. Op 15 mei 2002 viel de VVD terug van 38 naar 24 zetels. Daarmee was bijna alle winst uit de periode-Bolkestein verloren gegaan.

Dik Verkuil: De ongenaakbare Bolkestein 1933-2025. Prometheus, 776 pagina’s, € 39,99.

Het bericht Biografie van Frits Bolkestein: een scherpzinnige houten klaas die taboes doorbrak, maar liever geen premier wilde worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Black Power manifesteerde zich met gebalde vuisten op de Olympische Spelen. Feministen verstoorden de Miss America-verkiezingen. Demonstranten dwongen het filmfestival in Cannes en de Biënnale in Venetië tot het sluiten van de deuren. Iedereen kon het overal in de wereld live meebeleven op televisie – waardoor de impact van de woelingen revolutionaire proporties aannam.

In Nederland keken ze er minder van op, want de revolte begon bij ons twee jaar eerder. Om precies te zijn op 10 maart 1966, de dag waarop kroonprinses Beatrix in Amsterdam ging trouwen met de Duitse diplomaat Claus von Amsberg. Als elfjarige zesdeklasser behoorde ik tot de ruim twee miljoen Nederlanders die de rookbommen in de Raadhuisstraat op tv zagen ontploffen.

Het was het begin van een nieuw tijdperk, van Ontketend Nederland.

Tucht en ascese

De jaren vijftig waren jaren van tucht en ascese. Nederland was weliswaar een democratie, maar gehoorzaamheid aan het gezag was de norm. In het begin van de jaren zestig kwam daar verandering in. De welvaart nam toe, evenals het onbehagen met het paternalistische staatsbestel. Het begon te broeien, met name in de hoofdstad.

De dichter Simon Vinkenoog en de kunstenaar-glazenwasser Robert Jasper Grootveld organiseerden ‘happenings’. Dat was theatrale actiekunst als protest tegen de ‘nicotineverslavende consumptiemaatschappij’. Het was de bedoeling dat de omstanders deelnamen aan de activiteit. Maar de jongeren die op de happenings afkwamen bleken meer geïnteresseerd in het spektakel dan in het omverwerpen van de bestaande orde.

Op 25 mei 1965 kondigde de Amsterdamse student Roel van Duyn de oprichting van Provo aan. De revolutie moest komen van het ‘provotariaat’: van ‘beatniks’, nozems, studenten, kunstenaars en andere randfiguren. Van Duijn moest niks hebben van het ‘klootjesvolk’ (de arbeidersklasse) en van de ‘misselijk makende middenstand’.

Het eerste nummer van het blad Provo, met als ondertitel Jongerentijdschrift ter vernieuwing van het anarchisme, bevatte een handleiding voor het maken van explosieven. Dat was aanleiding voor de Amsterdamse officier van justitie om het blad in beslag te nemen en de redacteuren Van Duyn, Rob Stolk, Luud Schimmelpenninck en Hans Metz in hechtenis te nemen.

De provo’s waren bedreven in het op stang jagen van de autoriteiten, maar waar was het lont dat de revolutie moest doen ontbranden? Dat zou de partnerkeuze van Beatrix blijken – en de verkrampte manier waarop Het Bestel, zoals de gevestigde orde werd genoemd, daarop reageerde.

Beatrix en Claus hadden elkaar ontmoet in de zomer van 1964 op de bruiloft van een Duitse prins en prinses in Bad Berleburg, Noordrijn-Westfalen. Op 1 mei 1965 werd het paar door John de Rooy gefotografeerd in de tuin van kasteel Drakesteyn. Wie die man aan de arm van Beatrix was, wist niemand. Dat werd namelijk angstvallig geheimgehouden door de betrokkenen, inclusief de Rijksvoorlichtingsdienst. Ontkend werd zelfs dat er überhaupt sprake was van een romance.

Ban gebroken

De Rooy bood zijn zes foto’s aan bij de Haagse Post, De Telegraaf en het Nieuws van de Dag. Maar die durfden niet te publiceren. De Britse Daily Express, oplage vier miljoen, had lak aan de dreigementen van de Nederlandse regering. De tabloid publiceerde de foto onder de kop ‘Wie is haar geheime huwelijkskandidaat?’

De Rooy werd overstelpt met haat, verwijten en een berisping van de Vereniging van Fotojournalisten. Maar de ban was gebroken: de fotograaf was nu dag en nacht zijn foto’s voor opdrachtgevers in binnen- en buitenland aan het afdrukken. De Telegraaf wist al snel te melden dat het ging om de Duitse diplomaat Claus von Amsberg.

De hel brak los in Nederland. Prominenten uit het voormalig verzet vonden het ‘onverdraaglijk’ dat een Duitser als Prins der Nederlanden zou deelnemen aan de herdenkingsplechtigheden op 4 en 5 mei. Het maandblad De Gids eiste dat Beatrix afstand zou doen van haar troonrechten.

Maar wat had Von Amsberg nu eigenlijk tijdens de oorlog uitgevoerd? Als gymnasiast was hij verplicht lid geweest van de Hitlerjugend. Hij had gediend in de Wehrmacht in Italië, maar geen schot gelost. Als 18-jarige werd hij in mei 1945 door de Amerikanen krijgsgevangene gemaakt. Eind 1945 kon hij terugkeren naar het familielandgoed in Dötzingen. Het viel dus nogal mee met het oorlogsverleden van Claus von Amsberg.

Vanuit Paleis Soestdijk maakte koningin Juliana op 28 juni 1965 de verloving van Beatrix (27) met Claus (38) op televisie bekend. Zo kon het Nederlandse volk kennismaken met de toekomstige echtgenoot van de kroonprinses. Von Amsberg werd geïnterviewd door de journalist Herman Felderhof. Die vroeg hem of hij in zijn jeugd geen antisemiet was geweest, of hij wel eens een film over concentratiekampen had gezien, of hij al gesproken had met mensen uit het voormalig verzet. Claus onderging het verhoor gelaten en gaf de antwoorden die van hem verwacht werden. Pas na deze knieval van de aanstaande schoonzoon reageerde de pers met kwalificaties als innemend, sympathiek en er goed uitziend.

Nu kon de organisatie van het huwelijk ter hand worden genomen. De Amsterdamse burgemeester Gijs van Hall had evenwel geen zin in de koninklijke trouwpartij. Hij had er bij premier Jo Cals op aangedrongen om de plechtigheid in Den Haag te laten plaatsvinden. Beatrix zelf had daar geen bezwaar tegen. Maar Cals wilde niet wijken voor de weerstand die haar partnerkeuze vooral in Amsterdam had opgeroepen. Zo moest Van Hall tegen heug en meug de klus klaren op 10 maart 1966.

Boycot

De burgemeester kreeg al meteen te maken met een boycot van de plechtigheid door zeven leden van de PvdA-fractie en de fracties van PSP en CPN. Er was ook een VVD-raadslid dat was thuisgebleven: Hans Gruijters. Hij was chef buitenland van het Algemeen Handelsblad en eigenaar van twee kroegen. Hij had dan ook, naar eigen zeggen, ‘wel wat beters te doen’.

VVD-leider Edzo Toxopeus was razend. Door te bedanken voor de uitnodiging had Gruijters ‘de trouw van de VVD aan de constitutionele monarchie verdacht gemaakt’. Gruijters trad daarop uit de VVD. Hij zou enkele maanden later een nieuwe partij oprichten onder de naam Democraten ’66.

Intussen keken de in de Westerkerk verzamelde gasten ontstelt op een monitor naar een met rookflarden omgeven Gouden Koets. De bruid zelf bleef onverstoorbaar glimlachen alsof er niets aan de hand was.

Honderden demonstranten scandeerden ‘Republiek! Republiek!’ Er gingen pamfletten rond met teksten als ‘Die Mörder sind unter uns’ en ‘Bitte Schupo, die Westerkirche ist doch in der Nähe des Getto’s?’

De politie sloeg er met de lange lat flink op los en dreef zo de demonstranten uiteen. Agenten, onder wie ook joodse, werden uitgescholden voor SS’er. Provo zag zich als de rechtmatige opvolger van de strijders tegen de Duitse bezetter.

Het bleef nog de hele zomer van 1966 onrustig in Amsterdam. Televisiebeelden van de rellen maakten duidelijk dat de politie de zaak niet meer in de hand had. De gemoederen liepen hoog op, tot aan de Tweede Kamer aan toe. Hoofdcommissaris Hendrik Jan van der Molen werd ontslagen door minister Jan Smallenbroek van Binnenlandse Zaken. Niet veel later werd ook burgemeester Van Hall tot aftreden gedwongen.

Eigenlijk stond Het Bestel als geheel in zijn hemd. De leiders van de ‘geleide democratie’, zoals de top down politiek in het verzuilde Nederland ook wel werd genoemd, hadden de macht over het stuur verloren.

Ontluisterend beeld

In de Partij van de Arbeid deden de jongelui van Nieuw Links een geslaagde greep naar de macht. In de nacht van 14 op 15 oktober stuurde KVP-fractievoorzitter Norbert Schmelzer het centrumlinkse kabinet van zijn partijgenoot Cals naar huis. Voor het eerst in de geschiedenis was een Kamerdebat rechtstreeks op televisie uitgezonden. De confrontatie bood de talrijke kijkers tot diep in de nacht een ontluisterend beeld van het politieke bedrijf.

De vervroegde verkiezingen van 15 februari 1967 betekende een ongekend pak slaag voor regeringspartijen KVP en PvdA. D’66 was met Hans van Mierlo de grote winnaar en ook de Boerenpartij van Hendrik Koekoek deed goede zaken. De politiek raakte op drift: de gemiddelde levensduur van een kabinet was tussen 1966 en 1982 minder dan twee jaar.

Hans Wansink is historicus en journalist. Dit artikel is ontleend aan zijn onlangs verschenen boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 60 jaar Ontketend Nederland: hoe een huwelijk en een rookbom alles veranderden verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze mythe leeft nog altijd voort, maar in werkelijkheid is de capitulatie van het Duitse leger in hotel De Wereld door de Canadese generaal Charles Foulkes in scène gezet. In het onlangs verschenen boek 5 mei 1945. Het momentum van Wageningen wordt de gang van zaken van uur tot uur gereconstrueerd.

In hotel De Wereld voerden Johannes Blaskowitz, opperbevelhebber van het 25ste Duitse leger, en Foulkes, commandant van het Eerste Canadese legerkorps, op 5 mei alleen onderhandelingen over de technische uitwerking van de eigenlijke capitulatie. Op vrijdagavond 4 mei hadden namelijk alle Duitse legers, inclusief het in Nederland aanwezige 25ste leger, zich onvoorwaardelijk overgegeven aan de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery.

Zonder prins Bernhard

Blaskowitz kreeg op 5 mei van Foulkes een standaardformulier ter tekening voorgelegd, maar vroeg 24 uur bedenktijd. De feitelijke ondertekening van dit document gebeurde op 6 mei. Niet in hotel De Wereld, of in de Landbouwhogeschool, zoals de geschiedenisboeken vermelden, maar in een verlaten boerderij buiten Wageningen. Prins Bernhard, bevelhebber van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (BS), was daarbij niet aanwezig.

Historicus Coen Pepplinkhuizen heeft ontdekt dat prins Bernhard in 1948 heeft bevestigd dat de capitulatie in Wageningen onwettig was. Generaal Foulkes was gebrand op een ‘eigen’ capitulatie. Prins Bernhard liet zich het complot, de creatie van de mythe van de vijfde mei, niettemin graag aanleunen en ook de geteisterde stad zelf was er verguld mee.

Voor de carrière van Foulkes was de gefingeerde capitulatie van levensbelang, ontdekte Pepplinkhuizen.

Op vrijdagavond 4 mei 1945 om half zeven gaven alle Duitse legers in Noord-West Duitsland, Sleeswijk-Holstein, Nederland en Denemarken zich op de Noord-Duitse Lünenburgerheide onvoorwaardelijk over aan Montgomery. Alle vijandelijkheden, te land, ter zee en in de lucht, moesten op zaterdag 5 mei om acht uur ’s morgens zijn beëindigd. De opperbevelhebber van het ten westen van de Grebbelinie ingesloten 25ste Duitse leger, generaal Blaskowitz, stelde zijn troepen daarvan anderhalf uur later op de hoogte.

Voor het Eerste Canadese leger, dat onder generaal Harry Crerar deel uitmaakte van de Britse strijdmacht van Montgomery in Nederland en het noordwesten van Duitsland, was de oorlog voorbij. Bevelhebber Foulkes van het Eerste Canadese Legerkorps werd op zijn Veluwse hoofdkwartier De Harskamp verrast door de capitulatie. Een afzonderlijke overgave van de troepen van Blaskowitz was opeens overbodig geworden.

Dat kwam de ambitieuze Foulkes heel slecht uit. Met het oog op zijn toekomstplannen had hij zich een ander einde van de oorlog voorgesteld. Bovendien vernam hij de volgende dag dat zijn grote rivaal in het Canadese leger, generaal Guy Simonds, de commandant van het Tweede Legerkorps, de overgave van de Duitse troepen in Noord-West Duitsland in ontvangst had genomen. Daar moest Foulkes iets soortgelijks tegenoverstellen. Want anders zou niet hij, maar Simonds de belangrijkste kandidaat zijn voor de post van chef van de Canadese generale staf. De toppositie zou op korte termijn vacant komen.

Typische stafofficier

Simonds was de onbetwiste Achilles van het Canadese leger. Hij had in november 1944 de leiding over de bestorming van Zuid-Beveland en Walcheren. Deze zeer gecompliceerde operatie om de Schelde vrij te maken kostte niet minder dan 13.000 levens, maar maakte de haven van Antwerpen toegankelijk voor geallieerd gebruik.

Waar Simonds zijn superieuren vooral op stang wist te jagen, verstond Foulkes de kunst een goede indruk op hen te maken. Foulkes was een typische stafofficier, die het politieke spel als geen ander beheerste. Met zijn twee infanteriedivisies kon hij onmogelijk de 120 duizend man sterke troepenmacht van Blaskowitz uitschakelen. Daarom legde Foulkes zich toe op onderhandelingen met de chef-staf van Blaskowitz, generaal Paul Reichelt, over zaken als de bevoorrading van de hongerende bevolking van West-Nederland. Bij die besprekingen was ook prins Bernhard, als bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten, betrokken.

Foulkes ontbood Blaskowitz op zaterdagochtend 5 mei naar Wageningen om een standaardformulier met enkele aanpassingen te ondertekenen. Het betrof niet meer dan een uitwerking van de echte capitulatie aan Montgomery. Verder werd van de Duitse commandant allerlei informatie gevraagd en werd hem opgedragen door te gaan met het helpen de Nederlandse burgerbevolking van voedsel te voorzien. Blaskowitz verscheen zaterdagmiddag in hotel De Wereld. Hij tekende evenwel niet, maar vroeg 24 uur bedenktijd om te onderzoeken of zijn troepen de gevraagde informatie konden leveren en de afspraken konden nakomen.

Foulkes deed er alles aan om van een militair-technische bijeenkomst over de uitwerking van de overgave een ‘echte’ capitulatie te maken. Hij organiseerde een mediacircus met ruim veertig Canadese oorlogscorrespondenten. Hij begon de bijeenkomst met het voorlezen van het capitulatiedocument van Montgomery. Deze tekst vertoonde geen enkele overeenkomst met het document dat Foulkes aan Blaskowitz ter tekening had voorgelegd.

Toen Blaskowitz om 24 uur uitstel van de ondertekening van het document vroeg, kon Foulkes daarvan de redelijkheid wel inzien. Maar hij had natuurlijk geen enkel belang bij een nieuw mediaspektakel. Dus besloot hij de ondertekening van het standaardformulier op 6 mei in stilte te laten plaatsvinden.

Geschilderde Wageningen-mythe

Prins Bernhard was daar dus niet bij. Pepplinkhuizen dook het handgeschreven verslag op van een onderhoud dat militair historicus generaal D.A. van Hilten in 1948 met de prins had. Daarin heeft Bernhard bevestigd dat de capitulatie van Wageningen geen wettige was, ‘want dat was die van 4 mei’. Generaal Foulkes ‘was erop gesteld een eigen capitulatie te hebben’, aldus de prins. Geldige argumenten daarvoor kon Bernhard niet bedenken.

De Wageningen-mythe bereikte in 1953 een hoogtepunt. Toen werd een door W.J. van de Kerke gemaakt ‘capitulatieschilderij’ aan de gemeente Wageningen overgedragen. Bernhard, gekleed in montycoat, staat in het midden van het schilderij goedkeurend toe te kijken, terwijl Foulkes en Blaskowitz aan de onderhandelingstafel over de papieren gebogen zitten.

Intussen was Simonds in augustus 1945 gepasseerd als chef van de generale staf in Ottawa. Op advies van generaal Harry Crerar kreeg Foulkes de felbegeerde toppositie.

Wim Huijser, Coen Pepplinkhuizen en Jelle de Gruijter: 5 mei 1945 Het momentum van Wageningen, Omniboek, 420 pagina’s, € 24,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe een Canadese generaal de Duitse capitulatie van 5 mei 1945 in scène zette verscheen eerst op Wynia's Week.

70 procent van de Nederlanders vond in 1966 dat er sprake was van overbevolking. De gloednieuwe partij D’66 (toen nog met apostrof) van Hans Gruijters en Hans van Mierlo sprak van ‘een zeer verontrustend verschijnsel’. D’66 pleitte voor opname van de pil in het ziekenfondspakket en voor ‘een verantwoorde meningsvorming omtrent het toestaan van vrijwillige vruchtafdrijving’. Dat was een gedurfd standpunt in een land waar de confessionelen in dit opzicht nog de dienst uitmaakten.

Terug naar 10 miljoen

In de jaren zeventig werden ook natuurbehoud en internationale solidariteit in de strijd geworpen als argument tegen overbevolking. PvdA-econoom Jan Tinbergen vond dat Nederland een bijdrage moest leveren aan het terugdringen van milieuverontreiniging en aan het inperken van de overbevolking in de hele wereld. De Nederlandse bevolking moest terug naar 10 miljoen. Zijn collega Jan Pen (ook van de PvdA) deed er nog een schepje bovenop. Hij vond 5 à 6 miljoen wel genoeg.

Beide economen waren lid van de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk, ingesteld in 1972. Deze commissie onder voorzitterschap van PvdA-professor Piet Muntendam adviseerde dat de Nederlandse bevolking ‘stationair’ op 12 miljoen inwoners gehandhaafd moest blijven. Muntendam voorspelde dat ‘de belangrijke verarming van flora en fauna’ en ‘de versnippering en vermindering van de open ruimte’ alleen maar zouden toenemen. Conclusie: ‘Duidelijk is dat een afnemende bevolkingsgroei op het handhaven van milieukwaliteit en kwantiteit een positieve invloed uitoefent.’

Dat geldt vijftig jaar later met zes miljoen inwoners extra natuurlijk nog veel sterker: bevolkingsgroei staat haaks op natuurbehoud. Nederland kan geen immigratieland zijn. Dat was in de jaren zeventig trouwens al officieel regeringsbeleid. Daarbij ging het niet om asielzoekers, want er waren minder dan duizend asielaanvragen per jaar. Het ging om arbeidsmigratie. Daar moest een einde aan komen.

‘Gastarbeid’, stelde de commissie-Muntendam begin jaren zeventig, ‘heeft overwegend negatieve effecten voor zowel het land van herkomst als bestemming’. De oplossing was: investeren in machines, betere beloning voor onaangenaam werk en betere arbeidsomstandigheden. Zo konden de eigen Nederlandse werklozen weer aan de slag. Het was een prima advies. Toch kwam er niets van terecht, want de werkgevers deden niet mee.

Hoog tijd om consequent te zijn

En politiek links deed evenmin mee. Van een hoog geboortecijfer is al lang geen sprake meer, nu neemt de bevolking uitsluitend toe door een hoog migratiesaldo. En links maakt wel – en terecht – bezwaar tegen de behandeling van de gastarbeiders van nu, maar wil het niet of nauwelijks hebben over de voortgaande overbevolking door hoge asielcijfers.

Ondertussen staan diezelfde linkse partijen onverminderd op de bres voor milieu, natuur en – tegenwoordig ook – het klimaat, maar zijn ze vergeten wat een halve eeuw geleden ook al waar was: een groeiende bevolking en het bouwen van nieuwe steden zitten natuurbehoud in de weg. Hoog tijd om consequent te zijn en de wetenschap van toen toe te passen in het heden.

Hans Wansink is historicus en journalist. Dit artikel is ontleend aan zijn pas verschenen boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Links is vergeten dat de natuur lijdt onder overbevolking verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Zanden ontleent zijn analyse aan de Nieuwe Institutionele Economie. Deze stroming in de economische wetenschap legt de nadruk op de instellingen die bepalen hoe rijk, gelukkig en gezond de mensen zijn: de staat, de markt, de spelregels van de samenleving, burgerschap en het sociaal contract tussen maatschappelijke groeperingen.

Zelfgenoegzaam kapitalisme

De kwaliteit van de manier waarop de Nederlandse economie en maatschappij zijn georganiseerd, is sinds 1980 fors achteruitgegaan – en de babyboomers, waartoe Van Zanden (1955) zelf behoort, stonden erbij en keken ernaar. Het functioneren van de staat raakte in het ongerede. Hetzelfde gold voor het sociale vangnet voor de kwetsbaren. De digitale revolutie heeft de economie volgens Van Zanden meer kwaad dan goed gedaan. Ook over de euro is de auteur zeer kritisch. Hij spreekt van een zelfgenoegzaam kapitalisme, dat er niet in slaagt zichzelf te vernieuwen en te verduurzamen.

De voornaamste kracht achter de groei van het bruto binnenlands product was van oudsher de trendmatige stijging van de lonen. Hogere lonen en uitkeringen dwongen tot arbeidsbesparende technologische ontwikkeling. Flexibilisering van de arbeid (parttime, stukloon, zzp) verlaagden vanaf 1980 de loonkosten, zodat de druk om arbeidsbesparende technieken te ontwikkelen afnam. Daling van de arbeidsproductiviteit en een structureel lagere economische groei waren het gevolg.  

Door de globalisering in de jaren negentig nam de internationale concurrentie sterk toe, en daarmee ook het overwicht van de aandeelhouders op andere stakeholders. Om de beurs te vriend te houden werd een steeds groter deel van de sterk groeiende winsten uitgekeerd aan de aandeelhouders. In plaats van te investeren in onderzoek en ontwikkeling, kochten bedrijven hun eigen aandelen in om de koers op te drijven.

Ambtelijke expertise verdwijnt

Lage groei is nadelig voor de armslag van de overheid. Belangrijker nog volgens Van Zanden was dat de overheid op ideologische achterstand kwam te staan. Het geloof in de markt als bron van alle welvaart verzwakte de overheid fundamenteel als regisseur en scheidsrechter van het economisch leven. De diensten die toezicht moesten houden op het bedrijfsleven (arbeidsinspectie, landbouw, visserij, chemie) identificeerden zich zodanig met hun sector dat werkelijk toezicht erbij inschoot.

De neoliberale mode van het New Public Management reduceerde de overheid tot een marktpartij die zich bedrijfsmatig moest gedragen. Dit leidde tot wat Van Zanden treffend omschrijft als ‘ontleren’: het verdwijnen van ambtelijke expertise. Het gevolg was gebrek aan zelfvertrouwen, gebrek aan aansprekende resultaten, uitholling van het professionele ethos en vervreemding van de burgers.

In de kou

Er was ook goed nieuws, namelijk de sterke stijging van de arbeidsparticipatie door de massale toetreding van (gehuwde) vrouwen. Dit versterkte het maatschappelijk kapitaal enorm. Van Zanden schrijft: ‘In plaats van het wegzetten van 50 procent van de bevolking op een doodlopend pad, zoals in de jaren vijftig en zestig nog gebruikelijk was, zijn er nieuwe bronnen van werk, creativiteit, zorg en inkomen aangeboord die veel meer evenwicht in de samenleving gebracht hebben.’ Doordat het aantal inkomens per huishouden steeg, bleef de inkomensongelijkheid binnen de perken.

De huishoudens die afhankelijk waren van minimumlonen en sociale uitkeringen bleven echter in de kou staan. ‘Het minimumpakket dat nodig is om in een bepaalde samenleving te overleven’, stelt Van Zanden, ‘groeit met deze samenleving mee.’ Voor het functioneren in onze digitale maatschappij moet dan ook rekening worden gehouden met nieuwe behoeften – denk aan de mobiele telefoon, de laptop, internet en de sociale media.

De overheid hield hier geen rekening mee. In plaats van optrekken van de minimuminkomens werden selectief toeslagen ingezet – met rampzalige gevolgen. Van Zanden: ‘Het toeslagenbeleid heeft van de zelfstandige arbeid(st)er een afhankelijke uitkeringstrekker gemaakt (…) Het Kafka-gevoel van vervreemding en machteloosheid is een veel voorkomende collateral damage van de afhankelijkheid van toeslagen en van interactie met de overheid in het algemeen. Hoeveel wachtwoorden en inlogcodes kan een digibeet beheren?’

Basisinkomen

Van Zanden beveelt aan te kappen met het hele systeem van uitkeringen en toeslagen. In plaats daarvan moet voor allen die beneden een bepaald inkomensniveau vallen een basisinkomen (van het type AOW) worden ingevoerd. Als spiegelbeeld pleit Van Zanden voor de invoering van vermogensbelasting (inclusief pensioenvermogen en eigen huis).

Maar de belangrijkste boodschap van Jan Luiten van Zanden is dat de essentiële rol van de staat, ‘als spil van het maatschappelijk kapitaal en gangmaker van institutionele vernieuwing’, weer op waarde geschat moet worden.

Jan Luiten van Zanden: Ons maatschappelijk kapitaal. Een nieuwe economische geschiedenis van Nederland 1980-2020. Prometheus, 296 pagina’s, € 24,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De rol van de staat als spil van het maatschappelijk kapitaal en gangmaker van institutionele vernieuwing moet in ere hersteld worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Om die reden, stelt de Duitse journalist en historicus Volker Ullrich in de inleiding van Noodlotstijden van een democratie, ‘kan niemand die zich bezighoudt met de vraag waarom democratieën ten onder gaan om Weimar heen’. Het falen van de republiek is in de ogen van de Duits intelligentsia onverminderd actueel vanwege de veronderstelde kwetsbaarheid van democratieën in het algemeen en de Duitse in het bijzonder. De opmars van de geradicaliseerde Alternative für Deutschland jaagt hen, Ullrich niet uitgezonderd, de stuipen op het lijf. Maar gaat de vergelijking met Weimar wel op?

Gemiste kansen

Naar de mening van Ullrich had het Weimar-experiment met de eerste Duitse democratie ook goed kunnen aflopen. Hij somt een hele reeks in zijn ogen ‘gemiste kansen’ op. De sociaaldemocraten – de SPD was verreweg de grootste partij na het einde van de Eerste Wereldoorlog – hadden de revolutie van 1918/1919 kunnen gebruiken om meer maatschappelijke veranderingen door te voeren. In plaats van socialisatie van sleutelindustrieën zette de SPD het leger in om stakingen met geweld te breken.

Een volgende gemiste kans ziet Ullrich in juni 1922, wanneer de massale steunbetuigingen aan de Weimarrepubliek na de moord op minister van Buitenlandse Zaken Walther Rathenau benut hadden kunnen worden om de aanval op het rechtse anti-republikeinse kamp in te zetten.

Drie jaar laten hadden de communisten door samenwerking met de SPD kunnen voorkomen dat de verstokte monarchist veldmaarschalk Paul von Hindenburg gekozen werd tot rijkspresident. Ook de val van de ‘grote coalitie’ van SPD en midden- en rechtse partijen in 1930, die de facto het einde betekende van de parlementaire democratie, had niet hoeven gebeuren als de betrokken partijen bereid waren geweest compromissen te sluiten.

En zelfs in januari 1933 waren er volgens Ullrich nog mogelijkheden om Hitler af te stoppen. Hij schrijft: ‘Het is een grimmige ironie van de geschiedenis dat de Führer van de NSDAP dankzij schimmig gekonkel de post van rijkskanselier kon gaan bekleden op het moment dat zijn beweging de neergang had ingezet en veel goedgeïnformeerde tijdgenoten hem al hadden afgeschreven.’

Een andere interpretatie

Een boude bewering. Ullrichs minutieuze, zeer leesbare en uitstekend door Alexander van Kesteren vertaalde uiteenzetting van de turbulente, vaak gewelddadige gebeurtenissen laat namelijk ook een andere interpretatie toe. En dat is een interpretatie die het unieke noodlot van het Weimar-experiment op waarde schat – en daarmee elke vergelijking met hedendaagse toestanden in en buiten Duitsland onderuithaalt.

In het complexe krachtenveld van de Weimar-republiek werden de democraten voortdurend belaagd. Uit de verloren oorlog kwamen miljoenen berooide soldaten die graag bereid waren opstandige revolutionairen te lijf te gaan. De grootgrondbezitters en industriëlen spanden samen met nationalisten van uiteenlopende snit om de Rijksdag buitenspel te zetten. De angst voor algemene werkstakingen en burgeroorlogachtige toestanden hield de gemoederen continu bezig.

Hyperinflatie

De miljarden die Duitsland moest opbrengen aan herstelbetalingen aan de geallieerde overwinnaars waren een niet te dragen last – en in 1923 een belangrijke oorzaak van de hyperinflatie. Die pakte desastreus uit voor spaarders, gepensioneerden, ambtenaren, arbeiders en anderen in loondienst. Bezitters, buitenlanders met deviezen en grote industriële bedrijven konden tegen spotprijzen alles kopen wat los en vast zat.

Ullrich beschrijft hoe ook de normen en waarden aan inflatie onderhevig waren: ‘Burgerlijke deugden zoals rechtschapenheid, fatsoen en gemeenschapszin verloren hun betekenis; gewetenloosheid, cynisme en egoïsme deden daarentegen opgeld.’ Stedelingen plunderden groentewinkels en bakkers, anderen trokken met rugzakken naar het platteland om sieraden, schilderijen, tapijten en porselein te ruilen voor voedsel.

 De buitenlandse politiek van Duitsland, met Gustav Stresemann als alom gerespecteerde minister, bleef de hele jaren twintig in het teken staan van verlichting van de herstelbetalingen. Maar incidentele succesjes om de betalingen uit te smeren konden niet verhinderen dat de beurskrach van 1929 juist in Duitsland genadeloos toesloeg. Het aantal werklozen liep snel op tot zes miljoen. De passieve SPD verloor even snel terrein ten koste van de communisten (de KPD), maar vooral de nationaalsocialisten (de NSDAP).

De rijkspresident beschikte dankzij artikel 48 van de grondwet over uitgebreide bevoegdheden noodverordeningen uit te vaardigen en daarmee het parlement te passeren. Hindenburg maakte hiervan vanaf 1930 gebruik door achtereenvolgens de antirepublikeinen Brüning, Von Papen en Von Schleicher tot rijkskanselier te benoemen. Door intriges, persoonlijke animositeit en gebrek aan steun in de bevolking hielden hun presidentiële regeringen maar een paar maanden stand.

Hitler

Intussen stond in de coulissen de geslepen volksmenner Adolf Hitler met zijn goed georganiseerde NSDAP en milities SA en SS klaar om de macht over te nemen. Bij verkiezingen in juni 1932 werd de NSDAP met 37,7 procent veruit de grootste partij in de Rijksdag. Maarschalk Hindenburg zag evenwel korporaal Hitler niet zitten als rijkskanselier, maar deze nam geen genoegen met een ondergeschikte positie in een rechts kabinet.

Op 6 november 1932 waren er opnieuw verkiezingen na het echec van het kabinet-Schleicher. De NSDAP verloor inderdaad, maar bleef met 33,1 procent de grootste partij, op grote afstand gevolgd door de SPD (20,4) en de KPD (16,9 procent). Hindenburg gaf zijn vertrouweling Von Papen de opdracht een nieuwe regering te vormen. Die was al enige tijd in het geheim met Hitler aan het onderhandelen.

Weinigen maakten zich zorgen

De uitkomst op 30 januari was een ‘kabinet van nationale concentratie’, met Hitler als rijkskanselier. Voor de NSDAP trad Hermann Göring aan als minister zonder portefeuille en rijkscommissaris voor Luchtverkeer en Wilhelm Frick als minister van Binnenlandse Zaken. Papen werd vicekanselier en de overige zeven ministers waren partijloos of vertegenwoordigers van kleine (centrum) rechtse partijen. Hitler verzekerde rijkspresident Hindenburg dat hij de grondwet zou respecteren. Hindenburg ging er op zijn beurt van uit dat nieuwe verkiezingen zouden leiden tot een werkbare rechtse parlementaire meerderheid en dat Hitler ‘ingekaderd’ zou worden door het overwicht van de ‘burgerlijke’ ministers.

Het idee dat Hitler onschadelijk gemaakt was door zijn coalitiegenoten, was wijd verbreid. Varianten daarop waren de voorspellingen dat hij vanzelf zijn demagogische retoriek zou inslikken of zijn regering door ruzie zou opblazen. In elk geval maakten weinigen zich begin 1933 grote zorgen. De sociaaldemocraten en vakbonden schortten buitenparlementaire acties op. De communisten riepen wel op tot een algemene staking, maar de animo daartoe onder de arbeiders en werklozen bleek afwezig. Zelfs de joodse organisaties riepen hun achterban op ‘rustig af te wachten’.

Bijna alle instituties en maatschappelijke organisaties bleken bereid zich te schikken naar het nieuwe regime en boden daadwerkelijke steun aan. Ook de buitenlandse diplomaten in Berlijn gaven geen blijk van verontrusting. Onheilspellende geluiden in de pers waren er wel, maar de opluchting overheerste.

Of het nu de erkenning was dat de nationaalsocialisten de belangrijkste politieke kracht in de Duitse republiek waren geworden, of een fatale onderschatting van de doelgerichtheid van de Führer, feit is dat de tijdgenoten in binnen- en buitenland de machtsoverdracht zo niet als normaal, dan toch als onvermijdelijk zagen. Reële alternatieven waren er niet – het Weimar-experiment was mislukt. Ullrichs suggestie dat Hindenburg had kunnen kiezen voor een militaire dictatuur, die de verkiezingen zou uitstellen totdat de economie zou herstellen en Hitler de wind uit de zeilen zou nemen, is een slag in de lucht.

Hitler zelf bleek zijn tegenspelers in het kabinet gemakkelijk de baas. Na de Rijksdagbrand van 28 februari 1933 had hij maar een maand nodig om de grondwet van Weimar definitief buiten werking te stellen. Daarmee werd de regering-Hitler onafhankelijk van de Rijksdag en van het noodrecht van de rijkspresident. Op 7 april werden de gelijke rechten van Joodse inwoners afgeschaft. Op 2 mei werden de vakbondskantoren bezet: het begin van de uitschakeling van de vrije vakbonden. Op 21 juni werd de SPD verboden (de KPD was dat al eind februari). Ook de burgerlijke partijen hieven zich, al dan niet gedwongen, op.

Alles uitgeschakeld

De Franse ambassadeur François-Poncet vatte de toestand eind juli 1933 treffend samen: ‘Alles wat in Duitsland naast de nationaalsocialistische partij bestond is uitgeschakeld, vernietigd, ontbonden, gelijkgeschakeld of geabsorbeerd (…) Hitler heeft met minimale inspanningen het pleit in zijn voordeel beslecht. Hij hoefde maar even te blazen en het bouwwerk van de Duitse politiek stortte als een kaartenhuis in elkaar.’

Als Ullrichs Noodlotstijden van een democratie één ding duidelijk maakt, dan is het dat het verhaal van de Weimar-republiek een uniek historisch drama is, dat zich geen tweede keer zal afspelen.

Volker Ullrich: Noodlotstijden van een democratie. De onstuitbare ondergang van de Weimarrepubliek, De Arbeiderspers, 480 pagina’s, € 27,99

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het verhaal van de Weimar-republiek is een uniek historisch drama, dat zich geen tweede keer zal afspelen verscheen eerst op Wynia's Week.