Biedt veiligheid vrijheid?

‘Eeuwig schaak’ gaat over de 21-jarige Alma, die bij het grootste techbedrijf ter wereld werkt aan het controleren van mensen, die op basis van hun gedrag worden bestraft, dan wel beloond. Opvallend: Alma vindt dat gewoon, maar haar vader en grootvader voegen zich minder makkelijk in de controlerende maatregelen. Alma vindt veiligheidsmaatregelen ‘vrijheid’, maar andere hoofdrolspelers zijn daar minder zeker van.

‘Ik las het in één keer uit’

‘Eeuwig schaak’ ontstond de afgelopen jaren toen mede onder invloed van corona vrijheidsbenemende maatregelen werden opgelegd, terwijl overheden en techbedrijven sowieso al bezig waren met een meer dwingende greep op de mensheid. Madelon Beusink kiest niet per se partij: ‘Ik ben zelf ook zoekende’. Ze schreef een gelaagd boek, waarvan de uitkomst dus niet bij voorbaat vaststaat. Interviewer Bart Collard: ‘Er zit veel in dat aanzet tot nadenken. Ik las het in één keer uit.’

WWTV is er ook als podcast. Kijk op https://www.wyniasweek.nl/podcast/

Overal te koop

‘Eeuwig schaak’ van Madelon Beusink kost 21,95 en is overal te koop of te bestellen, onder meer in de winkel van Wynia’s Week www.wyniasweek.nl/winkel.

Het bericht Biedt veiligheid vrijheid? Of bedreigen veiligheidsmaatregelen de vrijheid? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Het Recht op Misinformatie is de On Liberty van de 21ste eeuw.’

In het onlangs verschenen boek Het Recht op Misinformatie. Waarom de overheid niet moet bepalen wat u mag zien, lezen en horen behandelt criminoloog en terrorismedeskundige Bart Collard de potentiële gevaren van het aanpakken van misinformatie door overheden.

Misinformatie wordt doorgaans gezien als het verspreiden van onjuiste informatie, waarbij de zender meent dat de verspreidde informatie juist is. Desinformatie – en daar richt overheidsbeleid zich meestal op – is onjuiste informatie die verspreid is met de intentie om schade toe te brengen. Desinformatie is daarom kwalijker dan misinformatie.

Is de verspreider te goeder of te kwader trouw?

Toch zullen overheden zich in de praktijk richten op misinformatie. Om drie redenen.

In de eerste plaats is de intentie van de verspreider van een bericht moeilijk te achterhalen. Is de post bedoeld om schade toe te brengen, als kritische noot, om een vermeende waarheid te verspreiden of speelt er een heel andere reden?

In de tweede plaats, daaraan gerelateerd, is het niet eenvoudig om te achterhalen of de verspreider zelf meent dat de gedeelde informatie waar is of niet. Is hij te goeder of te kwader trouw?

In de derde plaats gaat het overheden bij de bestrijding van des- of misinformatie niet zozeer om de vraag of de verzender van een bericht wil schaden of te kwader trouw is. Het gaat overheden om vermeende onjuistheden, en de inschatting of verspreiding daarvan schade zal veroorzaken.

Willen we een overheid met een waarheidsclaim?

Door misinformatie kunnen mensen verkeerde beslissingen nemen, met gevolgen voor de eigen gezondheid, voor de inhoud van de eigen portemonnee en voor de politiek. Door misinformatie kunnen mensen worden gecanceld of zelfs oorlogen ontstaan. Daarom is het belangrijk dat kinderen op jonge leeftijd leren over dit fenomeen: hoe kun je bepalen of informatie waarschijnlijk (on)juist is?

Het actief bestrijden van misinformatie is echter ook gevaarlijk. Het laten verwijderen van vermeende onjuiste berichten op het internet, het strafbaar stellen van zulke uitingen of het opleggen van bans in het publieke online domein, zijn vergaande middelen. Hoe wordt dan bepaald wat misinformatie precies is?

Een overheid die onjuistheden wil bestrijden heeft de pretentie te weten wat juist is. Zo’n overheid maakt een waarheidsclaim. Hoe bepaalt zij welke informatie juist is? En wat als de overheid het bij het onjuiste eind heeft en de waarheid anders blijkt te zijn? Dan heeft zij de wetenschap en de vooruitgang belemmerd en zijn vrijheden ten onrechte beperkt.

Is de remedie niet erger dan de kwaal?

Burgers hebben niet alleen het recht om vrijuit te spreken en te schrijven. Ze hebben ook het recht om vrijuit te horen en te lezen wat een ander heeft te melden. Zoals de Brits-Amerikaanse publicist Christopher Hitchens ooit zei: aan wie zou u het recht willen geven om voor u te bepalen wat u mag zien of horen?

Dit alles doet de vraag rijzen of bij de aanpak van misinformatie de remedie niet erger is dan de kwaal. Met name de vrijheid van meningsuiting wordt bedreigd wanneer overheden zich actief gaan inzetten om vermeende onwaarheden aan te pakken. De vrijheid van meningsuiting omvat immers óók het verspreiden van misinformatie.

Mini-symposium op 21 oktober in Amsterdam

Over dit boeiende en belangrijke onderwerp gaat op zaterdag 21 oktober het mini-symposium ‘Het Recht op Misinformatie’ in het Polanentheater in Amsterdam. Bijdragen worden geleverd door Syp Wynia, Geerten Waling, Floris van den Berg, Willem Vermaat en auteur Bart Collard.

Uiteraard is er ook de gelegenheid om het boek te laten signeren. De inloop begint om 14.30 uur en het evenement eindigt rond 17.00 uur, na een borrel. De toegang is gratis, maar vooraf aanmelden is verplicht en kan via: voorzitter@devrijegedachte.nl. Voor meer informatie: klik hier.

Wilt u Het Recht op Misinformatie alvast in huis hebben? Koop het boek hier.

Het bericht Bart Collard: ‘Bij vrijheid van meningsuiting hoort ook het recht op misinformatie’: boek én mini-symposium op 21 oktober in Amsterdam verscheen eerst op Wynia's Week.

George Orwell waarschuwde voor het gevaar van ‘the gramophone mind’ – de eindeloze herhaling van heersende opvattingen. De Britse schrijver had in 1945 grote moeite een uitgever te vinden voor Animal Farm: deze satirische roman zou in oorlogstijd ‘aanstootgevend’ zijn voor Stalin, de leider van de Sovjet-Unie, en diens sympathisanten in het westen. In The Freedom of the Press merkte Orwell op: ‘Unpopular ideas can be silenced, and inconvenient facts kept dark, without the need for any official ban.

In onze tijd pleiten politici voor het inperken of reguleren van media-uitingen en debat – met als argument het ‘hogere belang’ van het beschermen van de democratie tegen misleidende of gevaarlijke opvattingen. Van hogerhand klinken argumenten als ‘in tijden van populisme heeft de pers een verantwoordelijkheid om …’, ‘door het gevaar van de pandemie kunnen we niet meer toestaan dat…’ of ‘de vijand verspreidt desinformatie …’.  

De kiezer als tegenstander

De Duitse Rijkskanselier Otto von Bismarck probeerde in de jaren tachtig van de 19^e eeuw de electorale opmars van de socialisten te bestrijden via een ‘Sozialistengesetz’ dat publicaties, verenigingen en bijeenkomsten verbood.

De IJzeren Kanselier had angstvisioenen die westerse regeringen van nu zouden herkennen. Huiver voor mobilisatie van de ontevreden massa via de stembus (‘de kiezer is op drift’ verzuchten veel media), achterdocht over inmenging door buitenlandse machten en subversieve bewegingen (‘statelijke actoren’ en ‘anti-overheidsextremisten’ in het veiligheidsjargon van nu) én noodkreten tot solidariteit van Europese machthebbers onderling tegenover opstandige burgers (zie hoe politici als Guy Verhofstadt en Frans Timmermans de Europese bestuurslaag liefst inzetten als stuwdam tegen wat zij zien als grillen van het electoraat).

Binnen Nederlandse regeringspartijen klinkt al het sentiment door dat media en debat (en zelfs invloed via de stembus) liefst het exclusieve domein dienen te zijn van ‘nette mensen’. Dat is precies het standpunt van 19^e eeuwse conservatieven en reactionairen. Wie in dat spoor denkt gaat vanzelf vinden dat kritiek op ‘nette’ politici neerkomt op ‘lèse-majesté’.

Minister Hugo de Jonge haalde wild uit (‘wat zou het helpen als dit soort kwaadaardigheid geen podium zou krijgen’) na een column van Marianne Zwagerman van 26 mei in De Telegraaf met de titel ‘de uittocht van de Kaag-elite is begonnen’. Ook Twitter-eigenaar Elon Musk wekt met provocerende uitspraken (‘My pronouns are: prosecute/Fauci’) regelmatig de toorn op van westerse regeringen.

De stem van de autoriteiten

De observatie van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat machthebbers in elk tijdperk een ‘waarheidsregime’ (régime de vérité) construeren is hoogst actueel.  Rond Corona, de oorlog in Oekraïne en zelfs rond een nationaal probleem als stikstofdepositie klinkt de stem van de autoriteiten én hun ‘producenten van de waarheid’ in instituties, wetenschap en media alsmaar dwingender. In zo’n klimaat is durf nodig om met een afwijkend standpunt – hoe beschaafd verwoord ook – te komen.

Instructief waren de reacties op een petitie met een oproep tot onderhandelen met Rusland over een wapenstilstand, mede ondertekend door oud-PvdA minister Hedy d’Ancona, voormalige president van De Nederlandse Bank Nout Wellink, Volkskrant-columnist Bert Wagendorp en wetenschappers en (oud-) journalisten uit klassiek linkse hoek.

Aantijgingen waren hun deel, waaronder ‘objectief dienstbaar aan Poetin’ (dixit NRC-columnist en voormalig PSP-bestuurslid Hubert Smeets ) en ‘vileine Pro-Poetin propaganda’ (volgens de hoofdredacteur van het uiterst linkse Socialisme.nu.

Nut van tegenspraak

Medeondertekenaar en oud-diplomaat Nikolaos van Dam trok in een interview met NRC een parallel met de situatie in 2012 in Syrië, toen het westen niet wilde onderhandelen met de dictator Assad: ‘Vervolgens kregen we vijfhonderdduizend doden en werd er alsnog onderhandeld. Assad zit er nog steeds.’

Men kan lachen om de naïviteit van pacifisten tegenover een dictator op oorlogspad als Poetin, of blij zijn dat onze tijd geen equivalent kent van de drammerige linkse vredesbeweging van de jaren tachtig van de 20^ste eeuw. Maar stel dat Washington zou willen proberen de Nederlandse regering te overreden om na F16’s ook Nederlandse militairen naar Oekraïne te sturen: welke stem met enige maatschappelijke autoriteit zou dan tegengas durven te geven?

Verdedigen

Op 26 mei 2023 stelde debatcentrum De Balie midden in Amsterdam een uitgebrande Russische tank tentoon. In de woorden van de speechende burgemeester Femke Halsema: ‘De tank herinnert ons eraan dat we democratie elke dag moeten verdedigen’. Directeur Yoeri Albrecht kreeg van een medewerker van het extreemlinkse online platform Left Laser steeds opnieuw de vraag ‘heeft u financiering vanuit de NAVO? Albrecht trok uiteindelijk uit frustratie de microfoon uit handen van de vragensteller en bleef herhalen dat de vragensteller ‘een dictator verdedigde’ en daarom geen recht van spreken had.

Als vanzelfsprekend gaan we er van uit dat onze eigen democratische waarden en vrijheden ongeschonden uit de strijd gaan komen. Zou een onthullend en kritisch boek over de Oekraïense president Zelenski, of over financiële belangen in Washington achter het conflict, in 2023 een uitgever vinden – of zou het te aanstootgevend zijn?

Ballingen en dissidenten

Hannah Arend, zelf in 1933 gevlucht uit Nazi-Duitsland, besprak in The Origins of Totalitarianism de paradox van grenzen: ze houden soms vluchtelingen tegen, maar geven tegelijk politieke ballingen en intellectuele dwarsliggers de kans in buurlanden een veilige haven te zoeken. In het ‘geglobaliseerde westen’ – dat zich mentaal én geografisch over de wereld uitstrekt van Hawaï tot Kiev tot Nieuw-Zeeland – kunnen in eigen land controversiële stemmen steeds minder rekenen op clementie van andere regeringen. Zo ontstaan ‘eeuwige dissidenten’, die verstoken blijven van uitgevers, platforms, lezingen of gastdocentschappen.

In London ondervroeg de Britse antiterreurpolitie op 18 april 2023 een medewerker van de linkse Franse uitgever Éditions la Fabrique over de ‘anti-regeringsopvattingen’ van zijn auteurs. De Amerikaanse veteraan-onderzoeksjournalist Seymour Hersh moest noodgedwongen overgaan tot zelfpublicatie op Substack van zijn artikel van 8 februari 2023 dat stelde dat de Amerikaanse regering verantwoordelijk was voor het opblazen van de Nordstream-pijpleidingen. Westerse autoriteiten gaven geen inhoudelijke weerlegging maar schilderden Hersh af als een geestelijk verwarde oude man.

Zwarte schapen

Nadat klokkenluider Edward Snowden en hacker-journalist Julian Assange (oprichter van onderzoekplatform Wikileaks) pijnlijke onthullingen deden over afluisterpraktijken van het Amerikaanse militaire- en veiligheidsapparaat konden ze hooguit proberen te vluchten naar Ecuador.

Oud CIA-directeur Mike Pompeo noemde Wikileaks ‘een vijandige inlichtingendienst’. Assange wacht in een Britse anti-terreur gevangenis een jarenlang voortslepende uitleveringsprocedure af, onder goedkeurend oog van Europese regeringen en zonder veel protest van westerse media die hem tot 2016 nog regelmatig als bron opvoerden.

Onderzoekscollectief Bellingcat, waar Yoeri Albrecht een bestuursfunctie bekleedt, geniet juist een gerieflijke positie binnen het ecosysteem van inlichtingendiensten en het defensieapparaat – waarmee het qua timing en inhoud van zijn berichtgeving vaak synchroon loopt. 

Eurocommissaris Thierry Breton dreigde onlangs Twitter te weren van het territorium van de Europese Unie indien eigenaar Elon Musk zich niet houdt aan het desinformatiebeleid van de EU, waar andere social media bedrijven als Meta en Google zich ‘vrijwillig’ aan conformeren. Michel Foucault zei vlak voor zijn dood nog dat niets gevaarlijker is dan een politiek systeem dat de waarheid voorschrijft.  

Coen de Jong is auteur van de boeken Dwingeland (2021) en Wokeland (2022). Deze boeken zijn overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week.

De onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en andere donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Censuur en zelfcensuur worden steeds normaler verscheen eerst op Wynia's Week.

Of het nu gaat om gezondheid, veiligheid of meningen: alles moet meetbaar en maakbaar zijn. Er wordt zodoende steeds meer aan de mens gesleuteld: aan zijn gevoelens, gedachten en gedrag. Het doel: een modelburger die geen risico’s neemt, gezond is en altijd de juiste opvattingen heeft.

Moralisme en vrijheidsverlies

In De Maakbare Mens beschrijft journalist Bina Ayar met scherpe pen hoe de maakbaarheidsmanie gepaard gaat met moralisme, controle en het verlies van vrijheid, verbinding en verbeelding.

Aan de hand van interviews met denkers en specialisten wordt ook duidelijk dat het paradoxen regent bij het gelijktrekken van de mens. Het uitsluiten van minderheden die zich weigeren te laten omvormen tot inclusieve modelmensen is daar een treffend voorbeeld van. Maar: is de maakbare mens nog wel menselijk?

Bina Ayar (1972) is historicus, redacteur en freelance journalist. Ze werkt onder meer voor HP/ De Tijd en Wynia’s Week.

Inlichtingen voor media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Nu al te koop!

DE MAAKBARE MENS van Bina Ayar ISBN 978 94 6185 332 5 Winkelprijs: € 22,50 (gratis verzending) 222 pagina’s Verschijningsdatum: 25 mei 2023. Het boek is dan overal te koop en nu HIER NU AL TE BESTELLEN Veel leesplezier!

Het bericht ‘De Maakbare Mens’, het nieuwe boek van Bina Ayar: duwen en drukken tot we allemaal gelijk denken en doen verscheen eerst op Wynia's Week.

Utrecht aan Zee

De tijd van wegkijken is voorbij, schrijft schrijver en filosoof Jurriën Hamer over de aanpak van de klimaatcrisis in dagblad Trouw. Volgens hem hebben we maar een paar jaar om te voorkomen dat Utrecht aan Zee een feit is. In de tussentijd raadt hij aan niet te vertrouwen op ‘technologische’ oplossingen, geen klimaatgrapjes te maken, niet naar grote bedrijven als Shell te wijzen of te denken dat Nederland te klein is om een verschil te maken.

Hij citeert daarbij jounaliste Naomi Klein die lange tijd bang was om ‘het beest in de bek te kijken’ maar nu doordrongen is van de noodzaak van radicale verandering. Hij roept iedereen – grote spelers én de lezer – op om aan het werk te gaan om klimaatverandering te stoppen.

Leer rouwen om het klimaat

Hoe het individuele klimaathandelen er precies moet uitzien wordt niet uitgelegd in de column. Maar het is niet moeilijk om daar een idee bij te vormen: je huis isoleren, minder vlees eten, de auto en het vliegtuig laten staan. Voor wie toch twijfelt hebben veel gemeenten tegenwoordig klimaatcoaches in dienst die in gesprekken met burgers onderzoeken hoe het eigen gedrag klimaatbestendiger kan. Dat gebeurt via inzichten uit de ‘klimaatpsychologie’.

Een belangrijke pijler daarvan is dat doemscenario’s averechts werken. Deelnemers moet daarom ‘positief handelingsperspectief’ worden geboden. Naast gedragsverandering voor ‘de energietransitie’ houden klimaatpsychologen zich bezig met de geestelijke gevolgen van klimaatverandering. Zoals leren rouwen om het klimaat.

Angst als gedragsdriver

De ‘inzichten’ uit de klimaatpsychologie sluiten aan op de principes van andere projecten voor gedragsverandering. De uitgangspunten en methoden daarvan zijn veelal variaties op één thema: de mens is een ‘beperkt rationeel’ of ‘voorspelbaar irrationeel’ wezen. Een kuddedier ook dat alleen via bescherming tegen verleidingen, het bespelen van emoties en ‘sociale normstelling’ de ‘juiste keuzes’ kan maken.   

Bij de overheid is gedragsbeïnvloeding inmiddels gemeengoed geworden. Een ‘rijksbreed’ netwerk van gedragsexperts – het Behavioral Insights Network Nederland – ondersteunt sinds 2014 alle overheidsdepartementen bij het uitvoeren van gedragsprojecten. Niet alle projecten zijn even discutabel. Gedragsinzichten worden bijvoorbeeld gebruikt om ervoor te zorgen dat mensen op tijd overheidsformulieren invullen. Andere gedragsinterventies zijn schimmiger. Zo werd tijdens de coronacrisis angst ingezet als gedragsdriver en dienden sommige maatregelen vooral om gehoorzaamheid af te dwingen.

Hoe krijg je ouderen uit hun woning?

In de wereld van academische adviseurs waar de overheid op leunt is zo’n beetje elk probleem op te lossen met gedragsverandering. Om de woningnood het hoofd te bieden kan de overheid het beste 65-plussers stimuleren om hun gezinswoning te verruilen voor een kleinere ouderenwoning, schrijven wetenschappers van Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag van de Universiteit Leiden in een advies aan de overheid.

De belangrijkste reden om aan de Rapportage: regie over volkshuisvesting mee te werken was dat overheidsbeleid gebaat is bij inzichten uit de gedragswetenschappen, verklaart hoogleraar Economische Psychologie en haar toepassingen Wilco van Dijk. ‘Nog te vaak wordt bij het vormgeven van beleid uitgegaan dat mensen weloverwogen beslissingen maken, terwijl dit niet altijd het geval is.’ Naast het wegnemen van financiële en praktische bezwaren moet de overheid zich daarom richten op ‘psychologische drempels’ die voorkomen dat ouderen ‘doorschuiven’ naar kleinere ouderenwoningen. Een van de genoemde drempels is dat 90 procent van de 65-plussers tevreden is over de eigen woning en woonomgeving.

Verkasgesprek

Eén populaire methode voor gedragssturing is EAST, waarbij de letters staan voor easy, attractive, social en timely. Om ouderen tot verhuizen te bewegen is volgens de experts het pensioenmoment een goede aanleiding om het verkasgesprek te voeren. Soms komt een gunstige timing als een geschenk uit de hemel. Zo is het gastekort volgens een andere onderzoekster van hetzelfde Leidsekenniscentrum een goede gelegenheid om burgers te laten meewerken aan de grootschalige energietransitie: ‘Een crisis als nu met de oorlog is heel dichtbij, dat voel je nú in je portemonnee. Mensen tonen dan bereidheid en flexibiliteit om te veranderen’. 

Allerhande kwesties lenen zich voor gedragsinterventies. Binnen het programma ‘Transities en Gedrag’ van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is 9,5 miljoen euro beschikbaar gesteld voor ‘interdisciplinair’ gedragsonderzoek voor het versnellen van gewenste transities. Gehonoreerde projecten richten zich onder meer op mobiliteit, eetgedrag, en ‘duurzame geestelijke gezondheidszorg’ waarin het aanpassingsvermogen van mensen wordt vergroot en ondersteund door ‘compassievolle technologie’.

Verbod op reclame voor vlees

Vooral voor ‘gezondheid’ kunnen gedragsinterventies voor sommigen niet ver genoeg gaan. De kruistocht tegen roken is uitgebreid naar andere leefgewoonten. Drankgebruik of fastfood worden in het Nationaal Preventieakkoord nu eveneens aangepakt met reclameverboden, accijns en leefstijlinterventies. De preventieaanpak wordt binnenkort verbreed voor mentale gezondheid; om problemen als gevoelens van somberheid of slaapproblemen ‘aan te pakken en te voorkomen’.

Gedragsbeïnvloeding is een wereldwijde trend. Toch loopt Nederland hierin voorop. Volgens hoogleraar Obesitas Liesbeth van Rossum zijn ‘wij het enige land dat én leefstijlinterventies vergoedt én werkt met gewichtsverlagende medicijnen én dat een preventieakkoord heeft. Als we in een nieuw akkoord nog harder inzetten, gaan we de goede kant op.’ Als enige gemeente in de wereld heeft Haarlem nu ook een verbod op reclame voor vleesproducten in de buitenruimte, bedoeld om ‘mensen niet te verleiden tot het maken van keuzes die slecht zijn voor het milieu’.

Korter douchen in de strijd tegen Russisch gas

Het geloof in gedragsverandering gaat hand in hand met dataïsme en digitale controle. Rabobankeconoom Barbara Baarsma pleitte zo voor een persoonlijk CO2-budget dat ook nog verhandelbaar is. Ook in andere dossiers wordt de inzet van digitale middelen voor gedragssturing niet geschuwd, denk alleen al aan de omstreden coronapas die als het aan de Raad van State ligt wordt opgenomen in een permanente coronawet. 

Oplossingen buiten het maakbare gedragsmodel krijgen nauwelijks aandacht. Dat was zo in de coronacrisis. Vroege oproepen om voor goede ventilatie te zorgen werden weggehoond. Ook was het lange tijd taboe om lage vitamine D-waarden te koppelen aan een ernstig verloop van covid. Tijdens de persconferenties ging het vaker over ‘goed gedrag’ dan over meer IC-capaciteit.

In andere ‘crisissen’ verschuift de focus eveneens naar gedrag. Zo riep het kabinet mensen op om korter te douchen in de strijd tegen Russisch gas. In dagelijkse discussies over dierenleed wordt het averechtse effect van klimaatoplossingen als windmolens of biomassa gemakkelijk weggewuifd met vermanende verwijzingen naar vleeseetgedrag of zuivelgebruik.

Strijdig met individuele vrijheid

Vooral in een klimaat waarin alternatieve oplossingen en discussies over aannames achter transities taboe zijn, is debat gewenst. De glijdende schaal van grootschalige inzet van gedrag als wapen roept vragen op over de ethische grenzen van gedragssturing. Zeker nu grote partijen als de overheid en het bedrijfsleven mede dankzij geavanceerde technologie dwingerder kunnen sturen.

Maakbaar gedrag als middel voor transities botst met menselijke waardigheid. En met individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Tenzij vrijheid niet meer is dan precies hetzelfde zijn als alle anderen.

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Alles wat er mis gaat komt door u. U moet zich beter gedragen verscheen eerst op Wynia's Week.

Desinformatie is niet zo maar een woord. Sinds de opkomst van internet en de social media staat het voor de acties die landen als Rusland ondernemen om met valse informatie en namaaknieuws onze samenleving te destabiliseren.

Desinformatie moet serieus worden genomen…

Over deze regelrechte aanvallen moeten we niet naïef doen. Het kunnen serieuze bedreigingen zijn en onze geheime diensten hebben er hun handen vol aan. Desinformatiecampagnes zijn van alle tijden, maar in ons digitale tijdperk gebeurt het vaak massaler, geniepiger en destructiever. Reden om alert te zijn.

In het nieuwe coalitieakkoord beloven de regeringspartijen ‘de strijd tegen desinformatie en nepnieuws’ te zullen voortzetten. Prima dus, doen. Volgend onderwerp.

…maar niet alles is wat het wordt genoemd.

Helaas liggen de zaken niet zo eenvoudig. Gaandeweg is in de strijd tegen desinformatie de scope enorm verbreed. Het gaat allang niet meer om externe mogendheden, het gaat om de boodschap ongeacht de afzender.

Inderdaad kan je op het internet de grootst mogelijke onzin en kletspraat tegenkomen, van wereldvreemd tot kwaadaardig. Wie alles serieus neemt, komt maar zo in de war.

En moeten we wel worden beschermd?

Dat is nu precies de opvatting die de bovenlaag van ons land huldigt. Niet over zichzelf natuurlijk, maar over de gemiddelde burger. U en ik dus. Wij worden geacht niet bestand te zijn tegen de ‘infodemie’ van Twitter, Facebook en al die andere social media.

In het algemeen dicht het weldenkende deel van de natie ons beperkte morele en intellectuele vermogens toe.

We herinneren ons allemaal hoe direct na de start van Rutte III het raadgevend referendum werd afgeschaft. Was te moeilijk voor u en mij en omdat de overheid gedwongen zou zijn om telkens anders te beslissen dan was geadviseerd, zouden we steeds teleurgesteld worden. Dat moesten we met elkaar niet willen.

Wie zijn toch die mensen?

Steeds vaker ook kun je in die kringen horen dat het kiesrecht voorbehouden zou moeten zijn aan mensen met een bepaald opleidingsniveau. ‘Wie zijn toch die mensen?’ vroeg mevrouw Kaag zich verbijsterd af toen ze werd geconfronteerd met kiezers in wier politieke voorkeur ze zich niet kon verplaatsen. Die moesten wel dom en misleid zijn, zo was de implicatie.

En zo verruimde de strijd tegen desinformatie door de Russen zich naar strijd tegen ons allemaal omdat we meningen zouden kunnen ventileren of liken die onze leiders niet verstandig vinden. ‘Niet verstandig’ in de zin van afwijkend van het door hen voorgestane narratief.

Overdrijf ik? Nee.

Ongekende bemoeienis met meningsvrijheid

In navolging van de European Digital Media Observatory (EDMO) zette het kabinet in 2020 een comité aan het werk om fake news te herkennen, analyseren en openbaar te maken. Niet alleen van de Russen, maar in het algemeen.

De club was ‘onafhankelijk’ en het was aan de betreffende social media om te bepalen wat ze met haar bevindingen zouden doen, maar dit was onvertoond. Niet eerder in de recente geschiedenis bemoeide de Staat zich zo met de vrijheid van meningsuiting.

Dat van het comité weinig werd gehoord, doet er niet toe. Hier was een barrière genomen.

We kunnen op onze vingers natellen dat er meer gaat komen. Er is altijd wel een argument.

Ging het in 2020 om de Tweede Kamerverkiezingen, vandaag kan het gaan om de coronacrisis. In kringen van de Europese Commissie wordt openlijk getwijfeld aan de juistheid van allerhande informatie die op het internet over het virus wordt verspreid. Ook hier werd weer gewezen op Rusland, maar de stap naar andere ‘misleidende’ bronnen is maar zo gezet.

De onwelgevallige boodschap als ’nepnieuws’

Terug naar demissionair minister De Jonge die een wetenschappelijk onderzoek dat twijfel zou kunnen oproepen aan de werking van vaccins, afdeed als desinformatie. De betrokken onderzoeker is geen Rus en zijn prudente onderzoek beoogt ook geen destabilisatie van ons land.

De woede van De Jonge zat ‘m in de hem onwelgevallige boodschap. En als je dat desinformatie noemt, heb je heel wat stappen gezet op het hellende vlak van de strijd tegen fake news.

De bewindsman is binnenkort verdwenen en niemand zal aan zijn uitspraak nog een woord vuil maken.

Maar u en ik weten waar we staan: de door de coalitie gewenste strijd tegen desinformatie en nepnieuws gaat uiteindelijk over onze vrijheid van meningsuiting.

Paul Verburgt schrijft vrijwel wekelijk columns en artikelen voor Wynia’s Week over politiek en samenleving. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. Steunt u Wynia’s Week ook in 2022? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De strijd tegen nepnieuws kan simpel worden misbruikt verscheen eerst op Wynia's Week.

Gesloten systeem…

Journalist Gerard van Westerloo tekende in 2003 in Niet spreken met de bestuurder op, hoe politicologen verzuchtten dat de Nederlandse politiek een gesloten systeem is. In ‘bestuurlijk Nederland’ zijn de insiders lief en aardig voor elkaar en wisselen ze probleemloos van functie, op basis van lidmaatschap van de kaderpartijen PvdA, CDA, VVD, D66 en GroenLinks. De vele ‘bestuurders’ – een poldereufemisme voor ongekozen beslisser of uitvoerder – zijn afgeschermd tegen kritiek.

De insiders houden de Tweede Kamer liefst zo lang mogelijk buiten beslissingen die belangengroepen onder elkaar voorkoken, zoals aan de Klimaattafels van Ed Nijpels. Vaak krijgt de Tweede Kamer pas op het laatste moment een onderhandelingsresultaat onder ogen. Niet toevallig is diezelfde Tweede Kamer het enige orgaan dat wèl rechtstreeks door de kiezer is verkozen.

…zonder rekenschap

De afgelopen twee decennia mogen leden van de Tweede Kamer minder meepraten, krijgen ze minder informatie maar ontvangen ze wel bakken met kritiek. Bijeffect hiervan is dat Kamerleden vooral met hun mediaexposure bezig zijn. Regerende partijen houden de gelederen gesloten en meten het ‘draagvlak’ voor hun beleid af aan peilingen en aan de echokamer van de talkshows.

Tijdens de voortslepende kabinetsformatie in 2021 heeft het demissionaire kabinet RutteDrie – afgetreden wegens het verkeerd informeren van de Tweede Kamer – het gemak ontdekt van niet hoeven te luisteren naar een parlement of een achterban. De ministersploeg is inmiddels een duiventil. Tegelijkertijd nemen Mark Rutte en Hugo de Jonge samen met een petit comité van ministers (en fractieleiders) wél vergaande besluiten rond de bestrijding van het coronavirus.

Coronabeleid institutionaliseert noodgrepen

Nederlandse burgers zijn na 1,5 jaar coronamaatregelen geconditioneerd – als waren we bewoners van een zorginstelling – om instructies en aanwijzingen op te volgen van verplegend en toeziend personeel. Barristas, obers en supermarktmedewerkers kregen de taak Nederlanders op basis van noodverordeningen of -wetten over mondkapjes en QR-codes wel of niet toe te laten tot een café of supermarkt.

Zo ontstaat tussen burgers en personeel – vaak scholieren, studenten en beveiligers die niet zoals politieagenten met wettig gezag zijn bekleed – een ongelijke machtsverhouding, die tot frictie kan leiden. Horecabezoek is ook niet meer anoniem, wat burgers van weer een stukje privésfeer ontdoet. Veel en vaak moeten gehoorzamen leidt tot gewenning.

Dwangmatigheden en onguur klimaat

De noodmaatregelen zijn allemaal tijdelijk, verzekeren de demissionaire politici ons. Stel dat corona in 2023 verdwenen is. Viert Nederland dan massaal feest? Of is er tegen die tijd een Klimaat Noodtoestand Management Team (KNMT) opgetuigd, onder voorzitterschap van Ed Nijpels?

Nijpels – de ongekozen voorzitter van het Klimaatberaad dat zonder inspraak van Nederlandse burgers opereert – herhaalde bij WNL op Zondag op 14 november dat het klimaat te belangrijk was om aan de democratie over te laten. Met democratie en inspraak hebben voorstanders van stevig klimaatbeleid als hoogleraar ‘transitiekunde en duurzaamheid’ Jan Rotmans en Urgenda-voorzitter Marjan Minnesma weinig. Vanuit de milieubeweging klinken al oproepen tot strafbaarstelling van ‘klimaatontkenning’.

Steeds is de rode draad: de gevestigde politieke partijen komen er samen uit, de burgers voegen zich en wie er op wijst dat het beleid onlogisch of ineffectief is krijgt de wind van voren. Over het gebruik van vervuilende biomassa verklaarde VVD-er Henk Kamp als minister van Economische Zaken tegenover BNN-VARA dat biomassa schoon was ‘omdat de Europese Commissie dat heeft vastgesteld’.

Democratie: nog voor iedereen?

Vicepremier en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge verweet ongevaccineerden op 16 oktober in Hart van Nederland dat ze potentieel ‘het bed bezet houden van iemand die wacht op een operatie’. De uitspraak van De Jonge heeft politieke lading.

De oppositiepartijen op de flanken zijn immers vaak gekant tegen het coronabeleid van de regering. Lager opgeleiden, immigranten en religieuzen (moslims en orthodoxe protestanten) stemmen relatief vaak op deze oppositiepartijen én zijn ook relatief vaker niet gevaccineerd. Standpunten over 2G en het coronatoegangsbewijs zijn onderdeel van diverse culturele kloven in Nederland.

Het NOS Journaal meldde op 17 november dat een meerderheid in België vóór een vaccinatieplicht zou zijn. Eerder bezworen Hugo de Jonge en vele Kamerleden nog dat vaccinatieplicht uitgesloten zou zijn. Dat standpunt kan makkelijk schuiven als andere EU-lidstaten wél een vaccinatieplicht invoeren.

Hoe verstandig vaccinatie vanuit medisch oogpunt ook is – en hoe irrationeel de redeneringen van mensen die zich niet laten vaccineren soms ook zijn – hoe denken regeringen ‘weigeraars’ te gaan dwingen zonder naar autoritaire maatregelen te grijpen? Onuitvoerbaar en onverstandig, zei viroloog Marc van Ranst, de Belgische Jaap van Dissel.

Geen rem op ondoordachte wetgeving

Er bestaan toch waarborgen tegen ondoordachte wetgeving? Gerard van Westerloo schreef al dat de leden van de Eerste Kamer uit partijpolitieke overwegingen zelden tegen wetsvoorstellen stemmen, ook als ze die wetsvoorstellen onverstandig vonden. De Raad van State, die de regering vooraf adviseert over wetgeving, kreeg op 17 november van de Autoriteit Persoonsgegevens nog een keiharde tik op de vingers vanwege de Toeslagenaffaire. De RvS beschermde burgers niet tegen bestuurlijke willekeur en liet na discriminatie te signaleren.

Vrijwel niemand luistert als het College voor de Rechten van de Mens op 16 november aangeeft dat de regering de noodzaak van 2G-beleid en de uitbreiding van het coronatoegangsbewijs onvoldoende heeft aangetoond. Of als in Trouw van 16 november Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur in Leiden, waarschuwt: ‘Wat zal de overheid bedenken bij een volgende crisis? Hoe meer instrumenten je de overheid in handen geeft, hoe meer zij er gebruik van zal maken’. Of als in Vlaamse krant De Standaard Joren Vermeersch aankaart dat coronatoegangsbewijzen met QR code een halve revolutie in de omgang tussen burger en staat betekenen, waarbij de staat enorm aan macht wint.

Opinieklimaat

Dat ongekozen uitvoerders niet van tegenspraak houden was op 12 november te zien bij Op1. Burgemeester Jos Wienen praatte met een gezicht vol minachting luidkeels door iedereen heen die kanttekeningen plaatste bij 2G beleid. 

Opiniemakers Sheila Sitalsing en Rosanne Hertzberger schreven in de – toch redelijk gezagsgetrouwe – Volkskrant en NRC kritische commentaren over 2G. NRC riep in een hoofdredactioneel commentaar – vol mitsen en maren – de regering zelfs op 2G niet lichtzinnig in te voeren. Rond de door het kabinet eind 2020 bepleite invoering van de Avondklok hoorden we zulke geluiden ook, maar effect sorteerde deze tegenspraak niet.

‘Erbij horen’ heeft in weldenkend Nederland een voorwaardelijke status, zo bleek uit reacties vanuit ‘weldenkende’ kringen op Rosanne Hertzberger: ‘idioot’, ‘citeren uit het werk van fascisten’. Afdwongen sensibilisering ligt op de loer. Voor elke Hertzberger zijn er bovendien minstens vijf Roland Pieriks, die via (ongekozen) organen als de Gezondheidsraad dekking geven aan het beknotten van vrijheden.

‘Het Virus moet nu verslagen worden’ riepen vele politici, opiniemakers en journalisten de afgelopen week. Het collectief in Dwingeland verdraagt in tijden van nood geen dwarse individuen, geen afwijkende meningen en geen tegenspraak. Orwell kijkt postuum met belangstelling toe en kan nu en dan een grijns niet onderdrukken.

Het boek DWINGELAND, Orwell in de polder van Coen de Jong verscheen in de zomer van 2021 en is onverminderd actueel. DWINGELAND is verkrijgbaar als paperback (20 euro, gratis verzending), als luisterboek (16,95) en als e-book (12,50). Meer informatie en bestellingen voor de paperback HIER en voor het e-book HIER. Veel leesplezier!

Het bericht In Dwingeland verdwijnt de tegenspraak verscheen eerst op Wynia's Week.

L en G staan vooraan, want hun bevrijding van vooroordelen kwam het eerst. Daar is nu zorgvuldige research naar gedaan. Ik gebruik een zojuist verschenen nieuw artikel van Prof Raquel Fernandez van NY University. Haar analyse van Amerikaans opinieonderzoek laat zien dat in 1992 opeens de vooroordelen over homoseksualiteit begonnen weg te smelten.

Twintig jaar lang was er geen beweging in te krijgen en meende een stabiele 80 procent van de Amerikanen dat een homoseksuele relatie ‘altijd’ of ‘bijna altijd’ slecht was. In Amsterdam kende ik in die tijd verschillende Amerikaanse MBA’ers met een internationale carrière die zich bij ons vrijer voelden dan in New York of Chicago.

In 1992 begon de publieke opinie in de VS om te slaan. Prof Fernando legt uit waarom. Homoseksualiteit werd een groot thema in de presidentsverkiezingen van dat jaar. De Republikeinse partij van president Bush zei: ‘Unlike the Democrat Party and its candidate, we support the continued exclusion of homosexuals from the military as a matter of good order and discipline’.

Bill Clinton’s Democraten namen stelling: ‘To provide civil rights protection for gay men and lesbians’ en ook ‘an end to Defense Department discrimination’. De controverse werd na lange debatten in het Congres en in de media een jaar na de verkiezing vooruit geholpen met Clintons bekende compromis uit 1993 ‘Don’t ask, don’t tell’.

Leg geen ideeën op

Zo’n groot politiek thema stimuleerde nadenken en discussie. Fernandez toetst de hypothese dat door de welsprekendheid van Clinton veel conservatieve Democraten hun eerdere mening herzagen, terwijl de Republikeinen nog vasthielden aan discriminatie. Maar dat was niet hoe het ging: in werkelijkheid werden aanhangers van beide partijen vriendelijker met als grote bepalende factor niet de partij-affiliatie maar het feit dat de ‘elite’ – hoge opleiding en goed inkomen – daar minder tijd voor nodig had dan de rest van het land.

Daarin is een grote les verborgen: we moeten niet een breed aangehangen maar misschien verouderde opvatting met een hardhandig, onmiddellijk ‘taboe’ proberen te vernietigen, alsof we geïrriteerd zijn door een insect dat we een mep geven, maar we behoren al onze landgenoten de kans te gunnen om er op te reflecteren, en er over te spreken met familie, vrienden en collega’s.

17 miljoen Nederlanders kunnen niet allemaal op dezelfde dag gehoorzamen aan het elite-bevel: ‘Alle neuzen dezelfde kant op’. Wie daarvan droomt, heeft nooit Animal Farm van George Orwell gelezen en toont een lelijk gebrek aan respect voor landgenoten die wat meer reflectie wensen.

Pubers laten beslissen over een geslachtsoperatie…

In zijn mooie, nieuwe boek ‘De verdeelde Nederlanden’ komt Prof Sjoerd Beugelsdijk met negen aanbevelingen om polarisatie tegen te gaan. ‘Geef iedereen tijd voor reflectie’ past in zijn pleidooi voor betere omgang met elkaar: ‘Debat wordt disfunctioneel zodra zenden domineert. Dan is er geen debat meer, laat staan een echt gesprek’.

Een griezelig recent voorbeeld is de toezegging van het ziekenhuis van de VU om kinderen al aan het begin van hun puberteit te beloven dat ‘er gesprekken zullen zijn om samen met jou te kijken of je klaar bent voor een medische behandeling en of een medische behandeling voor jou op dat moment de beste stap is’. De puber mag nog niet stemmen of bromfiets rijden, maar wel kiezen voor een onomkeerbare hormoonbehandeling en een diep ingrijpende operatie.

Er is research over suïcidale neigingen bij zulke jongeren na de operatie en er is geen duidelijk bewijs dat de ex-patiënten in hun later leven gelukkiger zijn – eerder het tegendeel. Toch valt ouders die zich verzetten nu hoon toe van de elite omdat ze hun kind niet vrij laten beslissen. Artsen die elders het principe ‘doe de patiënt geen kwaad’ zó toepassen dat nieuwe behandelingen lang en uitvoerig moeten worden getoetst op bijwerkingen, laten hier tieners beslissen over hun hele verdere leven.

De winnaar moet de verliezers niet wegzetten

Als de nieuwe president Clinton op de verkiezingsavond van 1992 had verklaard dat de ouderwetse aanhangers van President Bush terecht hadden verloren, en dat zijn nieuwe meerderheid nu zou beslissen zonder een poging om de verliezers binnen boord te halen, dan had er nooit een jaar later consensus kunnen groeien voor zijn tussenstand van ‘Don’t ask , don’t tell’.

Fernandez laat zien dat een einde aan de verkettering van homoseksuelen royaal tijd nodig had, eerst in de politiek, toen in de media en na Clintons verkiezing opnieuw in het Congres om tot een tussentijdse oplossing te komen op weg naar de volledige gelijkschakeling onder President Obama. En bedenk dan dat Obama ook zijn tijd nam, eerst verdedigde dat de term ‘huwelijk’ alleen was bedoeld voor samenzijn van een man en een vrouw, en pas later instemde met de verruiming van het begrip ‘huwelijk’.

Ik hoop dat de elite in Nederland het boek van Beugelsdijk leest en er haar voordeel mee doet. Mij heeft het versterkt in twee opvattingen. Eén: denk niet dat iedereen even snel is als de modieuze elite. Een deel van het ongemak van president Biden is dat hij te hard en te snel van stapel is gelopen met plannen van zijn links-radicale aanhang.

Hij moet er als senator bij zijn geweest toen Bill Clinton met voorzichtige stappen de emancipatie van homoseksuelen wist te bevorderen, terwijl first lady Hillary niets bereikte met haar plan voor de gezondheidszorg dat niet serieus was besproken met deskundigen buiten haar eigen kring.

En twee: een teleurstelling ligt op de loer wanneer we proberen in gesprek te komen met mensen die ons voor ‘slecht’ uitmaken wanneer we het niet met ze eens zijn. Natuurlijk ben ik een zondaar, maar dat is tussen mij en mijn maker, en niet voor EU-commissaris Frans Timmermans en zijn helper Diederik Samsom.

Demoniseren helpt niet

Samen fouten voorkomen lukt alleen als we elkaar niet verketteren. ‘Slecht mens’ past niet bij een discussie over moeilijke onderwerpen, zoals de immigratie of het klimaatbeleid.

Daarom was – tenslotte – het proces tegen PVV-leider Geert Wilders zo betreurenswaardig. Als de elite met zo’n aanklacht een makkelijke reden heeft om hem te zien als een ‘slecht mens’ wordt dat ook een excuus om geen kennis te nemen van zijn observaties (en die van andere PVV’ers zoals Harm Beertema, onderwijsdeskundige in het parlement, zie mijn column van 4 september). Volwassen mensen kunnen tegen iemand stemmen ook zonder de goedkope motivatie dat hij een tweede Hitler is.

Het bericht Verketteren helpt ons niet vooruit verscheen eerst op Wynia's Week.

Naast veiligheidsrisico’s levert doorgeslagen digitalisering ethische bezwaren op, zoals de opkomst van de controlemaatschappij en ontmenselijking. Grote afwezige in alle digitaliseringsdiscussies zijn de burgers. In de digitale heilstaat trekt de burger aan het kortste eind.

Vertrouwde techniek als terugvaloptie

In de jaren zeventig van de vorige eeuw verrijzen er nog altijd dieselgemalen in het land. Elektrische aandrijving van gemalen is dan de norm, maar via de Wet Bescherming Waterstaatswerken in Oorlogstijd (BWO) levert een dieselmotor subsidie op.

Het idee achter de regeling is simpel: te grote afhankelijkheid van stroom vermijden, voor het geval de Russen aanvallen. Achteraf is er veel af te dingen op de wet, al helemaal omdat de Russische beer niet kwam, maar het idee om terug te vallen op oude, vertrouwde techniek is niet gek.

Digitale ontwrichting dreigt

Tegenwoordig hebben we steeds minder terugvalopties, constateert ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in een rapport uit 2019 over digitale ontwrichting. Analoge alternatieven verdwijnen veelal of organisaties besteden belangrijke voorzieningen uit aan derde partijen.

Door de grote verwevenheid van de digitale en fysieke wereld loert volgens de raad het gevaar van digitale ontwrichting; het normale maatschappelijke leven waarin mensen stroom hebben, ziekenhuiszorg krijgen of bij hun geld kunnen, raakt ontwricht. Niet alleen door kwaadaardige aanvallen, maar ook door softwareproblemen, kapotte servers of andere digitale defecten. Een klein voorproefje daarvan kreeg de Nederlandse bevolking toen in 2019 alle alarmnummers ineens urenlang niet bereikbaar waren.

Cybersecurity is ook een prioriteit van het kabinet, zo blijkt uit de recente reactie van de minister van Justitie en Veiligheid op de WRR-aanbevelingen. Verschillende departementen gaan daarom mogelijke blinde vlekken in het ‘landelijk dekkend stelsel van cybersecurity samenwerkingsverbanden’ inventariseren. Ook zal er vaker worden geoefend met ‘digitale branden’.

Aanvullende maatregelen om cyberschade te verzekeren zijn volgens het kabinet onnodig, omdat schade na cyberincidenten steeds vaker onder normale bedrijfspolissen valt en er vaker cyberpolissen worden aangeboden. Voor digitale veiligheid is 95 miljoen euro gereserveerd. Aan het brede publiek wordt ook gedacht: via educatiecampagnes en structurele voorlichting worden burgers ‘geïnformeerd over digitale risico’s’.

Burgers buiten beeld

Of de burger enige notie heeft van die gevaren valt te betwijfelen. Als het om cybersecurity gaat, blijven burgers buiten beeld, constateren ook Bernold Nieuwesteeg, directeur van het EUR-instituut Centre for the Law and Economics of Cyber Security en consultant Melle van den Berg, in een essay in Binnenlands Bestuur. Cybersecuritybeleid richt zich vooral op samenwerking tussen bedrijven en overheden, aldus de auteurs.

‘Als we de cynische bril opzetten, dan komt de innige publiek-private samenwerking beide partijen erg goed uit. Belangrijk voor burgers is om te weten welke risico’s zij moeten vrezen. Interessant is ook het antwoord op de vraag hoeveel belastinggeld er wordt besteed aan cybersecurity en of dat in verhouding staat met de risico’s die burgers lopen.’

Maar burgers vertrouwen het niet

Waar burgers wel bekender mee zijn geraakt is het gebruik van algoritmes door gemeenten, toont onderzoek van KPMG. Nog geen twee op de tien Nederlanders heeft daar vertrouwen in, zo blijkt. Tachtig procent vindt dan ook dat er toezicht moet zijn op een verantwoord algoritmegebruik. Ruim veertig procent vindt dat het toezicht op het gebruik door de overheid strenger moet zijn dan op het gebruik door het bedrijfsleven.

De sceptische burger weet zich gesterkt door de Algemene Rekenkamer die in haar laatste rapport stelt dat de Rijksoverheid te weinig oog heeft voor de ethische aspecten van algoritmegebruik. Pijnlijke voorbeelden daarvan zijn de toeslagenaffaire en SyRI – een systeem dat poogde uitkeringsfraude tegen te gaan, maar strijdig bleek met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Gezichtsherkenning verbieden?

Ook de wildgroei aan digitale middelen die het publiek coronaveilig moeten houden – van apps tot big data-surveillancesystemen en digitale vaccinatiepaspoorten- staan op gespannen voet met rechten van burgers. Function creep, het gebruik van technologie voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld, is sinds de coronacrisis een werkwoord.

Niet voor niets pleit de Europese koepel van privacy toezichthouders voor een volledig verbod van elke vorm van gezichtsherkenning in de openbare ruimte en andere vormen van het verzamelen van biometrische gegevens; volgens de privacy waakhond een bedreiging voor de open, vrije samenleving.

Is digitalisering comfort of stress?

Het dagelijkse leven is evenmin makkelijker geworden door automatisering. Naast voordelen levert de Do-it-yourself-maatschappij stress op. Waar je vroeger bij anderen terecht kon voor informatie of diensten moet de homo digitalis alles zelf uitzoeken. Arbeidsdeling, een component van welvaart, lijkt daarmee eveneens in het geding.

Financieel wordt de gemiddelde Nederlander ook niet per se beter van digitalisering. Zo zijn dankzij de digitalisering van het geldverkeer burgers afhankelijk van banken die nu – dankzij ECB-beleid – zelfs negatieve rente berekenen voor spaargeld, of kosten rekenen voor geld pinnen. Wie te veel te koop loopt met afwijkende meningen loopt sinds kort zelfs het risico om helemaal te worden afgesloten van zijn bankrekening.

Hoewel digitalisering democratisering kan bevorderen, lijkt in de praktijk een klein clubje techmiljardairs in samenspraak met overheden en grote bedrijven de dienst uit te maken. De burger die veiligheid en meer vrijheid was beloofd, verandert in een wandelende streepjescode en raakt bovendien uit beeld.

Een van de ongewenste nadelige gevolgen van de alsmaar toenemende toepassing van bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie (AI) kan volgens kennisinstituut TNO ‘ontmenselijking’ zijn – het gebruik van datasets maakt het makkelijker om de burger op afstand te houden.

Rotterdam: dwangmatige digitalisering

Desondanks wordt er gestaag doorgebouwd aan de digitale heilstaat. Het hart daarvan ligt in Rotterdam. De havenstad heeft de ambitie om digitale voorbeeldstad 2025 te worden. Met andere Europese steden tekende Rotterdam een convenant (via de site van de gemeente niet te raadplegen omdat de link niet werkt) waarin staat dat digitalisering een mensenrecht is.

De stad die in de woorden van dichter Jules Deelder te echt was om te filmen, bouwt aan een 3D-model van heel Rotterdam waarin alle objecten, van huizen, bomen tot bankjes, zijn opgenomen, aangevuld met live data over het gebruik. Rotterdammers kunnen verder bijvoorbeeld rekenen op experimenten met ‘slimme’ lichtmasten die worden uitgerust met 5G-antennes of camera’s, en sensoren in de stad (‘Hoe fijn zou het zijn als u altijd uw vuilniszak kwijt kunt in de ondergrondse container?’).

Verder worden ook fietsers – geanonimiseerd – gevolgd met een camerasysteem. Volgens de verantwoordelijke GroenLinkswethouder is dat nodig omdat er geen volgsysteem was voor langzaam verkeer. Inzicht in hoe de Rotterdamse fietser zich verplaatst is belangrijk voor ‘beleid’.

Veiligheid blijkt veiligheidsrisico

Enigszins geruststellend is, dat overheden wel nadenken over ethische bezwaren van doorgeslagen digitalisering. Daarbij klinkt steeds vaker de oproep van experts binnen en buiten de overheid tot een breed maatschappelijk digitaliseringsdebat.

Nu veiligheidssystemen zelf een veiligheidsrisico blijken en de coronacrisis – na anderhalf jaar afhaalmaaltijden, online onderwijs en verregaande controle voor schijnveiligheid – de grenzen aan digitalisering zichtbaar heeft gemaakt is de tijd rijp. Bij zo’n debat hoort ook het in twijfel trekken van het dogma dat digitaal altijd veiliger is of daarom beter. Voor bedrijven en overheden betekent dat tevens niet altijd toegeven aan controlezucht en datahonger. Dat vergt niet alleen wilskracht, maar ook wijsheid.

Het bericht Ook in Nederland wordt dwangmatig gewerkt aan de digitale heilstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

In een openhartig video-interview met Andy Arnts belicht De Jong de belangrijkste speerpunten van Dwingeland: dat we afstevenen op een maatschappij vol dwang, waarin Facebook en Google opinies verwijderen, inlichtingendiensten weten wat burgers zeggen en denken en politici voorschrijven welke woorden we wel of niet mogen gebruiken. En tegenspreken? Dat is, zeker sinds coronajaar 2020, niet de bedoeling.

De overheid als gedachtenpolitie

De afgelopen jaren klaagden politici steen en been over nepnieuws, desinformatie en vervelende burgers die in het stemhokje de verkeerde keuzes maakten. Dat moest maar eens veranderen, en om dat te bewerkstelligen diende het nieuws te worden gereguleerd.

Terwijl De Jong Dwingeland schreef, constateerde hij dat de coronacrisis die voorgenomen maatregelen in een stroomversnelling bracht: noodwetten, vrijheidsbeperkingen, gezagsgetrouwe media, opgelegde ideologie, opdringerig activisme, geschiedvervalsing en zelfs een Gedachtenpolitie die subtiel aanzette tot zelfcensuur en de angst om zelf in ongenade te vallen bij een afwijkende mening.

In zijn boek schrijft De Jong: ‘Een aantal Nederlandse politici wil toe naar een politiek klimaat zonder ongewenst nieuws, zonder klokkenluiders, zonder anti-overheidsdenken en zonder hoorbare oppositie, op basis van gelegenheidsargumenten als ‘veiligheid’ en ‘polarisatie’.

Onafhankelijke journalistiek in het gedrang

Saillant detail hierbij is dat politici daarin vaak bijval krijgen van een groot aantal journalisten. Dat zal deels uit overtuiging zijn, maar ook omdat een afwijkend (en dus verkeerd) geluid zomaar kan leiden tot baanverlies.

‘In 2021 ontslaan werkgevers personeelsleden vanwege een onschuldig grapje op sociale media over diversiteitsquota of een kritische opmerking over religie’, schrijft De Jong. ‘Ook veel Nederlanders houden hun mening angstvallig voor zich, soms zelfs binnen hun vriendenkring’.

In Amerika zagen we dezelfde ontwikkeling al toen radiomaker Grant Napear in juni 2020 werd ontslagen nadat hij ‘All lives matter’ had getwitterd. Hetzelfde lot trof Stan Wischnowski, redacteur van The Philadelphia Inquirer, toen hij boven een column van Inga Saffron – over de gebouwen die tijdens straatrellen in vlammen waren opgegaan – de kop ‘Buildings matter, too’ plaatste.

Aan het begin van de nieuwe roaring twenties dient scherpe, onafhankelijke journalistiek kennelijk te gehoorzamen aan een hoger belang: het niet nóg verder aanjagen van culturele spanningen.

De Waarheid is wat de bovenlaag vertelt

Door de voortschrijdende digitalisering en smartphones die alles van ons bijhouden, bereiken Big Tech en de regering in toenemende mate de machtspositie van Big Brother, het onfeilbare staatshoofd van Oceanië uit 1984, die altijd en overal kan meekijken en meeluisteren. In de woorden van De Jong is Dwingeland dan ook bedoeld voor iedereen die zich zorgen maakt over onze burgerrechten en vrijheden. ‘Want die zijn al lang geen vanzelfsprekendheid meer,’ zegt hij. ‘Orwell schreef niet voor niets in 1984 ‘freedom is slavery’, en zo beginnen meer van zijn voorspellingen in 2021 werkelijkheid te worden.

Zoals hoe in Nederland het Ministerie van Waarheid opereert: de Waarheid is wat de bovenlaag en hun spreekbuizen je vertellen. Zelf nadenken of tegenspraak is ongewenst – denk aan Orwells onsterfelijke quote ‘Ignorance is Strength’ – en voor dissidenten is geen plaats meer in het politieke en publieke debat. En juist daarin schuilt het grote gevaar, want als de macht geen tegenspel krijgt van het parlement en de burgers samen ook geen vuist kunnen maken, dan houdt niemand de uitvoerende macht nog tegen.’

Het videogesprek van Andy Arnts met Coen de Jong kunt u bekijken en beluisteren via de link op onderstaande foto. Als u abonnee wordt van Wynia’s Week TV, mist u nooit meer de columns en gesprekken op dit YouTube-kanaal!

Coen de Jong werd op 23 juni ook geïnterviewd in het NPO1-radioprogramma Blok & Toine. Dat gesprek kunt u HIER beluisteren.

Coen de Jong werd over zijn boek in De Telegraaf paginagroot geïnterviewd door Wierd Duk. Dat interview ziet u hieronder.

Het bericht DWINGELAND: Tegenspraak is ongewenst verscheen eerst op Wynia's Week.