Enigszins sceptisch over die e-mail was ik wel. De Amerikaanse miljardair Zuckerberg (oprichter van Facebook, eigenaar van Instagram en Whatsapp) is bijzonder impopulair in bepaalde kringen. Men verwijt hem alles wat in hun ogen mis is met sociale media: de inbreuken op de privacy, de algoritmes waardoor mensen in een bubble komen, de verslaving van de jeugd aan sociale media als Tiktok. Deels terechte kritiek. Maar heeft men zich door deze aversie laten meeslepen of is er echt iets aan de hand als het gaat om de schending van auteursrechten?

Marvin Gaye

Het auteursrecht is in de westerse wereld een heilige koe. Op een werk (dat is de jurische term) rust intellectueel eigendom tot maar liefst 70 jaar na het overlijden van de auteur. Dat betekent dat bijvoorbeeld de nazaten van de in 1984 overleden Marvin Gaye nog tot het jaar 2054 de vruchten van zijn liedjes kunnen plukken, terwijl ze geen noot aan een song van (o)pa hebben bijgedragen.

Dit is geen academisch voorbeeld. In 2013 spanden de erven Gaye een rechtszaak aan tegen Robin Thicke en Pharrell Williams, omdat hun nummer Blurred Lines te veel op een compositie van Marvin Gaye zou lijken. De rechter oordeelde in 2015 dat sprake was van plagiaat en de familie Gaye kon 7,4 miljoen dollar bijschrijven op de reeds forse bankrekening. Een beetje overdreven, toch? De duur van het auteursrecht is in de loop van de vorige eeuw opgerekt van 50 tot 70 jaar na overlijden van de maker, in sommige landen zelfs nog verder. Volgens kenners is dat te danken aan een succesvolle lobby van de firma Walt Disney.

Door de introductie van ChatGPT in 2022 is de toepassing van AI in een stroomversnelling gekomen. Met het succes van dit large language model zijn ook bezwaren en juridische problemen meer aan het licht gekomen. Een deel van die problemen gaat over het eigendomsrecht. Ten eerste aan de output-kant. Is er auteursrecht op door of met behulp van een AI-bot geproduceerde teksten en beelden?

Dit is nog geen uitgemaakte zaak. Het zal waarschijnlijk afhangen van de mate van menselijke inbreng. Een machine kan in elk geval géén auteursrecht bezitten.

Ook aan de input-kant hebben we te maken met eigendomsrechten. Een AI-systeem wordt immers gevoed (getraind in het jargon) door duizenden, honderdduizenden of miljoenen data, waarop auteursrecht kan rusten. Maar is dat zo kwalijk?

Geen criminele plagiator

Stel, ik wil een roman schrijven over iemand die zich aan het gereformeerd geloof ontworstelt en verliefd wordt op een meisje dat hij niet kan krijgen. Ik lees het complete oeuvre van Maarten ’t Hart, maak aantekeningen en incorporeer in mijn roman de hele stijl en thematiek van ’t Hart. Ervan afgezien dat er geen haan naar kraait, is het niet illegaal. Zolang ik de roman maar schrijf in mijn eigen woorden. Ik ben dan weliswaar een vervelende epigonist, maar geen criminele plagiator.

Doet een AI-bot niet in feite hetzelfde? Het AI-monster wordt gevoed met talloze voorbeelden van anderen. Maar bij elke toepassing maakt hij een uniek eigen verhaal of plaatje. Dat die verhaaltjes en afbeeldingen kleurloos of smakeloos zijn, doet er auteursrechtelijk gezien niet toe.

Uitzondering voor tekst- en datamining

In de Verenigde Staten spelen momenteel meerdere rechtszaken tegen AI-ondernemingen van auteurs, die hebben ontdekt dat hun werk bij het trainen van AI-bots is gebruikt. De jurisprudentie die hieruit voortvloeit is nog ongewis, maar er zullen ongetwijfeld claims gehonoreerd worden.

In Europa liggen de zaken genuanceerder. Zo is in de Nederlandse Auteurswet een uitzonderingsgeval voor tekst- en datamining opgenomen. Dit is het geautomatiseerd analyseren van grote hoeveelheden digitale tekst en gegevens om informatie te genereren. Voor wetenschappelijke doeleinden is het bewerken van een auteurswerk met behulp van tekst- en datamining ronduit toegestaan. Maar ook voor commerciële doeleinden zijn er mogelijkheden. Voorwaarde is dat het auteursrecht legaal is verkregen en dat het auteursrecht niet uitdrukkelijk is voorbehouden.

Hier nu lijkt Zuckerberg nat te gaan. Uit een lopende rechtszaak blijkt dat hij voor het trainen van zijn AI-model geput heeft uit de Library Genesis, één van de grootste illegale boekendatasets die online circuleren. De LibGen bevat zo’n 7,5 miljoen boeken en 81 miljoen wetenschappelijke artikelen die gratis beschikbaar zijn gesteld aan het publiek. Foute boel.

Om in de analogie met Maarten ’t Hart te blijven: ik mag me dan wel volop laten inspireren door ’t Harts werk, maar wat natuurlijk niet mag is dat ik zijn werk ga verspreiden, vermenigvuldigen, openbaren. Dat blijft het exclusieve recht van de auteur. LibGen heeft dat recht met voeten getreden en Zuckerberg heeft van de buit gebruikgemaakt. Heeft de Amerikaanse ondernemer erop gegokt dat niemand erachter zou komen? Of heeft hij de schadevergoeding simpelweg ingecalculeerd? – de man kan het lijen.

We krijgen er een inkomstenbron bij!

De bezwaren tegen AI hebben iets hypocriets en doen denken aan de kritiek op sociale media. We hebben er allemaal een afkeer van, maar we gebruiken ze ook allemaal. Een schrijvende vriend liet mij een paar weken geleden weten dat hij een boek ‘dankzij hulpje ChatGPT’ sneller heeft afgerond. In de creatieve sector wordt alom met AI gewerkt – van marketingcommunicatiebureaus tot uitgeefhuizen. Het zou me verbazen als de producten die uit al dat driftige prompting voortkomen niet als oorspronkelijk werk worden geclaimd.

The Atlantic heeft op een rijtje gezet welke boeken uit de illegale database LibGen door Zuckerberg zouden zijn gebruikt. Ik heb het uitgezocht: twee non-fictie-boeken van mij prijken op de verboden lijst. Dus die vakantie naar de Bahama’s kan alvast worden geboekt.

In de nabije toekomst zullen bepalingen over AI ongetwijfeld vaste kost in uitgeefcontracten worden, als ze dat al niet zíjn. De ironie van dit verhaal is dan ook dat wij als armlastige auteurs er met AI een inkomstenbron bij gaan krijgen. Dankjewel Mark Zuckerberg!

Stan de Jong is schrijver en journalist. Hij schreef biografieën van Neelie Kroes (met Koen Voskuil) en mr. Theo Hiddema en was redacteur van HP/De Tijd en Nieuwe Revu.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Auteursrecht geschonden door Zuckerberg? Niet zeuren, maar profiteren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor degenen die menen dat we in een duister tijdperk leven: de jaren zeventig van de vorige eeuw waren ook heus geen lolletje. Neem het jaar 1972. Vietnam sputterde na. Watergate begon. Er waren vliegtuigrampen. De Rote Armee Fraktion en de IRA hielden huis. En dan waren er nog de aanslagen op de Olympische Spelen in München. Een terreurgroep genaamd Zwarte September gijzelde elf mannen van het Israëlische olympische team. Sterke mannen die in de kracht van hun leven stonden en werden vermoord. De terroristen eisten dat zo’n driehonderd Palestijnse gevangenen werden vrijgelaten door Israël, maar dat land gaf geen strobreed toe. Saillant was dat de aanslagplegers zowel met neonazi’s als radicale linkse groeperingen contact hadden: les extrêmes se touchent.

Ook al las ik nog geen kranten en moest ik bijtijds naar bed, ik kreeg er toch het nodige van mee als achtjarige knaap. Het was hondsbrutaal wat die terroristen uithaalden. Notabene op een sportevenement waar de olympische gedachte centraal zou moeten staan. De Duitsers hadden nog wel zo hun best gedaan om de schande van de Hitler-spelen van 1936 weg te poetsen. Het moesten ‘serene Spelen’ worden. Daar zat gelijk een deel van het probleem. De beveiliging in het olympische dorp was ondermaats. Toen er moest worden ingegrepen, gebeurde dat door een amateuristisch Beiers politiekorps in plaats van een anti-terrorisme-eenheid (als die al bestond) of het leger. Om imagoschade te voorkomen, zag de Duitse overheid liever geen Germaanse laarzen over de olympische campus stampen. 

Terreur in beeld

De gebeurtenissen maakten op mijn ouders en miljoenen anderen des te meer indruk omdat er beeld was bij de terreur. In de kranten stonden foto’s van gijzelaars en gijzelnemers – met automatische geweren in de aanslag. Wie Amerikaanse televisie kon ontvangen, zag het live op tv. Over die media-aandacht gaat September 5.

September 5 volgt een team van ABC Sports dat toevallig is ingekwartierd vlakbij de plek des onheils: het appartementencomplex waar de Israëlische delegatie is gehuisvest. Om praktische redenen en uit scoringsdrift spelen de Amerikaanse sportjournalisten een leidende rol in de berichtgeving.

September 5 is niet de eerste speelfilm over de aanslagen in München. In 2005 kwam Munich uit van Steven Spielberg. Dat was een ouderwetse wraakfilm: een team van de Mossad spoorde de nog in leven zijnde daders en handlangers op om ze stuk voor stuk te liquideren. September 5 richt zich volledig op de rol van de journalisten. Daardoor ligt minder nadruk op de slachtoffers en de gruwelijkheid van de daden (een Israëlische gewichtheffer werd gecastreerd), maar het is nu eenmaal het gekozen perspectief en dat wordt vakkundig uitgevoerd.

De film kent een bescheiden cast. Wie de hoofdrolspeler is in dit drama, is niet helemaal duidelijk. Is het de Duitse tolk Marianne Gebhardt (Leonie Benesch) die nog even fijntjes aan het oorlogsverleden van haar ouders wordt herinnerd? Of toch de ambitieuze jonge Geoffrey Mason, die voor het eerst de regie in de control room mag nemen – een fraaie rol van John Magaro. Het doet er ook niet zoveel toe. Waar Munich een spektakelstuk was, is dit in allerlei opzichten een kleine film. Allereerst is het verfrissend dat hij kort is: 1 uur en 35 minuten. Vergelijk dat eens met het gelijktijdig uitgekomen The Brutalist, daar mag je 3 uur en 34 minuten voor op je stoel blijven zitten. Hopelijk stuurt de hoofdredactie van Wynia’s Week me daar niet naartoe!

September 5 speelt zich af binnen een tijdvak van twee of drie dagen (langer duurde het hele gebeuren niet), grotendeels in de regiestudio en montagekamer. Buitenlicht wordt mondjesmaat toegelaten, dat maakt de film donker, intiem, claustrofobisch.

Eerlijk gezegd heb ik lang gedacht dat de hoogtijdagen van de bioscoopfilm achter ons lagen. Hoe kun je opboksen tegen series op streamingdiensten als Netflix waar de verhaallijnen complexer mogen zijn en karakters dieper kunnen worden uitgewerkt? Maar dit is de tweede geslaagde film die ik in korte tijd zag. In mijn recensie van A Complete Unknown prees ik het feit dat alle muziek live op de set was gespeeld. Ik meen een tendens waar te nemen. Films worden waarheidsgetrouwer en creëren zo een gevoel van authenticiteit bij de kijker. In September 5 is gebruikgemaakt van originele footage van ABC Sports. Er is door de makers minutieus vooronderzoek gedaan om alles zo perfect mogelijk na te bootsen.

Potentieel lesmateriaal

Ook op gebied van acteren zijn stappen gezet. Generaties Britse en Amerikaanse acteurs hebben zich kunnen uitleven in Duitse of Franse rollen met sappige accenten, waardoor die films bij nader (in)zien een hoog ‘Allo ‘Allo!-gehalte hebben. Veel beter is het om een buitenlandse acteur in te huren en te ondertitelen. Nu hoor ik u sputteren: ja, maar in sommige landen zijn ze niet gewend om ondertitels te lezen. Nou, dan leren ze dat verdorie maar eens!

In September 5 is het in elk geval perfect gedaan. De crew van ABC Sports spreekt uiteraard onderling Engels, ook al zit er een verdwaalde Fransman tussen, maar op de momenten waar de voertaal Duits is, wordt in ‘echt’ Duits gesproken en ondertiteld.

Deze film zou lesmateriaal kunnen zijn op scholen voor journalistiek. Hoe ver ga je als televisieteam als je met je neus op wereldnieuws zit? Nou: vér. Een crew-lid wordt met een neppasje het afgesloten olympisch dorp binnengesmokkeld om tapes uit te wisselen met een cameraploeg die daar illegaal staat te filmen. Maar is het verantwoord om alles in beeld te brengen? Wat als er iemand on colour tv wordt doodgeschoten? Wat betekent dat voor familieleden? De terroristen hebben niet voor niets de Olympische Spelen uitgekozen – een geweldig podium. Speel je ze dan als massamedium niet in de kaart door uit te blijven zenden? Het team is zich bewust van de morele dilemma’s, maar neemt toch elke keer dezelfde afslag: doorgaan met filmen.

Als de Duitsers een stel sluipschutters op de daken zetten om een doorbraak in de gijzeling te forceren, is de sportzender er weer als de kippen bij, want het portofoonverkeer van de politie is afgeluisterd. Zo wordt de hele politie-operatie blootgelegd voor miljoenen Amerikaanse televisiekijkers. Pas gaandeweg realiseert regisseur Mason zich dat ABC Sports ook in het olympisch dorp is te zien. De terroristen kijken gewoon mee en de operatie mislukt. Bloedstollende scène!

Het verhaal leidt naar een natuurlijke climax: de bevrijdingsactie op een vliegveld waar de gijzelaars in helikopters heen zijn gebracht. Een boel geknal in het duister. Dan komt het – onbevestigde – bericht dat alle gijzelaars zijn bevrijd. Moeten ze checken of meteen het nieuws brengen? Straks gaat een andere zender er met de scoop vandoor. Uiteraard kan men het niet laten. Opluchting als toch de bevestiging komt van de autoriteiten. Alleen… blijkt dit niet te kloppen. In werkelijkheid zijn alle nog overgebleven negen gijzelaars gedood. De crew is ontdaan. Geoffrey Mason verlaat beduusd het pand, maar niet nadat hij de complimenten heeft gekregen van zijn baas voor zijn voortreffelijke werk. Aldus eindigt deze intrigerende film.

Nederlandse journalisten

In de research voor dit artikel heb ik wat oude kranten erop nageslagen. Dat kan tegenwoordig gemakkelijk met het online archief Delpher. Thuis hadden we een abonnement op De Telegraaf en ik was benieuwd wat mijn ouders in die dagen lazen. Op 6 september 1972 kopte De Telegraaf over de volle breedte van de voorpagina: GIJZELAARS BEVRIJD EN VIER TERRORISTEN DOOD – Meesterzet Duitse politie redt Israëlische atleten. Een canard van jewelste! De Nederlandse journalisten waren er net zo ingestonken als de verslaggevers van ABC Sports. Of ze waren te gretig geweest om nieuws te brengen – dat kan natuurlijk ook.

Stan de Jong is schrijver en journalist. Hij schreef biografieën van Neelie Kroes (met Koen Voskuil) en mr. Theo Hiddema en was redacteur van HP/De Tijd en Nieuwe Revu.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht De olympische tragedie van 1972 als newsroom-thriller: donker, intiem en claustrofobisch verscheen eerst op Wynia's Week.

Een spookachtig krankzinnigengesticht in New Jersey. Het is 1961. In een hospitaalbed ligt de folklegende Woody Guthrie. Hij lijdt aan een ernstige zenuwziekte, kan zich niet verstaanbaar maken en vertoont verschijnselen van dementie en waanzin. Op bezoek is zijn trouwe vriend en adept Pete Seeger, die als een missionaris de boodschap van ‘pure’ folk aan de wereld wil verkondigen.

Dan komt een volkomen onbekende jongeman binnen in gehavende kleding, die zich voorstelt als Bobby Dylan. Hij is gekomen om eerbetoon aan Guthrie te bewijzen, pakt zijn gitaar uit zijn koffer en zingt zachtjes het door hem gecomponeerde Song to Woody. Seeger kijkt minzaam toe, Guthrie rochelt met instemming. 

Enorme indruk

Het is zo ongeveer de eerste scène in A complete unknown en de toon is letterlijk gezet. Drie generaties folkzangers in dezelfde plaats en tijd gevangen. Dat is te mooi om waar te zijn, en dat is het ook, maar het is een dichterlijke vrijheid die de regisseur, die zich verder tamelijk goed aan de feiten heeft gehouden, zich veroorlooft. Wat het knappe is aan deze scène is dat je – zelfs als je geen Dylan-afficionado bent – je helemaal kunt voorstellen wat een enorme indruk Dylan achterliet bij zijn entree in de New Yorkse muziekwereld.

Bob Dylan is niet ieders kopje thee. Die jengelende mondharmonica. Die temerige, snerpende zangstijl – ze is wel vergeleken met nagels die op de wand van een sanatorium krassen. Dan staat Dylan ook nog eens symbool voor boomer. Nu heb ik niks tegen mensen uit de babyboomgeneratie (schreef hij haastig, met het oog op de naamgever van dit digitale magazine) maar de typische boomers hebben wel iets irritants met hun eeuwige gedweep met JFK, de protestliedjes over Vietnam, enzovoorts. Overigens is Dylan zelf geen babyboomer, maar geboren in 1941 in het afgelegen Minnesota als Robert Zimmerman. Dylan is sowieso al in geen enkel hokje te vangen, wat precies het thema is van deze film.

Jaren zeventig

Zelf ben ik meer een kind van de jaren zeventig dan van de jaren zestig. Het zal om die reden zijn dat ik het werk van Dylan uit de zeventiger jaren meer waardeer. Eind jaren zestig gaat de troubadour richting country en wordt zijn stem iets zoetgevooisder. Op New Morning (1970) klinkt hij huiselijk. Op het prachtige Desire (1976) is de jankharmonica verruild voor een viool in cajun-stijl. Later gaat Dylan op de relitour – tot afgrijzen van zijn oude fanbase. De singer-songwriter, die in 2016 net als Winston Churchill, Ernest Hemingway en Albert Camus de Nobelprijs voor literatuur ontving (u mag er het uwe van denken) trekt zich nu eenmaal van niemand iets aan.

Maar goed, deze film gaat over de sixties. Het verhaal is losjes gebaseerd op het boek Dylan goes electric! van Elija Wald. Verwelkomd als de nieuwe stem van de folksong en het protestlied (die twee gingen kennelijk samen) wordt Bob op het schild gehesen. De folkpuristen gedragen zich als een nare sekte en willen iedereen die elektrische gitaar speelt het liefst naar de guillotine brengen. Mede door zijn liefde voor blues en geïnspireerd door The British Invasion gaat Dylan andere velden bewandelen. Dat botst.

Een prestatie van formaat

Een biopic is een hachelijk genre, laat staan een muziek biopic. Zo is het wel handig als de acteur enige gelijkenissen vertoont met het hoofdpersonage. Als je twee koppen kleiner bent dan Freddy Mercury wordt het, zelfs als je de voortanden van een knaagdier krijgt aangemeten, toch wat lastig. De biopic Bohemian Rhapsody uit 2018 was om diverse redenen een draak. Beter was het rond dezelfde tijd uitgekomen Rocketman over Elton John, als je tenminste musical pruimt. Mooie biopics uit het verleden waren die over Ray Charles en nog verder terug The Doors van Oliver Stone. De visagie had weinig schmink nodig om Val Kilmer om te toveren in een replica van Jim Morrison. Kilmer had veel songs opnieuw ingezongen.

Destijds vernieuwend, is deze werkwijze alweer achterhaald, zo blijkt uit A complete unknown, dat een totaal nieuwe benchmark neerzet. Alle nummers in deze film zijn op de set en dus live gespeeld! Een prestatie van formaat. De liedjes worden smaakvol uitgeserveerd. Soms fluisterend aan de tekentafel, soms in duet in de slaapkamer, in de studio, op het podium.

Chalamet is Dylan

Het acteerwerk is ook uit de kunst, zoals je van Hollywood mag verwachten. Edward Norton (Pete Seeger), Monica Barbaro (Joan Baez) overtuigen in hun rollen, evenals Boyd Holbrook (Johnny Cash). Ook goed is Elle Fanning, die Dylans filmvriendinnetje ‘Sylvie’ – eigenlijk: Suze Rotolo – speelt en bewonderenswaardige pogingen onderneemt om het wereldrecord sip-in-de-camera-kijken te verbeteren (ze had er haar redenen voor). Maar het is Timothée Chalamet die de show steelt. In de hele mimiek is hij Dylan, zonder te opzichtig in gebaartjes te vervallen. Bovenal weet hij het wezen van de bard, die vaak als een enigma is beschreven, te vangen. Dylan is overambitieus, maar walgt tegelijk van de roem. Dylan is romantisch, maar tegelijk een cynische vreemdganger. Arrogant. Verlegen. Chalamet bespeelt virtuoos het hele, complexe Dylan-spectrum. Ja, stuur die Oscar maar vast naar hem op!

Als er al een zwakte aan de film is, dan is dat de ietwat potsierlijke apotheose. De folkies willen dat Bob nog één keer zijn akoestische kunstje vertoont op het Newport Folk Festival. Maar Bob aarzelt, Bob wil niet, Bob doet niet. Het ontaardt in een ouderwetse matpartij. Verder is de sfeer van New York uit de jaren zestig bijzonder goed getroffen, mede door de schitterende vormgeving en belichting, die doen denken aan de iconische albumcover The Freewheelin’ Bob Dylan. Uiteraard is dat geen toeval: hier is ouderwets vakwerk in het spel.

Wat is de beste maatstaf om een muziek-biopic te beoordelen? Misschien deze: de mate waarin je zin hebt om erna de muziek te beluisteren. Na afloop van het bioscoopbezoek in een zaaltje vol hippe grijsaards ben ik in het complete jaren zestigoeuvre van Dylan gedoken: van akoestisch tot elektrisch. Dat was genieten.

Op IMBD is het gemiddelde kijkersoordeel een 7,6. Ik vermoed dat jongere generaties deze film ook wel kunnen waarderen – zijn zij immers niet de nieuwe hippies? Vooruit, Wynia’s Week komt op een 8.

Nu is het wachten op de voor dit jaar aangekondigde biopic over Bruce Springsteen – een échte boomer.

Stan de Jong is schrijver en journalist. Hij schreef biografieën van Neelie Kroes (met Koen Voskuil) en mr Theo Hiddema en was redacteur van HP/De Tijd en Nieuwe Revu.

Het bericht Na de Dylan-biopic zet je Bob Dylan op verscheen eerst op Wynia's Week.