En de hamvraag: krijg ik waar voor m’n geld.

Om de juiste keus te maken heb je informatie nodig. Dat is onontbeerlijk en volstrekt normaal. Dankzij informatie bestaan de vergelijkingssites voor bijvoorbeeld gas en stroom en zorgverzekeringen.

Zwart

Maar niet iedereen denkt er zo over. Welkom in de wondere wereld van de pensioenen. De pensioenwereld is een van oudsher afgesloten reservaat waar voor werknemers en gepensioneerden niets te kiezen is. Hier leeft de geest van Henry Ford. U kunt elke kleur auto kiezen die u wilt, zolang het maar zwart is.

Dat was Ford een eeuw geleden.

Wie bij zijn werkgever voor een pensioen spaart komt doorgaans verplicht uit bij het pensioenfonds voor de bedrijfstak van z’n baas of de eigen onderneming. Je kunt niet een keertje op proef een pensioen van een ander fonds proberen.

Maar verandering is onderweg. Niet dat er concurrentie komt. Wel dat er sprake is van het begin van een historische omwenteling. De meeste pensioengerechtigden hebben of krijgen binnenkort een persoonlijk pensioenpotje.

Je kunt niet bij dat kapitaaltje en je pensioen wordt nog steeds collectief belegd, maar je krijgt wél meer informatie én dus meer inzicht in het beheer van je pensioenpotje. Met dank aan de Wet toekomst pensioenen en de financiële waakhond AFM, de Autoriteit Financiële Markten.

Maar nu is er gedonder. De AFM wil dat pensioenfondsen u openheid van zaken geven. Ze moeten u jaarlijks individueel informeren hoeveel premies uw werkgever en u hebben betaald. Wat het rendement was op uw persoonlijk pensioenkapitaal. En welke kosten het pensioenfonds heeft gemaakt voor het beheer van uw pensioen, de beleggingen en de aan- en verkoopkosten op de financiële markten.

Kosten vreten

De verlangens van de AFM zijn niet verrassend, wel logisch. Niet verrassend: de AFM hamert al jaren op het belang van lage kosten. Want kosten vreten aan het rendement, elk jaar weer. Toch leidde een besloten AFM-bijeenkomst met de pensioenwereld over het individuele kostenplaatje van de pensioenen tot een ‘verhitte discussie’, zei de AFM zelf. Inmiddels zit men in de beste poldertradities om tafel met het ministerie van Sociale Zaken.

Steigert de pensioenwereld? Maar waarom? Meer informatie is logisch. Op het moment dat de pensioenwereld uw pensioen persoonlijk maakt, wil je ook persoonlijk weten wat er met jouw pensioenkapitaal gebeurt. Dan volstaat het niet meer om de kosten (uitgebreid) in een jaarverslag op te nemen. Hoeveel deelnemers lezen dat? Je wilt als deelnemer zelf zien: krijg ik waar voor m’n geld. Boter bij de vis, bedragen per deelnemer.

Iedereen wint…

Daar komt nog eens bij dat het persoonlijke pensioenpotje de uitkomst is van onderhandelingen tussen politici, werkgeversorganisaties en vakbonden. De laatste twee zijn de dominante beslissers in de besturen van de pensioenfondsen.

Zij hebben het nieuwe pensioenproduct aan de verplicht aangesloten deelnemers ‘verkocht’ als het ei van Columbus. Met verkocht tussen aanhalingstekens, want individuele deelnemers hadden geen zeggenschap. Iedereen ging erop vooruit, was het credo.

Dat bleek niet moeilijk, want de pensioenfondsen hebben het grootste deel van hun reserves uitgedeeld aan de deelnemers. Kassa.

Vertrouw ons

Het kennelijke verzet van (mogelijk slechts een deel van) de pensioenwereld roept de vraag op: snapt men zelf wel wat de consequenties zijn van het persoonlijke pensioenpotje?

Decennialang gaven pensioenfondsen hun deelnemers simpelweg een toezegging over het latere pensioen en verder was het: vertrouw ons maar en gaat u rustig slapen. Nu wordt het pensioen een prestatiecontract. Het pensioenfonds moet presteren, want de uitkomsten staan niet meer vast. Het fonds moet hard werken om de betaalde premies als beste te beheren en te beleggen.

Het bokkige gedrag is des te onbegrijpelijker omdat het om zulke kolossale bedragen gaat. Voor ieder persoonlijk. En voor Nederland. Samen hebben de Nederlandse pensioenfondsen een belegd vermogen van 1.961 miljard euro. Dat is bijna anderhalf keer de omvang van de Nederlandse economie.

Maar ook de kosten zijn niet voor de poes. Het adviesbureau Bell, dat jaarlijks onderzoek doet, kwam onlangs met voorlopige resultaten over 2025 op basis van tien van de grootste pensioenfondsen, waaronder ABP en Zorg en Welzijn. Op basis daarvan becijfert Bell een kostenplaatje voor de pensioenwereld van 9,2 miljard euro. Dat valt 100 miljoen euro lager uit dan in 2024.

Wanneer krijgt wanpresteren gevolgen?

Bedenk ook: deze kosten zitten soms versleuteld in de pensioenpremies. Of ze worden, deels of geheel, in mindering gebracht op uw rendement. En deze kosten komen jaarlijks terug. In goede én in slechte tijden.

En in de ‘euforie’ van de uitgedeelde reserves is niet tot iedereen doorgedrongen dat 2025 een slecht jaar was. Bell becijfert voor de tien onderzochte grote fondsen een (naar het beheerd vermogen gewogen) gemiddeld beleggingsverlies van 2,7 procent.

Er komt straks meer informatie, meer vergelijkingsmateriaal en dus meer vergelijkbaarheid tussen pensioenfondsen. Dan wordt zichtbaar wie puik presteert en wie niet. En hoe lang het duurt voordat wanpresteren gevolgen heeft.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een persoonlijk pensioenpotje? Dan moet de pensioenwereld ook met de billen bloot over de individuele kosten verscheen eerst op Wynia's Week.

Je stuurt de conclusies naar de media. Bingo. Aandacht.

Arm en rijk

Zo doen lobby’s dat. Zo deed het Centraal Planbureau (CPB) dat vorige week met een eigen enquête over de hoogte van de belastingtarieven op erfenissen en schenkingen. Conclusie: er is brede steun voor hogere erfbelastingen.

De uitkomsten zijn niet verrassend, de enquête zelf wel.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) peilt al jaren de opvattingen over maatschappelijke onderwerpen. Het CPB gebruikte voor zijn onderzoek hetzelfde panel als het SCP. In de antwoorden die het SCP krijgt op sociaaleconomische vragen zitten een paar constanten. Een is: Nederland houdt niet van de verschillen tussen arm en rijk.

Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen zette het SCP vorig jaar vier trends in zijn peilingen tussen 2008-2025 op een rijtje. Een daarvan is economische achteruitgang. Dat ‘draait om het gevoel dat de verdeling van middelen en kansen oneerlijk is geworden. Mensen missen solidariteit en rechtvaardigheid in beleid, ervaren dat werken niet loont en zien een groeiende kloof tussen rijk en arm.’

Dus wat krijg je als je mensen vraagt naar hogere erfbelastingtarieven? Brede steun, zoals het CPB bijna triomfantelijk noteert.

Populistisch vaarwater

De uitkomsten liggen zo voor de hand dat de vraag is: waarom doet het CPB dat? Het instituut staat naar eigen zeggen voor beleidsrelevant onderzoek. ‘We vertalen wetenschappelijke kennis naar begrijpelijke informatie voor beleidsmakers en de Nederlandse samenleving.’

Met publiekspeilingen drijft het CPB heel ver af van zijn opdracht. Daarmee komt het Planbureau in politiek, en in dit geval ook populistisch vaarwater. Dom.

Het CPB is een cruciale schakel in de jaarlijkse begrotingsvoorbereiding. Daarom moet het CPB rolvast zijn. Geen meningen. Ramingen. Anders word je een politiek geïnspireerde denktank op kosten van de belastingbetaler. Einde mandaat.

Ongelijkheid? Bah

Al langer heb ik de indruk dat het CPB de analyses aandraagt die tot een ogenschijnlijk onvermijdelijke uitkomst leiden: een hogere heffing op (nagelaten) particuliere vermogens om de ongelijkheid te bestrijden. Twee maanden geleden publiceerde het CPB een studie naar de belastingdruk op vermogens. Ook hierin werden erfenissen en schenkingen van mensen met de hoogste vermogens aangemerkt als drijvende kracht achter ongelijkheid.

Kleine stap van ongelijkheid naar onrechtvaardigheid. Naar afschuw. En dus overheidsingrijpen. De voorzet is van het CPB, politici hoeven de bal alleen maar in te koppen.

De publicaties effenen de weg voor de politieke lobby die vermogens zwaarder wil belasten. Dat zag je eerder bij de voorgenomen verhoging van de vermogensheffing in box 3, die de Tweede Kamer ongedaan heeft gemaakt. Je ziet het in het krampachtig ambtelijk vasthouden aan de heffing op fictieve vermogenswinst. Waarom? Geldhonger. De fiscus loopt miljardenopbrengsten mis bij een wijziging.

Het duo geldhonger en ongelijkheidsafschuw bonst nu ook op de poorten van het Binnenhof. In zijn haast om een minderheidskabinet op de bordes te krijgen vóór de gemeenteraadsverkiezingen van maart ging D66-leider Rob Jetten akkoord met afspraken in de D66-VVD-CDA coalitie voor hogere defensie-uitgaven, hogere lasten (vrijheidsbijdrage) en besparingen op de sociale zekerheid.

Miljardengat

Het kabinet wilde bovendien een sociaal akkoord met vakbonden en werkgevers. Helaas. De bonden pikken geen sociale besparingen. De werkgevers sloten zich daarbij aan. Een miljardengat dreigt. Uiterlijk 1 september moet de Miljoenennota 2027 in concept naar de Raad van State voor het verplichte advies.

Hoe moet het gat gedicht worden? Afgelopen zaterdag nam minister van Sociale Zaken Hans Vijlbrief (D66) stelling in Het Financieele Dagblad. Als er een sociaal akkoord komt, maar de besparingen niet worden gehaald, mag een hogere belasting op vermogens (spaargeld, beleggingen, eigen huizen?) geen taboe zijn.

Daarmee zou hij de steun verwerven van de FNV, die bij monde van voorzitter Hans Spekman pleit voor hogere belasting op vermogens en/of bedrijfswinsten. En omdat de PRO-fractie in de Tweede Kamer alles goed vindt als de FNV het goed vindt, gloort ook een parlementaire meerderheid.

Probleem: belastingen zijn het domein van VVD-minister van Financiën Eelco Heinen. De VVD heeft bij de formatie juist extra vermogensheffingen in de ban gedaan.

Illusie armer

Hoe sterk staat Heinen nog? Vijlbriefs ‘partijchef’ Jetten zei vrijdag op zijn persconferentie: wellicht komt er bij een sociaal akkoord een aanpassing van de begroting zoals ze die in potlood hebben ingetekend bij het coalitieakkoord.

‘In potlood’? Dat is zo weggegumd. En ‘ze’? Jetten was er niet bij…?

Wie dacht dat Nederland een stabiel kabinet had gekregen is een illusie armer. De formatieonderhandelingen die tot het kabinet-Jetten hebben geleid zijn nooit afgesloten. Ze duren voort. Het kabinet regeert én het formeert. Dat laatste hindert stabiel beleid en leidt tot hogere belastingen, een hoger financieringstekort of beide om aan de verlangens van de FNV en de linkse oppositie te voldoen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zo scoort links: het CPB geeft een voorzet voor hogere belastingen op vermogen, minister Vijlbrief kopt ‘m in en de VVD staat erbij en kijkt ernaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Wilt u minder welvaartsgroei? Toets dan een twee.

De economie heeft geen callcenter, maar Nederland heeft wel burgers en een regering en als het aan hen ligt is de keuze eenvoudig: meer welvaart. Burgers willen graag meer te besteden hebben, bedrijven willen meer afzet en de overheid roomt het af want de meeste politici willen liever méér geld uitgeven dan minder. Het kabinet-Jetten streeft bijvoorbeeld naar een jaarlijkse structurele economische groei van 1,5 procent.

Maar de basis van onze welvaartsgroei is smal en wordt mede als gevolg van overheidsbeleid eerder smaller dan breder.

Overheid rukt op

Vorige week kwam statistiekbureau CBS met nieuwe gegevens over de economische gang van zaken in 2025. Tot op twee cijfers achter de komma nauwkeurig becijferde het CBS de bronnen van de economische groei. De uitkomsten zijn een perfecte illustratie van drie belangrijke economische trends die, helaas, niet in ons voordeel werken.

Het goede nieuws was al bekend: 1,7 procent economische groei in 2025. Het CBS ontleedt hoe de groei tot stand is gekomen. Wat blijkt? De groei wordt in belangrijke mate tot stand gebracht door overheidsbestedingen.

De overheid was verantwoordelijk voor meer dan een kwart van de economische groei (0,46 procentpunt om precies te zijn). De ondernemingen die producten van Nederlandse makelij uitvoerden hadden een nog net iets grotere bijdrage: 0,48 procentpunt.

Het scheelt niet veel. Nederland is al bijna het land waarin de overheid de drijvende kracht is van economische groei. Dat is een ongewenste trend. Daarover verderop in m’n column nog wat meer.

Uit de CBS-analyse komen nog twee andere trends naar voren. De eerste is het essentiële belang van het exporterende bedrijfsleven. Zowel de uitvoer van goederen als van diensten (denk aan ICT). De exportsector leverde vorig jaar meer dan de helft van de welvaartsgroei.

Landbouw zorgenkind

Welke export levert het meeste op? Om te beginnen: alles wat Nederland zelf produceert. Het CBS noemt landbouw en machines. Bij machines denk ik onmiddellijk: chipmachinefabrikant ASML. Profijtelijk, maar niet geruststellend. De groei van ASML loopt vrijwel permanent gevaar door Amerikaanse restricties op leveringen aan China. Terwijl de Verenigde Staten zijn ‘eigen’ bedrijven, zoals Nvidia, dat geheugenchips produceert die iedereen wil hebben (AI), geen strobreed in de weg legt.

Landbouw? Ook een zorgenkind. Houden de stikstofplannen van het kabinet eigenlijk wel rekening met de bijdrage van de sector aan export en economische groei?

Te duur

De minste bijdrage aan de economische groei komt van de producten die Nederland doorvoert. Ze komen binnen in de havens van Rotterdam en Amsterdam en op Schiphol en worden verscheept naar omringende landen. De volumes zijn groot, maar de waarde die Nederland toevoegt is minimaal.

Wat wél waarde toevoegt is de export van bijvoorbeeld de energie-intensieve chemische industrie in Rotterdam. Of de productie van staalbedrijf Tata Steel in IJmuiden.

Daarvoor geldt: Nederland prijst zichzelf uit de markt met hogere energiekosten dan België en Duitsland. Het kabinet-Jetten wil wel helpen, maar niet nu, niet volgend jaar, pas in 2028. De industriële basis loopt gevaar verder af te kalven. Bedenk: wat weg is, komt niet snel meer terug.

De ‘industrie in de knel’ is onderdeel van de tweede trend die uit de CBS-cijfers oprijst. De trend van het afhaken. De investeringen van bedrijven en de uitgaven van consumenten droegen weinig bij aan de groei. Wat is er aan de hand met Nederland?

De besteedbare inkomens stegen vorig jaar wel, de werkloosheid is relatief laag, maar de inflatie is mede als gevolg van de gestegen energiekosten wel hardnekkig.

Het lijkt wel alsof Nederland murw geslagen is door doemscenario’s waarin angst voor de toekomst centraal staat, angst die bestreden moet worden door doelen te stellen. Klimaatdoelen. Stikstofdoelen. NAVO- en defensiebegrotingsdoelen.

Plansocialisme

Van daaruit is het een kleine stap terug naar de eerste trend: de steeds dominantere rol van de overheid. Want voor de verwezenlijking van deze doelen stapt de overheid de publieke arena in. Er komt een overlegtafel. Aan tafel maken belangengroepen een plan. Zo laten ze zien: kijk maar, de plannen hebben draagvlak. De uitvoering, de regie én de controle komen als vanzelfsprekend in handen van de overheid en gelieerde onderzoeksinstituten en scheidsrechters.

Het plan, eenmaal in beweging, kan niet worden gestopt.

Met zoveel doelen en zoveel plannen is Nederland op weg een plan-socialistisch land te worden plus de economie die daarbij hoort.

Vadertje staat

De coronapandemie waarbij de overheid schijnbaar achteloos tientallen miljarden euro beschikbaar stelde aan bedrijven heeft het proces van plansocialisme versterkt. ‘Vadertje staat’ als heilsoldaat. Het prijsplafond voor gas en stroom in 2023 na de prijspiek na Poetins inval in Oekraïne was een variant daarop.

De staat als heilsoldaat is niet de oplossing die Nederland als sociale markteconomie moet kiezen. Kiezers stemmen juist níet massaal op partijen die de collectieve sector een dominerende rol in de economie willen geven. Nederland stemt op middenpartijen, op liberaal(rechtse) partijen en op rechtse partijen. Maar wat krijgt de burger? Een planeconomie. Plús de oplopende collectieve lastendruk van belastingen en premies om de plannen te betalen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Overheid grijpt dominerende rol in de economie. Maar ‘Vadertje staat’ als heilsoldaat is foute boel verscheen eerst op Wynia's Week.

Defensie krijgt tot 2035 gaandeweg 19 miljard euro per jaar extra te besteden. Meer rekruten, meer oefenterreinen, meer kazernes, meer wapensystemen en munitie.

Innovaties aanjagen

Maar minister Dilan Yeşilgöz (VVD) en staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) gaan nog een stap verder. Ze gaan op de ondernemende toer. Defensie investeert zelf kapitaal in bedrijven voor de ‘moderne’ oorlog: van chips tot kunstmatige intelligentie (AI). Er komt bijvoorbeeld een afdeling die innovaties van bedrijven moet aanjagen.

De nieuwe Defensiemissie roept vragen op. Politieke vragen. En vragen over nut en noodzaak, waarover straks. Ook over de Haagse rolverdeling. Met zijn missie als geldschieter van bedrijven gaat Defensie concurreren met Economische Zaken en Klimaat (EZK). Dat is van oudsher het ‘ministerie van het bedrijfsleven’ inclusief een gereedschapskist vol subsidie- en steunregelingen.

Wat doet Defensie inmiddels als durfkapitalist? Overheidskapitaal investeren in veelbelovende bedrijven. De uitbreiding van fabrieken mede bekostigen. Netwerken in de technologiesector. Sleutelbedrijven overeind houden.

Zo’n sleutelbedrijf is scheepswerf IHC (Kinderdijk). IHC is een belangrijke toeleverancier van de Franse Naval Group voor de bouw van vier onderzeeboten voor de Koninklijke Marine. Na een reddingsoperatie en jaren kwakkelen lijkt IHC er bovenop te komen. Op verzoek van de eigenaar, de Rotterdamse investeringsmaatschappij HAL, gaven de ministeries van Defensie en Economische Zaken financieringsgaranties. Defensie voor 6 miljoen euro, EZK 24 miljoen.

Wie weet heeft ook scheepswerf Damen in Vlissingen, de grootste Nederlandse marinewerf, straks steun van Defensie nodig nu de grote opdracht voor zes Duitse marineschepen is geschrapt.

Chips en AI

Ook voor ‘nieuwe’ industrie trekt Defensie de portemonnee. Begin maart stond minister Yeşilgöz op een podium in Eindhoven waar de start werd gevierd van de bouw van een proeffabriek voor fotonische chips. Deze energiezuinig chips moeten meer rekenkracht bieden aan datacenters die met AI-modellen werken. Defensie betaalt 20 miljoen euro, Economische Zaken 86 miljoen.

Het was niet de eerste AI-gerelateerde investering van Defensie. Vorig jaar staken Defensie en Economische Zaken samen 70 miljoen euro in een zogeheten AI-fabriek in Groningen. Daarvan komt 30 miljoen voor rekening van Defensie. ‘AI verandert oorlogsvoering nu al, elke dag weer’, verkondigde toenmalig staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) van Defensie. ‘Het zet dronebeelden om in algoritmes. Het is kortom onmisbaar om tegenstanders telkens één stap voor te blijven.’

Netwerken rond Eindhoven

Bij deze twee projecten zal het waarschijnlijk niet blijven. In de binnenkort verwachte beleidsnota over Defensie en de industrie zullen er wel meer staan vermeld.

Defensie is namelijk samen met drie andere ministeries ook toegetreden tot een exclusieve netwerkclub: de Semicon Board NL. Semicon is de Engelse benaming voor halfgeleider. Chips, zeg maar. In deze club praten prominenten uit de chipindustrie rondom Eindoven/Nijmegen. Onder hen topmanagers van chipmachinefabrikant ASML, industrieconcern VDL en chipfabrikant NXP. De Board wil naar eigen zeggen de Nederlandse halfgeleiderindustrie uitvergroten.

De meeste concrete impact van de Defensiemiljarden op de industrie zit ‘m in een trits van samenwerkingen die de afgelopen weken zijn aangekondigd.

Vorige week maakte het ministerie afspraken voor de medefinanciering van de uitbreiding van Thales Nederland in Hengelo. Thales produceert daar radarsystemen. Thales’ moederbedrijf is Frans, maar Nederland bezit 1 procent van de aandelen van de Nederlandse dochter. Thales Nederland is daarom een staatsdeelneming. Hoeveel geld met de uitbreiding is gemoeid houdt Defensie vooralsnog geheim.

Kruisraketten

Bijna twee maanden geleden sloten Defensie en onderzoeksinstituut TNO een overeenkomst om TNO-uitvindingen commercieel te ontwikkelen. Er zijn al drie projecten aangewezen. Volgens Het Financieele Dagblad legt Defensie hiervoor miljoenen op tafel.

De meest recente én heel grote investering is de levering van kruisvluchtwapens aan Oekraïne. Nederland bestelt voor 250 miljoen euro zevenhonderd kruisraketten bij Destinus, een Zwitsers-Nederlands bedrijf dat ook in Hengelo een fabriek heeft. Vervolgens worden ze verscheept naar Oekraïne.

Dat het Defensie menens is blijkt ook uit het plan om dit najaar een eigen innovatie opschalingsautoriteit te lanceren. Deze afdeling moet, zo beloofden de bewindslieden in een recente brief aan de Tweede Kamer, ‘hoogtechnologisch onderzoek’ en de ontwikkeling van ‘hoogtechnologisch defensiematerieel’ stimuleren. Kortom: financier en investeerder worden.

Gevaarlijk

Zo ontwikkelt Nederland een politiek-militair-industrieel complex van onderling verbonden bedrijven, geldstromen, topmanagers, lobby’s, militairen en politici. Dat is een begrijpelijke, maar ook gevaarlijke ontwikkeling. Begrijpelijk omdat de Nederlandse defensie-industrie als gevolg van jarenlange bezuinigingen ten tijde van de Rutte-kabinetten was gereduceerd tot een lilliputter. Er is het nodige in te halen.

De gevaren zijn echter legio. De uitgavenuitbarsting kan een klassiek voorbeeld worden van geld dat achter projecten aanjaagt. De vraag of uitgaven nuttig en noodzakelijk is, is dan het eerste slachtoffer. Bovendien heeft Defensie geen sterke reputatie op het gebied van bedrijfsvoering. De Algemene Rekenkamer was onlangs uitgesproken kritisch. Pas recent adresseert Defensie bijvoorbeeld de fraude- en corruptierisco’s die gepaard gaan met de bestedingseruptie.

Private winsten?

En wie profiteert van de overheidsinvesteringen? Kruisvluchtwapenproducent Destinus wil bijvoorbeeld naar de effectenbeurs. Dan is een miljoenenopdracht een mooie opsteker om nieuwe beleggers te lokken. Het oogt ook als: publieke kosten, private winsten.

Het grootste en urgente gevaar is politiek. Wie controleert het militair-industrieel complex, dat zich om veiligheidsredenen graag voorstaat op vertrouwelijkheid en een gebrek aan openbaarheid?

Wynia’s Week schiet altijd raak en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie smijt met miljarden en spint een web van kapitaal, belangen en lobby’s. Wie gaat dat controleren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor je het weet krijg je een haasje-over van stijgende prijzen, stijgende lonen enzovoort.

Miserabel

Elke regering heeft er daarom belang bij om zich maximaal in te spannen om inflatie én inflatieverwachtingen van burgers en bedrijven te beteugelen. De praktijk is anders. En dat is zeker nu de inflatie sprongsgewijs oploopt een miserabele gewaarwording.

In mei waren de prijzen van consumentengoederen en -diensten 3,5 procent hoger dan een jaar eerder, becijfert statistiekbureau CBS. In april was ‘t 2,8 procent. En dát was al aan de hoge kant. De Europese waakhond tegen inflatie, de Europese Centrale Bank, streeft bijvoorbeeld naar een inflatie van rondom 2 procent.

Economische schokken

De oorzaak van de inflatiesprong ligt in het Midden-Oosten. De blokkade van de Straat van Hormuz. Maar er is méér dan stijgende olieprijzen. Ook producten en diensten die nauw verweven zijn met olie en gas, van kunstmest en voeding tot vliegtickets, zijn meteen duurder geworden.

Alle hens aan dek, zou je zeggen. Niet alleen bij de ECB in Frankfurt die vorige week de rente met een kwartprocent heeft verhoogd tot 2,25 procent. Maar óók in Den Haag.

Bij de oorzaken van inflatie gaat het doorgaans om prijsstijgingen die voortvloeien uit economische schokken, zoals afgeknepen aanbod van gas in 2021/’22 rond de inval van Poetin in Oekraïne. Of er is sociaaleconomische inflatie: vakbonden halen looneisen binnen om de koopkracht op peil te houden.

Politieke inflatie

Maar er is nog een oorzaak. Eentje die meestal ongenoemd blijft. Politíeke inflatie. Dat zijn prijsverhogingen die veroorzaakt worden door politieke maatregelen. Door regeringsbeleid. Ook in de huidige inflatiestijging speelt dat een rol.

De eerste bron van politieke inflatie is het Nederlandse begrotingsbeleid. Dat is een permanente aanjager van economische spanningen die tot inflatie leiden. Ook het kabinet-Jetten maakt zich daaraan schuldig. Het kabinet geeft meer geld dan er aan belastingen en premies wordt geïncasseerd.

Koppel dat begrotingstekort aan de spanning op de arbeidsmarkt en je ziet dat de schaarste aan mankracht vanzelf de lonen opdrijft. En dus ook de prijzen van diensten, want veel diensten worden niet uitgevoerd door robots of AI, maar door mensen.

De tweede vorm van politieke inflatie zie je in de loonstijgingen in de publieke sector, zoals de rijksoverheid, en in de sectoren die voor hun inkomsten (deels) afhankelijk zijn van de overheid, zoals de gezondheidszorg.

Het vorige kabinet wilde de rijksambtenaren op de nullijn zetten. De ambtenaren voerden actie. Het resultaat? Het kabinet-Jetten ging akkoord met een loonsverhoging van 2,7 procent plus eenmalige uitkeringen van tussen de 1.000 en 1.400 euro. Gefeliciteerd, maar het zorgt wel voor politieke inflatie.

De derde exponent van politieke inflatie zijn lastenverhogingen. Dit jaar is bijvoorbeeld de BTW op overnachtingen van 9 naar 21 procent opgeschroefd. De lastenverhogingen hebben maar één doel: inkomsten voor de overheid om het begrotingstekort te dempen.

Goede bedoelingen

De verhogingen komen in vele varianten, soms met goede bedoelingen die juist het tegendeel bereiken van wat de bedoeling was. Hogere accijnzen op benzine, op tabaksproducten en hogere belastingen op gokken zijn voorbeelden van goed bedoeld ontmoedigingsbeleid met averechtse uitwerking. Mensen gaan dan de grens over om te winkelen. Of ze stappen over naar een buitenlandse goksite. In de categorie goede bedoelingen komen er ook een suikertaks en een vliegtaks.

Klimaatpolitiek en veiligheidspolitiek brengen ook politieke inflatie met zich mee. Om een deel van de hogere defensie-uitgaven te bekostigen verhoogt het kabinet de sociale lasten voor werknemers en werkgevers. Wat gebeurt er dan? Betalen de werknemers dat zelf door hun looneisen te matigen? Of neemt de werkgever de hogere lasten voor zijn rekening door wat winstmarge op te offeren? Dat is mogelijk, maar het ligt meer voor de hand dat bonden hogere lonen eisen en dat werkgevers prijzen verhogen, zeker als de inflatie toch al oploopt.

Geniepig

Ook klimaatpolitiek is een bron van inflatie. In 2028 is de invoering van de Europese CO2-heffing voorzien voor consumenten (zogeheten ETS2). Deze belasting is in 2005 al is ingevoerd voor de industrie. Consumenten betalen de heffing niet zelf. De leveranciers van aardgas, benzine en diesel berekenen het door in de prijs.

Hoeveel dat wordt is onduidelijk. Het kan zomaar driehonderd euro extra kosten voor een gemiddeld huishouden. Plús de BTW daarop. Dat is de meest geniepige vorm van politieke inflatie. Bovenop verhoogde accijnzen en heffingen komt altijd nog weer BTW. De overheid incasseert niet één verhoging, maar twee.

Troost

Doet de overheid dan helemaal niets om de inflatie te remmen? Jawel. De accijns op benzine blijft dit jaar nog laag. Soms is er ook geen politieke inflatie, maar déflatie, oftewel: een prijsdaling. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de premies voor de zorgverzekeringen. Omdat het eigen risico niet verlaagd wordt, maar juist wordt verhoogd, dalen de zorgpremies.

Dat is een welkome, maar schrale troost in tijden van oplopende politieke inflatie.

Menno Tamminga praat u iedere dinsdag in Wynia’s Week bij over actuele economische ontwikkelingen. Bent u al betalend abonnee van Wynia’s Week? Zo maakt u onze unieke formule mogelijk. Hartelijk dank!

Het bericht Geschrokken van de hogere inflatie? Dat is niet alleen de olieprijs. Het kabinet weet ook van wanten, met politieke inflatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij heeft veertien kinderen bij vier verschillende vrouwen. Een van hen is als baby overleden.

Hij heeft de ‘verkeerde’ vrienden. Kijk alleen maar naar zijn soms gespannen relatie met president Donald Trump. Musk was de grootste sponsor van de herverkiezingscampagne van Trump in 2024. Hij spendeerde volgens The Washington Post, overigens eigendom van miljardair Jeff Bezos (Amazon), in dat jaar 288 miljoen dollar aan politieke campagnes.

Anti-immigratie

Als eigenaar van berichtenplatform X (voorheen twitter) verspreidt hij zijn foute denkbeelden aan zijn meer dan 240 miljoen volgers. Hij steunt via X ook andere foute types. En hij mengt zich in de binnenlandse aangelegenheden van andere landen door partijen te steunen met anti-immigratie-standpunten.

En maakte hij op een bijeenkomst na de inauguratie van Trump niet een zwaai naar het publiek die voor sommigen op een nazigroet leek? Ja, die Musk.

Hij is ook waanzinnig rijk. Hij was al de rijkste man op aarde (aandelen Tesla en SpaceX). De geslaagde beursgang afgelopen vrijdag van SpaceX heeft zijn vermogen tot meer dan 1000 miljard dollar opgestuwd. Leuk voor hem, maar de vermogensongelijkheid wordt er nog scherper door. Weer fout.

Deze Musk was afgelopen donderdag via satelliet aanwezig in de Brabanthallen op het podium van het jaarlijkse techfeestje van ASML, de chipmachinefabrikant in Veldhoven. ASML is het paradepaardje van de Nederlandse én de Europese techindustrie. Het bedrijf, lang geleden een dochter van Philips, is feitelijk monopolist in de productie van geavanceerde machines waarmee anderen chips maken.

ASML is daardoor al enkele jaren het middelpunt van geopolitieke strijd. Want chips zijn een onmisbare grondstof voor consumentenproducten, voor defensie en voor de digitalisering van de samenleving.

Musk live bij ASML. Wow. ‘s Werelds meest succesvolle ondernemer en ASML-topman Christoph Fouquet op één podium. Een dag later ging SpaceX naar de beurs, dus opvallend dat Musk dat optreden in zijn agenda had gezet en nakwam.

Bezwaar

Toch maakten sommige ASML-medewerkers op interne discussieplatforms bezwaar tegen de aanwezigheid van Musk, meldde het Eindhovens Dagblad vorige week. Want ja, foute man.

Verbijsterend.

De oppositie tegen Musk geeft geen blijk van nieuwsgierigheid en het verlangen naar open gedachtenuitwisseling. Dat zouden juist de basiskenmerken moeten zijn van voor mensen die samenwerken om de volgende generatie chipmachines te bouwen.

De voor de hand liggende vraag is: wat deed Musk op die ASML-techtop?

Musk en Fouquet zijn geen mannen die gezellig wat kletsen voor een zaal vol ASML-mensen. Musk zat daar met een bedoeling. Hij werkt namelijk aan een kolossale fabriek voor chips in Texas, zijn thuisstaat. Terafab heet de fabriek. Een onbekend deel van de opbrengst van de beursgang, die SpaceX ruim 75 miljard dollar (65 miljard euro) oplevert wordt in Terafab geïnvesteerd.

Het complex bestaat alleen nog op de tekentafel, maar SpaceX en Musk zijn al druk aan het lobbyen voor toestemming én belastingvoordelen.

Autonomie

De fabriek is een samenwerking van Tesla, SpaceX en Intel. De laatste naam is interessant omdat president Trump Intel vorig jaar steunde met een kapitaalinjectie. Daardoor bezit de overheid 9,9 procent van de aandelen.

De Terafab-fabriek past perfect in zijn streven naar Amerikaanse industriële autonomie. Op dit moment zijn de grootste producenten van chips gevestigd in Taiwan en Zuid-Korea. Deze samenwerking heeft dus ook geopolitieke kanten.

Te zijner tijd moet Terafab chips gaan produceren voor Tesla, SpaceX en mogelijk anderen. In het prospectus voor SpaceX-beleggers valt de naam Terafab 51 keer.

Om die chips straks te maken heeft Musk de machines nodig die ASML kan leveren. Daarom was hij daar op het podium én daarom gaf ASML hem natuurlijk graag de gelegenheid om zijn plannen uit te leggen.

Kassa

ASML zal direct van profiteren van de dadendrang van Musk. NRC-journalist én ASML-insider Marc Hijink schatte vorige week dat een vijfde van de investeringskosten van een nieuwe fabriek besteed worden aan de machines van ASML. Met de bouw van de eerste fase van Terafab is 55 miljard dollar gemoeid. Dat bedrag loopt naar 119 miljard dollar als de plannen volledig worden uitgevoerd.

Kortom: het zou zomaar kunnen dat Musk straks in Veldhoven op de stoep staat en zegt: doe mij voor 11 miljard dollar (9,5 miljard euro) machines. Mogelijk later nog eens. Nu draait ASML een jaaromzet van bijna 33 miljard euro.

Overheidssteun

Twee jaar geleden legde het demissionaire vierde kabinet-Rutte 1,73 miljard euro op tafel voor de verdere ontwikkeling (onderwijs, woningbouw, infrastructuur) van Eindhoven en de techindustrie (Brainport). De rijksbijdrage was een goedmakertje. Het kabinet had eerder tot chagrijn van ASML de Amerikaanse restricties geaccepteerd op de export van de nieuwste chipmachines aan China.

De steun van de overheid komt ASML indirect ten goede. Als Musk zijn woorden omzet in daden levert hij een directe bijdrage aan de groei van ASML én van Brainport die de steun van de overheid verre overtreft. Dat eigen ASML-medewerkers zo’n klant willen cancelen is van de zotte.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Elon Musk cancelen is van de zotte. Hij kan meer bijdragen aan het succes van ASML dan de Nederlandse overheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Steeds minder bedrijven in Nederland gaan failliet. De cijfers over de aantallen fluctueren van maand tot maand, maar over een langere periode is de trend duidelijk. Omlaag.

In april gingen volgens statistiekbureau CBS 293 bedrijven op de fles. Dat waren er 39 minder dan een jaar geleden, een afname van 12 procent. Het waren er acht minder dan in maart 2026.

In bedrijfstakken met veel relatief kleine ondernemingen zie je de meeste faillissementen, zeker als ze ook nog eens conjunctuurgevoelig zijn. Transport, bouw, horeca en detailhandel.

Banken- en eurocrisis

Het aantal bedrijven in Nederland groeit, daarom zijn de absolute cijfers over faillissementen nuttig, maar ze geven weinig inzicht. Het CBS heeft daarom ook een andere maatstaf ontwikkeld: het aantal faillissementen per 100.000 actieve bedrijven. De faillissementsgraad.

De statistiek is begonnen in 2015. De piek ligt in maart 2015. Dat was in de nasleep van de banken- en eurocrisis. De faillissementsgraad was toen 27,9.

De economie is vervolgens uit het dal geklommen. Het aantal faillissementen daalden. Dat was het meest spectaculair tussen 2020 en 2022 in de coronacrisis. De overheid steunde het bedrijfsleven met tientallen miljarden euro’s om een economische neergang te beperken. In augustus 2021 stond de faillissementsgraadmeter op het laagste punt ooit: 3,4.

Na het aflopen van de steunmaatregelen was er vanzelfsprekend een stijging. Bedrijven die met steun konden overleven, gingen alsnog onderuit. Economen hebben daar een mooi woord voor bedacht: zombiebedrijven. Op sterven na dood, maar nog steeds economisch in leven. De faillissementsgraad begon weer snel te stijgen naar een piek van 11,3 in juli 2023. Inmiddels (april 2026) is de stand 7,9.

Minder faillissementen betekent: minder onbetaalde vorderingen van schuldeisers. Minder werknemers die worden ontslagen, in de WW komen en een nieuwe baan moeten zoeken. Maar natuurlijk ook minder werk voor de puinruimers van de economie, zoals veilingsites en faillissementscuratoren.

Minder zorgen

Minder faillissementen wekt de indruk: gaat lekker met de economie. Dat zie je om je heen. De werkloosheid loopt wat op, maar is laag. De economie groeit, maar wel wat minder als gevolg van hogere brandstofprijzen en onzekerheid over de handel. Alleen jammer van de stijgende inflatie, maar vorig jaar steeg de koopkracht ook ná inflatie.

Kortom: minder zorgen, meer plezier. Dat is misschien ook de reden dat je over het dalend aantal faillissementen weinig leest. Het is goed nieuws. En goed nieuws is geen nieuws.

Dynamiek valt stil

Nee, nee, nee. Het zogenaamde goede nieuws versluiert een groeiend probleem van de Nederlandse economie. Een gebrek aan dynamiek en concurrentie. En dat is juist een signaal dat het niet lekker gaat met de economie en welvaartsgroei. Precies het tegenovergestelde van wat de lage faillissementscijfers suggereren.

De verzwakking van de economische dynamiek is een proces dat zich al geruime tijd voltrekt, bleek vorig jaar uit een studie van het Centraal Planbureau (CPB). Het CPB onderzocht de periode 2007-2023. De uitkomsten waren zorgwekkend.

Creatieve destructie

De economie, de productiviteit en de welvaart groeien als ondernemers de basis leggen voor nieuwe bedrijvigheid, soms wel voor compleet nieuwe bedrijfstakken. Als groeiende bedrijven versnellen, mensen aannemen en expanderen.

Deze dynamiek kent natuurlijk niet alleen winnaars. Ondernemers die het niet kunnen bolwerken stoppen of gaan failliet. De invloedrijke Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950) heeft dat proces in twee woorden samengevat: creatieve destructie.

Geen succes

Europa en ook Nederland zijn hierin geen voorbeelden van succes. Gevestigde bedrijven domineren in Nederland innovaties, constateert het CPB. Koplopers blijven langer koploper. Uitdagers hebben het mede vanwege een gebrek aan groeikapitaal moeilijk.

Doordat de gevestigde bedrijven dominant zijn en minder te duchten hebben van concurrentie liggen hun winsten relatief hoog. De enige uitzondering zijn bedrijven die op de exportmarkt zijn gericht. Zij concurreren met de wereldmarkt die niet altijd eerlijk te werk gaat, zie de invoertarieven in de VS en de staatsteun in China.

Elon Musk

Naast de ‘harde’ economische kenmerken van de tanende dynamiek is er ook een ‘zachtere’, culturele kant. Bij het begrip creatieve destructie zien Europeanen en politici het tweede woord. Destructie, vernietiging van banen bijvoorbeeld.

Amerikanen, en dit zijn grove algemeenheden, verwelkomen juist het eerste woord. Het creatieve, scheppende proces. De laatste jaren zie je voorbeelden te over, van massatechnologie tot de ontwikkeling van AI. Nieuwe producten, nieuwe bedrijven, nieuwe banen. Het epicentrum daarvan is Silicon Valley. Hoeveel software en hardware bedrijven die ooit koploper waren zijn inmiddels ingehaald door concurrenten die zomaar uit het niets kwamen?

Elon Musk, die deze week met de introductie van SpaceX op de beurs alle records wil slaan, is het ultieme voorbeeld van een ondernemer die creatieve destructie naar zijn hand heeft gezet. Europa praat graag en wil minder afhankelijk zijn van Amerikaanse technologie. Silicon Valley laat zijn diensten en producten voor zichzelf spreken en versnelt juist zijn voorsprong.

Menno Tamminga maakt al sinds de zomer van 2022 deel uit van de vaste auteurs van Wynia’s Week. Eerder werkte hij als economisch redacteur (en columnist) van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.

Bent u al supporter van Wynia’s Week? De unieke formule van Wynia’s Week – toegankelijk voor iedereen, betalende donateurs maken dat mogelijk – vormt ook de basis van de redactionele onafhankelijkheid. Kijk HIER Hartelijk dank!

Het bericht Waarom is het slecht nieuws voor onze economie dat er zo weinig faillissementen zijn? verscheen eerst op Wynia's Week.

En kijk nu eens. Handige Hans Spekman, oud-PvdA-voorzitter, nu FNV-leider, en zijn vakbondscollega’s voelen als winnaars. Het plan van het kabinet om een verhoging van de AOW-leeftijd voor te bereiden is zonder slag of stoot van tafel. Maar de bonden willen méér.

Over drie weken gaan ze de straat op, of eigenlijk: het spoor. Werknemers bij de NS staken op 24 juni om de verdaagde besparingen op de sociale zekerheid definitief de kop om te draaien. Gezien de machteloze verdediging van het kabinet-Jetten van zijn eigen plannen tot nu toe, is één staking mogelijk voldoende.

Draaiboeken

Maar de draaiboeken liggen natuurlijk klaar. Voor de herfst. Want weinig dingen zijn in vakbondsland zo goed voor eigenwaarde en zelfvertrouwen als geslaagde stakingen plus een stevige demonstratie. Omdat de leden vooral te vinden zijn in de (geprivatiseerde) publieke dienstverlening kun je rekenen op (stiptheids)acties in het openbaar vervoer, bij de vuilnisophaaldiensten, bij de politie en wellicht ook in het onderwijs en bij gemeenten. Maar denk ook aan Schiphol (druk vanwege vakanties) en de havens (sterke vakbondsorganisatie).

Achter de vlaggen, de fluitjes en de spandoeken ontvouwt zich een machtsstrijd: wie is de sterkste aan de sociaaleconomische onderhandelingstafel, de zogeheten ‘polder’. Wint de staat (het kabinet-Jetten) of de straat (verzamelde vakbonden)? En welke kant kiest werkgeversorganisatie VNO-NCW?

De strijd om de macht is een strijd tussen nieuwkomers. Vrijwel iedereen aan de onderhandelingstafel moet wennen. Dat geldt voor Spekman, maar ook voor Coen van Oostrom, de voorzitter van VNO-NCW. Diens achtergrond als ondernemer is vastgoed en projectontwikkeling. Geen habitat met druk sociaal overleg.

CNV-voorzitter Hans van den Heuvel komt van boeren- en tuindersorganisatie LTO. Wel een polderaar, maar niet aan werknemerskant. Marijke Vuik leidt sinds twee maanden MKB-Nederland. Haar achtergrond is horeca.

In het kabinet zitten ervaren politici, maar niet in het sociaal overleg. Wie heeft dat wel? Voorzitter Kim Putters van hét polderoverleg bij uitstek, de Sociaal-Economische Raad (SER). Hij zit niet aan tafel, maar kan zomaar aanschuiven als er moet worden bemiddeld.

In het krijt

De meest opvallende rol tot nu toe speelt Van Oostrom. Hij koos in een interview met De Telegraaf de kant van de bonden tegen de AOW-leeftijdsverhoging en de besparingen in de sociale zekerheid. Begrijpelijk. De vakbonden én de werkgevers zien de werknemersverzekeringen als hún domein. Bovendien hebben ze de meeste macht ten opzichte van het kabinet als zij op dat punt samenwerken.

Van Oosteroms keus bezegelde het lot van de kabinetsplannen. Spekman staat nu in het krijt bij de werkgevers. Vervolgens koos de werkgeversvoorzitter de kant van het kabinet door tegen de bonden te zeggen: Jetten stelt zich constructief op, dus breek het overleg niet af. Ook dat is begrijpelijk. De werkgevers houden niet van arbeidsonrust. Zeker nu niet. De arbeidsmarkt is nog steeds krap, energie is schrikbarend duurder geworden, inflatie stijgt, consumenten wachten af.

Hoe nu verder? Het initiatief om alsnog zaken te doen, moet van het kabinet komen. De bonden voeren de druk op, de werkgevers wachten af, maar het kabinet-Jetten moet vooruit. Als de besparingen van tafel zijn, hoe moet het gat op de begroting dan gedicht worden? Eind augustus is de deadline voor de begroting 2027.

Het kabinet is terug bij af. D66, VVD en CDA wilden in hun coalitieakkoord ‘een constructieve samenwerking met de sociale partners’. Maar ook snelheid. Én een laag begrotingstekort én een hoog defensiebudget én besparen op de sociale zekerheid en AOW (drie keer VVD).

Dat laatste behelst nu net de uitgaven die de vakbonden koesteren. Dat werkt slecht samen. Samenwerken en sociaal overleg zijn ook niet typisch VVD, maar CDA en polderdenken. Samenwerken is wel aantrekkelijk omdat het zekerheid geeft. Fijn voor de minister-president.

Oude rituelen

In tijden van onzekerheid grijpt men graag terug op oude rituelen. Van Oostrom pleit bijvoorbeeld voor een breed economisch akkoord.

Maar een polderakkoord als teken van kracht en draagvlak is om twee redenen een misvatting.

Ten eerste: een akkoord is nu een optelsom is van minderheidsposities. Het kabinet heeft een minderheid in de Eerste en Tweede Kamer. De vakbonden vertegenwoordigen een krimpende minderheid van werkend Nederland. Grote ondernemingen vormen weliswaar de ruggengraat van VNO-NCW, maar kijk je naar kleinere bedrijven en zelfstandigen dan vertegenwoordigen VNO-NCW en MKB Nederland samen ook een minderheid.

Natte deken

Tweede misvatting: de heilzame werking van de gesloten akkoorden. Het akkoord van Wassenaar (1982) legde voor generaties vast dat deeltijdwerken de norm was. Hoeveel welvaart en economische groei heeft Nederland daardoor opgegeven?

Tweede voorbeeld: het pensioenakkoord dat bonden, werkgevers en kabinet in 2019 afsloten. Een van de afspraken was een gematigde verhoging van de AOW-leeftijd. Het kabinet-Jetten wilde dat wijzigen, maar kreeg meteen te horen: mag niet, kan niet, want zeven jaar geleden vastgelegd.

Dat is de makke van akkoorden. Ze leggen een natte deken over sociale en economische dynamiek.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Handige Hans’ van de FNV en werkgeversbaas Van Oostrom zetten het kabinet klem. Maar polderdeals zijn funest voor economische dynamiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe veilig is dat nog?

President Donald Trump voert een politiek die Europese landen niet de indruk geeft dat zij bondgenoten zijn. Importheffingen. Dreigementen om de NAVO te verlaten. Om Groenland in te lijven. Wetgeving en wetsontwerpen die ons industriële paradepaardje ASML dwarszitten.

Rechtse hobby?

Het is derhalve logisch dat Tweede Kamerleden de veiligheid van onze goudvoorraad agenderen. Tony van Dijck (PVV), Pepijn van Houwelingen (FVD) en Mona Keijzer (ex-BBB, nu onafhankelijk lid) zijn hierover de laatste tijd in de clinch gegaan met minister Eelco Heinen van Financiën (VVD). Je zou bijna denken dat goud een rechtse hobby is. In debatten hierover kan Heinen overigens zo nu en dan kribbig reageren.

Allereerst: ons goud, waar ligt het?

De Nederlandse voorraad goud is 612,5 ton. Daarvan ligt 31 procent in het zogeheten Cash Center van De Nederlandsche Bank in Zeist. Het overgrote deel wordt overzee bewaard. Bij de Canadese centrale bank in Ottawa ligt 20 procent. Dat heeft een historische reden: het goud is er voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog gestald en daar gebleven. Leuk om te weten: Canada bezit zelf sinds 2016 geen officiële goudvoorraad meer.

Fort Knox

Bij de Bank of England ligt 18 procent en in de VS 31 procent. De vier locaties zijn volgens Heinen gekozen vanwege risicospreiding, liquiditeit en veiligheid.

Het is verleidelijk om bij de goudvoorraad en Verenigde Staten onmiddellijk te denken aan Fort Knox… Het kluizencomplex in Kentucky. Wereldberoemd, mede dankzij de James Bond-film Goldfinger. In Fort Knox ligt ongeveer de helft van de Amerikaanse goudvoorraad, maar Fort Knox duldt geen buitenstaanders.

Ons goud ligt bij de Federal Reserve Bank op Manhattan, New York. Wie daar een film bij wil denken: Die Hard with a Vengeance, met onder meer Bruce Willis in de hoofdrol. Plot: boevenbende verschaft zich toegang tot de kluizen en voert het goud in kolossale kiepwagens af. Het personage van Willis zorgt voor de goede afloop.

Goud van de buren

Tientallen landen hebben een ondergrondse safe bij de Fed op Manhattan. In Londen zouden meer dan zestig centrale banken goud hebben gestald.

Zij vinden de locaties veilig én praktisch. New York en Londen zijn centra van de goudhandel. Landen die goud willen (ver)kopen informeren bij de kluis van hun buren en bij overeenstemming hoeft het goud New York of Londen niet eens te verlaten. Handig. Alleen koopt of verkoopt Nederland al dertig jaar geen goud meer. ‘De goudvoorraad van DNB wordt passief beheerd’, schrijft de centrale bank in haar jaarverslag 2025.

Risicospreiding is een ander argument. Maar welke risico’s? Kennelijk wordt een Russische inval in West-Europa waardoor het goud gevaar loopt geloofwaardiger gevonden dan de grillen van Trump die mogelijk ons goud in gijzeling neemt.

Repatriëren

Vorig jaar diende PVV-Kamerlid Tony van Dijck een motie in die vroeg om het repatriëren van de Nederlandse goudvoorraad uit de VS. Hij kreeg steun van de fracties van PVV, FVD, BBB, Partij voor de Dieren en de SP. 43 zetels, motie verworpen. Goud brengt politieke tegenpolen samen.

Vijf weken geleden was het Mona Keijzer die vragen stelde aan minister Heinen en om een regeringsbrief over het onderwerp vroeg. De Franse centrale bank stoot namelijk zijn goud in de VS af en koopt er goudstaven in Frankrijk voor terug. Waarom? Waarom haalt Nederland zijn geld ook niet weg uit Manhattan?

De Franse actie is volgens Heinen niet politiek gemotiveerd. Maar zijn antwoord op de tweede vraag is het meest interessant. Want wat blijkt? Heinen staat naar eigen zeggen machteloos. Ja, machteloos! Nederland bezit wel voor zo’n 80 miljard aan officiële goudreserves, maar Heinen gaat er niet over. Zegt-ie.

Bij de oprichting van de Europese Centrale Bank is wettelijk vastgelegd dat het monetaire beleid wordt gevoerd door de ECB en dat de ECB onafhankelijk is van politieke inmenging. Het is de regeringen verboden de centrale bank instructies te geven, schrijft Heinen.

Dat is schrikken. De ECB is onafhankelijk in zijn rentepolitiek, zoals het grote voorbeeld, de Duitse centrale bank, totdat de ECB de rentepolitiek overnam. Ook De Nederlandsche Bank is sinds 1948 onafhankelijk van de politiek.

Titanic

Maar goudpolitiek? Goud speelt geen wezenlijke rol meer in het moderne monetaire beleid. De Nederlandsche Bank ziet haar goud, zo blijkt uit het jaarverslag, als een soort reddingsboei als de geldwereld dreigt te vergaan. Lijkt me iets voor een rampenfilm, niet voor prudente geldpolitiek.

Dus welke rol kunnen De Nederlandsche Bank en haar president Olaf Sleijpen dan spelen? Bootsman op de Titanic?

Speculatie

Heinen stuurt de Kamerleden met een kluitje in het riet. Niet voor het eerst. Enkele weken eerder vroeg FVD-Kamerlid Van Houwelingen Heinen in een debatje: ‘Als we straks een deel van ons goud kwijtraken, kunnen we de directeur van DNB daar dan verantwoordelijk voor stellen?’

Logische vraag, gezien de onmacht van Heinen.

Heinen vond dat de categorie ‘ongekende speculatie. Laten we dit debat niet op deze manier voeren’.

De minister maakt zich klein, terwijl het om grote belangen gaat. Hier stinkt iets.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland bezit voor 80 miljard euro goud. Maar schatkistbewaarder Heinen kan er niet bij. Zegt hij. Daar stinkt iets. verscheen eerst op Wynia's Week.

De naam van de Action, want dat is het bedrijf waarover het hier gaat, kom je gek genoeg niet tegen in officiële rapporten over de toekomst van de Nederlandse economie, zoals dat van Peter Wennink.

Waarom eigenlijk niet?

Succesverhaal

Wat chipmachinefabrikant ASML, de trots van Eindhoven en omstreken, is voor onze hightech industrie, is de Action voor winkelend Nederland. Een succesverhaal.

De allernieuwste, allerbeste chipmachine van ASML kost een paar honderd miljoen euro. Een gemiddeld artikel in Action kost 1,72 euro, zei directievoorzitter Hajir Hajji een paar jaar geleden tegen website De Ondernemer. Dat zal nu niet veel anders zijn.

Zij beslist samen met de commercieel directeur over alle producten boven de 20 euro. De 22,2 miljoen klanten moeten niet opeens denken: wat een prijs, dat is voor mij niet weggelegd.

In tegenstelling tot ASML en andere technologische hoogstandjes die van overheidswege (in)direct financieel worden gesteund, is Action geen maakbedrijf. Er is geen clean room waarvoor je in stofjesvrije ruimtepakken wordt gehesen. Er zijn winkelschappen met producten. Niet fotogeniek. Geen locatie waar een minister doorheen loopt om te laten zien: hier wordt de toekomst gemaakt.

Toch is de Action economisch hyperrelevant. Een grote huurder. Een Action in je winkelstraat is gegarandeerd leven in de brouwerij. De keten heeft sinds de coronapandemie meer werk gemaakt van zijn webwinkel, maar de Action is in de kern een klassieke fysieke winkel. Met beide benen op de grond en personeel achter de kassa. Dat heeft een reden. Klanten gaan graag naar de winkel. Een uitje. En Action speelt daarop in. Elke week 150 nieuwe producten in de schappen, zei Hajji tegen De Ondernemer.

Action past feilloos in de vaderlandse handelsgeest. Denk: kooplieden van de Gouden Eeuw. De VOC. HEMA. Het Hollandsche Eenheidsprijzen Magazijn Amsterdam.

De scherpte van Action op prijzen en op assortiment is een van de oorzaken geweest van het einde van Blokker, al heeft het bedrijf een bescheiden doorstart gemaakt.

Werk

Action is werk. 84.246 werknemers in vijftien Europese landen, 166 verschillende nationaliteiten, meldt de eigen website. Werk dat niet wordt overgenomen door AI. Dat moet je in andere bedrijfstakken maar afwachten.

Het is ‘instap klaar werk’. Directiechef Hajji is begonnen op de winkelvloer en zag af van een vervolgstudie. Een Europese winkelketen als Action vraagt om een scala aan vaardigheden en praktijkervaring, ook de praktische, menselijke als een filiaal leiden. Kortom: doorgroeikansen.

Niet iedereen kan bij ASML werken en theoretisch hoog opgeleid zijn, ook al lijkt dat wel de doelstelling van het onderwijs. Praktische kennis en vakmanschap zijn onderschoven kindjes, terwijl zij óók van economisch levensbelang zijn.

Fabelachtig rijk

Action heeft zijn eigenaren en zijn topmanagers de afgelopen vijftien jaar op de vleugels van succes fabelachtig rijk gemaakt. Dat is het soort ongelijkheid dat in Nederland politiek slecht valt.

Action heeft geen beursnotering, maar zijn grootste aandeelhouder wel. Dat is het Britse investeringsfonds 3i. Vanwege zijn notering op de Londense beurs moet 3i informatie openbaar maken, ook over Action. Dat levert inzicht in het loonstrookjes bij de eigenaar. Zo ‘mochten’ 81 verder anonieme medewerkers van 3i de afgelopen twee jaar ongeveer 1,4 miljard euro verdelen, meldde Het Financieele Dagblad onlangs. Gemiddeld ruim 17 miljoen euro. Deze beloning is gekoppeld aan onder meer de waardestijging van de Action. De zilvervloot zal niet gelijk zijn verdeeld. Sommige medewerkers zijn gelijker dan anderen.

Lage prijzen tellen op tot grote kapitalen.

Nederlandse rechters moeten soms oordelen over de belastingen op beloningen van buitenlandse topmanagers van Action die zijn gebaseerd op de waarde van hun werkgever. Moet dat als inkomen worden belast, tegen het hoogste tarief inkomstenbelasting, of mogen de buitenlanders het voordelige tarief van expats gebruiken? Het laatste oordeel: de volle mep betalen.

Action heeft lage prijzen, maar het merk is peperduur. Er zijn bureaus die de merkwaarde van bedrijven in kaart brengen. Een daarvan, Kantar Brandz, gaf het merk dit jaar een waarde van ruim 6,5 miljard dollar (ongeveer 5,6 miljard euro). Daarmee staat Action op de zevende plaats bij de Nederlandse merken. Bovenaan staat Booking.com. Action is volgens Kantar Brandz twee maal zoveel waard als Spar, bijna viermaal zoveel als Albert Heijn.

Mogelijk is de waarde inmiddels gedaald. Het groeitempo is tot nu toe dit jaar lager. Met ‘dank’ aan onzekerheid en hogere benzineprijzen die consumenten in vooral Frankrijk en Duitsland de stuipen op het lijf jagen. Action is ook een barometer geworden van het Europese sentiment.

Dédain

Dus hier heeft u het. Waarom negeren officiële rapporten het internationale succes van Action? Het zijn handelaren, kooplieden, geen wonder van innovatie en niet opwindend.

Achter het negeren kan nog iets anders schuilgaan. Dédain. Action is teveel Henk en Ingrid. Teveel de gewone man.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Winkelketen Action is een succesverhaal, maar staat nooit in rapporten over onze toekomstige welvaart. Waarom niet? verscheen eerst op Wynia's Week.