Cameramannen stellen hun apparatuur op rond een robuuste tafel op barhoogte. Op die tafel: servetjes en glazen met daarnaast een karaf water, daarachter drie krukken. Deze zijn voor de eregasten die mogen doen wat velen zouden willen. Over enkele ogenblikken krijgen zij een stukje kweekvlees te proeven, voor het eerst in de EU. Dat verklaart de lichte spanning die er hangt.

Een grote belofte

Ik bevind me op het Leiden Bio Science Park. De splinternieuwe bètafaculteit van ’s lands oudste universiteit is de buurman. Glazen wanden, bureaus en beeldschermen, en laboratoria, die zich in u-vorm hebben verspreid over de verdieping. Het is moeilijk voorstelbaar dat uit deze kantooromgeving straks vlees komt. Straks lijkt er geen veestapel meer nodig. Het zou een onwrikbaar geachte wetmatigheid loochenen.

‘Ik denk niet dat de veestapel helemaal gaat verdwijnen,’ zegt Marcel Ottens aan de telefoon. Hij is hoogleraar Bioprocestechnologie, verbonden aan de TU Delft. ‘Kweekvlees is een additionele manier van vlees maken. Ook dan is de belofte groot. Het heeft de potentie om de impact op milieu en klimaat te verlagen.’

‘130 miljoen ton CO2 bespaard,’ staat er op de sheets. En: ‘14 miljoen dierenlevens bespaard.’ Voorafgaand aan de proeverij geeft Meatable-CEO Krijn de Nood een korte presentatie. De cijfers laten zien welke probleem het bedrijf, dat inmiddels tachtig mensen telt, wil oplossen. Of beter: problemen, want de huidige veestapel is zo groot dat ze op verschillende manieren schade toebrengt. 

Met zevenmijlslaarzen: de beesten stoten CO2 en methaangassen uit, terwijl we die juist willen drukken om een verdere opwarming van de aarde te voorkomen. Ook hebben ze eten nodig, heel veel eten. Dat moet verbouwd worden op akkergronden, wat leidt tot ontbossing. Daardoor kachelt de biodiversiteit achteruit. Tenslotte leven de meeste dieren in barre omstandigheden. Dierenleed.

Reden genoeg om de veestapel in omvang terug te brengen. De getallen op het beeldscherm zijn ramingen voor 2040. ‘Het varkensworstje dat we straks serveren, zegt De Nood, ‘staat voor hoop.’

Pipse worstjes

Er waren al oplossingen om onze voetafdruk te verkleinen. Van het vlees af, zeggen Groenen al jaren. En sinds kort krijgen ze bijval van de degrowth-beweging. Haar kritiek luidt dat we ons huidige consumptiepatroon niet kunnen volhouden. De aarde kan dat niet aan. Vorig jaar interviewde NRC Handelsblad Jason Hickel, de ‘meest vooraanstaande degrowther’ volgens deze krant. Deze economisch antropoloog somde op waarvan we af moeten: zware auto’s, wegwerpproducten en ‘industrieel vlees’.

Deze boodschap – vegetarisme of zelfs veganisme – slaat beperkt aan. Vorig jaar bleek uit onderzoek van Motivaction zelfs dat het aantal vegetariërs en flexitariërs terugliep. Ook de groei van vleesvervangers zette niet door. Veel vervangers, gemaakt van erwtenproteïne of soja-eiwitten, ogen wat pips. Maar vooral de smaak maakt het verschil. Die haalt het niet bij echt vlees.

Daar ligt de uitdaging voor de vleesproducenten. Willen gedagsveranderingen succesvol zijn, zegt de Britse activist en wetenschapsjournalist George Monbiot in Regenesis (2022), dan dient de inspanning voor consumenten minimaal te zijn. Sluit zoveel mogelijk aan bij hun bestaande gewoontes.

Logisch dat kweekvlees al jaren geldt als de heilige graal: wel de smaak van vlees, niet de veestapel. Een eerste doorbraak was in 2013, toen de Maastrichtse hoogleraar Mark Post ’s werelds eerste kweekburger maakte. Het ding kostte 250.000 dollar. De waarde ervan was dat hij had bewezen dat het kon. Kweekvlees was geen science fiction meer.

Bijna een eeuw was het dat wel. ‘We zullen ontsnappen aan de absurditeit van het fokken van een hele kip om alleen de borst of vleugel te kunnen eten, door deze delen afzonderlijk te laten groeien,’ schreef Winston Churchill in 1931. Frank Herbert, de auteur van de bestseller Dune (1965) had het over ‘pseudovlees’. Sommige science fiction-verhalen stellen de toekomstige vleesproductie voor als een vorm van tuinbouw. Een ‘animal tissue plant’ brengt het toekomstige vlees voort.

Elke vier dagen oogsten

Decennia later krijg ik een indruk van zo’n ‘plant’. De schrijvende pers gaat mee op een rondleiding in marstempo langs de laboratoria. Intussen registreren cameraploegen hoe koks de varkensworstjes bakken voor de proeverij over twintig minuten.

‘Daar komen de diercellen binnen,’ zegt Daan Luining, CTO van Meatable en één van de oprichters van het bedrijf, terwijl hij wijst op het eerste lab. Het betreft stamcellen, die zich nog op verschillende manieren kunnen ontwikkelen, tot spier- of vetcellen. ‘Voor onze varkensworst kiezen wij voor vetcellen.’

Daarna moeten de cellen zich vermenigvuldigen. Dat gebeurt in bioreactoren, roestvrij stalen vaten met slangetjes eraan. Labmedewerkers voegen vitaminen en mineralen toe voor de celdeling. Het is nog een hele zoektocht naar de juiste hoeveelheid en verhouding. De huidige reactoren – Luining wijst ze aan – hebben een volume van enkele tientallen liters, straks staan er exemplaren van 250 liter. Tempo is belangrijk, want ‘hoe sneller het oogstproces, des te rendabeler het vlees.’ Luining: ‘We zijn in staat om elke vier dagen te oogsten.’

Voorlopig liggen er nog geen Meatable-producten in de supermarkt. Het bedrijf begint een samenwerking met een restaurant in Singapore, waar ze vooroplopen qua kweekvlees. Ook voert het gesprekken voor toelating op de Amerikaanse markt. Daarna pas is Nederland aan de beurt.

Er zijn meerdere uitdagingen, benadrukt Marcel Ottens. Eén daarvan zijn de kosten van kweekvlees. Vooralsnog zijn die hoog, hoewel ze al flink zijn gezakt ten opzichte van tien jaar terug. Toch is Ottens voorzichtig optimistisch. ‘Met verder onderzoek en ontwikkeling zullen de kosten zeker dalen,’ luidt zijn antwoord op de vraag of het straks even goedkoop kan zijn als echt vlees.

Het oordeel van de sterrenchef

Een andere uitdaging is of het publiek aan het kweekvlees wil. ‘Consumer acceptance,’ noemt Ottens deze factor. Acceptatie begint ermee dat de smaak goed is. Dat weten we over enkele ogenblikken. Terwijl we terugkeren naar de persruimte, verraadt de geur dat de worstjes bijna klaar zijn.

Aan de rechterkant van de tafel zit prins Constantijn, speciaal gezant voor Techleap, in het midden Ira van Eelen, dochter van kweekvlees-pionier Willem Van Eelen. Ik wil het oordeel weten van de man helemaal links: sterrenchef Ron Blaauw. Als iemand verstand heeft van smaak, is hij het.

Op tafel staat een brioche, met tussen beide helften een half worstje, daarop mosterdmayonaise, wat zoetzuur van rode ui en een mosterdkresje. ‘Ik zou zeggen: bon appetit,’ geeft Daan Luining het startsein voor deze proeverij.

Het bestek blijft onaangeroerd, Blaauw neemt het broodje in één keer in zijn mond. Terwijl de chefkok zijn mond afveegt, maakt hij knikkende bewegingen met zijn hoofd. Een goedkeurend knikje? Inderdaad, blijkt even later. Hij slikt zijn hap door, neemt een slok water. Een fractie van een seconde is het stil. En dan: ‘Ongelofelijk. Het doet denken aan een mooi ambachtelijk worstje’.

Filosoof Sebastien Valkenberg publiceert in Wynia’s Week over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht ‘Een mooi ambachtelijk worstje’: kweekvlees is geen science fiction meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Op het eerste gezicht is dat toe te juichen – maar énkel op het eerste gezicht. Het woord (‘dekolonisatie’) duwt ons in die richting. Het prefix ‘de-‘ duidt erop dat er iets ongedaan wordt gemaakt, in dit geval de kolonisatie, die kennelijk nog gaande is. En wie is er vóór kolonialisme? Nou dan.

Toch ligt het ingewikkelder, laat filosoof Olúfẹ́mi Táíwò zien. De dekoloniseerders, even talrijk als ijverig, baseren zich op gammele uitgangspunten. Dit gedachtegoed ontleedt hij, onder verwijzing naar vele Afrikaanse en voor ons onbekende bronnen, in Tegen dekolonisatie (2023). Dat het rammelt is nog wel het minste bezwaar. Kwalijker is dat dekolonisatie funest is voor het continent dat er het meest van zou moeten profiteren.

Stel je voor dat hij ‘wit’ was

We moeten van de dekolonisatiefilosofie ontdoen, schrijft Táíwò, omdat ze ‘niets goeds kan opleveren.’ Al in de inleiding wordt duidelijk dat hij geen polderaar is, die kiest voor het veilige midden en niemand wil schofferen. Hier spreekt een polemist.

Wat Tegen dekolonisatie bijzonder maakt is de afkomst van de auteur. Zijn ouders kwamen uit Nigeria. Op de foto op de achterflap staat een donkere man in traditionele dracht, met bijpassend hoofddeksel. Deze eigenschappen zouden er niet toe moeten doen, maar we leven nu eenmaal in identiteitspolitieke tijden.

Wie je bent weegt vaak zwaarder dan wat je zegt of doet. Dus besteden ook wij aandacht aan de Afrikaanse wortels van Táíwò. Wat als hij ‘wit’ was geweest en Jonathan Haidt of Douglas Murray had geheten. Dan had hij zich eurocentristisch betoond, het woord genomen terwijl hij dat recht niet heeft etc. Deze verwijten glijden van Táíwò af als water van een eend.

Natuurlijk moeten we niet terug naar het koloniale tijdperk. De afschaffing daarvan duidt Táíwò aan met dekolonisatie I, die zich voltrok na de Tweede Wereldoorlog. Hieronder verstaat hij ‘een kolonie tot een zichzelf besturend instantie maken.’ Gaandeweg ontstond een nieuwe, steeds ruimere definitie: dekolonisatie-II, waartegen de titel van het boek zich richt. Ex-koloniën moeten ‘elk cultureel, politiek, intellectueel, sociaal en linguïstisch artefact afzweren, inclusief elk concept, proces, instituut en handelen dat maar de geringste zweem van het koloniale verleden bevat.’

Dat het boek over Afrika gaat, wil niet zeggen dat het een ver-van-mijn-bed-show is. Op het omslag staat een afbeelding van het continent en de vlagkleuren geel, groen en rood. Laat je er niet door afschrikken. Het boek helpt ook Nederlandse lezers begrijpen hoe dekolonisatie-II hier doorwerkt.

Hoe zich scènes voltrekken die tot voor kort moeilijk voorstelbaar waren. Eén van zijn studenten schreef over de mensenrechtenschendingen van China, memoreert politicoloog Jonathan Holslag, die zich kritisch toont over de dekolonisatiefilosofie. ‘Ze begon haar inleiding met een verontschuldiging. Mag ik dat thema hoegenaamd wel aansnijden? Is dit geen erkenning van het mensenrechtensysteem van de Verenigde Naties? Maak ik me niet schuldig aan een westerse invalshoek?’

Nee, stel je voor. Het schone geweten heeft een keerzijde. De angst om voor neokoloniaal uitgemaakt te worden, belemmert de mogelijkheid om misstanden aan de kaak te stellen.

‘Onvrijwillige mentale deafrikanisering’

Nog een scène, van enkele jaren terug. Schrijfster Karin Amatmoekrim ging met 5 en 6-VWO-leerlingen in gesprek over ‘culturele toe-eigening’. Mag je als ‘witte’ schrijver in de huid kruipen van een ‘zwarte’ hoofdpersoon? Het verbieden doet ze niet, maar wel dienen de leerlingen te beseffen dat Max Havelaar (1860) een onvolkomen product is. Het boek, dat culmineert in woedende verontwaardiging over het cultuurstelsel in Nederlands-Indië, valt van zijn voetstuk. Want ‘het blijft het verhaal van een blanke.’

Niet alleen wij scannen, keuren en passen aan. In de voormalige koloniën gaat het er vergelijkbaar aan toe, zelfs nog verbetener vanwege de drang om te laten zien dat het verleden echt voorbij is. Dat Afrikaanse landen zich helemaal hebben ontworsteld aan het kolonialisme. De hedendaagse samenleving zou moeten worden ontdaan van invloeden uit die tijd. Een vage correlatie is vaak al genoeg.

Het Engels is bijvoorbeeld besmet, want – zo gaat de redenering – dat sprak destijds de onderdrukker. Dit zou volgens de Ghanese filosoof Kwasi Wiredu de Engelse taal diskwalificeren. Vanwege de geschiedenis is ze ongeschikt als middel voor Afrikanen mee uit te drukken, onder meer in de wetenschap. Doen ze dat toch, grenst het aan verraad. Ze lopen ‘voortdurend het gevaar van onvrijwillige mentale deafrikanisering.’

Streven naar zuiverheid

Nu komt de Táíwò op stoom. En begrijpelijk, omdat een theoretische kwestie grote gevolgen heeft. Wat ontzegt Afrika zich allemaal wanneer ze zich laat leiden door een misplaatst zuiverheidsideaal? Laat de wetenschap zich niet terugtrekken in de eigen taal. De beloofde resultaten worden schromelijk overdreven, staat er in Tegen dekolonisatie. ‘Het verbaast me dat dit zelden of nooit in de literatuur wordt opgemerkt.’

Tiawo beweert ‘dat taalkeuze als enige of belangrijkste maatstaf van “Afrikaanse” identiteit een onbedoeld gevolg heeft. Afrikaanse denkers die hun intellectuele werk in een koloniale taal doen worden vaak uitgesloten door denkers die zoeken naar “Afrikaanse” bijdragen aan ideeën en discoursen. Ze worden bijna onherroepelijk als ‘niet te lezen’ afgedaan en hun werk wordt automatisch terzijde geschoven, los van de thematiek, de kwaliteit en de relevantie ervan. Deze denkers worden niet als echt “Afrikaans” beschouwd.’

Intussen gaan buiten Afrika de ontwikkelingen gewoon door. Het continent plaatst zichzelf in de berm van het wetenschappelijke debat. En hoe groter de zelfgenoegzaamheid, des te marginaler de bijdrage aan dat debat.

Toen FIFA-baas Gianni Infantino vorig jaar de kritiek op Qatar, gastland van het laatste WK, zat was, beet hij van zich af. ‘Na wat wij Europeanen de voorbije 3000 jaar deden, zouden we ons best de komende 3000 jaar verontschuldigen voor we anderen de les lezen.’ De Quatarese machthebbers – en die van vergelijkbare regimes – lachen in hun vuistje.

Dekolonisatie-II maakt Westerse critici wijs, op straffe van een schuldgevoel – of is het zondebesef? – dat ze geen commentaar mogen leveren op dubieuze regeringen. Corrupte regeringen komen steviger in het zadel te zitten, het wanbestuur blijft voortbestaan. Maar Afrikanen dragen hier zelf ook aan bij, eveneens aangemoedigd door de valse vorm van dekolonisatie.

De drang tot eigenheid houdt namelijk niet op bij de taal. Waardevolle concepten moeten er eveneens aan geloven, omdat ze van de voormalige kolonisatoren komen. Een selectie: de roman als literair genre, de wetenschappelijke revolutie en de liberale democratie. Ze komen uit het Westen en zouden een bron van inspiratie kunnen zijn voor een continent dat zich moet bevrijden van ‘achterlijke instituties en praktijken’.

Proeve van bekwaamheid

Welke instituties en praktijken zijn dat? Een hele rits, waaronder: kindhuwelijken, de ongelijkheid tussen man en vrouw, wanbestuur omdat tribale machtsstructuren blijven doorwerken. Ze blijven voortbestaan als er een taboe op kritiek komt: het zou weleens kunnen worden uitgelegd als een gebrek aan loyaliteit aan de Afrikaanse zaak. Of erger, als een poging het continent opnieuw te koloniseren.

Zouden onze bestuurders en beleidsmakers zich voldoende realiseren dat hun ideaal de emancipatie Afrika bemoeilijkt? Voor vele taken is het nodig een proeve van bekwaamheid af te leggen. Wie in de auto stap heeft rijlessen genomen en zonder beëdiging door de rechtbank mag niemand zich advocaat noemen. Ik stel voor dat iedereen met ‘diversity’ in zijn functieomschrijving eerst Tegen dekolonisatie leest.

Filosoof Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht Wie Afrika grondig wil ‘dekoloniseren’ zit Afrika’s vooruitgang in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar daar kom ik niet voor. Vandaag ben ik te gast bij het team van Thorizon, een Amsterdamse startup die een gesmolten zoutreactor wil bouwen. In 2033 moet deze er staan. Zover is het nog lang niet. Eerst moet er getest worden. Heel veel getest. En dat gebeurt onder meer bij Nuclear Research & consultancy Group (NRG), beheerder van de Pettense reactor.

Wie de Energy & Health Campus betreedt, omzoomd door hoge stalen hekken, merkt onmiddellijk dat hier eigen wetten gelden. Letterlijk, want de strenge Kernenergiewet zegt wat er moet en juist niet mag. Fotograferen: streng verboden. Soms gaat het om kleine dingen, die pas in tweede instantie opvallen. Achter de slagboom staan alle auto’s achteruit ingeparkeerd. In geval van nood kunnen ze meteen wegrijden.

Thoriumcentrales produceren nauwelijks afval

Al jaren gelden thoriumcentrales als grote belofte. Net als traditionele kerncentrales hebben ze een enorme energiedichtheid en stoten ze (vrijwel) geen CO2 uit, alleen een beetje bij de bouw ervan. Anders dan kerncentrales leveren ze nauwelijks langlevend afval op en thorium is minder schaars dan traditionele brandstoffen. Aangenomen wordt dat er in de aardekorst vier tot vijf keer zoveel zit als uranium.

Ons gesprek in de coffee corner, net achter de slagboom die toegang geeft aan het uitgestrekte terrein, begint met een correctie. De naam van het bedrijf duidt er niet op dat thorium nu al wordt gebruikt als brandstof, zegt Sander de Groot. Hij is één van de oprichters van Thorizon en inmiddels Chief Technology Officer. ‘We zetten thorium op de horizon, vandaar onze naam. Voorlopig gebruiken we de lang levende elementen uit het bestaande kernafval als brandstof. Voor de kerncentrale in Borssele worden deze Frankrijk verwerkt.’

De Groot doelt op het Franse bedrijf Orano, dat zorgt voor spent fuel reprocessing. Met deze technische term duidt het bedrijf op de verwerking van kernafval. Wat eigenlijk een misleidende term is. Je wil juist voorkomen dat de gebruikte nucleaire brandstof afval wordt; er zit nog veel energie in.

Het verschil met traditionele installatie is dat gesmoltenzoutreactoren geen gebruik maken van splijtstofstaven en water om te koelen. In plaats daarvan wordt een zout verwarmd tot ruim zeshonderd graden, waarop het smelt. Hierin lost thorium op – of in het geval van Thorizon: langlevend kernafval als brandstof, en een kleine hoeveelheid thorium. Deze combinatie circuleert met het zout mee door de reactor. Via warmtewisselaars wordt stoom opgewekt die of onmiddellijk voor industriële processen kan worden ingezet of een turbine aandrijft. Leslie Dewan, een Amerikaanse ondernemer en wetenschapper, heeft gelijk: ‘Een kernreactor is gewoon een geavanceerde manier om water te koken.’

Echt nieuw is de techniek trouwens niet. Ze gaat terug op onderzoek uit de jaren zestig. Gedurende vijf jaar heeft in het Oak Ridge National Laboratory (Tennessee) een gesmoltenzoutreactor succesvol gedraaid. Al meer dan een halve eeuw terug is aangetoond dat deze techniek werkt.

Waar wachten we op? De wereld snakt naar energie. Deze zomer werd bekend dat het Zeeuwse stroomnet vol zit: grote bedrijven krijgen voorlopig geen nieuwe aansluiting en komen op een wachtlijst. Andere provincies kampen met vergelijkbare problemen. Hup, bouwen dus. De techniek is er, we hoeven haar slechts nog uit te rollen.

De vele tests vragen om geschoolde mensen

Zo eenvoudig ligt het niet, tempert Kiki Lauwers de verwachtingen. Eerder werkte ze, opgeleid in de lucht- en ruimtevaarttechniek (TU Delft), nog bij bol.com; sinds mei is ze CEO van Thorizon. ‘Ergens in de kerstvakantie ben ik gecontacteerd door Thorizon. Ik wilde graag terug naar mijn roots, iets technisch doen. Het gedreven team van Thorizon en zijn missie spraken me aan.

‘Oak Ridge was een demonstratiemodel. Er meer nodig om gesmoltenzoutreactor commercieel werkend te krijgen. De gebruikte materialen moeten bestraling kunnen doorstaan, ze worden blootgesteld aan corrosieve zouten en hoge temperaturen. Om ze te certificeren voor de levensduur van een reactor, dat is niet zo makkelijk. Daarom zijn we hier. Om aan te tonen dat het materiaal gaat werken voor de levensduur die wij nodig hebben in ons concept.’

De vele tests vergen een op maat gemaakt instrumentatrium. En geschoolde mensen. Voordat we naar de werkplaats van NRG gaan, waar engineers de gewenste precisie-instrumenten maken, wil ik weten of het moeilijk is om geschikt personeel te vinden. Eerder zei Jan Leen Kloosterman, hoogleraar reactorfysica, dat de spoeling dun is. Jarenlang zat kernenergie in het verdomhoekje. Doordat collega’s met pensioen gingen, raakten leerstoelen onbemand. Het duurt jaren om studenten op te leiden.

Lauwers reageert monter. Thorizon heeft geen moeite om knappe koppen te vinden. Hoewel de startup pas net bezig is, telt het al twintig werknemers en niet alleen nucleaire ingenieurs. Het bedrijft heeft ook scheikundigen, materiaalkundigen en werktuigbouwers in dienst. ‘Net afgestudeerden komen uit verschillende landen. Vaak hebben ze ons proactief gevonden. Het is een generatie die graag het verschil wil maken. Ze zijn ervan overtuigd dat dat ze dat hier kunnen doen.’

‘Bij de jonge generatie is het gevoel van urgentie groter dan bij de ouderere,’ vult De Groot zijn collega aan. ‘Twintig jaar lang was het beleid antinucleair. Inmiddels beginnen burgers de consequenties ervan te voelen. Vanuit het stroomnet wordt geroepen: we moeten ons gebruik aanpassen aan wat er aangeboden wordt. Nou, zo gemakkelijk gaat dat niet.’

Op de werkbank ligt een lange hengel, die straks nog langer moet worden, maar liefst vier meter. Het wordt een high tech hengel. Er lopen draden naar een met isolatiemateriaal beklede cilinder aan het uiteinde, dat straks in de reactor gehangen wordt. Een gedetailleerde bouwtekening laat zien wat zich aan het zicht onttrekt: meerdere holtes van enkele vierkante centimeters. Klanten komen vanuit de wereld om deze holtes te huren.

De daadwerkelijke reactor is klein

Als Thorizon het gedrag van bestraald materiaal wil bestuderen, moet dat eerst bestraald worden. Het bedrijf test momenteel verschillende materiaalsoorten. Een brokje ervan gaat in de cilinder, waarna de hengel wordt uitgeworpen in de reactor.

Daar is het een drukte van jewelste. De vraag is groot, legt Arjan Vreeling uit. Hij is manager van de afdeling Brandstof- en materiaalbestraling. Vele partijen willen iets laten onderzoeken, terwijl de ruimte beperkt is. Het karakteristieke gebouw met koepeldak mag aanzienlijk zijn, de daadwerkelijke reactor is klein. Een kubus van minder dan één kubieke meter, dat is het. Daarin wordt het materiaal beschoten met neutronen. Niet enkele uren, dagen of weken, maar soms wel meer dan achttien maanden om de levensduur in een kerncentrale te simuleren.

Het hoe is duidelijk, maar waaróm zou je materialen willen bestralen? Dat blijkt als we verkassen, van de werkplaats naar de Hot Cell Laboratories. Bij de entree nemen de protocollen het over. Eerst een identiteitscontrole, vervolgens door een metaaldetector alsof je op Schiphol bent, waarop een lichaamscheck volgt om vast te stellen of bezoekers stralingsvrij zijn. Een vrouwenstem telt af. ‘… zeven, zes, vijf, vier, drie, twee, één. No contamination.’

Loodglas houdt de straling tegen

Ik ga door naar de verkleedruimte, want een laboratorium bezoek je in een witte labjas. Tassen blijven achter in de locker, over de schoenen gaan hoezen. Ons gezelschap heeft een dosimeter uitgereikt gekregen. Dit zwarte apparaatje meet verschillende vormen van straling. We kunnen naar binnen.

We passeren een lange rij aan kamertjes. Ze baden in hel oranje licht en doen denken aan de hokken in het reptielenhuis van Artis. Met deze kleur kunnen onderzoekers goed zien wat er gebeurt. Dichterbij blijkt hoe dik het glas is. Loodglas, leer ik even later. Dat houdt de straling tegen.

Het gaat om het tafereel in zo’n kamertje. Een metalen u-profiel, bestraald in de reactor volgens het procedé uit de werkplaats, zit ingeklemd tussen twee armen. De ene arm trekt het metaal naar beneden, de andere naar boven, met steeds een beetje meer kracht, totdat het materiaal het begeeft.

Het is belangrijk om het materiaal maximaal op de proef te stellen, licht Vreeling toe. Eerst doen we een onbestraald brokje tussen de armen. Dit fungeert als nulmeting. Stap twee is om datzelfde te doen met een bestraald exemplaar. Straling kan de materiaaleigenschappen veranderen. Metaal wordt bijvoorbeeld brosser, begeeft het eerder en dat is cruciaal om te weten voordat je er een reactor mee gaat bouwen.

Een camera legt op microniveau vast hoe het metaal aan stukken wordt getrokken en toont dat op een computerscherm, vele malen uitvergroot. Het beeld op de monitor doet denken aan het maanlandschap: grijs, pokdalig. Elk materiaal heeft zijn eigen karakteristieken. Deze informatie is nodig om het ontwerp gecertificeerd te krijgen.

Weer terug in de coffee corner pakken we glazen bol erbij. Hoe ziet de toekomst eruit? Maatschappelijk heeft Thorizon de wind in de zeilen. Hoewel Greenpeace zich expliciet keert tegen thorium en GroenLinks blijft streven naar de sluiting van kerncentrales, staan ze steeds meer alleen in hun verzet. Provincies kloppen aan bij het bedrijf om te vragen of ze een reactor kunnen bestellen. ‘Doe mij er één.’

Volop ruimte in de energiemix

Het enthousiasme van de lagere overheden is begrijpelijk omdat zich op dit niveau de gevolgen van de energietransitie het meest doen gelden. En die beginnen pijn te doen. Het ruimtebeslag van zonneweides en windmolenparken is groot, terwijl de strijd om grond groot is in het dichtbevolkte Nederland. Ook moeten er locaties worden aangewezen voor honderdduizenden woningen. Vanzelf komt dan kernenergie in beeld als alternatief.

Dat moet preciezer. Eigenlijk is het een aanvulling op de bestaande energievormen, want Thorizon acht het onrealistisch om louter in te zetten op kernenergie. De behoefte aan energie is te groot. Lauwers: ‘Wij denken dat je uiteindelijk alle bronnen van emissievrije energie nodig hebt.’ 

Wel is er volgens haar volop ruimte voor gesmolten zout in de energiemix. ‘Wij voorzien alleen in de EU een marktpotentieel voor 210 reactoren. Dat is gebaseerd op de brandstof die overblijft van de bestaande kerncentrales en de voorraden die er liggen van lang levende materialen. Als je die bij elkaar optelt, kun je deze reactoren de komende veertig jaar laten draaien. Daarna kunnen andere elementen op dezelfde technologiebasis als brandstof worden gebruikt. Zoals thorium.’

Dat is 2050, maar laten we de horizon iets dichterbij halen, naar 2033. Thorizon mikt op een relatief kleine reactor. Die kan komen in Borssele, nabij de enige kerncentrale van het land, of in nabij de industriële clusters in Nederland om deze van stroom te voorzien. Ook die gesprekken zijn gaande. Lauwers: ‘Ons doel is dat die reactor uiteindelijk 250 MW thermische of 100 MW elektrische energie gaat voorzien. Dat zijn 250 000 huishoudens.’

De dag loopt ten einde, ik neem afscheid en check uit bij de receptie. Na eerder het moment van aankomst wordt nu mijn tijdstip van vertrek genoteerd. Intussen is het wolkendek opengetrokken, tegen de blauwe lucht hangt een meeuw. Het is stralend weer.

Het is verleidelijk er de opmaat in te zien naar een stralende toekomst – de toekomst die ons wordt voorgespiegeld op internet. Daar staan gelikte artist impressions van de reactoren van de toekomst. Het lijken glimmende ruimteschepen. Imposant. Maar ook: science fiction, te klinisch om echt van onder de indruk te zijn.

Technisch is het maakbaar

Niet het eindproduct dwingt bewondering af, maar de toewijding tijdens de route erheen. De onzekerheid waarmee de plannen omgeven zijn, smoort de belofte niet. Ja, er moet een rits aan papieren worden ingevuld en het wordt een klus om de reactor zo snel mogelijk economisch rendabel te maken, zegt Lauwers. Toch beklijft, terwijl ik het terrein afrijd en de N 502 opdraai, dat ene zinnetje. ‘Technisch wordt het project uitdagend, maar het is maakbaar. We zijn allemaal ingenieurs.’

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht Toch nog een stralende toekomst: hoe een toegewijde Amsterdamse startup werkt aan de eerste gesmoltenzoutreactor verscheen eerst op Wynia's Week.

Een kwartiertje terug stond ik nog te hannesen met een iets grote overall. Mijn eigen jas en schoenen laat ik achter in de garderobe. Ik ben in Barneveld, het centrum van onze pluimveesector. Na de verkleedpartij, ter voorkoming van infecties, en een check-in per tablet volgt een rondleiding door een broederij – géén boerderij – van respeggt. Eieren ‘zonder kuikendoden,’ staat er op de website van dit Duitse bedrijf.

Vandaag leer ik hoe ze deze belofte waarmaakt. Een witte hal met veel roestvrijstaal en beeldschermen biedt een high tech oplossing voor een nijpend probleem. Dat het probleem zich aan het zicht onttrekt, wil niet zeggen dat het niet bestaat. Nu is het zo dat mannelijke kuikens na hun geboorte worden vergast met CO2. Ze zijn waardeloos omdat ze geen eieren leggen. Dat doen alleen de vrouwtjes. Alleen: je komt pas achter het geslacht nadat het ei is gebroed. Tot voor kort dan.

Van hormoonbepaling naar DNA-tests

Enkele jaren terug lukte het de Universiteit van Leipzig om al ín het ei vast te stellen of er een haan of hen uit komt. Carmen Uphoff, COO van respeggt en mijn gastvrouw, schetst de voorgeschiedenis van ‘in ovo sexing’. ‘In ovo’ is Latijn voor ‘in het ei’. Wilde deze nieuwe technologie succesvol zijn, was er een commerciële partner nodig. Uphoff: ‘Dat was ons bedrijf.’

Sinds 2019 is het bedrijf hard gegroeid. Inmiddels heeft het vier locaties, twee in Duitsland en twee in Nederland, naast die in Barneveld nog eentje in Zeewolde. Verschillende klanten brengen hun eieren langs, waarna respeggt ze controleert en enkel de vrouwtjes teruglevert. Dat wil zeggen: de eieren waar negen dagen later een vrouwtje uitkomt. De ‘mannelijke’ eieren, die dus nooit een levend wezen voortbrengen, vandaar die aanhalingstekens, worden gerecyled. De eierschaal levert calcium, de inhoud belandt in veevoer

Voortdurend worden de processen verbeterd. In deze ontwikkeling speelt de Barneveldse vestiging een hoofdrol. Niet alleen sorteert ze eieren voor haar klanten, ook zit hier de R&D-afdeling van het bedrijf. ‘Inmiddels werken we met vijfde generatie apparatuur,’ zegt Uphoff. Gebeurde de geslachtsbepaling eerst via de aanwezigheid van mannelijke dan wel vrouwelijke hormonen, nu gaat dat via een DNA-test. Deze methode is accurater.

Wat een technische uiteenzetting lijkt, is een meeslepend verhaal met een bredere strekking. Geslachtsbepaling vormt een treffend voorbeeld van wat in de literatuur ‘ontkoppeling’ heet. In de media is er weinig aandacht voor, maar er voltrekt zich een stille revolutie: rijke landen slaagden erin om hun welvaart te laten toenemen, terwijl ze minder grondstoffen gebruiken.

Het is een historische trendbreuk. Het leek een ijzeren wet: economische groei zorgt voor een grotere voetafdruk. Om dingen te maken, zijn materialen nodig. En meer dingen vergen meer materialen. Zo ging het lang, totdat aan het einde van de twintigste eeuw. De lijnen maken zich van elkaar los doordat we slimmer zijn gaan produceren.

Zó slim dat het Westen in veel opzichten Peak Stuff bereikte. Na dit plafond volgde een terugloop in het grondstoffenverbruik. ‘Gemeten in kilo’s per inwoner consumeerde Nederland in 2018 ruim 20 procent minder materialen dan in 2000,’ berichtte het CBS. En de publicatie Circulaire economie in Nederland (2020) leert dat ons grondstofvoetafdruk fors kleiner is dan gemiddeld in de EU. Vooral de consumptie van niet-metaal mineralen (zoals beton, zand en grind voor in de bouw) nam af, maar ook die van metalen, biomassa en fossiele energiedragers laten een daling zien.

Liever welvaart dan degrowth

Meer uit minder, vat MIT-hoogleraar Andrew McAfee deze tendens samen in zijn gelijknamige boek. Ze wordt eveneens zichtbaar in Barneveld. Buiten schijnt de zon, binnen laat respeggt laat zien hoe we ons ‘kipverbruik’ terugdringen. Kort samengevat: niet het dierenleed, of in elk geval substantieel minder; wel ons eitje op zondagochtend. Ook dat is ontkoppeling.

Ons ei staat nog te wachten totdat het geslacht ervan duidelijk is. Deze informatie komt even later uit een prefab-gebouwtje van enkele vierkante meters buiten de productiehal. In afsluitbare bakken wordt het monster – allantoïs-vloeistof, weet ik inmiddels – verwarmd, afgekoeld en opnieuw verwarmd. Vrouwelijk DNA wordt vermenigvuldigd en met fluorescentie zichtbaar gemaakt. De machine ziet dus de vrouwelijke monsters en de computer koppelt deze informatie aan het juiste ei in de hal.

Behalve met de traditie breekt ontkoppeling met het dominante beeld in de media. Praatprogramma’s, kranten en opiniebladen bepleiten degrowth. Ontgroei. We leven op te grote voet, betogen ze. Ons welvaartspeil zou ten koste gaan van de natuur. En tot op zekere hoogte klopt dat. Eén ding is echter nog schadelijker voor planten en dieren: geen welvaart.

De ontgroei-beweging gaat voorbij aan de woorden van Bertolt Brecht, die inmiddels aanpassing behoeven. ‘Erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral,’ schreef de Duitse toneelschrijver aan het begin van de vorige eeuw. Eerst het eten, dan het milieubewustzijn, is de eenentwintigste-eeuwse vertaling van deze uitdrukking.

Wie weinig heeft, bekommert zich nauwelijks om zijn omgeving. Burgers moeten zich dat kunnen permitteren. Of zoals Uphoff het zegt: ‘Dierenwelzijn is een luxe’. Waarmee ze niet wil zeggen dat het onbelangrijk zou zijn. Wel verklaart haar realisme het dat rijke landen in West-Europa prioriteit hebben voor respeggt; opkomende economieën volgen later. ‘We beseffen dat we in een nichemarkt te zitten, met consumenten die bereid zijn meer te betalen voor hun ei. Dan gaat het om enkele eurocenten per ei in de supermarket.’

Voor alle duidelijkheid: consumenten kopen géén eieren die respeggt heeft gescreend. Het bedrijf werkt met eieren waar leghennen uitkomen. Deze zorgen vervolgens voor onze  vertrouwde tafeleieren. Een keurmerk op de verpakking belooft dat er geen kuikens omkwamen. We moeten ervoor naar Jumbo. Deze biedt ze aan in geselecteerde fillialen en haar webshop. De komende jaren is de bedoeling dat ze in meer supermarkten komen te liggen.

Schaalgrootte is cruciaal

Zover is het nog niet. Terug in de productiehal weet de computer wat wij nog niet weten: het geslacht van ons ei. Deze informatie geeft hij door aan een manshoge machine, die op de werkvloer bekend staat als ‘de sorteerder’. De rest was voorspel, hier gebeurt waar het allemaal om begonnen was: het scheiden naar geslacht.

Wil een techniek het verschil kunnen maken, is schaalgrootte cruciaal. Je tuigt geen complexe infrastructuur op voor enkele eieren. Daarom: de exacte aantallen. Wat is de dagelijkse productie van respeggt? En nog belangijker: hoeveel mannetjes redt het bedrijf van de dood? 

Meteen na de vraag volgt een correctie. Ik druk me niet correct uit, zegt Uphoff. ‘Het voelt raar om te zeggen dat we mannetjes redden. Redden betekent dat dat iemand nog leeft en deze eieren zijn nooit uitgebroed.’

Een ei met extra betekenis

Een terechte tegenwerping. Maar mijn vraag blijft staan: hoeveel? ‘Tot op heden produceerden we 10 miljoen vrouwtjes zonder doding van mannetjes. Al dit jaar zullen de cijfers drastisch veranderen. Honderdduizenden eieren worden er wekelijks geanalyseerd. Dit jaar hopen we 20 miljoen vrouwtjes te verwerken.’  Dat zijn 20 miljoen ‘geredden’ – gemakshalve blijf ik het woord gebruiken. 

Deze wetenschap geeft het ei dat ik in mijn hand houd extra betekenis. Ik weet wat er uitkomt. Op de witte schaal prijkt een stempel met groene inkt. De sorteerder heeft er het vrouwelijke seksesymbool op gezet. Over twaalf dagen kruipt hier een kuiken uit. Het mag blijven leven.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht 10 miljoen vrouwtjes zonder doding van mannetjes: in Barneveld bewijzen kuikens het ongelijk van de ontgroei-beweging verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook deze kwestie heeft zich volgens de tijdgeest ontwikkeld. Er ging een woke saus overheen. De nieuwste generatie maatschappijcritici ziet overal discriminatie, dus ook in het bestaan van schrijfregels. Het zou zelfs neokoloniaal zijn. 

Mensen en groepen ongelijk behandelen?

Even het geheugen opfrissen. Een tijdje terug woedde er een debat. De aanleiding was een opiniestuk van Hilde Roothart in de Volkskrant (20 april 2021). Foutloos taalgebruik ‘kan worden gezien als homogeen, Noord-Europees, wit, mannelijk en elitair,’ schreef deze masterstudent ‘crossover-creativity’. Eisen dat leerlingen correct spellen achtte zij discriminerend. Zihni Özdil kwam met een bijtende tegenstuk. De emancipatie van allochtone leerlingen wordt juist bemoeilijk als voor hen de lat naar beneden gaat.

Waarom deze weggezakte polemiek terughalen? Het lijkt misschien een oude koe uit de sloot, maar dat is ze niet. De onderliggende denktrant – maak standaarden afhankelijk van bevolkingsgroepen – toont zich ook op andere manieren. Recent bereikte ze de MeToo-discussie. 

Sinds enkele jaren komen de machtigen niet meer weg met grensoverschrijdend gedrag. Eerst belandde seksueel wangedrag onder het vergrootglas, inmiddels kan horkerigheid in brede zin niet langer door de beugel. Schreeuwen tegen ondergeschikten, hen vernederen met rotopmerkingen, flauwe grappen maken, het kan niet meer, merkten achtereenvolgens uitgever Mai Spijkers en vooral DWDD-presentator Matthijs van Nieuwkerk.

Maar dan. De nieuwe opvattingen blijken niet altijd te gelden. Soms moeten we de regels minder streng hanteren. Onlangs werd Kaouthar Darmoni ontslagen wegens grensoverschrijdend gedrag. Dat de directeur van Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, de wekelijkse vergadering begon met buikdansen, was nog wel het minst twijfelachtig. Ook kuste ze collega’s op het achterhoofd zou ze haar borsten en billen tegen medewerkers hebben gedrukt.

Een no-brainer, zou je zeggen. In het tijdsgewricht van de sociale veiligheid bestaan voor deze misdragingen immers geen excuses meer. Het lag anders, bleek even later. Marli Huijer, emeritus-hoogleraar filosofie en oud-Denker des Vaderlands, vroeg zich in Trouw (3 januari 2023) af of we de Tunesische Darmoni wel op dezelfde manier mogen beoordelen als mannelijke bullies.

De mythe van de nobele wilde

De parallel met de spellingsdiscussie wordt duidelijk. Iemand komt van elders en maatschappelijke conventies verliezen hun vanzelfsprekendheid. Sommige groepen verdienen een speciale behandeling. Niet als ze uit België of Duitsland komen; pas als ze uit verre contreien komen.

Eerder schreef ik op deze plek over het ontzag onder klimaatactivisten en milieubeschermers. Hoog geven ze op van inheemse volkeren, ze zouden zelfs als voorbeeld kunnen dienen. Anders dan wij zouden zij niet in de ban zijn van het schadelijke consumentisme.

In theorie dan, er blijkt weinig reden om hen op een voetstuk te plaatsen. De nobele wilde – gehuld in een traditioneel kralenvest, getooid met een kleurig hoofddeksel – bestaat vooral in onze hoofden. Een status aparte slaat daarom nergens op.

Toch blijft het exotische zijn bedwelmende werking houden. Nogmaals Huijer over het wangedrag binnen Atria: ‘Als mijn mannelijke baas dat had gedaan, had ik subiet de ‘grensoverschrijdend gedrag’-kaart getrokken. Maar nu het om een vrouw gaat, en met een migratieachtergrond, aarzel ik. Is hier wel hetzelfde aan de hand?’

Het stereotype van de sensuele exoot

In de loop van haar bijdrage waarschuwt Huijer voor oriëntalisme. Ze zag de media zich hieraan schuldig maken. Zo plaatste de Volkskrant (30 december 2022) Darmoni’s sensualiteit tegenover de westerse rationaliteit en afstandelijkheid. Een onvergeeflijk stereotype. Het eerste althans, de westerse obsessie met rationaliteit kun je straffeloos stereotyperen.

Ondanks haar waarschuwing stapt Huijer in dezelfde valkuil. Voor de Atria-directeur voert ze verzachtende omstandigheden aan. Zo lijkt het althans, want de filosofe komt er niet helemaal uit. Haar stuk verzandt in algemeenheden. We moeten oog hebben voor de ‘ingewikkelde mix aan mechanismen die tussen vrouwen en tussen culturen kunnen spelen’. Ook is het ‘verleidelijk om bij conflicten de meest sensuele van het stel de schuld te geven. Maar dat is niet altijd terecht.’

Schuldig? Excentriek!

Het tweede bedrijf volgde snel. Informaticus Jan Bergstra (UvA) en filosoof Marcus Düwell kwamen met een vervolgstuk. Zij maakten expliciet wat eerder nog vaag bleef. Hun redenering: de strenge Raad van Toezicht van Atria had beter moeten weten. ‘Een korte blik op de website van mevrouw Darmoni maakt duidelijk hoe zij werkt en hoe zij is. Daar hoort lichamelijkheid bij.’

Zo verschuift de schuldvraag. Niet de handtastelijke directeur is het probleem, maar de lakse toezichthouders. Deze zouden hebben verzuimd zich te verdiepen in de achtergrond van het Atria-personeel, waardoor er misverstanden rezen. In de toekomst moet dat beter, vinden de auteurs. Ze bepleiten een gedragscode voor het multiculturele personeelsbestand. ‘Met ruimte voor excentrieke mensen, voor mensen met zeer uiteenlopende culturele achtergronden.’

Etnojustitie

Het klinkt begripvol tegenover de ontslagene, die ook maar een slachtoffer is van de benepen samenleving, nauwelijks in staat om met excentriciteit om te gaan. Wie het voorstel op zich laat inwerken, ziet iets anders. De goedbedoelde oproep is een geval van meten met twee maten.

Niet alleen is dat onrechtvaardig, omdat het klassenjustitie in de hand werkt. Preciezer: etnojustitie – beoordeling op basis van afkomst. Ook om een andere reden kunnen we ons ontzag voor het exotisch beter temperen. De aanname is dat sommige groepen niet aan de heersende eisen kunnen voldoen. Kennelijk is dat voor hen te veel gevraagd. Uit deze benadering spreekt eerder dedain dan compassie. Goedbedoeld is in de praktijk bevoogdend. Of iets minder welwillend: neokoloniaal.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht De verering van het exotische leidt tot etnojustitie verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is dat de datum boven het lange artikel staat. Anders had de lezer zich aan het begin van de 20^e eeuw kunnen wanen, toen de antropologie ontstond en deze nieuwe discipline volkeren ontdekte die nog onbedorven waren. Of in de vroege 19^e eeuw, tijdens de Romantiek. Toen al fantaseerden maatschappijcritici over de deugden van de ‘nobele wilde’.

Opgewarmde prak

In tegenstelling tot de zondige westerling, die er een potje van maakte. Wij zijn hebzuchtig, ontaard, oppervlakkig – en zo ging de lijst met klachten, die eigenlijk aanklachten zijn, nog een tijdje door. Gelukkig bestond er een uitweg. De verre exoot deed voor hoe het wel moest.

‘Alles is goed zoals het uit de handen van de Schepper komt, alles raakt verdorven in de handen van de mens,’ schreef Jean-Jacques Rousseau in Émile ou De l’éducation est un traité d’éducation (1762). Ofwel: beschaving bracht barbarij en primitieve samenlevingen waren drager van de echte beschaving.

Nu wordt deze prak nog eens opgewarmd. De exotische voorbeeldigheid zou helpen tegen klimaatverandering. Ook wordt de aarde minder uitgewoond als we een voorbeeld nemen aan primitieve volkeren, nog niet besmet door het verlangen naar meer en beter.

Dat deze zienswijze populair is, wil niet zeggen dat ze klopt. Ze is hardnekkig. Als onkruid dat ook steeds tussen de tuintegels door piept.

Een twijfelachtig rolmodel

Hoe zit het echt met de veronderstelde nobelheid? Allicht konden vroege volken zonder de consumptiemaatschappij. Alleen doet dit nauwelijks ter zake. De kwestie luidt in hoeverre zij ons ten voorbeeld kunnen strekken. Worden zij terecht tot rolmodel uit geroepen? Nee, in tegenstelling tot wat hedendaagse opiniemakers beweren. Wat zij over het hoofd zien, is dat eeuwen terug (‘ver voor de slavenhandel’) ook wij het consumeren nog niet hadden ontdekt.

Nu de correctie op het populaire beeld: met een edel karakter had dit weinig te maken. De afwezige consumptiedrift duidt niet op de deugd der matigheid. Als die aanlokkelijke spullen en spulletjes er niet zijn, is het ook geen verdienste om ze niet te begeren. Onterecht krijgt de nobele wilde zijn medaille opgespeld. Weinig volkeren kunnen weerstand bieden aan de verleidingen als de welvaart zich aandient, leert een blik op de geschiedenis.

Consumentisme: een universele kwaal

Ruim twee eeuwen geleden voltrok zich de Industriële Revolutie, met haar rokende schoorstenen en bonkende machines. Een sleutelmoment in de geschiedenis, zou later blijken. We werden rijker en er kwamen goederen beschikbaar. En: voor steeds meer mensen in plaats van een kleine elite.

Onze levensstandaard, die toen vorm begon te krijgen, nemen we gemakkelijk voor lief, terwijl ze een unicum is. ‘Afgezien van een paar perioden van bloei en verval; had de mensheid tot het begin van de negentiende eeuw eigenlijk nooit economische groei meegemaakt,’ schrijft Johan Norberg in Vooruitgang (2016).

In de tweede helft van de 20^e eeuw volgde Azië het pad omhoog. Dit continent werd rijker zoals Europa en de Verenigde Staten dat eerder deden. Dat gebeurde op vergelijkbare manier. Ook de inwoners van deze landen, nadat ze zich een dak boven hun hoofd hadden verworven, wilden een comfortabel matras om op te slapen en een tv voor wat vertier.

Er bestaat weinig reden voor de aanname dat Afrika een uitzondering op de regel vormt. In de kleinste dorpjes lopen de mensen in Nike-shirts en op sneakers. Ook zij gaan aan de smartphone. Het lijkt een constante: het leven in nauw contact met de natuur, al dan niet in goede harmonie, wordt vaarwel gezegd zodra dat kan. Deze observatie loochent de populaire aanname dat het consumentisme een typische Westerse kwaal is.

Diepe inzichten of tegeltjeswijsheden?

Toch blijft de mythe hardnekkig. Niet alleen moeten we ons spiegelen aan oude stammen, ook hun hedendaagse opvolgers zouden een inspirerend voorbeeld zijn. Eind vorig jaar verscheen er een reportage in NRC Handelsblad (15 december 2022) over de VN-conferentie over de bescherming van natuur en ecosystemen in Montreal. Meerdere vertegenwoordigers van ‘inheemse volkeren’ had de krant gesproken. Opnieuw wijzen zij ons de weg.

Het milieubeleid moet anders, zei Domingo Peas van de Achuar-bevolking in Ecuador – die ‘over zijn overhemd een traditioneel kralenvest draagt,’ schreef de krant om zij inheemse afkomst te benadrukken. De reportage begint naar kitsch te zwemen als ook nog blijkt dat hij een kleurig hoofddeksel op heeft. ‘Het is simpel: we moeten af van hebzucht,’ begint Peas, ‘Nu denken we alleen maar aan geld, we rennen altijd achter geld aan zonder om te kijken naar de verwoesting die het achter ons aanricht.’

Dan de inheemse volken. Deze ‘streven een collectieve harmonie na.’ En even verderop: ‘Wij willen olie en grondstoffen in de bodem laten en bestaand bos beschermen.’ Zo staat het artikel vol met lessen die zo op een tegeltje kunnen. ‘Als we voor het land zorgen, zorgt het land voor ons.’ En: ‘Eerlijk delen, neem niet meer dan je nodig hebt, verspil niet.’

Zo algemeen dat het nietszeggend wordt.

De verheerlijking gaat ten koste van de kritische houding. En reden tot kritiek is er genoeg. De exotische adviezen blijven nogal vaag. Ze klinken lekker, maar wat zijn de implicaties van de uitspraak dat het land voor ons zorgt als wij dat ook doen voor het land? Of eerlijk delen. Weer zo’n slogan die het geweten kietelt, terwijl er geen beleid uit af te leiden valt. De formulering is zo algemeen dat het nietszeggend wordt.

Wel kunnen we raden waarheen het moet. Als de Westerse benadering het probleem is, dan is de oplossing om minder Westers te worden. In de praktijk blijkt dat: de klok terugzetten. Tot wanneer wordt zelden duidelijk, maar in elk geval tot voor de Industriële Revolutie, toen het grote consumeren nog moest beginnen. Net als andere ontwikkelingen trouwens. Rond 1800 was de levensverwachting in Europa ongeveer 35 jaar. De onbedorven eeuwen verliezen hun aantrekkelijkheid.  

Bovendien is het twijfelachtig of de inheemse benadering het gewenste resultaat oplevert. Ter toetsing hoeven we ons niet te beperken tot gedachtenexperimenten; er zijn historische gegevens beschikbaar. Deze zeggen iets anders. Hoewel jagers-verzamelaars dichterbij de natuur leefden dan wij, gebeurde dat zeker niet in harmonie. Per persoon hadden ze een grotere ecologische voetafdruk dan wij.

Flora en fauna merkten dat op hardhandige wijze. ‘Met een populatie van slechts enkele miljoenen slaagden onze voorouders erin om,’ schrijft wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in Meer (2021), ‘zowat overal waar ze voet aan de grond zetten, alle grote landdieren uit te roeien. Hetzelfde patroon zien we voor ontbossing: kleine menselijke populaties veroorzaken grootschalige schade.’

Pas dus op met wat je wenst. Of wie je op het voetstuk plaatst. Bezorgde maatschappijcritici hebben behoefte aan een contrapunt met onze samenleving, die ze hoofdschuddend bezien. Intussen vergeten ze dat hun rolmodel in het echt nauwelijks voorkomt. Inheemse volkeren? Harmonie met de natuur? De critici laten zich bedwelmen door een kralenvest en een kleurig hoofddeksel.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht Inheemse volkeren doen helemaal niet aan consuminderen verscheen eerst op Wynia's Week.

Of bezoekers er enthousiast van raken: twijfelachtig. Nog een citaat, want het gaat maar door in het lange interview. ‘Zo kijken we ook naar functies en functieomschrijvingen. Je kan wel een dramaturg zoeken en eisen dat die theaterwetenschappen heeft gestudeerd, maar dan kom je toch altijd weer uit bij de usual suspects.’ Schertsend: ‘Hai Sofie!’   

Onthullender is wat er níet gezegd wordt. De lezers leren hoe het er achter de schermen aan toegaat. Over de voorstellingen er op het programma staan, gaat het daarentegen nauwelijks. Of algemener: waarom het theater zo de moeite waard is dat het publiek naar de kassa holt voor een kaartje. De journaliste lijkt hier evenmin in geïnteresseerd.

Bezoekers laten het afweten

De ontwikkelingen in Rotterdam zijn de ontwikkelingen elders. Over de volle breedte is de culturele sector in de ban van diversiteit en inclusie. Ze raken er niet over uitgesproken. De indruk ontstaat dat ze de verwezenlijking van deze idealen beschouwen als hun belangrijkste taak. Geestdrift over een kunstwerk, daar kun je hen zelden op betrappen. Dat staat hooguit in een terzijde. 

Intussen haakt het publiek af. Halflege zalen zijn eerder regel dan uitzondering, schreef de NOS eerder dit jaar. Ook musea hebben te kampen met tegenvallende bezoekersaantallen. ‘Afgelopen week was er een toneelstuk dat bleef steken op 150 bezoekers, waar er normaal 350 komen,’ zegt Directeur Charles Droste van het Amphion Theater in Doetinchem.

Nasleep van corona?

Als verklaring wordt corona aangevoerd. De redenering gaat als volgt: na meerdere lockdowns, hele en halve, weten bezoekers de weg naar theaters en musea niet meer te vinden. Ook hebben consumenten last van de inflatie en dan is er nog het vooruitzicht van een economische crisis. Consumenten worden kritischer in wat ze kopen. 

Toch bevredigen deze verklaringen slechts gedeeltelijk. Door andere evenementen ging in coronatijd eveneens een streep. En de inflatie geselt de hele samenleving, niet alleen de culturele sector. Toch blijft het publiek in andere gevallen niet thuis. Onlangs traden de Toppers weer op, nadat de concerten in 2020 en 2021 waren afgeblazen. Half november was de Johan Cruyff Arena voor hen afgeladen, twee keer zelfs.

‘Dan kan ik net zo goed thuisblijven’

Zou de misère er ook mee te maken hebben dat de rode loper bepaald niet uit gaat voor het publiek? Dit heeft weinig om zich op te verheugen. In plaats van een uitje krijgt het een lesje in goed gedrag. Niet altijd, want op het programma staan nog genoeg voorstellingen die enkel als doel hebben om te behagen; wel steeds vaker.

Ook het Rijksmuseum gaat op deze toer. Het zit in de maag met zijn schilderijen uit de 17^e eeuw. Sinds deze niet meer de Gouden Eeuw mag heten, doen de bijschriften er alles aan om de toeschouwers hiervan te overtuigen. Kijkend naar een stilleven van Pieter Claesz, moeten ze het volgende beseffen. ‘De specerijen in deze pasteien werden door de VOC vaak door geweld en slavernij verkregen. (…) De Ambonezen moesten met door de VOC tot slaaf gemaakte arbeiders de kruidnagels oogsten. Nootmuskaat kwam van de in 1621 gewelddadig ingenomen Banda-eilanden…’

Ook andere schilderen worden krampachtig in verband gebracht met slavernij. Het doet je de lust tot cultuur vergaan. ‘Ik wil niet worden toegesproken als een achterlijk kind,’ schreef Sylvia Witteman in de Volkskrant (7 november 2022). ‘Dan kan ik net zo goed thuisblijven, daar krijg ik het gratis.’

Het keurslijf van de ideologie

Wie deze moraal al opzichtig vindt, moet het Tropenmuseum (nog geen 70 000 bezoekers vorig jaar) helemaal mijden. Op zijn website vraagt het museum, gericht op wereldculturen, zich af wat racisme is om vervolgens zelf het antwoord te geven. ‘Racisme is een machtsstructuur die gebaseerd is op het idee dat witte mensen bovenaan de rangorde staan en zwarte en gekleurde mensen daar onder.’

Hier gaan de feiten kopje onder. De complexe geschiedenis wordt in het keurslijf van de ideologie geduwd. Antizwart racisme komt voor en ja, dat heeft het koloniale aangevuurd, maar anders dan het Tropenmuseum denkt – of beter: uitdraagt – heeft ‘wit’ niet het alleenrecht op racisme.

Ter herinnering. Dit zegt Van Dale over racisme: ‘De opvatting dat mensen met een bepaalde huidskleur beter zouden zijn dan mensen met een andere kleur, gebruikt als rechtvaardiging om mensen met een andere kleur slecht te behandelen’. Maar dat voor was het Tropenmuseum kennelijk niet activistisch genoeg.

Vinkjes zetten

Als het niet over ras en slavernij gaat, dan kiest de culuursector voor ‘gender’. Tekenend is de scéne die zich afspeelde op de redactie van Trouw (24 september 2022). De krant besteedt wel erg veel aandacht aan dit thema, gaf de hoofdredacteur toe in een commentaar. Toen hij dat aankaartte bij de chef cultuur, zei deze: ‘Maar in de cultuursector gaat het over niets anders.’

Intussen lijken beleidsmakers zich minder te bekommeren over de vraag wat het publiek wil. En of dit zit te wachten op cultuur met daarover heen een dikke saus van ideologie. Onwaarschijnlijk. Idealiter consulteer je de bezoekersaantallen per expositie of voorstelling. En dan goed kijken: is het inderdaad zo dat het bezoekers afhaken naarmate het activistischer wordt? Het ontbreekt aan gedetailleerde informatie. Wel zijn er nuttige indicatoren.

Weglopende televisiekijkers

Zo zijn daar kijkcijfers, die zeggen welke televisieprogramma’s het goed doen en welke niet. De publieke omroep ruimt tijd in voor dezelfde onderwerpen waarvan de cultuursector in vuur en vlam raakt. Dat deze verwantschap bestaat, wekt geen verbazing. Cultuur en media vallen onder dezelfde minister, nu en hiervoor geleverd door D66.

‘Alle urgentie ten spijt scoren ‘wokige programma’s slecht bij de kijker,’ schrijft Coen de Jong in Wokeland (2022). Enkele dieptepunten. In de zomer van 2020 wijdde NPO1 ruime aandacht aan racisme – de dood van George Floyd nog vers in het geheugen. Op zondagavond 12 juli ging de avond als volgt. Om 20 uur het Journaal: 1,5 miljoen kijkers. Toen volgde op dezelfde zender het racismedebat onder leiding van Jort Kelder: 651 000 kijkers. Meer dan de helft was weggelopen. Daarna keerde men terug voor Op1. Het kijkersaantal klom naar 1 miljoen.

Op een andere avond lukt het dit discussieprogramma niet om het grote publiek te trekken. Wat was het thema van de slechts bekeken uitzending ooit? De uitreiking van de Gouden Kalveren, waarvan net duidelijk was geworden dat de organisatie geen onderscheid meer maakte tussen acteurs en actrices. Eindelijke genderneutraal, klonk het parmantig in de media. Op1 trok 286 000 kijkers. Op prime time.

Oude wijn in nieuwe zakken

Ook de geschiedenis biedt houvast. Tussen 1946 en 2002 stegen de kunstsubsidies zes keer zo snel als de totale rijksuitgaven, ontdekte kunsteconoom Pim van Klink, die promoveerde op Kunsteconomie in nieuw perspectief (2005). Desondanks zag hij de bevolkingsdeelname aan kunstuitingen fors afnemen. De toneelproductie verdubbelde in de tweede helft van de 20^e eeuw, terwijl het toneelbezoek halveerde.

Wat gebeurde er in die jaren? ‘Precisely during this period art itself developed in another direction: experiment and innovation were the keywords that marginalized the arts from the larger population,’ zegt Van Klink. De kunstsector was zo bezig met vooruitstrevend te zijn dat ze haar achterban vergat. De teruglopende bezoekersaantallen deerden haar nauwelijks. De subsidies stroomden toch wel binnen.

En zo werkt het nog steeds. Dat de navelstaarderij nu eerder woke dan avantgardistisch wordt gemotiveerd, doet niet ter zake. In beide gevallen gaat het ten koste van het draagvlak; het enthousiasme onder het publiek kalft af. Maar of de verantwoordelijken hier echt mee zitten? Tegenover de lege zalen staat immers een gerust en gesubsidieerd geweten.

Sebastien Valkenberg is een van de tientallen prominente auteurs van Wynia’s Week. De donateurs maken ons onafhankelijke & onmisbare magazine mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Theaters en musea zijn in de ban van woke en jagen zo hun bezoekers weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Om het streefaantal te halen, acht De Jonge onorthodoxe maatregelen noodzakelijk. Hij beseft dat bouwmaterialen prijzig zijn en de dalende huizenprijzen helpen ook niet, maar tegenwind betekent ‘dat we gewoon harder moeten trappen.’

Zo kennen we hem weer. Ook in zijn eerdere functie van minister van Volksgezondheid probeerde hij het coronabeleid te forceren met ferme beloften en vergezichten. Door op de zaken vooruit te lopen, wilde hij de boel in beweging krijgen, zijn ambtenaren (en anderen) aan het werk zetten. Toch laat de onconventionele benadering van de woningmarkt zich niet terugbrengen tot een karaktertrek van Hugo de Jonge.

Een slecht rapportcijfer

Hoe ziet het harde trappen er in de praktijk uit? De minister wil dat gemeenten en provincies stoppen met ‘eindeloos getut over een locatie’ voor nieuwbouw. ‘In het uiterste geval’ zal hij zelf bouwlocaties aanwijzen als de lagere overheden er niet uitkomen.

Dwang als het niet lukt om doelen via de gangbare manier te realiseren, dát zien we vaker. Ook in de aanhoudende asielcrisis dreigen politici met dit middel. Als gemeenten niet meewerken met de plaatsing van asielzoekers, dan kan het kabinet hen daartoe straks verplichten. Energietransitie: idem. Het is goeddeels een opgelegde transitie aangezien niemand een windmolen in zijn achtertuin wil.

Intussen hebben lagere overheden het nakijken; burgers ervaren het alsof er een coup wordt gepleegd. Ze geven Rutte IV een 3,3 als rapportcijfer. Nu de ontnuchtering: het ligt niet aan Rutte. Mocht het kabinet opstappen, dan lijkt er geen beterschap aanstaande. Het chagrijn over het democratisch tekort heeft eerder te maken met een bestuurlijke cultuur dan met personen.

Ergens heeft het iets ironisch: bestuurders worden gehinderd door hun eigen regelzucht. Ooit bedachten ze wetten, vervolgens baseren rechters zich op deze wetgeving om hen terug te fluiten. Zo ging er onlangs een streep door de vergunning voor 33 000 nieuwbouwwoningen, want: stikstof. De plannenmakerij spat uiteen op de bureaucratie.

Het democratisch tekort lijkt het gevolg van een doorgeschoten regelzucht: zelfs beleidsmakers lopen ertegen te hoop. Dan maar de regels omzeilen – politici, bedreven in de stijlfiguur van het eufemisme, hebben het over ‘onorthodoxe maatregelen’. Voor deze zienswijze valt iets te zeggen. Nederland ís een sterk gereguleerd land.

Land van 3 miljoen verkeersborden

Het begint met goede bedoelingen. Om het maatschappelijke verkeer in goede banen te leiden worden regels bedacht. Eerst eentje, dan volgt nummer twee, waarna uitzonderingen op de regels volgen. De nachtwakerstaat van enkele directieven verandert haast ongemerkt in topzware bureaucratie. Totdat de wal het schip keert.

De wildgroei aan regels speelt overal. Onlangs kwam in De Telegraaf de voorzitter van Veilig Verkeer Nederland aan het woord. Hij hekelde de vele verkeersborden langs de weg. We hebben er 3 miljoen in totaal, een vijfde ervan – 600 000 stuks – zou volgens hem weg kunnen. Ze zorgen voor verwarring, weggebruikers zien ‘soms door de bomen het bos niet meer.’

Het met borden volgeplempte Nederland is een treffende metafoor voor de huidige samenleving.  

Tragedy of the commons

Hoe smoort de regelzucht de maatschappelijke dynamiek? Laten we de bouwcrisis er nog eens bij pakken. Wie meent dat stikstof de enige spelbreker is, vergist zich. Gemeenten ontwikkelen duizenden woningen in gebieden waar geluidsnormen worden overschreden, berichtte onlangs NRC Handelsblad. Nóg een regel erbij. Het is wachten op de volgende bouwstop, ditmaal omdat bewoners in het lawaai komen te wonen.

Een typisch geval van de tragedy of commons. Dit verschijnsel uit de economie duidt erop dat individuen persoonlijk voordeel nastreven en, zonder dat ze daar erg in hebben, als collectief schadelijke effecten veroorzaken. Zo is het ook met de regeldruk. Voor elke regel afzonderlijk bestaan goede redenen, ze beogen een laakbare situatie de wereld uit te helpen. Bij elkaar opgeteld leiden ze tot stroperigheid.    

Botsende belangen

Ondanks de ironie (bestuurders terugfloten door eigen bedachte regels) valt er weinig te lachen. Daarvoor is de problematiek te hardnekkig. Met verlichting van de regeldruk heeft Den Haag die nog niet opgelost. Het echte probleem laten politici liggen. Bouwcrisis, energietransitie, asielcrisis: het zijn pijlen die allemaal wijzen naar dat ene gegeven: de enorme druk op de beperkte ruimte. Met iets meer dan 40 000 vierkante kilometer is Nederland een klein lapje grond. Het vergt stuurmanskunst om de verschillende belangen op elkaar af te stemmen.

Hoewel het thema ook elders speelt, is het thema hier urgenter. Neem onze oosterburen, die de natuur vermoedelijk nog meer koesteren dan wij. Toch gaan er geen beelden de wereld over van Duitse boeren. De verklaring: een hogere grenswaarde voor de stikstofuitstoot.

Een Nederlands bedrijf mag jaarlijks niet meer dan 0,7 gram per hectare per jaar uitstoten rond een Natura 2000-gebied. Voor alles daarboven moet een vergunning aangevraagd worden. Duitsland hanteert een waarde van 100 gram, zo’n 140 keer zo hoog dus. Dit kan omdat men de maximale stikstofuitstoot die zo’n gebied kan verdragen minder overschrijden. ‘Het is een groot land, dus de gemiddelde uitstoot is veel lager dan bij ons,’ zegt hoogleraar Wim de Vries (Universiteit Wageningen).

Ad hoc in plaats van visie

Dat is de spijker bíjna op zijn kop. Ja, Duitsland is groter dan Nederland. Maar daar komt bij dat het aantal inwoners er fors lager ligt. Niet in absolute zin, wel per vierkante kilometer. De bevolkingsdichtheid is er lager: tegenover de 247 Duitsers op dat lapje grond staan 520 Nederlanders. Met dit verschil zitten belangen elkaar eerder in de weg.

Burgers wisten het al een tijdje, maar beleidsmakers komen er nu ook achter. Proefondervindelijk, terwijl rapporten er al langer voor waarschuwen. Hoe vol is wenselijk? Wat is de spankracht van de Nederlandse samenleving? Op welke manier verenigen we de uiteenlopende belangen? Niet door te hopen dat het wel meevalt en pas te reageren als de situatie uit de klauwen loopt. Kom tijdig met een visie, benoem de mogelijke knelpunten, neem de bevolking mee in de beraadslaging. In plaats van een visie krijgen we ad hoc-beleid.

Als Den Haag anticipeert, maakt het weinig indruk, hooguit in eerste instantie. Zo ook deze zomer, toen minister Van Gennip van Sociale Zaken en Werkgelegenheid deze belofte deed. Er komt een speciale staatscommissie die zich bezighoudt met de demografische ontwikkelingen in de komende dertig jaar. Mogelijk zijn er straks 20 miljoen Nederlanders. Deze bevolkingsgroei raakt aan alle belangrijke dossiers, zoals woningbouw, sociale zekerheid, zorg, onderwijs en integratie. Rake observaties – en desondanks willen deze zinnen niet overtuigen. 

Waarom niet? Allereerst is daar de oprichting van een staatscommissie. Dat gebeurt doorgaans als politici af moeten van een hete aardappel. Het wekt de indruk dat ze zelf (zo lang mogelijk) bij het gevoelige thema willen wegblijven. Ook op een andere manier ontbreekt het gevoel van urgentie. Waarom nu pas?

Opiniemakers als Paul Scheffer en Jan Latten en diverse andere auteurs in Wynia’s Week roepen al jaren op tot stellingname in dit debat: kabinet, laat je horen. En al in 2018 droeg de Tweede Kamer het kabinet op scenario’s te ontwikkelen voor de gevolgen van de bevolkingsgroei. Een kabinetsvisie bleef uit. Meer dan de staatscommissie die eind volgend jaar met iets moet komen kwam er tot dusver niet.

Oplossing uit arren moede

Dat wreekt zich op verschillende niveaus. Om te beginnen leidt het getreuzel tot scepsis. Burgers die er dagelijks mee worden geconfronteerd dat ze in een vol land wonen, halen de schouders op. Staatscommissie? Nog een rapport? Zal wel, dat hebben we eerder gehoord. Daarnaast oogsten politici wat ze zelf zaaiden. Je kunt het wezenlijke debat wel uit de weg te gaan, maar de problemen zelf niet. Deze dienen zich nu aan in de vorm van crises die elkaar versterken.

Om uit deze impasse te raken, kiezen beleidsmakers voor de oplossing uit arren moede. Dan maar dwang. De spade van Hugo de Jonge wil daadkracht uitstralen. In werkelijkheid duidt het ding op precies het omgekeerde: een cultuur van uitstellen en wegkijken. Intussen dreigt de toch al geringe waardering verder weg te smelten. Burgers blijven onthutst achter. Een vol land is klaarblijkelijk een ondemocratisch land.

Wynia’s Week is er iedere week twee keer, 104 keer per jaar, met steeds verrassende inzichten. Doet u mee? Doneren kan HIER.  Hartelijk dank!

Het bericht Een vol land is een ondemocratisch land verscheen eerst op Wynia's Week.

Het blijft niet bij die kale constatering. Onlangs publiceerde het NJ een notitie voor ouders – een essay volgens eigen zeggen. Het gaat in op de vraag hoe we kinderen een kansrijk toekomstperspectief kunnen bieden. Door hoop te stellen tegenover de ‘dreiging, somberheid en apocalyptische beelden’.

Echt concreet willen de aanbevelingen niet worden, wat jammer is gezien de urgentie van het vraagstuk. Eigen aan de jeugd is dat zij de hemel willen bestormen, grootse plannen hebben en ambities koesteren. Zo hoort het althans te gaan. De jongste generatie blijkt een tobbende generatie. Kinderen hebben stress, sommigen kunnen zelfs niet meer slapen van de zorgen.

Geen roze bril

De jeugd maakt zich meer zorgen dan haar ouders en grootouders. Neem het jongeren eens kwalijk. De media tonen niet alleen rampspoed, daar komt nog eens bovenop dat onze beleidsmakers de jongste generatie de put in praat. Ze lijken de belangrijke les van Karl Popper vergeten. We hebben de plicht tot optimisme, zei de wetenschapsfilosoof in gesprek met Der Spiegel. Uit Den Haag noch Brussel klinken opbeurende geluiden.

Niet dat politici de roze zonnebril op moeten te zetten zodat de wereld er rooskleurig uitziet. Optimisme tegen de klippen op redt de jeugd evenmin als wanneer een dogmatisch pessimisme de grondtoon zet. Deze uitersten zijn als Scylla en Charybdis: de kunst is om smalle doorgang ertussen te vinden.

Hoe moet dat?

Herdenkingsdag voor klimaatslachtoffers

Eerst een voorbeeld van hoe het niet moet, dat zo veelbetekenend is omdat het komt van eurocommissaris Frans Timmermans. Onlangs was deze architect van de Green Deal van de EU in Praag. In gezelschap van de 27 EU-milieuministers, die informeel bijeen waren in de Tsjechische hoofdstad, opperde hij om een jaarlijkse herdenkingsdag in te stellen. Een jaar na de verwoestende overstromingen die in België en Duitsland is het ‘tijd om meer aandacht te besteden aan klimaatslachtoffers’.

Weer die toon van rouw en boetedoening. Voor de jeugd, toch al in mineur, is het te hopen dat deze dag uitblijft. Het getob zal er verder door toenemen. Behalve onwenselijk is de sombere toon onnodig. Ze berust niet op data. Die blijven onderbelicht, de nadruk ligt nu op anekdotes en verhalen. Dat is begrijpelijk gezien hun retorische kracht.

We blijven nog even bij het pleidooi van Timmermans omdat dit laat zien hoe verleidelijk het frame van de doem is. En hoe moeizaam dat van de hoop zich laat verkopen.

‘Dat breekt je hart’

Maak het persoonlijk en je boodschap komt harder aan. Sinds oktober 2104, toen hij als PvdA-minister van Buitenlandse Zaken speechte in de VN-Veiligheidsraad over de MH17, weten we dat hij deze les uit de retorica ter harte heeft genomen. ‘Hoe verschrikkelijk moeten de laatste momenten van hun levens [van de inzittenden, SV] zijn geweest, toen ze wisten dat het vliegtuig neerstortte. Hebben ze de hand van hun geliefde vastgepakt, hebben ze hun kinderen dicht tegen zich aan gehouden, hebben ze elkaar in de ogen gekeken, een laatste keer, in een vaarwel zonder woorden? We zullen het nooit weten.’

Op vergelijkbare manier probeert hij urgentie te kweken voor het klimaat. Klimaatverandering. Het komt dichtbij, zei hij in een gesproken boodschap op Twitter, als je slachtoffers persoonlijk kent. Eén van hen was de 15-jarige dochter van een Commissie-collega die vorig jaar omkwam bij een zomerkamp in de Ardennen. ’Wij vierden net de 16de verjaardag van onze dochter. Zij zal die nooit meemaken. Dat breekt je hart.’

Daar twijfelt niemand aan. Alleen biedt hartzeer een twijfelachtig richtsnoer voor beleidsmakers. Zo laten ze zich makkelijk meeslepen door de slachtoffers van de overstromingen in België en Duitsland. Ruim 220. Of sléchts 220? Dat laatste, lijkt de verrassende conclusie. Daartoe moeten we de cijfers in historische perspectief plaatsen.

Minder klimaatdoden, niet meer

We komen van ver, blijkt als teruggaan in de tijd. ‘Nergens kun je de problemen die klimaatverandering veroorzaakt zo goed meten als aan de dodelijke slachtoffers van extreem weer,’ schrijft Ralf Bodelier in Lang leve de mens (2022).

Welnu, in de jaren ’20 van de vorige eeuw lag dat aantal op zo’n 450 000 per jaar. 1932 was een rampjaar met wereldwijd vijf miljoen doden. En nu? Gezien de toon van de berichtgeving verwacht je sombere statistieken. Het omgekeerde blijkt het geval. In de jaren ’10 van deze eeuw daalde het aantal tot 50 000 doden. Vorig jaar stierven minder dan 10 000 mensen als gevolg van extreem weer.

Waaronder dus die ruim 220 slachtoffers in België en Duitsland. Ze worden aangehaald om het gevoel van urgentie te vergroten: zie hoe keihard de klimaatverandering ons treft! Terwijl ze laten zien hoe goed we de gevolgen van extreem weten te minimaliseren. Nog een spectaculair feit om dit te illustreren: de kans dat iemand sterft aan het klimaat is ongeveer 50 keer kleiner dan een eeuw terug.

Dat is even wennen, gewend als we zijn aan alle doem en waarschuwingen. De klimaatslachtoffers blijken, in weerwil van het heersende frame, de personages in een hoopvol verhaal. 

De ingenieurs van morgen

Dijken bouwen doen we al eeuwen. Maar de gereedschapskist raakte steeds voller, huizen krijgen centrale verwarming (tegen de vrieskou) en airconditioning (tegen de hitte). We zullen ons niet zo snel meer laten verrassen door een allesverwoestende tsunami, zoals in 2004. Niet omdat supergolven zich nooit meer voordoen. Wel omdat er inmiddels geavanceerde alarmsystemen bestaan om ons te tijdig te waarschuwen voor als er een ramp nadert.

Deze prestaties kwamen tot stand door de ingenieurs van gisteren. Voor de nieuwe hebben we de knappe koppen van morgen nodig. Dan moeten die er wel komen. Daar hebben we dubbel profijt van, om meerdere redenen. Allereerst omdat hun innovaties ons beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. En omdat het de jeugd opmontert. Machteloosheid maakt somber, maar dat sentiment blijkt nergens voor nodig. We zijn niet gedoemd tot lijdzaamheid.

Kan iemand onze kinderen dát verhaal eens vertellen in plaats te filosoferen over een speciale herdenking? Op deze manier schiet de gedachte wortel dát er iets te herdenken valt. Een misplaatste suggestie. Jongeren moeten niet rouwen, maar bouwen.

Wynia’s Week presenteert 104 keer per jaar verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Frans Timmermans stort de jeugd in een klimaatdepressie verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Deze prachtige foto van een rivierbedding die ik opgestuurd kreeg moest ik nog wel echt even delen. Kijk naar die patronen, die echt overal in de natuur voorkomen. Als je maar goed kijkt. Mee met de stroom dus.’

LinkedIn als platform voor zingeving. Het wemelt er van bijdragen als deze: een adembenemend landschap (of een ontroerend dierenfilmpje) mét opvoedkundige waarde. Dat wil zeggen, in de optiek van de degene die post.

Als het beperkt bleef tot mooie plaatjes, met het doel om ervan te genieten, maar nee. De natuur promoveert tot baken voor een dolende samenleving.

De onbezoedelde idylle

Vooropgesteld: deze verheerlijking is van alle tijden. We komen het fenomeen al tegen in de Oudheid en daarna bleef, in de woorden van wetenschapshistorica Lorraine Daston, de ‘morele echo van de natuur hardnekkig doorklinken’.

Hoewel de strekking duidelijk is, klopt de metafoor niet helemaal. Kenmerkend aan een echo is immers dat die uitdooft. Hij wordt steeds zachter, terwijl de stem van de natuur bleef klinken. Misschien is ze tegenwoordig misschien zelfs luider, en meer een autoriteit, dan voorheen.

Vanaf de late 18^e eeuw, toen de Romantiek aanbrak, begon het grote dwepen. Tegelijk voltrok zich een proces van verstedelijking. Duizenden jaren lang groeiden bevolkingen nauwelijks, tót ruim 200 jaar terug. Steden werden voller en vuiler. De behoefte aan een contrapunt groeide en men vond dit in de natuur: een onbezoedelde idylle, ook in moreel opzicht.

Gaia: een hippietheorie

De hedendaagse natuurverheerlijking heeft haar oorsprong in de tweede helft van de 20^e eeuw, toen er een wetenschappelijk sausje overheen ging. Beter nog, pseudowetenschappelijk. Een sleuteljaar was 1969. James Lovelock ontwikkelde de Gaia-hypothese, vernoemd naar de oermoeder uit de Griekse mythologie. De hypothese hield in dat we de aarde moeten zien als één superorganisme, waarin de levende en levenloze natuur met elkaar samenwerken voor optimale leefomstandigheden.

Het zal ermee te maken hebben dat Lovelock bij NASA werkte. Mede daardoor kreeg zijn werk de schijn van wetenschappelijkheid. De wetenschap zelf intussen was kritisch. Coöperatie en onderlinge afstemming? Er was juist een strijd gaande om schaarse middelen: de natuurlijke selectie zoals Darwin die had ontdekt. De kritiek op de hypothese stond een grote populariteit niet in de weg.

Alles hangt met alles samen, die boodschap ging erin bij de hippiebeweging, op dat moment op haar hoogtepunt, als Gods woord in een ouderling.

Ontzag voor de heilige natuur

De Gaia-hypothese is theorie en maatschappijkritiek ineen. Van het evenwicht gaat het soepeltjes naar degene die het komt verstoren. Je ziet de schurk al in de coulissen staan. Dat zijn wij.

‘In het Westen menen mensen boven en buiten de natuur te staan,’ zegt Karen Armstrong in gesprek met Filosofie Magazine. Ooit non is ze nu een apologeet van godsdienst. Haar nieuwste boek heet De heilige natuur (2022) en krijgt volop aandacht in de media. Volgens haar worden we geteisterd door vele kwalen: oorlog, de consumptiemaatschappij, secularisering. En ecologische crises, in meervoud.

Op allerlei manieren buiten we de natuur uit, ze is verworden tot een gebruiksvoorwerp, dat is de klacht. Met meerdere rampen in aantocht verwacht je een aantal stevige suggesties. Volgens de Doomsday Clock is het geen vijf voor twaalf, maar nog slechts 100 seconden voor middernacht, doorpakken dus. Hier komt het antwoord van Armstrong: we moeten ‘weer ontzag krijgen voor het heilige’. Dat is het.

Hoe herwinnen we dat ontzag? In het Gaia-wereldbeeld is de natuur is niet alleen slachtoffer, maar tevens adviseur. We moeten bij haar in de leer.

A life of his own

Armstrong is onze voorganger in de eredienst van de natuur. Wat doet zij terwijl het crisis is?

‘Ik leef midden in Londen, in een achttiende-eeuwse straat. Mijn studeerkamer is op de bovenste verdieping. Als ik naar buiten kijk zie ik huizen. Maar daarachter is een gigantische, prachtige boom. Daar kijk ik naar, tien minuten. Ik zie het licht veranderen op de boom. Ik zie dieren in de boom komen en er weer uit vertrekken. Ik zie de boom zelf veranderen. Ik hoef niet tegen die boom te praten, maar door goed te kijken zie ik dat hij a life of his own heeft. En ook de dieren in de boom hebben hun eigen leven dat verschilt van het mijne. En dat leven vloeit, stroomt.’

Weer dat stromen, waar het openingscitaat op LinkedIn ook al over begon. Er valt nauwelijks een richtsnoer voor ons gedrag aan te ontlenen, maar de natuuraanbidders schrijven het op alsof het een diep inzicht betreft.

Naturalistische drogreden

Tegelijk hoeven we ons niet te verbazen over deze vaagtaal. Dat het blijft bij ijle abstracties is zelfs onvermijdelijk. Wie probeert de boodschappen van de natuur te ontcijferen, staat snel met een mond vol tanden. Ze probeert ons niets te zeggen. Er is slechts stilte.

Omdat je in de natuur een bepaalde ordening aantreft, valt daaruit nog geen wet af te leiden. Dat iets zo is, wil nog niet zeggen dat het zo behoort te zijn. Of in de woorden van David Hume: we moeten is en ought scherp uit elkaar houden. Ondanks de waarschuwing van deze Schotse filosoof, allergisch voor humbug, blijft de naturalistische drogreden opduiken.

Verlichte apen

Moeder Natuur bevindt zich inmiddels zelfs voor het karretje van woke. Deze beweging vindt dat ze zich inzet voor minderheden en achtergestelde groepen. De emancipatie daarvan hapert, onder meer omdat de samenleving krampachtig vasthoudt aan achterhaalde denkbeelden. Terwijl, zo moeten we beseffen, het slechts sociale constructen zijn. De tegenstelling man versus vrouw is daar een voorbeeld van. Mensen doen alsof ze echt bestaat, waardoor er geen ruimte is voor genderfluïditeit. Dieren gaan er een stuk relaxter mee om.

‘Wat kunnen we van de chimpansees en bonobo’s leren over gender?’ Zo opende een recent interview in de Volkskrant met primatoloog Frans de Waal, naar aanleiding van zijn nieuwste boek. Wat wij fout doen, doen apen goed. De beesten verschenen als de verlichte versie van ons.

‘Een van de dingen die wij mensen doen, is iedereen in een hokje stoppen, zegt De Waal. ‘Jij bent een man, jij bent een vrouw, jij bent hetero, jij bent homo.’ Nee, dan primaten. ‘Als een aap homoseksuele neigingen heeft, stoort dat de rest niet zo.’ Nog een voorbeeld van die morele voortreffelijkheid: ‘Bij bonobo’s is verkrachting zelfs volledig afwezig.’

Grensoverschrijdend gedrag

Het argument overtuigt alleen op het eerste gezicht. De Waal winkelt selectief in de natuur, cherry picking heet dat. Tegenover zijn voorbeeld staan vele antivoorbeelden. De natuur is niet meer zo voorbeeldig als ze zich van haar meedogenloze kant toont.

We hadden de bidsprinkhaan kunnen nemen, waarvan het vrouwtje de kop van haar partner eraf bijt tijdens de daad, maar we blijven bij de apenwereld. De journaliste van de Volkskrant is immers nogal onder de indruk van het hoge percentage DNA dat we delen met primaten. Minstens 96 procent. De bewieroking ten spijt, apen zijn nauwelijks #MeToo-bestendig.

Hoe gewelddadiger mannelijke chimpansees zijn, bleek uit onderzoek, gepubliceerd in Current Biology, hoe vaker ze seks krijgen. Of némen, want daar komt het op neer. Jeroen Rietbergen en Ali B: in de apenwereld zouden ze geen risee zijn van de gemeenschap, maar stoere helden tegen wie de rest opkijkt.

Kindermoord

Het wangedrag van primaten gaat verder. Ze deinzen er evenmin voor terug om kinderen te vermoorden als die behoren tot andermans nageslacht. Immers, zo lang de moeder haar jongen zoogt, is ze onvruchtbaar. Zónder zuigeling(en) is het vrouwtje sneller terug op de markt: weer beschikbaar voor het alfamannetje.

Die kindermoord zie je dan weer niet op LinkedIn. De natuur moet wel leuk blijven. Aaibaar dweept beter.  

We vallen u er zo weinig mogelijk mee lastig. Maar het is natuurlijk wel waar: Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moeder Natuur heeft in hippe ‘zingeving’ de plaats van God ingenomen verscheen eerst op Wynia's Week.