Er is sprake van een al jaren durende trend van ruim bovengemiddelde lastenverzwaringen: gemeenten halen nu met 15,3 miljard euro zo’n 68 procent meer op dan de 9,1 miljard euro in 2016. Gemeenten zijn behoorlijk ‘creatief’ in het opleggen van specifieke lastenverzwaringen. De toenames per categorie variëren enorm in de tijd en tussen gemeenten. Zo stijgt de OZB dit jaar in sommige gemeenten met meer dan 20 procent en betalen eigenaren van een vakantiehuis in Nederland nu in veel gevallen drie- tot viermaal meer belasting dan vijf jaar geleden (mede door nationale belastingen en stijging van de WOZ-waarde). Kortom, het hakt er steeds harder in.

Scepsis is op zijn plaats

Deze behoorlijk dramatische ontwikkeling roept twee vragen op die tot op heden nauwelijks in de publiciteit aan bod komen: hoe goed wordt al dit extra geld besteed en wat zijn de implicaties voor de nationale economie, inclusief het macro-economisch plaatje van totale belastingdruk en financieringssaldo?

De eerste vraag betreft de mate van efficiency (verhouding tussen kosten en opbrengsten) en effectiviteit (de mate waarin een gesteld doel wordt bereikt) van het gemeentelijk beleid. Deze zullen fors uiteenlopen tussen specifieke beleidsterreinen en individuele gemeenten, maar in het algemeen is scepsis op zijn plaats. Die scepsis berust op drie factoren.

Ten eerste wordt een dergelijke, in de kern van de zaak ‘bedrijfseconomische’ vraag in veel gevallen niet of weinig expliciet en met kracht gesteld, en blijven substantiële consequenties bij falend beleid veelal uit. Dat is heel anders bij ondernemingen, andere particuliere organisaties en individuele burgers die direct, keihard met de gevolgen van falend beleid worden geconfronteerd. Daar waar die zeer kritisch over de eigen uitgaven (moeten) zijn, ontbreekt die druk in aanzienlijke mate als het om de collectieve, gemeentelijke uitgaven gaat.

Anders gezegd: de politieke druk vanuit de kiezers op een gemeente om efficiënt en effectief te opereren is veel minder dan de druk en verantwoordelijkheid die men ervaart als het om het eigen geld gaat. Hierbij speelt ook mee dat men veel minder op de hoogte is van waar al die belastingcenten naartoe gaan en wat er precies mee gebeurt. Door verkiezingen kunnen wat algemene beleidsprioriteiten verschuiven, maar de kwaliteit van de concrete uitvoering zal men doorgaans niet of nauwelijks op de radar (kunnen) hebben.

De scepsis is ten tweede gebaseerd op talrijke indicaties dat de uitvoering van beleid serieus hapert. De problemen bij de jeugdzorg – waarvoor gemeenten verantwoordelijk zijn en waar meer dan 8 miljard euro per jaar aan uitgegeven wordt – zijn welbekend. Ook de schuldhulpverlening blijkt in de praktijk weerbarstig. Men vermoedt dat wel zo’n 80 procent van de mensen met problematische schulden niet in beeld is, mede omdat mensen zich schamen, slechte ervaringen met de overheid hebben, en het proces om tot gehele of gedeeltelijke schuldkwijtschelding te komen ingewikkeld en bureaucratisch (en dus kostbaar) is, en wel een jaar kan duren. Volgens de verantwoordelijk wethouder in Arnhem ‘bleek [het] enorm veel werk’.

Jo-jo-beleid

Ook de energietoeslag wordt door de gemeenten uitgevoerd. Daarbij is sprake van een jo-jo-beleid – dan kan er weer wél en dan plotseling weer níet een beroep op worden gedaan en pech gehad als de pot leeg is (binnen een week eind april 2025) – hetgeen ook niet bevorderlijk is voor de effectiviteit.

Bij de individuele inkomenstoeslag constateert het Nibud dat het aanvragen in sommige gemeenten onnodig complex is. Verschillende regelingen binnen één gemeente worden soms afgehandeld door verschillende instanties en inwoners moeten hun inkomen volgens het budgetinstituut ‘bij elkaar sprokkelen via diverse loketten’. De uitvoeringskosten laten zich raden.

Ook hulp bij het huishouden en voor vervoer wordt door gemeenten, via de WMO, gefinancierd en er is een schoolkostenregeling. En dan is er nog de collectieve zorgregeling of Gemeentepolis: een zorgverzekering speciaal voor inwoners met een laag inkomen en/of weinig vermogen. De gemeente betaalt vaak een deel van de premie mee en biedt gunstige voorwaarden. 

Dit beknopt overzicht laat zien hoezeer gemeenten inkomenspolitiek zijn gaan voeren; iets waarvoor ze nooit bedoeld zijn en ook niet geschikt voor zijn: de derde bron van scepsis. Ze begeven zich op terreinen die ver afliggen van hun traditionele, onomstreden taken en zijn een soort brandweer geworden die her en der, ad hoc en tegen hoge kosten maar nogal eens met weinig resultaat, brandjes blussen – brandjes die vooral te maken hebben met tekortschietende inkomens. De eigen verantwoordelijkheid van betrokkenen wordt veelal niet aan de orde gesteld. In feite is er sprake van forse, verdere nivellering waarmee we bij de tweede vraag aan het begin van dit artikel zijn beland: wat betekenen de sterk stijgende gemeentelijke lasten voor de nationale economie, inclusief totale belastingdruk en financieringssaldo?

Het antwoord is vrij simpel. De toenemende belastingdruk wordt deels verschoven naar lokaal niveau, maar belast de burger even hard. Als reactie op de geplande forse afname van de inkomsten uit het Gemeentefonds – leidend tot het zogenoemde ravijnjaar – verhogen de gemeenten hun lokale belastingen en heffingen drastisch, direct resulterend in hogere inflatie en lagere koopkracht. Het nationale financieringssaldo wordt weliswaar redelijk in de hand gehouden, maar dat gebeurt vooral door via een omweg de belastingen te verhogen.

In de kern van de zaak wordt zodoende een nog groter deel van ons inkomen door de collectieve sector opgeëist en besteed, en blijft er voor de burger minder over om naar eigen inzicht te besteden. Dat is niet wat je van zich liberaal noemende partijen zou verwachten.

Grote verspilling

Naast deze voortschrijdende collectivisering, waardoor de individuele keuzevrijheid van de burger wat te doen met zijn geld steeds verder wordt ingeperkt, is een wellicht even belangrijk aspect dat veel van dat geld inefficiënt en ineffectief wordt besteed, zodat er sprake is van grote verspilling. Burgers kunnen het niet alleen niet naar eigen inzicht en voorkeuren besteden, maar zien het ook uitgegeven worden aan zaken waar ze niets of weinig mee hebben – als ze er al weet van hebben – en dat door een instantie die al te vaak faalt bij de uitvoering.

De focus van de beleidsmakers op het in de hand houden van macro-economische kengetallen – zoals het nationaal financieringssaldo – laat onverlet dat de burger financieel hard wordt getroffen. Hij krijgt veel te weinig waar voor almaar meer afgedragen belastinggeld. Daarbij doet het er niet toe of het nationale of lokale belastingen zijn; dat is een kwestie van door de kat of de hond gebeten worden…

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met hun steeds hogere lokale lasten nivelleren de gemeenten er lustig op los – en het geld wordt vaak ook nog eens verspild verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn naar schatting zo’n 1,7 miljoen ZZP’ers in Nederland: Zelfstandigen Zonder Personeel. Hun aantal is de afgelopen decennia fors toegenomen en zij zijn een significant onderdeel van onze arbeidsmarkt en economie geworden. Dan gaat het niet alleen om de enorme absolute omvang, maar ook om hun bijdrage aan een flexibele economie die zich snel aanpast aan zich wijzigende omstandigheden en verhoudingen; bijvoorbeeld in termen van plotselinge veranderingen in vraag en aanbod van goederen en diensten. Niet zelden brengen zij gewaardeerde kennis en vaardigheden in.

Bovendien hebben veel ZZP’ers bewust voor het ZZP-schap gekozen omdat ze hun eigen keuzes willen maken met betrekking tot (de balans tussen) werk en vrije tijd. Die onafhankelijkheid en individuele vrijheid van handelen worden doorgaans zeer gewaardeerd.

Schijnzelfstandigheid

Toch is niet alles koek en ei waarbij er twee issues uitspringen. In de eerste plaats wordt beweerd dat er nogal eens sprake is van schijnzelfstandigheid. ZZP’ers zijn dan enkel in naam zelfstandig, maar zijn in feite afhankelijk van één opdrachtgever en doen werk dat niet of weinig verschilt van reguliere werknemers. Dit wordt als onwenselijk beschouwd en heeft er uiteindelijk toe geleid dat de overheid die schijnzelfstandigheid wil gaan aanpakken. Daartoe is de Belastingdienst vanaf 1 januari j.l. met controles begonnen die tot naheffingsaanslagen kunnen leiden en waarbij vanaf volgend jaar boetes zullen worden opgelegd.

Het tweede aspect is het feit dat ZZP’ers een aantal fiscale voordelen genieten waardoor zij minder belasting hoeven te betalen dan vergelijkbare werknemers in vaste dienst, zodat zij soms goedkoper kunnen worden ingezet. Dit effect wordt nog versterkt doordat de opdrachtgever niet hoeft bij te dragen aan een verzekering voor arbeidsongeschiktheid en ziektekosten, en ook geen pensioenpremie hoeft te betalen. Wanneer ZZP’ers ervoor kiezen dit niet zelf te regelen wordt hun kostenvoordeel nog groter, hetgeen dan echter gebaseerd is op algemeen als ongewenst gezien gedrag dat hoge, zo niet onverantwoorde, risico’s voor betrokkenen met zich meebrengt.

De Belastingdienst wordt nu ingezet om het probleem van schijnzelfstandigheid aan te pakken. Maar het blijkt een verre van eenvoudige zaak om dat begrip te definiëren en in de praktijk toe te passen. Die praktijk is namelijk uiterst complex met een zeer divers scala van situaties en omstandigheden. Men is al ruim 9 jaar bezig om schijnzelfstandigheid afdoende te definiëren en het is nog steeds niet geheel helder.

De wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) werd al in 2016 aangenomen maar de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zag zich genoodzaakt nog dit voorjaar een uitgebreide brief aan de Tweede Kamer te sturen over ‘voortzetting van het wetsvoorstel Verduidelijking beoordeling arbeidsrelatie en rechtsvermoeden’ (Vbar) waarmee hij onduidelijkheden rond de criteria met betrekking tot schijnzelfstandigheid wil wegnemen. (Een voorgenomen nieuwe wet in 2025 om de zaak te verduidelijken is er niet gekomen). Maar dat is niet gelukt want de in gang gezette controles van de Belastingdienst, en vooral de schaduw die de verdere uitbreiding daarvan inclusief aangekondigde sancties vooruitwerpt, creëren grote onzekerheid en onrust.

‘Dagkoersen’

Zo dreigen er in 2026 honderden ZZP’ers hun opdracht bij Rijkswaterstaat te verliezen. De meesten zijn moeilijk te vervangen specialisten waarmee er veel deskundigheid de deur uit wandelt. Maar het is onduidelijk wat de criteria zijn en wie op grond daarvan moet vertrekken dan wel mag blijven. Men hanteert een puntensysteem dat voor veel verwarring zorgt met sterk wisselende uitkomsten mede afhankelijk van wie de punten berekent. Betrokkenen spreken van ‘dagkoersen’ en ‘Kafka’.

Huisartspraktijken maken volop gebruik van ZZP’ers om in te vallen bij ziekte of om nacht- en weekenddiensten te draaien. Deze dreigen nu in de nodige situaties als normale arbeidsovereenkomst te worden gezien zodat er sprake is van schijnzelfstandigheid. Dit wordt vanuit de Landelijke Huisartsenvereniging betwist omdat er wel degelijk sprake zou zijn van zelfstandig opererende artsen.

In de Kinderopvang wordt er veel gebruikgemaakt van ZZP’ers vanwege de vele ‘piek- en ziektijd’. ZZP’ers springen ad hoc in. Velen willen niet in vaste dienst werken maar zijn bij elkaar genomen onmisbaar. Als daar een streep door wordt gezet betekent dat grote frustraties bij de (voormalige) ZZP’ers en hogere lasten en operationele problemen voor de kinderopvangorganisaties. Ook maaltijdbezorgers en taxichauffeurs van diensten als Uber liggen onder het (al dan niet juridische) vergrootglas.

Huidige benadering werkt niet

Dit zijn slechts enige voorbeelden uit vele. Het is een illusie te denken dat men dit ongelofelijk gedifferentieerde, uiterst complexe terrein met talloze relevante specifieke details ‘van bovenaf’ via gedetailleerde wet- en regelgeving, met bijbehorende jurisprudentie, kan aansturen. Het feit dat men er na al die jaren nog steeds niet in is geslaagd met een adequate en in de praktijk werkbare afbakening van schijnzelfstandigheid te komen suggereert dat er iets structureel mis is met deze benadering.

Het is niet alleen een tijdrovend en kostbaar proces maar dreigt bij de toepassing te ontsporen in een mission impossible die een bron van nog veel meer vertraging, hogere kosten en onzekerheid en frustraties bij alle betrokken partijen zal worden.

Haags gedoe

Het onvermogen om met deze aanpak tastbare en aanvaardbare resultaten te boeken doet denken aan het falen van het UWV bij het berekenen van uitkeringen en de misère rondom de vergoedingen voor de slachtoffers van de aardbevingen in Groningen. Ook in die gevallen is de zaak vastgelopen door in de praktijk onwerkbare gedetailleerde regelgeving, nogal eens gestoeld op een theoretische benadering vanuit de ivoren toren in Den Haag, die voorbijgaat aan wat reëel mogelijk en wenselijk is.

Hoezeer dit nu weer in het ZZP-dossier speelt blijkt uit het vele in de media naar voren komend commentaar in de trant van ‘in Den Haag hebben ze geen flauw idee wat er leeft’ en we zijn ‘klaar met het Haagse gedoe’. Ook zijn er klachten over ‘alle regels die op ons afkomen’ en daarmee ‘veel last van alle administratieve rompslomp’. Een flexibele common sense-aanpak op basis van de praktische inzichten en voorkeuren van degenen die het direct aangaat ontbreekt.

Hoe moet het dan wel?

Men moet ophouden met het heilloze zoeken naar een ‘perfecte’ definitie van schijnzelfstandigheid, die vervolgens van bovenaf wordt opgelegd. Beter is het de vrije individuele keuze van betrokken partijen – de ZZP’ers en de organisaties die overwegen ze in te schakelen – te respecteren. Die zijn niet gek en weten doorgaans precies wat ze in de specifieke situatie wel en niet willen en kunnen. Een vrijwillige overeenkomst tussen partijen die vrij en autonoom handelen is niet alleen de hoeksteen van een goed functionerende vrijemarkteconomie maar tevens een wezenlijk aspect van vrijheid. Zodoende heeft het ook een belangrijke morele dimensie.

Men moet de kunstmatige fiscale bevoordeling van ZZP’ers stoppen en hun inkomen in principe gelijk belasten als dat van gewone werknemers. Er worden al enige stappen op deze weg gezet, bijvoorbeeld met de geleidelijke afbouw van de zelfstandigenaftrek en de MKB-winstvrijstelling, maar dat moet verder worden doorgetrokken en onderdeel worden van een rigoureuze eliminatie van specifieke regelingen, toeslagen en subsidies.

Er is zo langzamerhand brede politieke overeenstemming dat overregulering en toeslagen moeten worden aangepakt, maar nu gaat het erom woorden in daden om te zetten. Dit kan gecombineerd worden met de invoering van algemene wetten die sociaal-maatschappelijk gewenste zaken afdwingen.

Te denken valt aan een verplichte verzekering voor arbeidsongeschiktheid en ziektekosten, en het opbouwen van pensioen; een en ander in redelijke en beperkte mate. Ook zou men naar analogie van het minimumloon minimale uurvergoedingen kunnen opleggen. (Dit zou in combinatie met een door Milton Friedman al in 1962 voorgestelde Negative Income Tax een substantieel financieel vangnet voor alle werkenden opleveren).

Het is wel belangrijk dat deze collectieve regelingen niet te ambitieus worden ingevuld om te voorkomen dat ze een te zware last gaan vormen. Ze moeten de onderkant van de arbeidsmarkt enige bescherming bieden maar niet maatgevend worden voor alles en iedereen. De overgrote meerderheid kan prima zijn eigen boontjes doppen.

Geklungel

De overheid heeft al een triest trackrecord van falend specifiek en gedetailleerd ingrijpen leidend tot chaos in de uitvoering. Met het onvermijdelijke geklungel rond schijnzelfstandigheid stevent het op een nieuwe trainwreck af. Hoe ironisch dat opnieuw de Belastingdienst voor de wolven wordt gegooid. De negatieve gevolgen voor burgers, economie en maatschappij zullen nog veel groter zijn dan bij de Toeslagenaffaire.

Van Ton Appels verschijnt deze week het boek ‘De overheid op de schop’. Uitgeverij Maklu.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom

Het bericht Stop fiscale bevoordeling van ZZP’ers en laat ze zich verplicht verzekeren voor ziekte, arbeidsongeschiktheid en pensioen verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze voor Nederland unieke stap – de (nood)Wet beschikbaarheid goederen uit 1952 waarop deze ingreep is gebaseerd is voor het eerst ingezet – roept talrijke vragen, om niet te zeggen twijfels, op. Je zou verwachten dat een dergelijke harde aanpak, met mogelijk grote gevolgen voor de verhouding tussen overheid, rechtelijke macht en bedrijfsleven, goed en eenduidig gemotiveerd is. Maar dat valt vies tegen als je het onderstaande in ogenschouw neemt.

Standaardchips

Nexperia is een voormalig onderdeel van NXP (zelf weer een afsplitsing van Philips) en een grote producent van eenvoudige halfgeleiders die breed worden toegepast in bijvoorbeeld auto’s, consumentenelektronica, zonnepanelen en militair materieel. Hoewel exacte cijfers ontbreken produceert het zeker vele miljarden chips per jaar. Het is naar schatting goed voor ongeveer een kwart van de wereldproductie van standaardchips. Dankzij de massaproductie van dit uiterst kleine, (nu) eenvoudig te maken product varieert de prijs per stuk, afhankelijk van de soort, veelal tussen €0,20 en €2,-.  In specifieke gevallen (soort product, klant en bestelhoeveelheid) kan de prijs per stuk tot onder de 10 eurocent dalen maar de duurdere varianten kosten ruim €7,-. Het zijn de schroeven, moeren en bouten van de hightech.

De rigoureuze ingreep wordt met verschillende argumenten gemotiveerd. Ten eerste ‘bestaan gegronde redenen om te twijfelen aan een juist beleid en een juiste gang van zaken’. Daarmee doelt men onder andere op het feit dat topman Zhang op eigen houtje een andere onderneming van hem te hulp schoot door Nexperia abnormaal veel te laten inkopen bij die fabriek. De inkoop van wafers ter waarde van 200 miljoen euro – veel meer dan Nexperia zelf nodig heeft – zou leiden tot grootschalige vernietiging. Het meningsverschil over deze actie escaleerde snel en leidde tot het ontslag van een reeks topmanagers. Hierop kaartten drie Europese bestuurders de zaak aan bij het ministerie van Economische Zaken. De Ondernemingskamer spreekt in dit verband van ‘roekeloosheid’ en ‘gegronde twijfels over het gevoerde beleid’.

Onvoldoende redenen om zo hard in te grijpen

Men kan zonder twijfel de nodige vraagtekens zetten bij deze gang van zaken en de geciteerde kwalificaties zouden zeer wel terecht kunnen zijn. Maar is dat voldoende reden om zo in te grijpen? Topmanagers annex eigenaren nemen doorlopend beslissingen en die pakken in de nodige gevallen verkeerd uit. Dat is eigen aan ondernemen in de vrije markt en het is juist één van de sterkste punten van de vrijemarkteconomie dat fouten worden afgestraft. Ze leiden tot verlies, wat tot corrigerende acties noopt, en als dat onvoldoende gebeurt kan zelfs faillissement volgen (waarvan hier, zover ik kan beoordelen, geen sprake is). Beleggers en investeerders trekken hun handen ervan af. Dus waarom moeten overheid en rechterlijke macht in dit geval wél zo drastisch ingrijpen, terwijl dit in ontelbare andere gevallen niet gebeurt?

De motivatie ‘roekeloos’ is nogal vaag en kan op allerlei activiteiten worden geplakt die stevig afwijken van wat als ‘normaal’ wordt beschouwd, maar die toch goed kunnen uitpakken. (Waren Bill Gates, Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos en Elon Musk in hun jonge jaren niet roekeloos bezig door bijvoorbeeld hun studie op te geven en zich zonder noemenswaardige middelen op een onbekend terrein te storten?)

Ook de praktijk van ‘cross-subsidisation’, waarbij verschillende onderdelen of ondernemingen van een concern elkaar ondersteunen, is niet ongebruikelijk in de vrijemarkteconomie. (Dit moet wel goed worden geregistreerd en duidelijk in de boeken vastgelegd).

Vraagtekens

Een tweede argument om zo drastisch in te grijpen wordt door minister Karremans van Economische Zaken in een brief aan de Tweede Kamer als volgt verwoord: hij heeft ‘serieuze signalen ontvangen van bestuurlijke tekortkomingen binnen Nexperia, voortkomend uit specifieke handelingen van de CEO. Deze tekortkomingen vormen een acute en ernstige bedreiging voor de continuïteit van het bedrijf en aldus het behoud van cruciale technologische kennis, alsook van productie- en ontwikkelcapaciteiten in Nederland en Europa.’

Is er inderdaad sprake van een acute en ernstige bedreiging van de continuïteit van het bedrijf? Het bedrijf is winstgevend, heeft een sterke marktpositie en draagt als belangrijk onderdeel van Wingtech Technology ongetwijfeld flink bij aan het persoonlijk vermogen van Zhang van geschat $1,2 miljard. Naar aanleiding van het nieuws daalde het aandeel Wingtech op de beurs in Shanghai met de maximaal toegestane 10 procent: de vrije markt in actie.

De aan de bedreigde continuïteit gekoppelde vrees voor het weglekken van kennis naar China en het verlies van productiecapaciteit die cruciaal is voor de Europese industrie is eveneens moeilijk te plaatsen. Het betreft standaardproducten met een lage prijs; het zijn geen unieke, uiterst complexe machines zoals die van ASML. Dus kennis die weglekt? En is de productiecapaciteit zelf – de machines die de chips produceren – echt zo uniek? Kunnen andere producenten in Europa het niet overnemen? Kunnen die machines niet snel ontworpen en gebouwd worden als ze er nu niet zijn in Europa? En kan fysieke ontmanteling, zo daartoe overgegaan zou worden, niet eenvoudig worden tegengehouden, zonder het hele bedrijf over te nemen? Vooralsnog gaat de reguliere productie gewoon door. Men kan dus ook bij dit tweede argument de nodige vraagtekens zetten.

Het derde argument heeft betrekking op de handelsoorlog die is ontstaan tussen de VS en China. Wingtech staat sinds eind 2024 op een Amerikaanse zwarte lijst en door een heel recente aanscherping van dat beleid wordt ook Nexperia hierdoor nu direct getroffen. Daar komt bij dat Nexperia de afgelopen jaren al vaker onder het vergrootglas heeft gelegen bij deals in Wales, Duitsland en Nederland. Het Chinese eigendom roept zeker, en in toenemende mate naarmate het beleid ten opzichte van China wordt verhard en de regels aangescherpt, serieuze vragen op. Dat is de reden dat Nexperia zelf al eind 2023 contact heeft opgenomen met het ministerie van Economische Zaken om als Nederlandse chipmaker erkend te worden.

Hobbel niet slaafs achter de VS aan

Het lijkt er sterk op dat het Nexperia in Chinese handen een speelbal is geworden in de geopolitieke en economische strijd tussen China en de VS. Dat betekent een enorme uitdaging voor zowel het bedrijf als de Nederlandse autoriteiten. Het bepalen van de juiste koers is een uiterst moeilijke zaak. Maar je zou verwachten dat Nederland, en in dit geval eigenlijk meer nog de EU, zich primair laten leiden door het eigen belang, en niet slaafs achter de VS aanhobbelen.

Op het gebied van hightech spelen we weliswaar geen rol van betekenis in vergelijking met de VS en China, maar dat neemt niet weg dat ook onze belangen worden geraakt. Het heeft er alle schijn van dat de ingreep bij Nexperia het resultaat is van paniekvoetbal waarbij allerlei bedenkelijke argumenten er met de haren bijgesleept worden, maar waarbij een structurele en goed doordachte strategie over hoe om te gaan met dit grote handelsconflict tussen twee economische grootmachten ontbreekt.

Ondertussen is wel inbreuk gepleegd op het vrije ondernemerschap door overheid en rechterlijke macht. Dat is in de huidige tijd een stapje op een glijdende schaal naar meer gedetailleerd en specifiek overheidsingrijpen in de economie.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ingreep bij Nexperia lijkt paniekvoetbal tegen de achtergrond van de geopolitieke strijd tussen de VS en China verscheen eerst op Wynia's Week.

Timmermans is de eerste in een reeks van lijsttrekkers tot aan de verkiezingen op 29 oktober, en het getuigt zeker van lef dat hij in een dergelijk programma wilde komen opdagen. Vandaag Inside is immers geen talkshow waarin hij op veel sympathie kan rekenen.

Maar Timmermans is dan ook een zeer ervaren, handige politicus met grote verbale gaven. Dat bleek al direct aan het begin van het programma, toen hij de heren van VI verraste met een echte Limburgse vlaai. Maar het bleek nog meer in de daaropvolgende uiteenzettingen. In vloeiende bewoordingen sprak hij over de problemen van de mensen en de noodzaak die concreet aan te pakken. Ook al wordt Wilders zelf als ‘dronken oom’ buitenspel gezet, de zorgen van zijn kiezers moeten serieus worden genomen. Ruiterlijk stak Timmermans de hand in eigen boezem door toe te geven dat het nog niet gelukt is de taal van de mensen te spreken, zoals Wilders, en met concrete oplossingen voor hun noden te komen. Er moet, zie hij, een ‘langetermijnplan’ komen ‘waar mensen in kunnen geloven’, maar ‘daar zijn we nog niet in geslaagd’.  

Joop den Uyl is terug

Mooie woorden, met verbale flair gebracht. Maar wat wil GroenLinks-PvdA nu concreet gaan dóen? Is dat realistisch en (ook financieel) haalbaar, en hoe verhoudt zich dat tot het beleid dat GroenLinks en de PvdA al jaren voorstaan en proberen door te voeren?

Wat allereerst opvalt is dat de portemonnee op klassiek-socialistische wijze wordt getrokken, dat wil zeggen de kosten (en dus lasten) zijn gigantisch maar kunnen kennelijk zonder problemen worden opgelegd. Joop den Uyl is terug en Willem Drees en Wim Kok zijn ver weg. Tel maar na (enkel op basis van wat Timmermans bij Vandaag Inside te berde bracht):

• Het ‘woningplan’ van GroenLinks-PvdA om de woningnood op te lossen kost ruim 36 miljard euro.
• Er komt een ‘enorme lastenverlichting voor mensen die werken’.
• Er moet fors geld worden vrijgemaakt om boeren in de buurt van natuurgebieden uit te kopen. Dan kan het stikstofslot er binnen één à twee jaar af.
• De noodzakelijke enorme investeringen in het stroomnetwerk moeten vooral worden gericht op stroom uit zee.
• De onderwijsbezuinigingen van het kabinet-Schoof moeten worden teruggedraaid.
• Er moeten meer innovatiefondsen komen.
• De Spreidingswet moet worden doorgevoerd zodat er in elke gemeente azc’s komen. Dat is de oplossing voor het asielprobleem. Over de extra kosten van die honderden kleine azc’s, met bijbehorende voorzieningen en te nemen maatregelen, werd door Timmermans niet gerept.

Zelden zal er in een uitzending van pakweg een uur zo met geld gesmeten zijn. (De extra uitgaven voor Defensie, waar GroenLinks-PvdA na decennialang bezuinigingen te hebben bepleit nu ook voorstander van is, kwamen niet aan de orde maar tellen wel mee). Op de vraag waar dat geld vandaan moet komen kwam Timmermans niet veel verder dan ‘iets meer belasting bij de allergrootste bedrijven met meer dan 200.000 euro winst’. (Het aanmerken van bedrijven die meer dan 200.000 euro winst maken als ‘allergrootste’ is tussen haakjes ronduit bespottelijk). Het is evident dat allerhande belastingen en premies fors omhoog zullen moeten om Timmermans’ plannen te financieren en het financieringstekort zal ongetwijfeld, onze linkse vrienden kennende, flink oplopen.

Puur en alleen naar het financiële plaatje kijkend zien we een aanslag op de overheidsfinanciën zoals we die sinds de zeventiger jaren van de vorige eeuw niet meer hebben gezien. De combinatie van zware lastenverhogingen en een groeiend financieringstekort kan een serieuze economische crisis inluiden. De rentes op staatsleningen zullen fors oplopen wanneer de bond vigilantes hun werk doen: een enorme kostenpost op de begroting erbij. Deze trend zal nog worden versterkt door de invoering van het nieuwe pensioenstelsel waardoor pensioenfondsen veel minder in staatsobligaties gaan beleggen. Het gaat hier op termijn om gigantische bedragen. Ook de huidige problemen in Frankrijk zullen de negatieve effecten wat dit betreft versterken. Maar dit alles kwam verder niet aan de orde.

Inhoudelijk onder de maat

En hoe zit het met het inhoudelijke aspect van de voorgestelde maatregelen? Ook dit kwam nauwelijks aan bod. Het ging enkel heel kort even over de vraag waarom de extreem kostbare plannen om de woningbouw vlot te trekken nu opeens wél, na jarenlange stagnatie, zouden worden uitgevoerd. Heel simpel, volgens Timmermans: ‘Het is ons tweemaal eerder gelukt; het zit in ons dna.’ Dat was ‘honderd jaar geleden’ (bij het begin van de sociale woningbouw) en ‘na de oorlog’.

Dat is Timmermans ten voeten uit: een handige, aansprekende formulering die brede kennis en historisch inzicht suggereert, maar inhoudelijk kant noch wal raakt. Alsof de situatie van toen ook maar enigszins te vergelijken is met nu. Alsof de huidige vergadertijgers, commissieleden en notaschrijvers van GroenLinks-PvdA ook maar iets gemeenschappelijk hebben met sociaaldemocratische doeners als Floor Wibaut en Jan (‘in geouwehoer kun je niet wonen’) Schaefer. Alsof het stikstofdrama, de ongecontroleerde bevolkingsaanwas door immigratie, de wurggreep van procedures en vergunningen, de uit de hand lopende bouwkosten, de exorbitante grondprijzen, de NIMBY-mentaliteit en het tekort aan bouwvakkers en technisch onderlegd personeel niet bestaan. (Op de opmerking dat er veel te weinig bouwvakkers zijn antwoordde Timmermans dat er ‘zoveel innovatieve manieren in de bouw’ zijn. Een typerende combinatie van een banale algemene formulering, een pseudo-intellectuele benadering en een totaal gebrek aan praktisch inzicht en kennis van zaken).

Op alle in de uitzending aan de orde gekomen punten bleef een serieuze inhoudelijke discussie uit. Het zal Timmermans worst zijn geweest. Sterker nog, het zal hem prima zijn bevallen zijn. De schaarse pogingen van Wilfred Genee, Johan Derksen en René van der Gijp om het gebrek aan inhoudelijke substantie en praktische haalbaarheid aan de orde te stellen, werden door de ervaren rot Timmermans eenvoudig afgewimpeld. (Timmermans mompelde ook nog tussen neus en lippen door dat ‘de overheid niet groter’ hoefde te worden en dat GroenLinks-PvdA een wet gaan indienen om ‘procedures indienen te versnellen’. En dat terwijl GroenLinks en PvdA al decennia pleiten voor meer ambtenaren, meer toezichtsorganen, meer overlegstructuren, meer commissies, meer richtlijnen, meer regulering en gedetailleerde ingrepen in leven en werk van burgers en organisaties).

Hoezo, geloofwaardig? Wat dat betreft kregen we tegen het einde van de uitzending nog een staaltje vintage Timmermans. Op een vraag over zijn afwezigheid bij een herdenking van de gruwelijke slachtpartij van Hamas op 7 oktober 2023 antwoordde hij dat hij een videocall met de vader van een gegijzelde zoon had gehad. ‘De Palestijnen moeten een eigen staat krijgen,’ had de man gezegd. Dat wilde Timmermans toch nog even meegeven.

Al met al 1-0 voor Timmermans, maar 0-5 voor Nederland.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Frans Timmermans bleek bij Vandaag Inside een pseudo-intellectuele geldsmijter zonder praktisch inzicht verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch is er iets opmerkelijks aan de hand. Ondanks de enorme investeringen, die in de loop van vele jaren fors zijn gestegen, nemen de klachten over de kwaliteit van het onderwijs hand over hand toe. Sterker nog, hoewel er in zo’n groot en gedifferentieerd terrein altijd specifieke uitzonderingen zullen zijn, is het algemene beeld zodanig negatief dat er zeer wel van een crisis kan worden gesproken. De effectiviteit van al dat geld dat er al die jaren door de overheid in is gepompt is bedroevend laag. Hoe komt dat?

Basale feitenkennis

Zo’n zestig jaar geleden alweer zat ik op de rooms-katholieke lagere school Sint Petrus in Waalwijk. Het was een jongensschool die door broeders werd gerund. Frequente bezoeken aan de kerk (’s ochtends vroeg vóór school) en veel catechismusles hoorden erbij, althans tot ongeveer 1965. Hoewel het mij niet voor de kerk heeft kunnen behouden, heb ik er geen trauma’s aan overgehouden. Ik vermoed dat de erin besloten discipline mij eigenlijk wel goed heeft gedaan.

Met enige nostalgie denk ik terug aan het klassikaal opdreunen van aap-noot-mies dat toch de basis heeft gelegd voor geschriften als deze. Ook het uit het hoofd stampen van de tafel van tien – dat mij nog steeds helpt snel iets te berekenen en logisch te ordenen -, de hoofdsteden van de provincies en de belangrijkste jaartallen uit de vaderlandse geschiedenis hebben de basis gelegd voor het verwerven van latere kennis, inzichten en redeneervermogen. Zonder basale feitenkennis kom je nergens. De jongens op mijn school kwamen uit alle geledingen van de maatschappij en zaten broederlijk door elkaar (met de onvermijdelijke stompen en schoppen onder de tafel).

Hoe staat het er nu – zestig jaar later – voor in wat we ‘basisonderwijs’ moeten noemen (‘lager’ onderwijs geeft natuurlijk geen pas meer)? Het lijkt er sterk op dat de kwaliteit er niet bepaald op is vooruitgegaan; of mogen we stellen dat die achteruit is gekacheld? Dit exact vaststellen is een welhaast onmogelijke taak maar dat geldt niet voor het volgende. De kosten verbonden aan dit onderwijs zijn dramatisch gestegen met de geleidelijke overname door de overheid en de daarmee gepaard gaande invasie van ‘onderwijsdeskundigen’ en indirecte stafmedewerkers. Dit heeft evident niet geleid tot een significante verbetering en zou zeer wel aan een verslechtering  bijgedragen kunnen hebben.

Het rendement van al die investeringen door de overheid is dus extreem laag of zelfs negatief. (Hoewel ‘rendement’ voor de nodigen een vies woord zal zijn betekent het niets anders dan wáár voor je geld; geld dat ook aan andere dingen besteed had kunnen worden). Toch blijven velen eisen dat de overheid nóg meer geld steekt in dit disfunctionerend systeem. Een en ander gaat ongetwijfeld in hoge mate ook op voor het voortgezet onderwijs.

Ingewikkeld proces

Fast forward twintig jaar naar een veelbelovende economiestudent die gevraagd wordt een promotieonderzoek te doen voortbouwend op zijn afstudeerscriptie over bedrijfssubsidies. In nauw overleg met mijn promotor professor Theo Stevers heb ik in een paar weken een basaal plan van aanpak opgesteld waarna de goedkeuring van de financiering door de universiteit snel geregeld was (wat verder totaal buiten mij om is gegaan). Zo kon ik snel aan de slag. Ook mijn detachering voor een jaar bij het Wissenschafszentrum Berlin in toen nog West-Berlijn was in een vloek en een zucht geregeld.

Kom daar nu maar eens om. Nu zuchten promovendi in de dop onder de gedetailleerde eisen en bureaucratische rompslomp van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).Er is een uiterst ingewikkeld proces opgetuigd dat indieners van een verzoek tot goedkeuring en financiering volop hoofdpijn en frustratie bezorgt. Ik herinner mij als universitair docent in de periode 2015-2019 nog goed hoezeer collega’s hier mee worstelden, vaak jongelui gebrand op promotieonderzoek, en hoeveel tijd ze kwijt waren aan het invullen van de aanvraag en de daaropvolgende communicatie over gewenste verduidelijkingen, gevraagde (extra) gegevens en wat zoal nog meer te berde werd gebracht. Als ik terugdacht aan mijn eigen ervaringen kon ik een gevoel van medelijden niet onderdrukken.

Waarom zit die NWO er nu tussen? Wat is de toegevoegde waarde? Kunnen die promovendi en hun begeleiders – behorende tot de hoogstopgeleide personen in het land die expert zijn op hun specifieke gebied – dit niet prima zelf regelen (net als vroeger)? Waarom al die kosten, vertragingen en frustraties? Het is een schoolvoorbeeld van falende top-down aansturing, gebaseerd op wantrouwen, terwijl een bottom-up benadering vanuit de mensen die het eigenlijke werk doen veel beter (en goedkoper) zou zijn.

Die bottom-up benadering kan worden ingebed in algemene regels ten aanzien van de opzet en financiering om de kans op wanprestaties en misbruik te minimaliseren. Ook zou een beperkte mate van centrale sturing kunnen worden overwogen. Dit vanwege het nationaal belang verbonden aan het inzetten op zaken die er voor ons land, of voor mijn part voor de wereld, toe doen. Denk anno 2025 aan Artificial Intelligence (AI), de kosten van klimaatbeleid, de impact van de niet-westerse immigratie op onze economie en maatschappij, en inzichten op het gebied van evolutionaire psychologie en biologie. Maar die sturing kun je veel eenvoudiger regelen zonder een centraal, bureaucratisch, kostbaar en traag werkend orgaan als de NWO.

Bezoek van de Onderwijsinspectie

Fast forward nog een keer, nu naar de periode 2012-2019 toen ik, na een kleine 25 jaar in het bedrijfsleven te hebben gewerkt, als docent in dienst was bij achtereenvolgens de Hogeschool Zeeland en de Universiteit van Tilburg. Bij beide heb ik een bezoek van de Onderwijsinspectiemogen aanschouwen. Hoewel ik zelf weinig last heb gehad, zette het de boel aardig op zijn kop. Dat wil zeggen: alles moest uit de kast worden gehaald om de zaak administratief in orde te krijgen zodat eventueel opgevraagde documenten snel konden worden opgesnord, en vinkjes en parafen en dergelijke op de juiste plaats stonden. Verder werd er veel en lang vergaderd, en zong het zo typerende algemene en vage onderwijsjargon door de gangen. Als de inspecteurs weer weg waren haalde men opgelucht adem en ging over tot de orde van de dag.

Wat een farce! De Inspectie is het belangrijkste orgaan dat wordt ingezet om de kwaliteit van het onderwijs te bewaken en tekortkomingen en misstanden te signaleren en aan te (laten) pakken. Het simpele feit is echter dat ze volstrekt niet in staat zijn dat enorme, gedifferentieerde onderwijsterrein ook maar enigszins afdoende te bestrijken. Het is geen verwijt aan de betrokken inspecteurs: zij worden geacht zich een adequaat beeld te vormen aan de hand van gesprekken, observaties, steekproeven en vooral heel veel formulieren die bij elkaar genomen nog geen promille bestrijken van wat er op een school werkelijk gebeurt. Het is een puur bureaucratische, formalistische exercitie geworden die weinig tot niets zegt over wat er echt speelt en wat de feitelijke kwaliteit van het onderwijs is.

Focussen op praktische efficiency

Het is begrijpelijk dat er iets als een centrale Inspectie moet zijn. Maar die zou zich op de echte probleemgevallen moeten focussen en dáár veel meer tijd en energie insteken, met hands-on ingrijpen. Ze moeten de 80/20-regel toepassen – een hoeksteen van  efficiency– en niet overal maar wat oppervlakkig rondneuzen. Docenten en schoolleiding zijn primair verantwoordelijk voor de kwaliteit van het onderwijs, en moeten zo weinig mogelijk voor de voeten worden gelopen, en de ouders moeten de boel in de gaten houden en aan de bel trekken als het misloopt.

Er wordt zodoende heel wat geld verspild in het onderwijs. De kwaliteit moet drastisch omhoog en dat gaat niet door op de huidige weg door te modderen. Het is, toegegeven, geen eenvoudige opgave vanwege de vele verschillende grote uitdagingen waarvoor men zich gesteld ziet. Maar het begint met het focussen op praktische efficiency, effectiviteit en snelheid van handelen, in plaats van op administratieve en bureaucratische processen, en ‘wetenschappelijke’ theorieën waarvan het nut in klas en collegezaal op zijn best twijfelachtig is.

Kort samengevat: het onderwijs moet op de schop!

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De kwaliteit van het onderwijs moet drastisch omhoog en dat is geen kwestie van nog meer geld verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook de noodzaak om iets aan (de groei van) het ambtenarenapparaat en overmatige reguleringen te doen zal wel weer verkondigd worden. Het zal dus een toonbeeld van ‘smalle marges’ zijn waarbij voorbijgegaan wordt aan echt wezenlijke aspecten en problemen. In feite is er sprake van een hoge mate van continuïteit van beleid waarbij de elementaire status quo klakkeloos geaccepteerd wordt.  

Een kolossale overheid 

Zodoende zal er niet of nauwelijks aandacht zijn voor het gegeven dat de overheid en de aan haar op allerlei verschillende manieren gelieerde semi-overheden (onderwijs, gezondheidszorg, culturele sector, openbaar vervoer, corporaties, etcetera) een enorm grote rol in economie en maatschappij zijn gaan spelen, maar dat zij die rol al te vaak ronduit slecht uitvoeren.  

Iets minder dan de helft van de totale economische activiteit in Nederland loopt via de overheid, gemeten als overheidsuitgaven in procenten van het Bruto Binnenlands Product (BBP). In termen van werkgelegenheid zijn overheid en semi-overheid nóg groter: de collectieve sector is goed voor 5,9 miljoen werkzame personen, wat  57 procent is van het totale aantal werkenden van 10,3 miljoen. Dit ontzagwekkende belang weerspiegelt de geleidelijke op- en uitbouw van de verzorgingsstaat na de Tweede Wereldoorlog.  

Je zou denken dat het functioneren van een dergelijk kolossaal apparaat de hoogste aandacht krijgt en nadrukkelijk kritisch wordt geëvalueerd. Maar dat valt vies tegen. De aandacht richt zich hoofdzakelijk op de politieke keuzes – hoeveel extra geld gaat er naar defensie?, wat doen we met de benzineaccijns?, met hoeveel gaat de AOW omhoog?, hoeveel extra investeren we in de gezondheidszorg en verlagen we het eigen risico?, – waarbij er stilzwijgend vanuit wordt gegaan dat overheid en semi-overheid een en ander operationeel en organisatorisch prima voor elkaar krijgen. 

Niets is dus minder waar. Het gaat dus niet om het al dan niet eens zijn met de politieke besluiten maar, gegeven die besluiten, om de kwaliteit van uitvoering.  

Wanverhouding 

Denk aan de schadeafhandeling in Groningen die 13 jaar na de aardbeving in Huizinge nog steeds stroef verloopt met veel al jaren voortslepende dossiers. Er is sprake van een wanverhouding tussen de uitvoeringskosten en de feitelijk uitgekeerde schadevergoedingen: in 2023 heeft het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) voor elke euro die het uitkeerde 78 cent aan kosten gemaakt. Eind 2024 had het IMG meer dan 1.000 medewerkers in dienst.  

Of wat te denken van het onderwijs waarvan de kwaliteit ondanks enorme investeringen steeds verder terugloopt? Een derde voorbeeld betreft de onduidelijkheid over de definitie van ‘schijnzelfstandigheid’ van zzp’ers (waarmee men al 9 jaar worstelt) en het daarop gebaseerde handhavingsbeleid van de Belastingdienst. Dit begint serieuze problemen te veroorzaken op de arbeidsmarkt in het  algemeen en voor mensen die zelfstandig willen werken in het bijzonder.  

Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) heeft tal van uitkeringen fout berekend en de hersteloperatie is hem boven het hoofd gegroeid, vooral door de uiterst complexe regelgeving. Daarom heeft de minister van Sociale Zaken in juli besloten dat arbeidsongeschikten die in het verleden een te hoge WIA-uitkering hebben gekregen, dat overschot niet hoeven terug te betalen. Dit zijn slechts vier voorbeelden uit vele.  

Mission impossible 

Het onderliggende, structurele probleem is niet alleen de nauwelijks nog te managen enorme absolute omvang van de (semi-)overheid, maar vooral ook het steeds verdergaande specifiek en gedetailleerd ingrijpen in economie en maatschappij.  

De (semi-)overheid is zich de laatste decennia geleidelijk aan steeds meer gaan bemoeien met de concrete, praktische uitvoering van beleid terwijl men daartoe vaak niet goed in staat is. De (semi-) ambtelijke organisatie is er niet geschikt voor en het ontbreekt aan de noodzakelijke kennis, vaardigheden en vrijheid van praktisch handelen. Het idee dat men ‘van boven’ van alles en nog wat specifiek en gedetailleerd kan aansturen, al dan niet op basis van veronderstelde wetenschappelijke inzichten, blijkt dan een misvatting. De uitvoerende instanties worden met een mission impossible opgezadeld.  

Zware last voor mensen die het werk doen 

Zodoende wordt enorme schade aangericht. De kosten van het in deze opzichten disfunctionerend apparaat zijn extreem hoog, inclusief de kosten van alle organen, instanties, adviseurs, toezichthouders en wat dies meer zij eromheen: ‘het veld’. Maar de baten laten vaak te wensen over, en kunnen zelfs negatief zijn als men de operationele uitvoering meer in de weg loopt dan dat men reëel waarde toevoegt.  

Naast hoge eigen kosten en lage of zelfs negatieve inhoudelijke toegevoegde waarde legt men de betrokkenen ‘op de werkvloer’ niet zelden een zware last op. De docent voor de klas, de verpleegkundige aan het bed, de zzp’er die een job wil doen, de vrijwilliger die een evenement wil organiseren, en vele anderen, hebben hier allemaal onder te lijden. Hun praktisch op ervaring gestoeld eigen inzicht wordt gewantrouwd en in toenemende mate begrensd of vervangen door hoofdzakelijk op theoretische overwegingen gebaseerd ingrijpen door mensen en instanties die ver van de dagelijkse praktijk afstaan; zowel qua positie als qua mentaliteit. Geen wonder dat efficiency, effectiviteit en snelheid van handelen het zo vaak  afleggen bij de (semi-)overheid.  

Hoe moet het wel  

Alleen een grondige herziening van de rol van de (semi-)overheid kan uitkomst bieden. Zij moet zich (weer) gaan richten op algemene richtlijnen met eenduidige randvoorwaarden waarbinnen degenen die het feitelijke werk doen maximale vrijheid van handelen krijgen. De (semi-)overheid beperkt zich dan tot de hoofdlijnen met bijbehorend financieel kader. De politiek kan zich op hoofdzaken concentreren en voortaan afzien van populistische interventies en praatjes voor de bühne. (Het aantal moties in de Tweede Kamer kan zodoende omlaag van meer dan 5.000 per jaar nu naar, zeg, 500.)  

De (semi-)ambtenaren kunnen zich vooral richten op de rechtmatigheid van het beleid en erop toezien dat de ontvangers van het geld binnen de afgesproken budgetten blijven. Hoe die ontvangers dat doen moeten ze vooral zelf weten. Het aantal (semi-)ambtenaren kan dan fors omlaag. ‘Het veld’ in bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg kan flink (50-75 procent?) worden ingekrompen.  

Vernieuwingen en experimenten komen primair vanuit de mensen uit de praktijk, bottom-up, en veel minder top-down. Polderen gebeurt op hoofdzaken, zoals het ooit begonnen is, en ontaardt niet langer in eindeloos geneuzel over details en een paar centen. Allerhande instellingen – scholen, universiteiten, onderzoeksinstellingen, ziekenhuizen, verpleeghuizen, musea, welzijnsorganisaties – richten zich op hun core business en reduceren indirecte kosten en overhead. Financiële bijdragen van de overheid zijn primair daarop gericht en stellen dit als voorwaarde. 

Gepruts in de marge helpt niet 

De kwaal van overregulering wordt zo langzamerhand vrij algemeen erkend en initiatieven om er wat aan te doen zijn niet van de lucht. Maar waar sommige regels worden geschrapt springen andere weer even hard, of harder, op. Dat het ingrijpen van de (semi-)overheid vaak faalt – leidend tot hoge kosten, ernstige vertragingen, geringe of negatieve toegevoegde waarde, en veel frustraties – is ook wel duidelijk voor wie het open en eerlijk beschouwt. Maar het blijft bij kurieren am symptom waarbij het structurele probleem buiten schot blijft. De (semi-)overheid is zo groot en alom aanwezig geworden dat falen algauw een gigantische impact op economie en maatschappij heeft, en daarmee op veel burgers. Het is hoog tijd om dit serieus aan te pakken; wat gepruts in de marge haalt niets uit.  

Overheid en semioverheid moeten grondig op de schop.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Laat de overheid zich beperken tot hoofdlijnen en geef de mensen die het werk doen maximale vrijheid  verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar toch. Wie kijkt naar de huidige grote thema’s – klimaat, asiel en migratie, de oorlogen in Oekraïne en in het Midden-Oosten, stikstof (in Nederland), de rol van EU en NAVO – ontkomt niet aan serieuze twijfels over aard en kwaliteit van de inbreng van de intelligentsia. Natuurlijk is ‘de’ intelligentsia geen homogene entiteit en lopen de bepalende karakteristieken van de diverse issues zeer uiteen. Maar toch zullen velen een algemeen gevoel van onbehagen ervaren, even los van de specifieke aspecten van een bepaald thema en de concrete inbreng van individuele intellectuelen.

Hoe nuttig is de inbreng van de intelligentsia feitelijk? Hoe goed onderbouwd zijn de analyses en de daarop gebaseerde aanbevelingen? Hoe verhouden zich theorie en praktijk? In welke mate is er sprake van bevooroordeling of het kritiekloos volgen van een vigerende brede consensus? Wat zijn en doen intellectuelen eigenlijk precies?

Een boek in twee stappen

Deze en gerelateerde vragen heeft Thomas Sowell uitvoerig behandeld in zijn monumentale, 669 pagina’s tellende boek Intellectuals and Society, aanvankelijk gepubliceerd in 2009 maar herzien en uitgebreid in 2011. Het is verbluffend om te zien hoezeer zijn analyse van de rol van intellectuelen in de maatschappij, en dan vooral in de debatten over de grote maatschappelijke issues van de afgelopen twee eeuwen (en soms verder terug), relevant is voor de tegenwoordige tijd. De door hem benoemde ‘general patterns’ van de inbreng van de intelligentsia – gebaseerd op en geïllustreerd met een schat aan voorbeelden, empirische gegevens en citaten – zijn in veel opzichten zeer herkenbaar anno 2024.

Thomas Sowell, inmiddels 94 jaar oud, is een Amerikaans econoom, sociaal filosoof en politiek commentator. Hij heeft zijn opleiding genoten aan achtereenvolgens de universiteiten van Harvard, Columbia en Chicago, en vervolgens gedoceerd aan de universiteiten van Cornell, Brandeis en Californië (Los Angeles). Hij heeft voor een aantal think tanks gewerkt, sinds 1977 bij het Hoover Institute van Stanford University, waarvoor hij nog steeds actief is (zie bijvoorbeeld zijn interviews met Peter Robinson op YouTube). Hij heeft meer dan 45 boeken geschreven en zijn columns zijn in meer dan 150 kranten en tijdschriften verschenen. Zijn denkbeelden zijn, nadat hij in zijn twintiger jaren als marxist was begonnen, geëvolueerd naar wat het beste kan worden aangeduid als een combinatie van conservatief en libertair. Oh ja, belangrijk voor onze woke-vrienden: Thomas is zwart!

Sowell definieert een intellectueel als iemand die ideeën produceert: zijn werk ‘begint en eindigt met ideeën’. Dan heeft hij het dus over academici, journalisten, schrijvers, opiniemakers en zogenaamde public intellectuals: mensen met een soms indrukwekkende staat van dienst op hun specifieke terrein, die menen ook op ándere terreinen hun zegje te moeten doen. Sowell heeft het dus niet over – bijvoorbeeld – een ingenieur die een brug ontwerpt, een zakenman die een nieuwe technologie ontwikkelt en op de markt brengt of een arts die een operatie uitvoert. De feitelijke toepassing van hún kennis heeft immers concrete consequenties (‘consequential knowledge’) en fouten zijn direct pijnlijk zichtbaar: een brug die instort, een bedrijf dat failliet gaat of een patiënt die overlijdt.

Niets daarvan bij de intelligentsia waar Sowell het over heeft. Die kunnen blijven volharden in denkbeelden die apert onjuist blijken te zijn, hetgeen ook volop gebeurt, zoals Sowell met talrijke voorbeelden laat zien. In de woorden van George Orwell: ‘Some ideas are so foolish that only an intellectual could believe them.’

Dit afwezig zijn van concrete consequenties en het doorgaan op een doodlopende weg hangt samen met twee andere door Sowell benoemde en uitgewerkte aspecten. Intellectuelen profiteren in hoge mate van hun ‘verbal virtuosity’. Omdat hun werk voor een groot deel bestaat uit (vrijblijvend) formuleren, discussiëren, kritiseren en overtuigen, hebben zij een grote vaardigheid ontwikkeld om (plat gezegd) recht te praten wat krom is. Praktisch ingestelde mensen, die soms ook opzien tegen hoogopgeleide ‘experts’ met hun intimiderend jargon, zijn dan geen partij voor dat verbale geweld.

Uiteenlopende visies

Daarbij komt het tweede aspect: er is een groot verschil tussen (theoretische) kennis en ‘wijsheid’. Wijsheid wortelt in vele zaken waarvan kennis er slechts één is. Het gaat dan om zaken als levenservaring, common sense, praktisch inzicht, aanpassingsvermogen, mensenkennis, enzovoort. Anders gezegd: ook vooraanstaande intellectuelen hoeven niet verstandig te zijn.

De ideeën die intellectuelen produceren zijn veelal gebaseerd op een onderliggende fundamentele visie die Sowell aanduidt als ‘the vision of the anointed’ (tevens de titel van een ander boek van hem). Lees: de visie van de gezalfden of gewijden die erop los kunnen fantaseren zonder gehinderd te worden door praktische overwegingen uit de echte wereld. Die visie staat haaks op ‘the tragic vision’ die uitgaat van de inherente tekortkomingen van de mens zoals die zich in het echte leven manifesteren, en die het bereiken van blijvende ideale, perfecte oplossingen tot een illusie maken.

Dat betekent niet dat het leven alleen maar triest en somber is, maar wel dat het menselijk handelen onderhevig is aan vele beperkingen, zowel interne als externe. Het onderscheid tussen deze visies gaat samen met de vaststelling dat de intelligentsia zich bezighoudt met ‘abstract people in an abstract world’ terwijl het in het echte leven gaat om ‘flesh-and-blood human beings’. Het doet denken aan wat vaak over de PvdA is gezegd: ze houden er wel van de mensheid, maar niet van mensen.

De sweeping statements waartoe zoveel intellectuelen zich laten verleiden miskennen ook het simpele feit dat niemand in staat is te beschikken over alle kennis en informatie die relevant is voor het goed analyseren van een groot maatschappelijk probleem. Zelfs de knapste kop op een bepaald terrein heeft slechts kennis van een minuscuul deel van het totale plaatje. Dit door de liberale denker Friedrich Hayek (1899-1992) en anderen zo beklemtoonde fundamentele kenmerk van gefragmenteerde en diffuse kennis maakt de pretenties van de ‘anointed’ absurd. Geen wonder dat alle pogingen tot centrale planning in de economie hopeloos zijn mislukt. Terwijl de vrijemarkteconomie spontaan – via het prijsmechanisme – de handelingen en voorkeuren van miljoenen participanten (consumenten, ondernemingen, organisaties) samenbundelt en coördineert, en zo welvaart genereert.

Het abstract benaderen van uiterst complexe thema’s met voorbijgaan aan de talloze feitelijke beperkingen heeft tot groteske blunders geleid. De redeneringen en analyses staan bol van onjuiste veronderstellingen, gaan voorbij aan feiten die niet in het vooringenomen plaatje passen, en ontberen empirische toetsing. Sowell geeft talloze goed onderbouwde voorbeelden. Om er een drietal te noemen:

Standaard analyses over inkomensongelijkheid die onaanvaardbaar hoog zou zijn, houden geen rekening met hoe individuen (‘flesh-and-blood human beings’) zich tussen de decielen van lagere tot hogere inkomens bewegen (dus, zeg, vanuit het laagste 10 of 20 procent cohort naar de hoogste 10 of 20 procent). Welke individuen er concreet in welk deciel zitten varieert enorm in de tijd omdat individuen flink meer of juist minder gaan verdienen. Om een goed beeld van inkomensongelijkheid te krijgen moet je ook kijken naar wie wanneer in welke echelons zitten. Een flink stuk van de ongelijkheid is te verklaren uit het simpele feit dat jonge mensen vrijwel altijd weinig verdienen aan het begin van hun carrière maar, als het goed is, geleidelijk opklimmen richting hogere inkomensgroepen.

‘Pacifisme’ met ‘vrede’ verward

In de twintiger en dertiger jaren van de vorige eeuw waren veel van de meest vooraanstaande intellectuelen overtuigde pacifisten met soms ook grote sympathie voor de Sovjet-Unie onder Lenin en Stalin. Denk aan Bertrand Russell, H.G. Wells, Harold Laski, John Dewey, Romain Rolland en Georges Duhamel. De grote fout was dat ‘pacifisme’ met ‘vrede’ werd verward. Het is volgens Sowell een voorbeeld van ‘verbal virtuosity’, waarbij op slinkse wijze een veel mooier klinkend maar wezenlijk ander begrip in de discussie wordt ingebracht. Bij de ‘vredesbeweging’ uit de jaren zeventig en tachtig ging dat ook zo.

Een derde voorbeeld betreft de relatieve verslechtering van de positie van veel zwarte Amerikanen in termen van bijvoorbeeld inkomen, werkloosheid en criminele veroordelingen. Dit wordt door een groot deel van de intelligentsia geweten aan discriminatie. Daarbij gaat men volledig voorbij aan de wezenlijke invloed van de teloorgang van het klassieke gezin in de zwarte gemeenschap (met vooral vaders die ontbreken), van een cultuur die dikwijls geweld en losbandigheid verheerlijkt en pogingen om hogerop te komen door hard werken en studeren frustreren (‘acting white’), en van de vernietigende impact van harddrugs.

De mythe dat het allemaal aan discriminatie te wijten is heeft aan de basis gestaan van het overheidsbeleid sinds de eerste helft van de zestiger jaren, met de ‘war on poverty’ en de Great Society van president Lyndon Johnson. Maar de resultaten van deze en erop volgende overheidsprogramma’s zijn bar slecht, en in nogal wat opzichten zijn zwarten nu slechter af dan in de jaren veertig en vijftig, zoals Sowell aan de hand van empirische studies illustreert.

Tegengeluiden in het gedrang

Bij het lezen van Intellectuals and Society vallen veel paralellen op met hedendaagse discussies. Naast de al genoemde aspecten kan daarbij ook verwezen worden naar de door Sowell veelvuldig aan de kaak gestelde neiging om kritiek op de ideeën van de intelligentsia af te doen als ‘simplistisch’ of ‘vooroordelen’, of om met begrippen op de proppen te komen (‘percepties’, ‘stereotyperingen’, ‘blaming the victims’) die een serieuze discussie onmogelijk maken.

Even herkenbaar is Sowells constatering dat ‘the intelligentsia want to be on the side of the angels against the forces of evil’ en dat er sprake is van ‘moral hegemony of the anointed’. Ook mag in dit verband niet onvermeld blijven dat de intelligentsia – als het om ideeën gaat – ‘fitting the vision’ dikwijls belangrijker vindt dan ‘fitting the facts’. Daarbij wordt ‘peer support’, bijvoorbeeld in de vorm van door veel intellectuelen getekende manifesten, hoger gewaardeerd dan empirische onderbouwing.

Sowell wordt nogal eens verweten dat hij te weinig oog heeft voor tegengeluiden vanuit delen van de intelligentsia. Hij erkent dat die er zeker zijn, maar dat ze veel moeite hebben om gehoord en breed verspreid te worden. Ook dat is in 2024 nog steeds een uiterst actueel gegeven.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom kramen intellectuelen toch zo vaak onzin uit?    verscheen eerst op Wynia's Week.

De opmars van extreemlinks, activistisch beleid in de cultuursector in het Westen is overduidelijk. Deze drie citaten van respectievelijk het Stedelijk Museum, Tate Modern en Theater Rotterdam zijn slechts drie illustraties van een brede, bijkans uniforme dus, niet erg diverse trend die sinds pakweg 10 tot 15 jaar bestaat.

Dat deze trend zich niet beperkt tot talrijke culturele instellingen en groeperingen maar ook een weg heeft gevonden naar het grote publiek, bleek tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Parijs waar dragqueens ruim baan kregen om ‘Het Laatste Avondmaal’ te bespotten. Kortom, al hetgeen wel met ‘woke’ wordt aangeduid komt steeds meer aan bod in onze musea en andere culturele instellingen. Maar wat betekent dit voor de kunst?

Het Guggenheim

Deze vraag kan op talloze manieren worden benaderd en de verleiding is groot met een veelomvattend betoog op de proppen te komen gebaseerd op hoogstaande principes, aansprekende theorieën, historische ontwikkelingen en talrijke voorbeelden. Ik verkies een praktischer insteek. Ik zal niet verhullen dat hierbij ook een flinke dosis opportunisme een rol speelt. Het is namelijk zo dat ik op 25 september een bezoek bracht aan het vermaarde Guggenheim Museum in New York. De hieronder beschreven impressies en ervaringen van dat bezoek vormen een perfect voorbeeld van wat er met kunst gebeurt als het wordt bepaald en gedomineerd door een eenzijdige en extreme politieke agenda.

Voor ik wat nader inga op de overvloed van politiek-correcte boodschappen in het Guggenheim is het goed te vermelden dat de Thannhauser Collection, met modernistische werken uit de late 19^e en vroege 20^e eeuw van kunstenaars als Van Gogh, Degas, Manet en Picasso, een welkome uitzondering vormde (maar klein in omvang was).

Bij het betreden van het iconische gebouw van Frank Lloyd Wright word je natuurlijk direct getroffen door de wijdse, open en ronde structuur die zo imponerend en herkenbaar is. Bijzonder is dat er met behulp van led-verlichting lopende teksten op de spiraalvormig omhooglopende muren worden geprojecteerd: Light Line van Jenny Holzer.  

Als zodanig een originele aanpak die als vernieuwende kunstvorm kan worden aangemerkt. Maar de teksten, die elkaar in een continue stroom snel opvolgen en redelijk snel naar boven cirkelen en dan verdwijnen, zijn dermate uiteenlopend van inhoud en toon dat het onmogelijk is zich een beeld van bedoeling of boodschap te vormen. Het zijn random-teksten die te snel voorbijgaan en te snel worden opgevolgd door weer nieuwe teksten om goed te kunnen worden opgenomen en geïnterpreteerd.

Een negatieve lading

Op de website van het Guggenheim zijn een aantal voorbeelden van deze teksten te vinden, zoals:

• MUCH WAS DECIDED BEFORE YOU WERE BORN
• MOST PEOPLE ARE NOT FIT TO RULE THEMSELVES
• YOU ARE THE VICTIM OF THE RULES YOU LIVE BY
• ABUSE OF POWER COMES AS NO SURPRISE
• PRIVATE PROPERTY CREATED CRIME
• WORDS TEND TO BE INADEQUATE (Deze mag Wynia’s Week zich aantrekken)

Het hoofdpunt is echter dat de bezoeker onmogelijk meer dan een handvol teksten kan opnemen en memoriseren, dus wat moet je ermee? Het enige dat blijft hangen van deze tekstuele ‘data dump’ is een vaag gevoel dat een pessimistisch mens- en maatschappijbeeld wordt opgedrongen. Veel van deze scrolling texts hebben namelijk een negatieve, gefrustreerde lading met een linkse, maatschappijkritische achtergrond.

Inflammatory Wall

Dit ‘vage gevoel’ werd al snel een in-your-face ervaring bij het aanschouwen van Inflammatory Wall, ook van Jenny Holzer. Het is een verzameling felgekleurde vierkanten die twee grote muren beslaan. Elk vierkant is helemaal gevuld met teksten, en dwars over de vierkanten heen zijn met zwarte verf weer andere grotere teksten gekliederd. Al dit tekstuele geweld laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Bijvoorbeeld: STARVE THE
FLESH, EXPOSE THE BONE, LEAVE THE FAMILY, FLEE THE CHURCH, VOMIT THE HEART, FORGET THE DEAD, FORGO AMUSEMENT, DENY NATURE, REJECT
ACQUAINTANCES, FORGET TRUTHS, SCORN JOY, SCORN
LIBERTY, SCORN HOPE, ENZOVOORT (Jenny houdt van HOOFDLETTERS). Wie nog mocht twijfelen aan de boodschap kan op de website lezen: these texts continue to highlight the necessity of social change, the potential for manipulation of the public, and the conditions that attend revolution and fascism.

Het grootste deel van de rest van de expositie werd gekenmerkt door een overdaad aan min of meer vergelijkbaar politiek-extreemlinks, activistisch en woke-werk aan de muren. Daar moet terzijde aan worden toegevoegd dat nogal wat muren en ruimtes leeg waren gelaten zodat je geregeld verloren rondliep. Noties van efficiency en het zo goed mogelijk benutten van expositieruimtes passen kennelijk niet in dit maatschappijkritisch universum. (Waarschijnlijk neigt dat te veel naar het kapitalistische ‘waar voor je geld bieden’).

Trump

Grappig was een werk waarop geopenbaarde overheidsdocumenten te zien waren waarvan het overgrote deel van de tekst was zwart gemaakt. Wellicht een bijdrage van premier Schoof? Ook de pacifistische insteek kwam aan bod met bijvoorbeeld een gedeclassificeerde legerkaart van Irak met termen als Exploit, Suppress en Seize oil.

En uiteraard mocht Trump – die grote boeman – niet ontbreken.  Het kunstwerk bestaat uit een groot aantal kleine metalen tegeltjes met variërende vormen, met daarin quotes van Trump gegraveerd, inclusief het aantal likes, comments en retweets op sociale media. Van rechts naar links bekeken hangen de tegeltjes eerst dicht bij maar los van elkaar aan de muur, waarbij ze naar beneden afbuigen om uiteindelijk uit te monden in een groot aantal door en op elkaar liggende tegeltjes op de vloer.

Het idee is duidelijk (en eigenlijk best wel origineel uitgevoerd): de uitspraken van Trump zijn steeds verwerpelijker en verdienen het om vertrapt en bespuugd te worden. Het doet enigszins denken aan opgefokte, woedende moslims die vlaggen van Israël, de VS en soms zelfs Nederland verbranden en vertrappen. Je kunt het ook zien als een soort artistieke Capitool-bestorming……

Hoe dan ook, in plaats van kunst presenteert het Guggenheim hoofdzakelijk onvervalst extreemlinks, woke activisme verkleed als kunst. Maar, zoals de Amerikaanse komiek, acteur en politiek commentator Will Rogers lang geleden opmerkte, ‘When you ain’t nothing else, you can claim to be an artist – and nobody can prove you ain’t’.

Navolging is waarschijnlijk

De vraag dringt zich op wat dit betekent voor kunst in het Westen in het algemeen. Het Guggenheim is ongetwijfeld een van de meest beroemde musea en zou zeer wel een voorbeeld kunnen zijn dat nog meer navolging krijgt. Dit wordt nog versterkt door het feit dat het Amerikaans is, aangezien de Amerikaanse cultuur in de meest ruime betekenis van het woord wereldwijd enorm invloedrijk is. Hoeveel van wat wij hier omarmen is niet uit Amerika overgewaaid? Het land van Black Lives Matter, culture wars, Critical Race Theory, cancel culture, en giftige politieke polarisatie is een rijke voedingsbodem voor kunst als extreemlinks politiek statement. Zo beschouwd staat ons nog het nodige te wachten. Je wordt er niet vrolijk van.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Kunst als extreemlinks politiek statement. Daar zijn we nog niet vanaf. verscheen eerst op Wynia's Week.

De vergelijking met de toeslagenaffaire dringt zich op en al even voorspelbaar zijn de bezorgde reacties van Tweede Kamerleden en andere politiek en maatschappelijk betrokkenen, gepaard gaande met oproepen tot een grondig onderzoek waarin ‘de onderste steen boven moet komen’. Dit zoveelste voorbeeld van abject (semi-)overheidsfalen – denk ook aan het Groningse gasdrama, de asielproblematiek, het woningtekort en de stikstofcrisis – zal waarschijnlijk leiden tot een volumineus en gedetailleerd rapport met talrijke aanbevelingen. Maar aan de wezenlijke, dieperliggende oorzaken zal wel weer worden voorbijgegaan. Het wachten is dan op de volgende ontsporing.

UWV kan complexiteit niet aan

Om een eerste inzicht te krijgen in de onderliggende, structurele problematiek moeten we even stilstaan bij wat er over dit nieuwste debacle in de media naar buiten is gekomen. In de eerste plaats stelt het UWV dat de berekeningen die gemaakt moeten worden vaak erg complex zijn met veel variabelen. Denk aan complicaties bij deeltijdarbeid, tijdelijke contracten en grondslagen van indexering. Het geheel is zo ingewikkeld geworden, met tal van uitzonderingen op standaardregels, dat een opleiding van een jaar nodig is ‘om de basis te begrijpen’, en maar liefst twee jaar om het rekensysteem tot in alle details in de vingers te krijgen. Maar die enorme complexiteit is de bron van veel fouten, die ook nog eens moeilijk exact te kwantificeren en te herstellen zijn. Ook heeft niemand nog een goed overzicht.

In de tweede plaats blijkt dat er al bij de start in 2006 fouten werden vastgesteld bij het indexeren van de WIA-uitkeringen maar dat dit jarenlang niet tot ingrijpen heeft geleid. Sterker nog: men is vooral bezig geweest met wat de gevolgen voor het UWV zelf zouden kunnen zijn – imagoschade, politieke consequenties, organisatorische impact van de afhandeling van een groeiend aantal bezwaren – en pas veel later met het aanpakken van het probleem zelf. Men heeft het lang onder de pet gehouden.

De kern van het probleem, nu weer bij het UWV maar ook bij veel andere beruchte issues, is dat de politiek de uitvoeringsorganisaties (ministeries, lagere overheden en allerhande (semi-)publieke instellingen) heeft opgezadeld met organisatorisch en operationeel ondoenlijke opdrachten. Die zijn weer een uitvloeisel van het woud aan doorgeschoten reguleringen waarmee de politiek meent precies en specifiek te kunnen sturen. Dat is een illusie en het resultaat is een niet te managen extreme complexiteit die vanzelfsprekend leidt tot vele, grote fouten en unintended consequences.

Een belangrijk bijkomend aspect is dat de (semi-)publieke uitvoeringsorganisaties bureaucratische instellingen zijn die vanuit hun aard en oorsprong niet zijn toegerust om pragmatisch en flexibel te handelen in vaak onzekere en snel veranderende omstandigheden. Ambtelijke procedures, strikte hiërarchieën en een formalistische benadering belemmeren hun praktische slagvaardigheid. Je kunt ze dit eigenlijk niet verwijten want het is eigen aan het beestje.

Het verwijt is wél dat ze vanuit de politiek met een mission impossible worden opgezadeld en er geen rekening wordt gehouden met hun inherente beperkingen. De almaar toenemende complexiteit als gevolg van een tsunami aan specifieke en gedetailleerde reguleringen, mogelijk onderling inconsistent en strijdig, maakt het onvermijdelijke falen nog groter. Het is ergens wel begrijpelijk dat ze dit falen proberen te verbloemen. Het leidt ook niet – zoals in het bedrijfsleven – tot een verlies aan klanten en dreigend faillissement, wat drastisch ingrijpen afdwingt. Er kan jarenlang worden doorgemodderd zolang er geen grote publieke ophef ontstaat die de politiek tot handelen aanzet. En dan nog is het maar zeer de vraag hoe effectief dat politieke ingrijpen feitelijk is.

Gebruikelijke respons voldoet niet

Het is duidelijk dat de gebruikelijke response in deze situaties niet voldoet. Als eenmaal na (veel te) lange tijd een onderzoekscommissie wordt benoemd komt die na (veel te) lange tijd met conclusies en aanbevelingen die binnen de bestaande kaders de ergste missers en excessen proberen te mitigeren. Men richt zich uitsluitend op wat er de afgelopen (vele) jaren is fout gegaan en hoe díe fouten enigszins kunnen worden hersteld of gecompenseerd. Maar de structurele, onderliggende oorzaken komen niet aan bod zodat het wachten is op de volgende ontsporingen van het disfunctionele systeem.

Wat moet er dan wél gebeuren?

De overheid moet zich beperken tot zo algemeen en simpel mogelijke, maar nog steeds potentieel krachtige, wetgeving, en de invulling en uitwerking daarvan zoveel mogelijk over laten aan de direct betrokkenen. Deze kunnen dan pragmatisch, flexibel en met realiteitszin binnen het algemene kader zo goed mogelijk hun weg vinden. Dus de WIA-uitkeringen moeten vergaand worden versimpeld met een beperkt aantal uitkeringscategorieën en standaard-indexering voor iedereen.

Iets dergelijks gaat mutatis mutandis ook op voor al die andere gevallen waar het gedetailleerde, specifieke overheidsingrijpen faalt. Alleen een vergaande versimpeling en veralgemenisering van het overheidsbeleid kan een einde maken aan de verstikkende complexiteit ten gevolge van een onoverzichtelijke en onwerkbare wildgroei aan reguleringen.

Dus veel minder belastingtoeslagen en aftrekmogelijkheden. Ruimhartige beschikbaarstelling van financiële middelen volgens een simpele verdeelsleutel voor de getroffen Groningers, die het geld naar eigen inzicht zo goed mogelijk mogen inzetten. Laat organisatie en uitvoering van de jeugdzorg zoveel mogelijk over aan particuliere instellingen, waarin medici en ondersteunend medisch personeel een centrale rol spelen. Combineer dit met een ruimhartig maar simpel subsidiesysteem. Schrap een groot deel van de reguleringen en andere bureaucratische rompslomp. Laat de markt zijn werk doen als het gaat om woningbouw en huren, en focus op het creëren van gunstige algemene omstandigheden door bijvoorbeeld het bouwen te vergemakkelijken (eenvoudiger en snellere procedures, meer grond beschikbaar, maak verhuurders het leven niet zuur). Enzovoorts.

Enorme kosten

Hoewel er op sommige terreinen een aantal stappen in de gewenste richting worden gezet, en in de regeringsverklaring van het kabinet-Schoof expliciet de nadelen van de enorme complexiteit worden benoemd, blijft het algemene beeld uiterst negatief. De weerstand tegen vergaande deregulering en versimpeling is enorm, niet in de laatste plaats omdat er zovelen hun werk en inkomen aan te danken hebben. Hun directe eigenbelang – bijvoorbeeld als uitvoerend ambtenaar, administrateur, consultant, ‘expert’ of leverancier – weegt zwaarder dan de last van een dramatisch slecht functionerend systeem. De lasten worden immers over de gehele bevolking verdeeld terwijl de baten exclusief aan de belanghebbenden toevallen.

De enorme kosten van de hele constructie rijzen steeds verder de pan uit en vormen een steeds grotere aanslag op de economie. Het gaat dan niet alleen over de directe kosten van het (semi-)ambtelijk apparaat en aanverwante organisaties. Belangrijker zijn de kosten en vertraging waarmee betrokkenen geconfronteerd worden vanwege het moeten begrijpen van en voldoen aan al die specifieke reguleringen (nog afgezien van mogelijke juridische complicaties en rechtszaken).

Ondermijning van economische dynamiek

Al die tijd, al dat geld en al die energie is in wezen onproductief en leidt af van waar het in de economie uiteindelijk om gaat: het zo efficiënt mogelijk produceren van goederen en diensten met een zo hoog mogelijke toegevoegde waarde voor de klanten. Alles wat de focus daarop ondermijnt tast de economische dynamiek aan.

Tenslotte moet ook worden gewezen op de enorme frustratie die wordt ervaren door mensen die verstrikt raken in het bureaucratisch woud en hun tijd moeten verdoen met het zoeken van een weg daarin. De door de overheid veroorzaakte complexiteit dwingt mensen tot activiteiten en gedrag waar ze eigenlijk niets voor voelen.

De WIA-problematiek bij het UWV is slechts het topje van de ijsberg. Alleen een drastische aanpak van de onderliggende, structurele factoren kan voorkomen dat we ook in de toekomst keer op keer met de gevolgen van dergelijk falend overheidsbeleid worden geconfronteerd.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht WIA-uitkeringen verkeerd berekend: waarom gaan overheidsorganisaties toch zo vaak de mist in? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hun belang is evident, maar dat geldt ook voor een thema dat nu veel minder de gemoederen bezighoudt: het onderwijs. Als je bedenkt dat men van links tot rechts doordrongen zegt te zijn van het enorme belang van onderwijs, is het toch opmerkelijk dat de prestaties op dit gebied al jaren dalen en op een dramatisch laag niveau zijn aanbeland.  

Steeds meer geld met steeds minder rendement 

Dit blijkt uit talrijke studies en rapporten maar eigenlijk is het zonneklaar voor iedereen die met voldoende kennis en ervaring in het onderwijs en met een onbevangen blik de neergang heeft zien gebeuren. Het meest schokkende is dat die neergang zich heeft voltrokken ondanks het feit dat de uitgaven door het Rijk aan onderwijs al decennialang sterk stijgen. Zie onderstaande tabel. 

Ook als rekening wordt gehouden met inflatie is sprake van almaar stijgende bedragen. Deze weerspiegelen de bijkans universele politieke pleidooien voor meer en beter onderwijs. Voor een partij als D66 is meer geld naar onderwijs jarenlang prioriteit 1, 2 en 3 geweest. Maar al dit geld heeft dus een dramatisch laag, zo niet negatief rendement opgeleverd. Je zou verwachten dat de vraag hoe het kan dat we qua onderwijsprestaties zo slecht, en steeds slechter, scoren hoewel we er steeds meer geld tegenaan gooien, een van de grootste politieke thema’s zou zijn. Maar niets daarvan.  

In het Hoofdlijnenakkoord worden structurele bezuinigingen van 1,8 miljard euro op het onderwijs voorzien. Dat bedrag wordt met de in Nederland zo geliefde kaasschaafmethode bij elkaar geschraapt. Dat wil zeggen dat er geen fundamentele keuzes worden gemaakt in termen van afweging van kosten en baten van individuele beleidsonderdelen in de onderwijsbegroting. Daar is nauwelijks kritiek op. De vele critici zijn vooral boos dat er überhaupt wordt bezuinigd, maar besteden geen woord aan de chronische wanprestaties en dus de gigantische geldverspilling in het onderwijs.  

Een diepgaande, structurele analyse van wat er fout gaat, die aan ingrijpende maatregelen vooraf moet gaan, is geen eenvoudige zaak. Hier volsta ik met een paar vragen die aan de orde zouden moeten komen. Wat is de toegevoegde waarde van het ambtelijk apparaat in Den Haag, inclusief het systeem van periodieke inspecties en de daaruit voortvloeiende regelgeving? Wat is het nut van al die experimenten en vernieuwingen die door een stroom van studies en rapporten van consultants en zelfbenoemde onderwijsdeskundigen al decennialang over de sector worden uitgestort? In hoeverre is onderwijzend personeel gefocust op de core business – lesgeven – en in hoeverre wordt het afgeleid en gehinderd door allerlei randzaken en bureaucratische rompslomp? Hoe inhoudelijk sterk zijn de onderwijzers, wat is hun niveau?   

Statistische verbanden 

Kortom, het gaat niet om nog meer geld, maar het gaat om het (veel) beter besteden van de beschikbare financiële middelen. Meer geld naar een disfunctioneel systeem is verspilling; het geld beter inzetten leidt tot een acceptabel rendement. 

De al vele jaren gevoerde discussies over het belang van goed onderwijs voor mens en maatschappij worden gevoed door een stroom aan studies en rapporten die dit zouden aantonen, vaak met statistische verbanden op basis van gigantische empirische datasets.  

Analyses zeggen niets over fundamentele factoren 

Een typerend voorbeeld is een artikel van Bas Jacobs in EW Magazine van midden juli waarin hij beklemtoont hoezeer er een (sterk) positief verband is tussen hogere investeringen in onderwijs enerzijds en arbeidsproductiviteit en economische groei anderzijds. Jacobs – die niet verrassend ook ageert tegen de voorgenomen bezuinigingen in het Hoofdlijnenakkoord en geen oog heeft voor de dramatisch gestegen uitgaven aan onderwijs sinds de jaren zestig en het beroerde rendement daarvan – heeft het in dit verband zelfs over ‘honderden, zo niet duizenden economische studies’ die een en ander zouden aantonen.  

Het fundamentele probleem met dit soort studies is dat er variabelen met elkaar in verband worden gebracht – totale uitgaven aan onderwijs, groei van de arbeidsproductiviteit en economische groei – die veel te alomvattend en complex zijn om met een simpel statistisch verband te worden vastgepind. Al zijn de datasets nog zo groot en de statistische analyses nog zo verfijnd (met talrijke controlevariabelen en dergelijke), de analyses zeggen niets of weinig over de onderliggende fundamentele factoren die bepalend zijn voor de mate van succes of falen.  

Veel dropouts onder succesvolle ondernemers 

Om wat voorbeelden van echt relevante vragen te noemen. Hoe kan men in het hoger onderwijs goede resultaten boeken als in het lager onderwijs onvoldoende basisvaardigheden – lezen, schrijven, rekenen, elementaire logica – worden bijgebracht? Wat is de feitelijke bijdrage van in opleidingen opgedane kennis en vaardigheden aan de stijging van de arbeidsproductiviteit en economische groei? Dit zal sterk verschillen per opleiding en per opleider. Wat houdt ‘hoog’ in ‘hoger opgeleid’ in dit verband concreet in? Hoe worden praktische vaardigheden bijgebracht en is dat niet meer een zaak van learning on the job met goede begeleiding en gezond verstand? En hoe waardevol zijn die voor economie en maatschappij?  

Wat zegt het feit dat uiterst succesvolle ondernemers – bijvoorbeeld Steve Jobs, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Elon Musk, Travis Kalanick in de VS, en in Nederland bijvoorbeeld Frits van Eerd, Wim van der Leegte, John de Mol – college dropouts waren of sowieso niet of nauwelijks hoger onderwijs hebben genoten? Zou de wet van dalend marginaal nut ook niet opgaan bij almaar toenemende aantallen ‘hoger’ opgeleiden?  

Het punt is niet dat onderwijs geen rol van betekenis zou spelen. Het punt is dat de precieze bijdrage onmogelijk vast te stellen is, omdat die afhankelijk is van een groot aantal verschillende, maar vaak onderling afhankelijke en soms sterk fluctuerende factoren, die ook nogal eens niet of nauwelijks betrouwbaar te kwantificeren zijn.  

Het door Jacobs en vele anderen als absoluut gegeven sterk positieve verband tussen de hoogte van investeringen in onderwijs en arbeidsproductiviteit en economische groei is op drijfzand gebouwd en miskent de inherente complexiteit van de materie. Het doet enigszins denken aan sciëntisme: het idee dat je in de sociale wetenschappen net als in de natuurwetenschappen vaste, absolute wetmatigheden kunt ontdekken die altijd en overal opgaan. Dat is vrijwel altijd een illusie.  

Doodlopende weg 

Het is jammer dat het nieuwe kabinet de kans laat liggen om eindelijk eens serieus schoon schip te maken op dit zo belangrijke thema en doormoddert op de zo heilloze, doodlopende weg. Een beetje minder geld voor onderwijs lost de structurele problemen niet op. Dat geldt ook voor het omarmen van pretentieuze studies en rapporten over het algemene belang van onderwijs waarin de echt wezenlijke vragen niet aan de orde komen. En het geldt tevens voor die tsunami aan  regeltjes, directieven, formulieren, folders, experimenten, adviezen van externe consultants en wat dies meer zij, die de problemen vaak eerder erger maken dan oplossen.  

We zouden in het onderwijs veel meer moeten vertrouwen op praktisch inzicht van nauw betrokkenen, common sense en een pragmatische aanpak, gefocust op het lesgeven. Dan zouden we best wel eens met veel minder geld veel betere resultaten kunnen boeken.  

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Met minder experimenten en meer praktisch inzicht kan het onderwijs een veel beter rendement halen  verscheen eerst op Wynia's Week.