Toch heeft die depolitisering de afgelopen tijd een enorme vlucht genomen, met klinkende resultaten. Door polderakkoorden en vergaande rationalisering en automatisering van processen bij de overheid zijn belangrijke hervormingen doorgevoerd in zowat iedere vitale sociaaleconomische sector. Het is geen wonder dat er nog maar weinigen waren, zoals Herman Tjeenk Willink, die zich zorgen maakten over de na-ijleffecten op de lange termijn. Het gaat nu immers goed. Morgen waarschijnlijk ook. En overmorgen? Wie dan leeft, die dan zorgt.

In Nederland wordt voortdurend gedepolitiseerd

Door de bank genomen wordt depolitisering van bestuur juist als iets heel goeds gezien in Nederland. Wegblijven bij haarkloverijen van al die minderheden en proberen boven de partijen te komen geeft een positie waardoor er gedaan kan worden wat gedaan moet worden. De behoefte aan depolitisering van bestuur zie je overal terug in ons systeem: een erfelijk monarch als staatshoofd, kroonbenoemde bestuurders (zoals burgemeesters en commissarissen van de Koning), de waardering die bestuurders die ‘boven de partijen staan’ ten deel valt, of de achting die de Eerste Kamer geniet, juist omdat die indirect is gekozen, juist omdat die zich opstelt als een gedeeltelijk apolitiek seniorenconvent.

Ook in spiegelbeeld is die depolitiseringshang terug te lezen. De irritatie over nieuwkomers en populisten in volksvertegenwoordigingen ligt gedeeltelijk in het feit dat die alles weer politiek maken. En van politieke spelletjes zijn maar weinigen gediend.

Toch is het een riskante eigenschap van onze poldercultuur. Eentje waarbij burgers en hun bestuur elkaar snel kunnen verliezen doordat het bestuur niet goed meer ziet waartoe het op aarde is. Overheidsbesluiten kunnen nooit niet-politiek zijn. Een spreadsheet kan je nooit vertellen welk besluit te nemen, algoritmes zijn keuzes, bestuurlijk maatwerk is een beslissing. En meestal zijn dat allemaal ook politieke beslissingen, die van gisteren of die vandaag.

Je kunt en mag tegengestelde belangen niet verhullen

Politiek gaat over het maken van keuzes tussen conflicterende belangen tegen een achtergrond van schaarse publieke middelen. Die werkelijkheid kan en mag je niet verhullen. Politiek is niet een hindernis voor goed bestuur, zoals de Raad van State, sprekend over een incidentgedreven verantwoordingscultuur, die problemen niet oplost, het voorstelt.

Politiek is de brandstof van en voorwaarde voor alle bestuur. En de strijd over de belangrijkste keuzes daarover horen niet grotendeels plaats te vinden buiten het parlement of buiten het volle licht van de publieke arena. Dat past niet in ons democratische bestel omdat de burger-eigenaar zo zijn plek aan tafel en de greep op zijn eigen lot verliest.

Het past ook niet in ons stelsel van checks and balances – onze trias politica. De rechtsstatelijke machtsverdeling tussen een wetgever, bestuur en onafhankelijke rechter is een methode die ervoor moet zorgen dat die overheidsmachten elkaar – in het belang van de vrijheid van burgers – in evenwicht houden en elkaar kunnen controleren. De trias politica is een middel tot een doel, geen doel in zichzelf. In een situatie waarin het bestuur die andere machten overvleugelt – zoals nu gebeurt – is het zaak dat bestuur onder controle te brengen.

Als dat bestuur de belangrijkste politieke keuzes maakt – zoals nu ook het geval is – dan is het zaak dat die keuzes worden gepolitiseerd. Door ze in het juiste forum te bespreken, alle informatie en hete hangijzers erover te delen, burgers te betrekken en te luisteren naar wat er leeft. Het bestuur is dienaar en opdrachtnemer in een democratische rechtsstaat – geen gezag dat zichzelf kan legitimeren.

Omtzigt gooit knuppel in hoenderhok

Kamerlid Pieter Omtzigt werd – samen optrekkend met Renske Leijten – zijns ondanks de Jeanne d’Arc van de herpolitisering van het bestuur. In een lezing die hij eind 2020 gaf, pleitte hij voor nieuw sociaal contract. Volgens Omtzigt heeft:

De overheid […] bijzonder veel macht. Deze macht ontvangt zij van de samenleving, om zo in de noodzakelijke, gemeenschappelijke noden te kunnen voorzien. Alleen daarom heeft de overheid meer macht dan een gewone burger. Het sociaal contract zorgt ervoor dat die macht ook alleen voor dit doel wordt aangewend, en niet voor iets anders. De overheidsmacht is immers zo groot, dat zij een leven of een bedrijf met een enkele pennenstreek kapot kan maken.

Om het vertrouwen te herstellen moeten we dit sociaal contract vernieuwen. Daarvoor zijn controle en transparantie nodig. Controle en transparantie zijn geen tekenen van wantrouwen.

Ik zeg het Omtzigt zo na, al is het nog niet eenvoudig daar handen en voeten aan te geven. Want niet alleen die burgers zijn gewone mensen, dat zijn de mensen die werken voor en bij de overheid – ‘bestuurders’ – ook.

Dit artikel van Wim Voermans is een voorpublicatie uit zijn nieuwe boek ‘Het land moet bestuurd worden: Machiavelli in de polder’, een uitgave van Uitgeverij Prometheus. Het boek ligt vanaf 19 februari in de boekhandel, telt 282 pagina’s en kost 22,50 Meer informatie: HIER 

Het bericht Politici vinden zich ‘bestuurders’ en vervreemden zich van burgers verscheen eerst op Wynia's Week.

De tragiek van een liberale democratie is dat het veelal zittende, gevestigde partijen zijn die over de toekomst van het bestel beslissen. En dat kunnen ze natuurlijk niet doen in het voorbijgaan van hun eigen belangen. Denken over democratische vernieuwingen is daarbij altijd een rekensom: waar komen wij straks uit? Dat fenomeen is fraai terug te lezen in het Kabinetsstandpunt over het advies van de Staatscommissie parlementair stelsel dat begin deze zomer verscheen. Maar zelden gebeurde dat zo schaamteloos.

De commissie-Remkes (Staatscommissie parlementair stelsel) legde in december 2018 een kloek rapport neer (‘Lage drempels, hoge dijken’) met een buitengewoon heldere analyse van de staat van de Nederlandse democratie: hoogwateralarm. In zijn algemeenheid staat het er goed bij met de democratie in Nederland, maar alarmerend is wel dat een derde van het electoraat aan het afhaken is – velen voelen zich niet meer vertegenwoordigd, dat is een latente bedreiging voor onze democratie.

Het doet zich gevoelen op allerlei fronten: traditionele partijen lopen leeg, het politieke landschap fragmenteert, de stabiliteit van het stelsel en de meerderheden die nodig zijn voor hervormingen kalven af. Een signaal dat het Sociaal- en Cultureel Planbureau al jaren afgeeft.

Goede ideeën laten lopen, zelf slechte bedenken

De Commissie-Remkes beveelt bij voorrang aan hier iets aan de te doen, bijvoorbeeld door een correctief referendum in te voeren, iets te doen de verbestuurlijking van Nederland (technocratisering van bestuur door steeds meer zelfstandige bestuursorganen), de niet uit te leggen machtspositie van de Eerste Kamer wat terug te schroeven, dat soort dingen. Maar dat is juist wat het kabinet niet doet. Alsof die analyse – bevestigd van verschillende kanten – een soort nepnieuws is, winkelt het kabinet in de wat kleinere aanbevelingen van de commissie en verzint er zelf nog wat nieuwe bij.

Wie door het kabinetsstandpunt bladert kan maar heel moeilijk gevoelens van verontwaardiging onderdrukken. Waar de commissie-Remkes de posities en vertegenwoordiging van (afgehaakte) kiezers wil versterken, wijst het kabinet die burger doodleuk aan als een soort gevaar zettende bedreiging die moet worden (her)opgevoed.

Partijen-wet moet PVV aanpakken

Er moet vooral een wet op de politieke partijen komen met vooral heel veel regels die de niet-middenpartijen (lees vooral: de PVV) gaan treffen. Kleingeestig, want het is heel aardig gelukt deze nieuwkomer, die al lang over zijn hoogtepunt heen is, binnen het stelsel te houden. Verder moeten al die onterecht ontevreden en ondankbare kiezers die wegliepen bij de grote middenpartijen heropgevoed worden door burgerschapsonderwijs, en bijgepraat worden over de plannen van het bestuur in vormen van participatie zonder zeggenschap.

Er komen burgerschapsfora, meer internetconsultatie (meer dan de helft van de maatregelen bestaan uit het opwarmen van nietszeggende vormen van het ‘horen’ van de burger in uitlegrondes) en – ik vergeet het bijna – als klap op de vuurpijl: het aanscherpen van de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren (de ‘Oekaze-Kok’ uit 1999).

Die doorbraak die we indertijd voor elkaar hebben weten te krijgen door in een interne rijksmaatregel met elkaar af te spreken dat er af en toe, als we daaraan toekomen, en als het niet te veel is gevraagd, en als het geen weekend is, en als er geen Kamervragen hoeven te worden beantwoord, en zolang het maar niet uitmondt in een WOB-verzoek, best wel een keer als Rijksambtenaren antwoord willen geven op vragen van burgers.

RutteDrie is Oost-Indisch doof

Je gelooft niet wat je leest als je het kabinetsstandpunt doorbladert. Oost-Indisch doof voor de analyse voor Remkes, onhandig winkelend door het Remkes-rapport en daarbij een cocktail kiezend van maatregelen die nu juist het probleem van onze democratie groter gaan maken. Die moet inclusiever en die wordt juist exclusiever met de preoccupaties van het kabinet voor de ondermijnende, ondankbare burger die zo nodig heropgevoed moet worden in onderwijs, voorlichting en nietszeggende participatietrajecten.

Dat gaat niet goed komen zo, want, zoals de Amsterdamse hoogleraar politicologie Tom van der Meer een paar jaar geleden al zei: ‘Niet de kiezer is gek’. Die gaat hier – kosmetische operaties aan het kiesstelsel of niet – waarschijnlijk mee afrekenen.

Het bericht Kabinet vindt de burger een probleem verscheen eerst op Wynia's Week.