Verantwoordelijkheid gedelegeerd

Zelf vind ik het een verademing dat niet elke melding van grensoverschrijdend gedrag meteen tot een persoonsgericht onderzoek leidt. Zoals ik eerder heb betoogd in het boek Kapot. Hoe vilein is de deugindustrie? zitten er nogal wat pietluttigheden tussen zulke klachten en meldingen.

Maar 95% van de meldingen waar niets mee wordt gedaan is wel heel veel en in onze hoofdstad ligt het niet aan de aard van de meldingen. Daar ligt het aan de abominabele wijze waarop het Bureau Integriteit is ingebed binnen de gemeentelijke organisatie.

Het bureau valt niet onder de burgemeester die wettelijk gezien verantwoordelijk is voor lokale integriteit. De verantwoordelijkheid ervoor is gedelegeerd naar de gemeentesecretaris die gezamenlijk met een paar directeuren – waaronder de directeur van de afdeling waarover de melding gaat – bepaalt of het Bureau Integriteit onderzoek naar de melding mag doen of niet. Veelal mag dat dus niet.

Treurig is bovendien dat één van de wegingsgronden die de ambtelijke organisatie daarbij hanteert is of door zo’n onderzoek de belangen van de gemeente Amsterdam in het geding komen, bijvoorbeeld door mogelijke negatieve publiciteit. Alsof dat een rol mag spelen bij een melding van ernstig grensoverschrijdend gedrag. Het kan leiden tot de volgende repliek op een melding: ‘Nee, mevrouw, wellicht wordt u gediscrimineerd, wellicht heeft uw leidinggevende u aangerand, maar als wij daar onderzoek naar zouden doen, schaadt dat de reputatie van de gemeentelijke organisatie. Dus sorry, maar nee, hier doen wij verder niets mee.’

De betrokken directeur zal, als die al iets zegt, vertellen dat het probleem wel op een andere manier kan worden opgelost en een onderzoek overbodig is.

Conflict tussen burgemeester en Ombudsman

Dat kan trouwens nog als een positieve reactie worden gezien, ook al wordt er niets gedaan met de melding. Uit het recente rapport van de gemeentelijke Ombudsman blijkt dat melders vaak niet eens worden geïnformeerd, niet eens een bevestiging van ontvangst van de melding krijgen. Zij zitten dan wel met de gebakken peren. De directeur van hun afdeling weet namelijk dat zij zo’n melding hebben gedaan en dat kan negatieve gevolgen voor de melder hebben.

Hierover is in de Gemeente Amsterdam  een conflict uitgebroken tussen de burgemeester en de gemeentelijke Ombudsman. De laatste schreef een negatief rapport over de Dienst Integriteit. Dat was tegen het zere been van de burgemeester en sindsdien is de negatieve publiciteit over de gemeente Amsterdam in alle landelijke kranten zichtbaar.

Weinig klachten over onduidelijkheden

De kritiek van de Ombudsman is niet eens zo hard. Die gaat enkel over onduidelijkheden in de procedures. Onduidelijkheden over de informatievoorziening door Bureau Integriteit, over de procedures, over de positie van Bureau Integriteit ten opzichte van het lijnmanagement, over de gehanteerde onderzoekmethode, de toepassing van de Gedragscode, en de bevoegdheden van het Bureau. Iedereen die meer achter het rapport zoekt komt bedrogen uit.

Wat de Ombudsman zegt valt nog alleszins mee. Het aantal medewerkers dat zich over elk van deze onduidelijkheden beklaagt is zeer gering. Slechts vijf mensen hadden geklaagd over onduidelijkheden in de wijze waarop Bureau Integriteit meldingen valideert. 15 mensen klaagden erover dat hun melding was doorverwezen naar andere afdelingen. Vijf personen beklaagden zich dat hun melding niet vertrouwelijk was gebleven, wat heel weinig is gegeven de gekozen procedure dat de directeur van de melder direct inzage krijgt in zo’n melding om te bepalen of onderzoek nodig is. Ten slotte waren er bij de Ombudsman grieven binnengekomen over het niet, niet tijdig of onjuist reageren op meldingen. Dat is wel weer begrijpelijk gegeven de 95% van de meldingen die geen vervolg krijgt.

Verwijten gaan naar de verkeerde

De reactie van burgemeester Halsema was dat het onderzoek niet deugt. Dat klopt wel. Een voorbeeld is dat wat de Ombudsman als een onderzoeksopzet ziet. Daarin wordt van alles genoemd,  behalve wat het doel van het onderzoek is, wat de vragen zijn die worden beantwoord en hoe te werk is gegaan om die vragen te beantwoorden. Als je niet eens weet wat een onderzoeksopzet in moet houden, roep je zulke kritiek over je af. Als je een onderzoek zo onkundig inricht als de Ombudsman heeft gedaan, dan schiet je je doel voorbij. Dat helpt niet echt.

Een probleem in het onderzoek van de Ombudsman is ook dat de verwijten richting Bureau Integriteit gaan. Dat gaat met heel grote woorden gepaard. Het bureau wordt verweten onprofessioneel, niet onafhankelijk en niet objectief te werk te gaan, niet te voldoen aan behoorlijkheidsnormen op het gebied van open en transparant, eerlijk en betrouwbaar zijn. Een verwijt is dat het bureau een borging van zorgvuldigheid en professionaliteit ontbeert evenals een systeem van heldere, controleerbare opdrachtverlening vrij van elke schijn van belangenverstrengeling.

Die verwijten hadden richting de burgemeester moeten gaan. Die heeft het integriteitsvraagstuk gedelegeerd, terwijl zij zelf wettelijk gezien de hoeder van de lokale integriteit is. De verwijten hadden richting het ambtelijk apparaat moeten gaan dat voor een uitermate problematische inbedding van het Bureau Integriteit binnen de ambtelijke organisatie heeft gekozen.

Of het helpt valt te bezien

Nu wordt er gepleit voor een commissie integriteit met deskundigen op het terrein van integriteit. Die commissie zou dan boven het Bureau Integriteit moeten staan en de afwegingen maken of een onderzoek naar aanleiding van een klacht nodig is of niet. De commissie zou de plaats moeten innemen van de directeuren die nu zulke beslissingen nemen. Dat was al enige tijd aan de gemeenteraad beloofd, maar is er nooit van gekomen.

Eigenlijk is alles beter dan de nu gekozen organisatie van het Bureau Integriteit. Maar of het helpt valt te bezien. Als een organisatie als de gemeente Amsterdam het maar vervelend vindt dat er meldingen binnenkomen van ernstig grensoverschrijdend gedrag en daar eigenlijk niets mee wil doen, moet ik nog zien wie de leden worden van die commissie integriteit en of het daarmee beter zal gaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Gediscrimineerd of aangerand? In Amsterdam is het zinloos om dat te melden verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu zult u zeggen, ‘Houten?’ Die kleine gemeente in de provincie Utrecht met circa 50.000 inwoners? Wie is daar buiten Houten in geïnteresseerd? De ‘problemen’ in de ambtelijk-bestuurlijke verhoudingen aldaar zijn echter verre van uniek en zijn inmiddels ook op Rijksniveau beland. Het gaat om zittende ambtenaren die vanwege een verkiezingsuitslag met nieuwe politiek-verantwoordelijken te maken krijgen en zelf heel andere ideeën hebben over het noodzakelijke beleid dan de nieuwe bestuurders.

‘Machtsvertoon’ van de burgemeester

In Houten hebben ze bedacht misbruik te maken van de mogelijkheid tot het melden van grensoverschrijdend gedrag om de hun onwelgevallige politici kalt te stellen. Het onderzoeksbureau CAPRA wilde daar via een goed betaald rapport vol tegenstrijdigheden uiteraard graag aan meewerken.

Een van de kinderachtigste klachten betrof de burgemeester die enkele keren zou hebben gezegd ‘Ik, als burgemeester…’ Dat taalgebruik noemen de CAPRA-onderzoekers machtsvertoon waardoor ambtenaren zich onveilig voelden. Zoals de onderzoekers zelf zeggen, ‘Daardoor is in verscheidene gevallen geen ruimte ervaren voor tegenspraak vanuit ambtenaren en/of voor het geven van zelfstandig, professioneel ambtelijk advies in de zin van de Gids ambtelijk vakmanschap.’ (Rapport, p. 91).

In de kranten werd er nog een schepje bovenop gedaan en vertaald als ‘Burgemeester was “bruut en dominant”’ (AD, 11 maart, 2025). Dus, burgemeesters in Nederland… vertel binnen uw organisatie niet dat u burgemeester bent, want daarmee schept u een onveilige werkcultuur en wordt het wenselijk dat u vroegtijdig terugtreedt.

Dit artikel verhaalt over andere uitermate problematische kanten van het CAPRA-rapport over de ambtelijk-bestuurlijke verhoudingen in Houten. Allereerst een korte beschrijving van de context.

Gilbert Isabella is sinds 2019 burgemeester van Houten. Hij is geboren in Curaçao en was eerder gemeenteraadslid en wethouder in Utrecht. In 2014 werd hij benoemd tot Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Na drie jaar kwam hij terug om in 2019 burgemeester te worden.

Lokale partijen komen aan de macht

In 2019 had net een gemeentelijke reorganisatie plaatsgevonden die niet door alle medewerkers als positief was ervaren. Ook de Covid- crisis zou negatieve gevolgen hebben gehad. Niettemin gold in 2021 voor Houten: ‘De meeste medewerkers voelen zich veilig (76%) in de organisatie en durven hun mening te geven, ook als deze afwijkt van anderen (71%). Er wordt over het algemeen met respect met elkaar omgegaan en de sfeer is prettig’ (Rapport, p. 25).

De belangrijkste verandering komt met de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. De voormalig oppositiepartij ‘Inwonerspartij Toekomst Houten (ITH)’ wordt de grootste met acht van de 31 zetels. Een nieuwe lokale partij – Natuurlijk Houten – krijgt eensklaps vier zetels. Deze partijen vormen daarna een coalitie met SGP en VVD, waarbij ITH twee wethouders levert en de andere partijen elk één. Dat was een significante verandering ten opzichte van het voorgaande college. Dat bestond uit een coalitie van CDA, GroenLinks, VVD en Christen Unie.

Calimero

Ook ambtelijk is het onrustig. In 2024 vertrekt de gemeentesecretaris en wordt vervangen door een tijdelijk ingehuurde directeur. Ook twee interim-directeuren vertrekken, maar niet zonder luid op de trommel te slaan. Zo spreken zij kritisch hun teleurstelling uit over de ambtelijk- bestuurlijke samenwerking en dat het college te weinig zelfreinigend vermogen heeft laten zien. Dat heeft zijn uitwerking op het ambtelijk apparaat.

Dat ambtelijk apparaat is niet zo stevig, zo werd eerder al vermeld en in het CAPRA-rapport herhaald. ‘De ambtelijke organisatie voelt niet stevig. Een burgemeester, directeur of wethouder die “stevig” is en resultaat wil, wordt als spannend ervaren. Het komt op mij, met een beperkt aantal gesprekken, wat over als Calimero: wij zijn heel goed, maar als iemand duwt, dan is het bedreigend en onterecht.’ (p. 42).

De gemeente Houten wordt gezien als een familiecultuur waarin men het niet gewend is elkaar op de werkvloer aan te spreken (p. 42). Dan ontbreekt het in de ambtelijke organisatie ook nog aan flexibiliteit om mee te bewegen met de gewijzigde politieke koers. Dat kan niet anders dan botsen.

In het rapport (p. 63) is dat terug te zien als onder het kopje van bedreigingen door de wethouder de gevolgen van een mailwisseling tussen twee ambtenaren worden besproken. De mail betrof het aanleveren van een bepaald stuk aan het college als memo ter informatie dan wel als collegevoorstel.

Beledigende mail

De onderzoekers beschrijven het incident als volgt: de betrokken ambtenaar (had) per e-mail aan ambtelijke collega’s het standpunt ingenomen dat het als collegevoorstel zou moeten, mede om te voorkomen dat de wethouder – Molenaar in kwestie – zelf allerlei extra stappen in het proces bouwt die bakken met tijd en geld kosten en in sommige gevallen zelfs nieuwe instituties instelt waarin zijzelf bepaalt wie daarin zitting neemt. (Rapport, p. 63)

Begrijpelijkerwijs was de wethouder (Rosa Molenaar) ontstemd toen deze beledigende mail aan haar werd doorgestuurd. De ambtenaar had immers over haar gesteld dat zij maatregelen zou nemen die bakken met tijd en geld kosten, dat zij nieuwe instituties zou opzetten en daar vriendjes zitting in laten nemen, en het beleid zou vertragen. Lijkt mij niet leuk om dat over jezelf te horen van één van je naaste medewerkers.

‘Op het matje’

Het is ook problematisch als de wethouder niet vooraf wordt geïnformeerd of een ambtenaar een stuk over een beleidsterrein waar zij verantwoordelijk voor is als memo ter informatie of als collegevoorstel aan het college voorlegt.

Deze wethouder was zo ontstemd dat zij de gemeentesecretaris vroeg om een gezamenlijk gesprek met de ambtenaar. Volgens het CAPRA-rapport stelde de ambtenaar over dat gesprek ‘op het matje geroepen’ te zijn. Gevraagd naar het verloop van dat gesprek, verklaarde de ambtenaar: ‘Rosa trok gelijk fel van leer. (..) Rosa Molenaar staarde mij heel strak aan. Zij kan heel boos kijken. (..) Rosa eiste van mij het excuus.’ (Rapport p. 63).

In de conclusies komen de onderzoekers hierop terug en stellen zij dat de wethouder grensoverschrijdend te werk is gegaan door de betreffende ambtenaar op indringende wijze ter verantwoording te roepen en hem te bejegenen ‘op een manier die door hem als grensoverschrijdend is ervaren. Wethouder Molenaar heeft van hem excuses geëist en hem gezegd dat hij bij het uitblijven daarvan zijn werkzaamheden niet kon voortzetten.

De betreffende ambtenaar heeft zich daardoor onder druk gezet gevoeld en is onzeker geweest over het kunnen voortzetten van zijn werkzaamheden voor de gemeente. Dit voorval is door meerdere ambtenaren “meebeleefd” en heeft geleid tot een gevoel van onveiligheid. Ook dit voorval is te beschouwen als intimiderend en in strijd met de behoorlijkheidsnorm die een respectvolle omgang met de ander vereist.’ (p. 91)

De wereld op zijn kop

Voor mij is dit de wereld op zijn kop. Wie zijn die onderzoekers die menen te mogen concluderen dat een ambtenaar die de beleidsverantwoordelijke wethouder heeft beledigd en heimelijk stukken als collegevoorstel heeft ingediend, juist heeft gehandeld, en dat de wethouder die daar scherp op reageert, grensoverschrijdend bezig is?

Het is wel een waarschuwing aan alle andere bestuurders in Nederland. Reageer niet meer op uw ambtelijk medewerkers als die u beledigen, u heimelijk buitenspel zetten of ernstige fouten maken. Het kan later zomaar de reden zijn voor een melding van grensoverschrijdend gedrag tegen u. Een melding die door externe onderzoekers ook nog als terecht wordt bestempeld.

Zeer normatieve conclusies

De conclusies van het CAPRA-rapport beginnen met te vertellen dat de opdracht was om de relevante feiten in beeld te brengen die gaan over integriteit in de ambtelijk-bestuurlijke samenwerking sinds 2019. Daarbij merken de onderzoekers ‘voor alle duidelijkheid op dat hen niet is gevraagd een oordeel te vellen over (bijvoorbeeld) het functioneren van het huidige college in de brede zin van het woord’.  

Het is zo opgeschreven dat je verwacht dat de onderzoekers geen normatieve oordelen zullen gaan vellen. Niets is minder waar. Zo is er door meerdere geïnterviewden gesproken over het veelvuldig moeten aanpassen van de inhoud van stukken, om uiteenlopende redenen. Dat is – cynisch geformuleerd – natuurlijk vreselijk.

Het eisen van wijzigingen in ambtelijke stukken leidt tot gevoel van onveiligheid

Zo wordt gesteld dat, ‘de burgemeester in vergaande mate bepalend is geweest in hoe de inhoud van ambtelijke stukken moest luiden. Dit uitte zich in micromanagement, wat betrokken ambtenaren in bepaalde gevallen de ruimte ontnam om naar eigen inzicht te adviseren. Bepaalde ambtenaren hebben zich door de burgemeester op de vingers gekeken gevoeld en hebben zich door de opstelling van de burgemeester onveilig gevoeld.’ (Rapport, p. 90-91).

Steeds komt in het rapport terug dat de burgemeester en wethouders weleens wijzigingen in ambtelijke stukken wensten. Dat gaat van het corrigeren van grammatica, tot inhoudelijke wijzigingen. Het leidde volgens de onderzoekers tot een onveilige werkcultuur, omdat ambtenaren zijn gediskwalificeerd en openlijk zijn afgevallen. In de bepaalde situaties waarin dit is ervaren, heeft dit geleid tot een gevoel van onveiligheid (p. 91).

Vreemde drogredeneringen

Ook wordt vermeld dat uit de bevindingen blijkt dat ook een andere wethouder (Van Ruitenbeek) zich op dwingende wijze met de inhoud van ambtelijke stukken heeft bemoeid, voortkomend uit een hoge verwachting voor wat betreft de inhoudelijke kwaliteit ervan. Als gevolg hiervan hebben ambtenaren zich niet steeds voor vol aangezien gevoeld, met als effect dat zij kopschuw werden of zich anderszins gehinderd in de uitoefening van hun ambtelijk vakmanschap (Rapport, p. 89).

Ik vraag mij in tegenstelling tot de onderzoekers af wat daarin grensoverschrijdend is. Er zitten nieuwe partijen in het college. Dan is het toch logisch dat ook ambtelijke stukken inhoudelijk worden aangepast. Het rapport staat vol met heel vreemde drogredeneringen. Zo wordt gesteld: ‘Het overheersende beeld ten aanzien van die bejegening is thans dat de burgemeester veeleisend is naar zowel  ambtenaren als naar zichzelf, duidelijk en direct in zijn communicatie, echter zonder horkerig of intimiderend te zijn. Evenwel constateren wij dat een dergelijke directe omgangsvorm afwijkt van wat ambtenaren in Houten gewend zeggen te zijn, waardoor deze wijze van omgang evenwel alsnog als grensoverschrijdend is en kan worden ervaren.’ (p. 90) Lees de zinnen twee keer en je ziet de idiotie.

De burgemeester is veeleisend, direct en duidelijk, dat is toch vreselijk (sic). Het advies aan alle bestuurders is opnieuw alarmerend: Wees naar uw ambtelijke medewerkers niet veeleisend, direct of duidelijk, want volgens het onderzoeksbureau CAPRA kan dat als grensoverschrijdend worden ervaren, als klacht worden gemeld en tot sancties jegens u als bestuurder leiden.

Deugindustrie wordt alleen maar erger

Wellicht gelooft u niet wat hierboven is geschreven. Het ís ook ongelooflijk. U kunt het allemaal nalezen. Voor in het integriteitsrapport staat weliswaar ‘VERTROUWELIJK’, maar via internet is het eenvoudig te vinden met als zoektermen ‘rapport gemeente Houten’.

Anderhalf jaar geleden schreef ik het boek Kapot. Hoe vilein is de deugindustrie? Ik hoopte dat zulk onderzoek daarna beter zou worden. Dit rapport bewijst dat het alleen maar erger wordt. Als de bevindingen daarin de norm worden voor bestuurlijk Nederland, lijkt het mij dat we een afslag hebben gemist. Elke leidinggevende die de kwaliteit wil verhogen in een ambtelijk apparaat komt dan voor een onmogelijke taak te staan.

Michiel S. de Vries nam afgelopen zomer afscheid als hoogleraar Bestuurskunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij publiceerde in 2023 een geruchtmakend boek over de onderzoeken naar integriteit en seksueel grensoverschrijdend gedrag, waarvan hij er niet één deugdelijk heeft bevonden: Kapot. Hoe vilein is de deugindustrie?, Amsterdam, uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bestuurders die veeleisend zijn tegenover ambtenaren kunnen klacht wegens grensoverschrijdend gedrag aan hun broek krijgen verscheen eerst op Wynia's Week.