Of neem de AVROTROS. Deze omroep maakte vroeger tenenkrommende programma’s als Te land, ter zee en in de lucht waarbij de kijker niet geacht werd zelf te kunnen nadenken. Maar kijk nu, de AVROTROS weigert in 2026 aan het Eurovisie Songfestival deel te nemen omdat er ook een Israëlische inzending komt. Alleen vanuit de steeds kleiner wordende pro-Israëlhoek hoor je daar kritiek op.

Nu hebben Anja Meulenbelt en ik zo’n vijftien jaar geleden een discussie gevoerd over Gaza en Hamas. Haar toenmalige opvattingen geef ik hieronder weer. Het lijkt erop dat deze sindsdien geen enkele verandering hebben ondergaan.

Dictatoriaal bestuur

Eerst dus maar weer even terug in de tijd. Sinds de Israëlische terugtrekking uit de Gazastrook in 2005 en de daaropvolgende verkiezingsoverwinning van Hamas, wordt de Gazastrook op dictatoriale wijze bestuurd. Hamas streeft naar de vestiging van een islamitische staat op het gehele voormalige Palestijnse mandaatgebied, ten westen van de Jordaan.

Na 2005 zijn er zo’n vijf Gaza-oorlogen gevoerd tussen Israël en Hamas. De eerste twee (in 2008 en 2012) waren een reactie op de raketaanvallen die bijna dagelijks vanuit Gaza op Israëlisch gebied werden uitgevoerd. Waar Israël bij de huidige Gaza-oorlog op reageerde, zal bekend zijn.

Anja Meulenbelt was vaak in Gaza, waar ze voor gehandicapten zorgde. In Gaza, zo schreef ze op 5 oktober 2012 op haar weblog, zijn er voor de gehandicapten ‘hele mooie wetten’, maar de inwoners hebben ‘zoveel zorgen aan hun kop door de aanhoudende blokkade dat het er niet erg van komt om die wet uit te voeren’. Toevallig was er twee dagen eerder een rapport van de Human Rights Watch uitgekomen, waarin beschreven werd hoe Hamas Palestijnse politieke gevangenen martelt. Daarna werden deze gevangenen soms alsnog geëxecuteerd. Dat rapport stond in schril contrast met de ‘hele mooie wetten’ die Hamas volgens Meulenbelt voor de gehandicapten had opgesteld.

De islamitische staat die Hamas wil vestigen, voorspelt weinig goeds voor de vrouwenrechten. Anja Meulenbelt schreef echter in 2010 op haar weblog dat ‘Hamas kan bogen op een meerderheid aan vrouwelijke studenten op de Islamitische Universiteit’.   

In Gaza mogen meisjes en vrouwen inderdaad nog steeds naar school, maar het is inmiddels wel zo dat jongens en meisjes alleen nog maar gescheiden les mogen krijgen en dat meisjes niet door mannen mogen worden onderwezen. Verder mogen vrouwen in Gaza niet vrij reizen. Moeders kunnen geen paspoort voor hun eigen kinderen aanvragen. Vrouwen mogen geen motorrijden en al evenmin meedoen aan atletiekwedstrijden.

Niet ernstig genoeg

Maar voormalig feministe Meulenbelt vindt dat allemaal niet ernstig genoeg. De oorlogen zijn veel erger voor de vrouwen van Gaza. Neem de tweede Gaza-oorlog die op 8 november 2012 begon. Vanaf 2010 waren er vanuit Gaza vrijwel iedere week en soms dag na dag Qassam-raketten afgeschoten op Israëlische burgers – dus niet op militaire doelen. Het was nogal een wonder dat Israël pas zo laat in het geweer kwam.

Maar toen Israël dan uiteindelijk aanviel, gebeurde dat met veel geweld. Dat kan geen verrassing geweest zijn voor Hamas. Maar Meulenbelt was verontwaardigd omdat Nederland niet had meegewerkt om aan dit geweld een einde te maken. Het geweld van Israël dan, want Hamas trof geen blaam. Volgens haar was er namelijk sprake van een ‘buitengewoon ongelijke strijd tussen bezettingsmacht en bezet volk’. Bovendien gingen er ook veel meer Palestijnen dood door het Israëlisch geweld dan er Israëliërs gedood werden door de raketten uit Gaza.

Meulenbelt was ook actief voor de SP waarvoor zij tussen 2003 en 2011 in de Eerste Kamer zat. In 2014 (tijdens alweer een Gaza-oorlog) vond de SP dat Hamas niet onbeperkt met een uitzichtloze oorlog moest doorgaan. Anja was zo boos dat ze haar lidmaatschap van de SP opzegde. In haar afscheidsbrief schreef ze:

‘Een conflict dat niet weg te zetten valt als een “waar er twee vechten hebben er twee schuld”, maar dat terug te voeren is op de oorsprong: het feit dat de staat Israël gesticht werd als een joodse staat op land waar al een inheemse bevolking aanwezig was. De stichting van een staat die ten koste is gegaan van de daar al wonende Palestijnen die zijn verdreven.’

Meer welwillendheid

Dat de tijden zijn veranderd en Anja Meulenbelt inmiddels op meer welwillendheid kan rekenen, blijkt niet alleen uit de toekenning van de P.C. Hooftprijs, maar ook uit eerdere gebeurtenissen. Zo stond in januari 2015 aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam een debat gepland over een universitaire boycot van Israël, waarbij Meulenbelt betrokken was. Het college van bestuur (CvB) trok op het laatste moment zijn toestemming in. Volgens het CvB had het debat, dat de titel ‘VU Israël-vrij’ droeg, honderden afwijzende reacties losgemaakt onder studenten, medewerkers en hoogleraren.

Kom daar nu eens om. Langzaam maar zeker zijn de bestuurscolleges van de Nederlandse universiteiten aan het zwichten voor de druk van pro-Palestijnse demonstranten – waaronder studenten, medewerkers en hoogleraren – om Israëlische universiteiten te boycotten. Nee, Hamas is nog net niet de baas op onze universiteiten. Wel blijkt uit de toekenning van de P.C. Hooftprijs aan Anja Meulenbelt dat het in Nederland inmiddels prijswaardig is geworden om de terreurdaden van Hamas goed te praten.

ynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Anja Meulenbelt bewijst: het goedpraten van moord, verkrachting en terreur is in Nederland prijswaardig geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 19 augustus stuurde Milieudefensie een brief aan 28 grote bedrijven, waaronder ABN AMRO, Ahold Delhaize, Akzo Nobel, Boskalis, ExxonMobil, KLM, Vattenfal en Tata Steel. In de brief kregen de bedrijven ‘instructies’ om hun meest recente klimaatplannen te delen.

‘Deze laten we vervolgens onafhankelijk beoordelen door onderzoeksbureau NewClimate Institute en rangschikken we in de Klimaatcrisis-Index,’ zo meldt de website van Milieudefensie. ‘Met de Klimaatcrisis-Index brengen we in kaart welke bedrijven lekker bezig zijn, en welke bedrijven de toekomst van de planeet en hun eigen toekomst op het spel zetten.’

In 2022 kregen de bedrijven – op ASR, Cargill en Vattenfall na – een soortgelijke brief met ‘instructies’ van Milieudefensie. Toen werden hun klimaatplannen ‘niet als voldoende beoordeeld’. ‘Wij hopen nu verbetering te zien,’ aldus Milieudefensie, die de bedrijven tevens meedeelde dat ‘koplopers’ door de organisatie zullen worden ‘beloond’, dat middenmoters zullen worden ‘gestimuleerd’ en dat ‘achterblijvers’ erop kunnen rekenen dat ze worden ‘aangesproken op hun verantwoordelijkheid en risico’s’. Wat Milieudefensie daarmee bedoelt is evident, namelijk een zeer vervelende rechterlijke procedure.

Maffia-achtige methodes

Het zijn feitelijk ‘maffia-achtige methodes’, constateerde Paul Frentrop eerder dit jaar in Wynia’s Week. Met als verschil dat Milieudefensie niet dreigt met geweld, maar met de wet, lees: met procedures die ondernemingen en personen financieel te gronde kunnen richten.

Milieudefensie windt daar geen doekjes om: ‘In geval van slecht klimaatbeleid door uw onderneming zal te zijner tijd door eisende partijen zeker bekeken worden of aan directie en commissarissen een individueel verwijt valt te maken en of u naast de vennootschap in persoon gedagvaard kunt worden. Immers, vanwege de gebruikelijk door bestuurders en commissarissen afgesloten bestuurdersaansprakelijkheidsverzekeringen, krijgen eisers op die manier indirect toegang tot de kapitaalkrachtige (her)verzekeraars die deze verzekeringen afsluiten.’ Gedrag ‘in lijn met het Akkoord van Parijs’ is volgens Milieudefensie ‘de enige bescherming’ tegen al deze juridische en financiële ellende.

Dat Milieudefensie niet bang is om procedures aanhangig te maken, blijkt uit de nieuwe rechtszaak die de ngo begint tegen Shell, die zou moeten stoppen met investeringen in nieuwe olie- en gasvelden. Dat terwijl er nog een andere zaak tegen Shell loopt. Deze oudere zaak heeft Milieudefensie bij het gerechtshof verloren, maar er is cassatie aangetekend bij de Hoge Raad. Ook kondigde Milieudefensie in maart een rechtszaak aan tegen ING, waar de klimaataanpak evenmin zou deugen. Het zijn peperdure procedures, maar Milieudefensie kan ze prima betalen: vorig jaar ontving de organisatie onder meer 12,1 miljoen euro aan subsidies van diverse overheden (ministeries en de Europese Commissie) en ook nog eens 1,5 miljoen euro van de Nationale Postcode Loterij.  

Uiterlijk 30 september dienden de 28 bedrijven hun klimaatplannen aan te leveren ter beoordeling. Alleen ExxonMobil en Cargill zijn in gebreke gebleven, laat Milieudefensie aan Wynia’s Week weten. Dat zal ze echter niet helpen, want hun klimaatplannen zullen ‘op basis van publiek beschikbare informatie alsnog worden beoordeeld,’ aldus Milieudefensie.

Ahold Delhaize was wel coöperatief: ‘Wij hebben de brief van Milieudefensie ontvangen en een reactie gestuurd inclusief links naar de relevante informatie. Ahold Delhaize onderschrijft de noodzaak voor de transitie naar een duurzaam voedselsysteem en het belang van een wetenschappelijke aanpak om dit te realiseren. Wij hebben zowel korte-termijn (2030) als lange-termijn (2040) klimaatdoelstellingen voor onze eigen operatie en onze waardeketen. Deze doelstellingen zijn gevalideerd door het Science Based Targets initiative (SBTi) en in lijn met de SBTi-doelstelling om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden Celsius, zoals afgesproken in het Akkoord van Parijs.’

‘Langer lopende dialoog’

Ook de NN Group (Nationale Nederlanden) werkte mee: ‘NN steunt het Akkoord van Parijs en we delen met Milieudefensie het streven naar een net-zero toekomst. Wij hebben gehoor gegeven aan het verzoek van Milieudefensie. Bij het bepalen van onze klimaatplannen houden wij rekening met een breed palet aan visies, standpunten en (internationale) onderzoeken. We willen een positieve sociale en ecologische impact hebben op de samenleving en bijdragen aan het welzijn van mens en milieu. Door onze krachten te bundelen met anderen en onze stakeholders erbij te betrekken, geloven we dat we kunnen bijdragen aan de overgang naar een CO2-arme toekomst. (-) Het ingaan op het verzoek van Milieudefensie maakt deel uit van een langer lopende dialoog die we met hen hebben over dit belangrijke onderwerp.’

Navraag leert dat ook FrieslandCampina en Vattenfall een ‘langer lopende dialoog’ met Milieudefensie hebben, evenals de Rabobank, die daar zelfs trots op lijkt te zijn. ‘Rabobank heeft al geruime tijd een klimaatplan en werkt actief aan de uitvoering daarvan. Jaarlijks rapporteren we over onze voortgang in ons Jaarverslag en Impactrapport, dat openbaar beschikbaar is via onze website. Daarnaast zijn we regelmatig in gesprek met Milieudefensie en blijven dat ook doen.’

Milieudefensie bevestigt dat. ‘Een aantal bedrijven heeft afgelopen september bij ons nieuwe plannen ingeleverd, nadat we met hen achter de schermen gesprekken voerden. Daarnaast zien we bij veel van de bedrijven dat ze sinds het versturen van de eerste brief en onze klimaatzaak tegen Shell een veel beter inzicht hebben gekregen in hun uitstoot, en wat hun verantwoordelijkheid is op het gebied van klimaat.’

Oppermachtige club

Het zijn voor de bedrijven vast geen gezellige gesprekken, met een ngo die voortdurend dreigt met rechtszaken. Milieudefensie wil daar echter niets over kwijt. ‘Om met bedrijven goede gesprekken te voeren, doen we dit achter de schermen en communiceren we hier niet over naar buiten. De gesprekken gaan in algemene zin over hun klimaatplan, de uitdagingen waar ze tegenaan lopen, de context waarin zij opereren, de methodologie van de Klimaatcrisis-Index en de kansen die wij zien voor de bedrijven om hun klimaatplannen te verbeteren.’

Het is nu aan NewClimate Institute om alle klimaatplannen te onderzoeken en te rangschikken in de index. Naar verwachting worden de resultaten in februari 2026 gepubliceerd en dan ook gedeeld met de accountants, ondernemingsraden en toezichthouders van de bedrijven. Met dreigende taal, gesprekken achter de schermen en overheidssubsidies als veruit belangrijkste inkomstenbron is Milieudefensie een oppermachtige club geworden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Met overheidsgeld, dreigende taal en geheime gesprekken achter de schermen krijgt Milieudefensie grote bedrijven op de knieën verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel grootheden als Willem Frederik Hermans, Harry Mulisch en Jan Wolkers in 1972 niet met nieuwe romans kwamen, was het toch een prachtig boekenjaar. Maarten Biesheuvel debuteerde met de verhalenbundel In de bovenkooi, van Gerard Reve verscheen De Taal der Liefde, en ook werden we getrakteerd op Bleekers zomer (Mensje van Keulen) en, nog veel mooier, Mijn kleine hersentjes (Johnny van Doorn).

Maar wie in 1972 écht wilde meetellen, dweepte met een heel ander boek: het Rapport van de Club van Rome, ondertitel De grenzen aan de groei. Verschenen als vijfhonderdste titel in de vermaarde Aula-reeks van uitgeverij Het Spectrum, gespecialiseerd in ‘het wetenschappelijke pocketboek’. 

Het Rapport van de Club van Rome, waarvan de Amerikaanse systeemwetenschapper Dennis Meadows de belangrijkste auteur was, is wel gekarakteriseerd als een vroege milieueffectrapportage op wereldschaal, althans een dappere poging daartoe. De centrale boodschap was ronduit deprimerend: door vervuiling, bevolkingsgroei, voedselgebrek en uitputting van grondstoffen zou de wereld begin eenentwintigste eeuw ten onder gaan.

Een religieus beïnvloed volkje

Dat het rapport gruwelijk slecht was geschreven en dat – zoals kritische lezers al meteen vaststelden – de meeste modellen en berekeningen oorverdovend rammelden, voorkwam niet dat De grenzen aan de groei nergens ter wereld zo’n succes werd als in Nederland. Er gingen maar liefst 250.000 exemplaren over de toonbank. Daar konden Maarten Biesheuvel, Gerard Reve, Mensje van Keulen en Johnny van Doorn niet aan tippen.

Waarom sloeg het apocalyptische ‘een minuut voor twaalf’-denken van Meadows en zijn co-auteurs juist in onze contreien zo aan? In 1982, in een interview met NRC Handelsblad ter gelegenheid van het tweede lustrum van De grenzen aan de groei, kwam toenmalig Shell-directeur Gerrit Wagner met een verklaring. ‘We zijn,’ zei hij, ‘een religieus beïnvloed volkje, dat zich meer dan andere volken gewend is ethische en morele vragen te stellen’.  

Die analyse snijdt nog steeds hout. Schuld, boete, zelfkastijding, ondergangsprofetieën, verkettering van ongelovigen en – in de persoon van Greta Thunberg – zelfs een Heilige Maagd: ook het huidige klimaatactivisme is doortrokken van godsdienstige sentimenten. Geen wonder, in een land waar het christendom eeuwenlang een reusachtige impact had. Genieten, zo werd generaties Nederlanders door pastoors en dominees voorgehouden, heeft bijna altijd een zondige keerzijde. Het in het Rapport van de Club van Rome gepredikte geloof dat we met onze naoorlogse welvaart feitelijk zelfmoord aan het plegen waren – en dat we ons dus per direct dienden te bekeren – paste helemaal in dat stramien. Het was een-op-een het klassiek-christelijke beeld van de brede weg met ‘aardse geneugten’ die leidt tot het verderf, versus de sobere en veeleisende smalle weg die leidt tot behoud.  

Maar misschien is dat niet het hele verhaal. Want het Rapport van de Club van Rome viel ook in vruchtbare aarde omdat de boodschap ervan aansloot bij het linkse levensgevoel van de jaren zeventig. Zo zag je maar weer eens hoeveel ellende het vermaledijde kapitalisme veroorzaakte: niet alleen oorlogen, ongelijkheid en uitbuiting van arbeiders, maar ook verspilling van grondstoffen, uitputting van energiebronnen en vergiftiging van ons leefmilieu.

Vieze bende

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en haar Oost-Europese satellietstaten leerde ons rond 1990 wat de gevolgen zijn van antikapitalistisch milieubeheer. Lucht, water en bodem bleken aan gene zijde van het voormalige IJzeren Gordijn vervuild op een schaal die niemand voor mogelijk had gehouden. Als het ergens ter wereld een vieze bende was, dan in de landen van het ‘reëel existerende socialisme’.

Toch horen milieu en links in 2025 nog steeds bij elkaar. In dat kader wordt ook Karl Marx (1818-1883), de befaamde Duitse (co-)auteur van onder meer Het Communistisch Manifest en Het Kapitaal, steeds vaker opgewarmd. ‘Misschien was Marx niet direct een diepgroene denker, hij is wel iemand die welkome aanknopingspunten biedt voor de klimaatbeweging,’ schreef Jaap Tielbeke in 2018 in De Groene Amsterdammer. Dat was nog een gematigd geluid, vergeleken met wat sindsdien volgde.

‘Marx lezend realiseren we ons dat de milieuproblematiek geen historische vergissing is, maar fundamenteel samenhangt met de mens als redelijk wezen,’ analyseerde filosoof Paul Cobben, emeritus hoogleraar aan de universiteit van Tilburg, in zijn boek Marx bevrijd. Natuur en vervreemding in de 21ste eeuw (2022). ‘Marx laat zien dat menselijk ingrijpen in de natuur leidt tot zelfvervreemding: wij mensen ondermijnen ons bestaan als wezens die zelf deel uitmaken van de natuur. Deze zelfvervreemding cumuleert in de kapitalistische samenleving.’ Op de cover van Cobbens boek: Marx met een groene baard.

Eco-socialisme en klassenstrijd

Inmiddels laat ook de GroenLinkse jongerenorganisatie Dwars zich niet langer onbetuigd. Op haar website verscheen onlangs een pleidooi voor ‘ecosocialisme’ als ‘alternatief voor het kapitalisme’. ‘Door “eco” aan het socialisme toe te voegen, erkennen we dat de mens en natuur onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden,’ aldus de auteurs. ‘Op die manier kunnen we de klassenstrijd met klimaatrechtvaardigheid verenigen, omdat het uiteindelijk een strijd is tegen hetzelfde systeem, het kapitalisme.’ Boven de tekst: een groen Marx-portret.

Dat de heilige vader van het wereldcommunisme dodelijk is voor natuur en milieu, kennelijk is dat nog niet vaak genoeg bewezen.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Opgepast: de groene marxisten breken door – en ze zijn nog gekker dan Greta Thunberg verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze onthulling kwam kort nadat de deelnemers waren geïnstrueerd om het uitbrengen van het advies over de Tweede Kamverkiezingen van 29 oktober heen te tillen. De organisatoren rekenen kennelijk op een progressief kabinet en denken dat het advies, dat eigenlijk in september had moeten verschijnen, bij zo’n kabinet in meer vruchtbare aarde zal vallen. Het Burgerberaad Klimaat is niet politiek neutraal, niet achter de schermen, maar inmiddels ook niet meer vóór de schermen. Dat de organisatie van het burgerberaad meteen alle vuile was buiten hangt, is geen toeval. Ze weten dat je vuile was buiten hangt als het regent. De hoop is dat tegen de tijd dat het advies uitkomt de storm weer zal zijn gaan liggen.

‘Doorgestoken kaart’

Henk Vermeer van BBB verwoordde het gevoelen van veel Tweede Kamerleden toen hij bij het bekend worden van de dubieuze rol van XR van ‘doorgestoken kaart’ sprak. ‘Extinction Rebellion voert actie door snelwegen te blokkeren, bedrijven te intimideren en maatschappelijke ontwrichting te organiseren”, merkte Vermeer op. ‘Wat BBB betreft voldoet deze club zelfs aan de definitie van een terroristische organisatie. Dat juist zij aan de voorkant meeschrijven aan een “burgerberaad” is totaal onacceptabel.’

Al eerder was de organisatie van het burgerberaad in diskrediet geraakt toen plotseling een fact-check werd verzonnen om onwelgevallige, doch juiste stellingen van een door de deelnemers geraadpleegde deskundige over extreem weer in diskrediet te brengen. De fact-check  werd gesteund door een tweetal klimaatwetenschappers die er speciaal voor dat doel waren aangetrokken. Zelfs de niet controversiële stelling dat de kosten van het huidige klimaatbeleid de baten overtreffen, moest het bij de organisatie en XR ontgelden.

Dat was echter gerekend buiten hoogleraar klimaateconomie Richard Tol, die ook op een bijeenkomst van het burgerberaad aanwezig was. Tol diende een klacht in tegen de ambtenaren die de deelnemers zouden moeten helpen. Dat zou voor iedere beoordelaar een simpele zaak moeten zijn: als een top-klimaateconoom de juistheid van de gewraakte stelling bevestigt, wie zijn de ambtenaren dan om te proberen met een of andere sofistische klimaatwetenschapper deze alsnog naar de prullenbak te verwijzen?

Maar nee, de klacht werd met een kort briefje afgewezen door een ecologische filosoof die als beoordelaar was aangesteld. Deze man was jarenlang directeur van het Wereld Natuur Fonds. Volgens de ecoloog was ‘het proces’ van de fact-check en van de beoordeling van de kritiek daarop zorgvuldig geweest en was er dus niets aan de hand. Over de inhoud geen woord, terwijl de klacht juist over de inhoud ging. Er ligt daarom nu een klacht bij de Ombudsman, die misschien wel naar de inhoud durft te kijken.

De ecologische klachtenbeoordelaar vond het prima dat de organisatie de conclusies van het IPCC verwierp om het klimaatalarmistische narratief van het beraad in stand te kunnen houden, want ‘procedureel’ zou er correct gehandeld zijn. Dat is je reinste ‘cargo cult’-rechtspraak — rechtvaardig in vorm, maar onrechtvaardig in resultaat. De term werd door de fysicus Richard Feynman gebruikt ter aanduiding van pseudowetenschap die geen geldige kennis oplevert omdat er iets essentieels ontbreekt: integriteit en eerlijkheid. Tegen gebrek aan integriteit is geen enkele wet, regel, procedure of wat dan ook bestand.

Gebrek aan integriteit is ook de ambtenaren van het burgerberaad niet vreemd. Het Woo-verzoek waardoor de directe betrokkenheid van XR aan het licht kwam, werd door de ambtenaren op de lange baan geschoven omdat de indiener zich kritisch over het beraad had uitgelaten. Bij de bespreking van voorgestelde inbreng van een deskundige verwezen de ambtenaren vragen over de legitimiteit van het (advies van het) burgerberaad als ‘niet relevant’ van de hand.

Persona non grata

De chemicus en wetenschapsjournalist Marcel Crok die door de deelnemers was uitgenodigd maar door de ambtenaren als persona non grata werd bestempeld, mocht in een achterafzaaltje voor een klein groepje zijn verhaal afsteken gezet maar werd ‘geneutraliseerd’ met behulp van een KNMI-man en een frauduleuze fact-check. Een misleidende video moest door de organisatie herzien worden. Aan een deelnemer die kritiek had op de concept-aanbevelingen werd gevraagd of hij zijn kritiek  samen met een bekende ‘klimaatontkenner’ had geschreven. Deelnemers die het niet eens waren met de concept-aanbevelingen moesten in een kring gaan staan, zoals vroeger bij WeightWatchers, als je niet voldoende was afgevallen.

De klachtenbeoordelaar zag er ook geen probleem in dat de ambtenaren zich beriepen op niet-wetenschappelijke documenten om hun fact-check ten aanzien van de kosten en baten van klimaatbeleid te onderbouwen. Dat de relevante wetenschappelijke studies die het gelijk van Crok aantonen door de organisatie gewoon verzwegen werden, vond de beoordelaar prima. Met zijn goedkeuring mag het klimaatberaad de vloer aanvegen met het toonaangevende werk van de Nobelprijswinnaar William Nordhaus.  

Marcel Crok heeft zelf inmiddels ook een klacht ingediend tegen de ambtenaren van het beraad. Het is een omvangrijk stuk dat in detail blootlegt waar de organisatie de mist in is gegaan met de fact-check, die uit de hoge hoed werd getoverd toen Crok informatie aandroeg die tegen het gewenste narratief inging. Deze doorwrochte klacht zal zelfs door een ecologische beoordelaar niet zo eenvoudig kunnen worden afgewimpeld als de eerste, veel kortere klacht.

Het is tekenend voor het totale gebrek aan integriteit van de betrokken ambtenaren dat ze de beoordeling van deze tweede klacht aanvankelijk toewezen aan dezelfde beoordelaar die eerder de klacht van Tol afwees. Pas na protest van Crok hebben de ambtenaren toegezegd een andere beoordelaar te zullen aanzoeken. Dan zal de indiener echter wel akkoord moeten gaan met een aanzienlijk uitstel van de behandeling: pas na de zomer zou er iemand naar kunnen kijken.

Dus: óf een klager gaat akkoord met een bevooroordeelde beoordelaar óf zijn klacht wordt op de lange baan geschoven. Terwijl het al maanden duidelijk is dat dit geschil in een klacht zou uitmonden, heeft de ambtenarij nagelaten om de wettelijke vereiste klachtenprocedure behoorlijk in te richten en zal er naar verwachting nog meer cargo-cult-rechtspraak volgen. De beschikbare middelen moeten kennelijk allemaal worden ingezet voor nóg meer ambtenaren, deskundigen, fact-checks en propagandafilmpjes, want  ‘klimaat moet’.

Nog maar twee jaar tijd

Een email van XR aan de ambtenaren die het burgerberaad voorbereidden, geeft inzicht in de druk die is uitgeoefend: ‘Jullie houden te veel rekening met tegenkrachten van ontkenners, een achterhoede van mensen die het vanwege allerlei redenen niet willen weten dat er veranderingen komen.’ In de email liegt XR ook nog dat ‘wetenschappers het erover eens zijn dat we klimaatverandering moeten stoppen’ en dat ‘we nog maar twee jaar de tijd hebben’. Die twee jaar zijn overigens inmiddels bijna verstreken.

Kortom, het beraad, dat bedoeld was om burgers een stem te geven, is gekaapt door klimaatactivisten met een transformatie-agenda. Een afgehaakte deelnemer heeft uit de doeken gedaan dat serieuze dialoog steeds heeft ontbroken en dat de organisatie alles continu in een bepaalde richting heeft geduwd. Zonder dat de deelnemers het doorhebben, zijn zij figuranten in een klimaatactivistisch toneelstuk. Ze mogen hoogstens wat bijzinnen en komma’s toevoegen in de voorgekookte adviezen van XR en hun ambtenaren.

Het concept komt min of meer letterlijk uit de koker van XR-adept Eva Rovers, auteur van de in 2022 verschenen bestseller Nu is het aan ons. Oproep tot echte democratie. Rovers betoogde dat je ‘politiek niet te veel aan politici moet overlaten. Daar zijn onze problemen namelijk te complex voor’.  Het is nu duidelijk wie ze met ‘ons’ bedoelt. Daarom is de burger toch beter af met de ‘echte politiek’ dan met Rovers’ ‘echte democratie’.  

Alles wat er mis is aan het klimaatbeleid, steekt de kop op bij het Burgerberaad Klimaat: privileges voor ngo’s, activistische ambtenaren, sofistische klimaatwetenschappers met een missie en een eindeloze stroom aan propaganda en irrealistische doelstellingen. Het hele proces is door XR, de betrokken ambtenaren, wetenschappers en deskundigen vakkundig in de gewenste richting gemanipuleerd.

Voor XR en de klimaatbeweging was de uitdaging om burgers zonder enige relevante kennis zo ver te krijgen dat ze bereid zijn het kabinet te adviseren over de absurdistische vraag ‘hoe het klimaat te verbeteren’ en hun medeburgers aan noodzakelijke, maar ongewenste maatregelen te onderwerpen. XR heeft het idee dat ‘de politiek faalt’ er goed ingeramd bij de deelnemers. In een email die XR bij de voorbereiding aan de organisatie van het beraad stuurde is te lezen dat ‘het burgerberaad eerst gaat onderzoeken wat nu eigenlijk het probleem is met het klimaat en waarom de politiek dit niet zelf kan oplossen’.  De politiek faalt, dat is de schuld van de kiezers en daarom mag het burgerberaad de burgers het klimaatjuk opleggen — ze krijgen wat hen toekomt.

Klimaatdictatuur

Inderdaad, de deelnemers zijn inmiddels zodanig bewerkt dat ze het als hun morele missie beschouwen om het volk aan ‘ambitieuze klimaatmaatregelen’ te onderwerpen. Ze hebben het licht gezien, zij zijn de Messias en maken zich er daarom nu vooral zorgen over of het kabinet hun adviezen zal overnemen.

Hoe snel kan het gaan: het Burgerberaad Klimaat effent zo de weg naar de XR-klimaatdictatuur. Dat een groep burgers zich daarvoor zo gemakkelijk leent, is de schuld van Extinction Rebellion en de ambtenaren die de klimaatactivisten hebben gefaciliteerd.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Doorgestoken kaart: hoe het Nationaal Burgerberaad Klimaat een propagandashow van Extinction Rebellion werd verscheen eerst op Wynia's Week.

De rellen in Scheveningen op 1 mei en de bezetting van de Universiteit Leiden afgelopen dinsdag zijn geen incidenten meer, maar symptomen van een dieper falen. In beide gevallen ging het niet om vreedzaam protest, maar om openlijke gezagsverwerping. In Scheveningen werden agenten bekogeld, winkels geplunderd, bewoners opgejaagd. In Den Haag bezetten ruim honderd pro-Palestinademonstranten een universiteitsgebouw, werden nooddeuren vernield en mensen buitengesloten. Pas na uren trad de politie op en werden 75 mensen gearresteerd. Veel te laat. Veel te voorzichtig.

Toch blijft men vanuit politiek en bestuur vasthouden aan het idee dat terughoudendheid werkt. Dat we moeten blijven praten, bemiddelen, kalmeren. De strategie van de-escalatie, ontstaan na de krakersrellen van de jaren ’80, was lang succesvol. Het voorkwam onnodig geweld en bouwde voort op vertrouwen tussen burgers en staat. Maar die strategie werkt alleen als er iets fundamenteels aanwezig is: erkenning van het gezag.

En die erkenning is er niet meer.

Nieuwe generatie

We hebben te maken met een nieuwe generatie actievoerders en relschoppers voor wie gezag geen uitgangspunt is, maar een doelwit. Groepen als Extinction Rebellion en radicale pro-Palestinabewegingen zoeken bewust de confrontatie. Ze blokkeren snelwegen, bezetten universiteiten, brengen schade toe aan publieke instellingen en intimideren tegenstanders. De rechtsstaat zien zij niet als speelveld, maar als tegenstander. En daarnaast is er een groeiende groep jongeren — vaak hier geboren, maar losgezongen van de samenleving — voor wie geweld een middel is, en de politie slechts een obstakel.

Tegen deze realiteit is het oude draaiboek waardeloos. Wie geen grenzen erkent, kan niet via dialoog tot rust worden gebracht. De-escalatie is dan niet langer een strategie, maar een vorm van gezichtsverlies. Als de staat terugdeinst, wordt de straat sterker.

Geloofwaardig gezag

Wat nodig is, is het herstel van geloofwaardig gezag. Dat betekent niet dat we demonstratierecht opofferen of repressie tot norm maken. Het betekent dat wie dat recht misbruikt om te dreigen, te bezetten of te vernielen, een directe en zichtbare consequentie ondervindt.

Veel van dat optreden is al juridisch mogelijk — het wordt alleen onvoldoende toegepast. De Politiewet biedt ruimte voor militaire bijstand bij grootschalige ordeverstoringen. De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten maakt het mogelijk om radicale groepen te monitoren. Het strafrecht voorziet in vervolging voor openlijke geweldpleging, vernieling en bedreiging.

Wat ontbreekt, is de politieke wil om die wetten te gebruiken — en daar waar nodig aan te scherpen.

Dat betekent onder meer:

Aanpassing van de Wet politiegegevens, zodat automatische gezichtsherkenning in risicogebieden juridisch toelaatbaar wordt bij herhaalde rellen.

Versterking van artikel 6:169 van het Burgerlijk Wetboek, zodat ouders van minderjarige relschoppers standaard aansprakelijk zijn voor aangerichte schade.

Vastleggen in vreemdelingenrecht en naturalisatiewetgeving dat geweld tegen de rechtsstaat een directe reden is voor weigering of intrekking van verblijfsstatus.

Structurele toepassing van snelrecht bij massale ordeverstoring, met directe afdoening en lik-op-stukbeleid.

Versnelling van identificatie en publicatie van beelden van verdachten, naar Brits model.

En minstens zo belangrijk: de rechterlijke macht moet haar verantwoordelijkheid nemen. Wie een politieman bekogelt met vuurwerk, krijgt nu te vaak een taakstraf, een voorwaardelijke boete of helemaal niets. Zolang de wet geen verplichte minimumstraffen kent, blijft er ruimte voor dit soort afglijding. Die ruimte moet verdwijnen. Want straffeloosheid is funest voor gezag.

Duidelijke grenzen

Wat Nederland nodig heeft, is geen grotere lat, maar een stevigere rug. Geen nieuwe onderzoeken, maar handhaving en aanscherping van de wet. Geen overlegtafels met mensen die de spelregels verwerpen, maar duidelijke grenzen met directe gevolgen.

De-escalatie werkte ooit. Maar die tijd is voorbij. Niet omdat de methode slecht is, maar omdat haar voorwaarde — gezagsacceptatie — verdwenen is. En zonder gezag kan er geen vrijheid bestaan. Wie vrijheid serieus neemt, moet haar beschermen. Met woorden waar het kan. En met optreden waar het moet.

*Reinier Geerligs (voorzitter) en John T. Knieriem zijn aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De-escalatie werkt niet meer. En dus is het tijd voor gezag verscheen eerst op Wynia's Week.

Wouter Roorda zocht het uit, in een verhaal in 3 bedrijven. Afgelopen donderdag verscheen aflevering 1 over hoe de Vegalobby in elkaar zit, welk beleid zij voor staat en waarop dit is gebaseerd. Vandaag deel 2 over hoe de overgang naar een plantaardiger dieet wordt gemonitord, met maar liefst drie monitors die alle drie hetzelfde meten.

Op 18 november 2022 hebben drie NGO’s zichzelf uitgenodigd voor een overleg op het Ministerie van landbouw (LNV) over het monitoren van de Eiwittransitie. Dit zijn Food Valley, ProVeg en de Green Protein Alliance (GPA). Dit blijkt uit een WOO-verzoek van Wynia’s Week, dat de innige relatie blootlegt tussen het Ministerie van LNV en NGO’s die de consumptie van plantaardig voedsel willen stimuleren.

Nederland moet meer vega

Onder andere op aandringen van deze NGO’s heeft toenmalig minister Staghouwer (CU) zich in maart 2022 namens de overheid gecommitteerd aan een consumptiepatroon waarbij 50 procent bestaat uit dierlijk eiwit en de andere 50 procent uit plantaardig eiwit. Momenteel haalt de gemiddelde Nederlander een kleine 60 procent uit dierlijk eiwit.

Bij het bevorderen van de consumptie van ‘duurzaam’ voedsel en het verminderen van dierlijke eiwitten in ons voedingspatroon krijgt de overheid hulp van diverse NGO’s, zo bleek uit deel 1. Tegelijkertijd blijken die NGO’s niet zonder financiële hulp van diezelfde overheid of de Postcodeloterij te kunnen, bij gebrek aan een eigen achterban. Dat geldt ook voor de drie NGO’s die tijdens het overleg op 18 november hun ‘Eiweet’-monitor presenteren en vragen om financiële ondersteuning voor dit initiatief. Het doel van deze monitor is om in het kader van de Eiwittransitie inzichtelijk te maken hoe in de omzetten van de supermarkten de doelstelling van een voedingspatroon dat voor de helft bestaat uit plantaardig eiwit dichterbij komt.

GPA ijvert al langer voor een meer plantaardig voedselpatroon. Het is een coalitie van bedrijven, NGO’s en overheidsorganisaties, met financiering van Stichting DOEN van de Postcodeloterij. Prominente bedrijven onder de leden zijn, naast verschillende supermarkten, de conservenfabrikanten HAK en Schouten. GPA is een ANBI die naast contributies van leden en geld van Stichting DOEN verder bijna alleen inkomsten uit subsidie ontvangt. Het totale budget van circa een kwart miljoen is relatief bescheiden en ook is er maar een kleine staf.

Opmerkelijk is een jaarlijkse gift van Stichting CHIEF, wat staat voor Centrum Hulp bij Innovatie, Educatie en Fascinatie Plantaardige Eiwitten. Dit is een ANBI die wordt gefinancierd door de firma’s HAK en Schouten. De voornaamste bezigheid van CHIEF is het runnen van een regiopilot in de gemeente Altena om ‘mensen te inspireren vaker een plantaardiger keuze te maken’. Financiële bijdragen hiervoor komen naast van CHIEF van de gemeente Altena, de provincie Noord-Brabant en de Regio West-Brabant. Niet toevallig zijn zowel HAK als Schouten gevestigd in deze gemeente.

CHIEF is ook een promotor van Bean Deal, een samenwerkingsverband van 72 organisaties dat de consumptie van Nederlandse peulvruchten promoot als Bean Meal. Daaronder veel bedrijven en overheidsorganisaties, naast een enkele NGO. Ook de Bean Deal is onderdeel van de Nationale Eiwitstrategie, maar publiceert geen financiële cijfers.

Enthousiaste ambtenaren

GPA werkt al sinds 2017 aan het opzetten van een monitor om de eiwitinname te meten. In 2021 is er een eerste publicatie op basis van een samen met Albert Heijn uitgevoerde pilot. Hierbij waren ook ProVeg en Stichting Natuur en Milieu betrokken. In 2022 hebben de meeste supermarkten hun deelname toegezegd aan de Eiweet-monitor. In de subsidieaanvraag wordt geld gevraagd voor het opstarten van de monitor, die dus al volop in de steigers staat en daarna moet worden gefinancierd door de gebruikers.

De ambtenaren van LNV reageren enthousiast op de aanvraag: ‘De Eiweet monitor kan ons veel inzicht geven’, schrijft één van hen in een email. Wat dat inzicht dan is, staat er niet bij. En dat is vreemd, omdat er al twee initiatieven zijn op dit terrein. Het RIVM voert periodiek een Voedselconsumptiepeiling uit die beschikbaar is via de site wateetnederland.nl. Daaruit blijkt hoeveel dierlijk en plantaardig eiwit de Nederlander gemiddeld inneemt.

GPA zegt zelf dat deze data accuraat zijn en allesomvattend, maar minder actueel. Met name retailers zouden volgens GPA hebben aangegeven dat ‘actualiteit’ belangrijk is om ‘vroegtijdig trends te kunnen ontwaren’. Verschuivingen in voedingspatronen gaan echter langzaam. Reden voor het RIVM om niet elk jaar een meting uit te voeren.

Daarnaast is er ook nog de Eiwitmonitor van de universiteit van Wageningen (WUR). Zowel deze Eiwitmonitor als de peiling van RIVM laat de consumptie van dierlijk en plantaardig eiwit zien. De WUR Eiwitmonitor inventariseert tevens het productenaanbod van supermarkten. De in 2023 gestarte WUR Eiwitmonitor wordt elk jaar uitgevoerd en bevat dus actuele cijfers.

Wat de Eiweet-monitor hieraan toevoegt zijn enkel de verkoopcijfers per supermarktketen. Iets wat toch eenvoudig kan worden geïntegreerd in de WUR-monitor zou je zeggen. De WUR-monitor en de Eiweet-monitor komen ook tot nagenoeg dezelfde uitkomst; het RIVM resultaat wijkt licht af.

De overlap wordt voor lief genomen, omdat het nu mogelijk is om eventueel te ‘kunnen sturen op de activiteiten en output van supermarkten’. Men wil dus gegevens per supermarktketen om te kunnen identificeren wie er achterloopt. Dat is conform de afspraak in het Nationaal Klimaatakkoord, waarin staat dat de supermarkten zich expliciet committeren aan het minder verkopen van vlees.

Het sturen op ‘output’ klinkt daarbij nogal onheilspellend. De ambtenaren vragen in de correspondentie ook om de namen van de supermarktketens die niet onmiddellijk hun volledige medewerking hebben toegezegd, zodat eventueel ‘druk’ kan worden uitgeoefend.

Aanbesteding gemeden

GPA is volgens de stukken ‘de beoogde langjarige uitvoerder van de Eiweet-monitor’. Dat doet de vraag rijzen wat deze kleine organisatie zonder vaste medewerkers zo geschikt maakt om een dergelijke monitor uit te voeren. Een vraag die de ambtenaren van LNV helemaal niet stellen. Er zijn tal van organisaties in Nederland die veel meer ervaring hebben met het verzamelen en interpreteren van datamateriaal.

De geraamde structurele kosten voor de Eiweet-monitor bedragen 40.000 euro per jaar. De bedoeling is dat supermarkten na de opstart dit geld bijeen brengen door jaarlijks een bedrag van tussen de 2000 en 5000 euro te betalen, afhankelijk van hun marktaandeel. Voor het opstarten wordt een subsidie gevraagd van 48.600 euro (excl. BTW). Werken supermarkten niet mee, dan wordt dat expliciet vermeld en wordt een schatting gemaakt van hun verkopen.

Het gevraagde bedrag is niet toevallig gekozen. Tot een bedrag van 50.000 euro (excl. BTW) hoef je geen openbare aanbesteding te organiseren. Door er een opdracht van te maken, gelden de striktere subsidiecriteria niet, zo leggen de ambtenaren elkaar uit via de email.

Op 22 juni 2023 wordt de opdracht verleend voor een bedrag van 47.352 euro (57.296 inclusief BTW). Partner bij de uitvoering is de ProVeg. Als adviseur treedt op de immer om geld verlegen zittende Stichting Natuur & Milieu, die ervaring heeft met het aanboren van overheidssubsidies voor onderzoek zonder toegevoegde waarde – zo bleek uit een eerder WOO-verzoek van Wynia’s Week.

Vega-groei

ProVeg wil de overgang naar een plantaardig voedselsysteem ‘versnellen’ door halvering van de consumptie van dieren in 2040. Het is een ANBI met als voornaamste financiers Stichting DOEN van de Postcodeloterij, Triodos Foundation, Turing Foundations (van de oprichters van TomTom) en het Erasmus+-programma van de Europese Unie. Ook de Hans van Eck Stichting draagt bij, die verder allerlei radicale dierenactivisten financiert.

ProVeg, met kantoor in Utrecht, is de afgelopen tien jaar fors gegroeid. De jaarlijkse inkomsten namen toe van circa 50.000 euro naar bijna 1,2 miljoen euro in 2023. De helft hiervan is afkomstig van genoemde vermogensfondsen en het grootste deel van de andere helft van particulieren. ProVeg maakt deel uit van de gelijknamige internationale organisatie met hoofdkantoor in Duitsland.

De derde partner, Food Valley, is niet operationeel betrokken bij de Eiweet-monitor. Dit is een ANBI die nagenoeg volledig wordt gefinancierd met overheidssubsidies. Van het totale budget van 5,7 miljoen euro in 2023 is circa 4 miljoen euro afkomstig van de provincie Gelderland. Food Valley is ooit begonnen als samenwerkingsverband van de WUR, de provincie Gelderland en een aantal agrifood bedrijven. Het wil ‘a rich ecosystem’ creëren ‘full of wonderful, inspiring examples’. Die voorbeelden vloeien voort uit de drie prioriteiten van de organisatie, te weten de eiwittransitie, voedsel en gezondheid en circulair agrifood.

De subsidie is voor GPA en ProVeg niet zo zeer van belang voor de uitvoering van de monitor. Die is al gewaarborgd door de deelname van de supermarkten. Ook hadden de tientallen kapitaalkrachtige bedrijven en organisaties die zich aan GPA hebben verbonden toch zelf wel het relatief kleine bedrag van 50.000 euro kunnen ophoesten?

Het gaat er vooral om dat de uitkomst een plaatsje krijgt in het Dashboard Duurzaamheid Supermarkten, waar ‘de bijdrage van supermarkten aan een duurzaam voedselsysteem’ kan worden gevolgd. Door de opname hierin is voor de betrokken NGO’s hun kostje gekocht tot 2030, waarbij zij elk jaar ten minste 40.000 euro krijgen voor het aanleveren van een cijfer waarvoor zij niet veel werk hoeven te doen.

Wie namelijk de Eiweet-monitor bekijkt ziet dat deze niet meer omvat dan de door elke supermarktketen zelf aangeleverde verhouding in verkopen tussen dierlijke en plantaardige eiwitten. Het enige wat GPA en ProVeg hoeven te doen is deze gegevens samenvoegen en een conclusie schrijven. Via het Dashboard kan dan exact worden bijgehouden welke supermarktketen voor- of achterloopt in de eiwittransitie. Hoe die in de periode tot 2030 precies vorm moet krijgen, zal blijken uit deel 3.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Op 3 februari 2025 verscheen zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek De Nederwolf bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe conservenfabrikanten en ambtenaren de handen ineen slaan met activisten en de Postcodeloterij om Nederland plantaardig te maken (2) verscheen eerst op Wynia's Week.

Klimaatverandering is voor de overheid een ideale kapstok om de eigen bevoegdheden en budgetten op te rekken. Voor ngo’s fungeert het als extra verdienmodel. Door een relatie te leggen met het klimaat lijkt overheidsingrijpen op voorhand gelegitimeerd. Bijvoorbeeld als het gaat over de vraag wat er op uw bord komt te liggen.

Veel mensen zullen nu lachend hun schouders ophalen, maar de zogenoemde eiwittransitie die door de overheid met hulp van ngo’s in gang is gezet, beoogt precies dat: zorgen dat u minder dierlijk en meer plantaardig eiwit eet. Met financiële steun van de volledig door de Nationale Postcode Loterij gefinancierde Stichting DOEN.

Het begon als een initiatief van de Europese Commissie om minder afhankelijk te worden van de import van onder meer soja. Dat wordt gebruikt voor veevoer. In de Voedselagenda 2016-2020 werd een koppeling gemaakt met het bevorderen van de volksgezondheid en met klimaatbeleid. In 2020 was de Nationale Eiwitstrategie geboren, die een omslag in de consumptie wil bereiken van dierlijk naar plantaardig eiwit.

Misleidende gezondheidsclaim

Waar eerst de beleidsdoelstelling voor de verhouding dierlijk versus plantaardig 60 om 40 procent was, begonnen ngo’s al tijdens de Voedselagenda 2016-2020 aan te dringen op een 50/50-verhouding. Aangespoord door het gevoel dat de klimaaturgentie voortdurend dringender werd, was het een kwestie van tijd voordat de overheid overstag zou gaan. En inderdaad: in 2022 kondigde toenmalig minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Henk Staghouwer aan dat de doelstelling op 50/50 kwam te liggen, waarbij overigens ook de totale consumptie van eiwit diende te worden teruggedrongen. De feitelijke verhouding tussen dierlijk en plantaardig was toen inmiddels conform de oorspronkelijke doelstelling circa 60/40.

Grotere zelfvoorzienendheid verdween als doelstelling naar de achtergrond, het bevorderen van de volksgezondheid en het tegengaan van klimaatverandering resteerden. De claim dat de consumptie van meer plantaardig in plaats van dierlijk eiwit goed is voor zowel de gezondheid als het klimaat werd onderbouwd in een advies van de Gezondheidsraad uit 2023. Op die onderbouwing valt nogal wat af te dingen; de gezondheidsclaim is zelfs misleidend.

De eiwittransitie is ingebouwd in de bekende Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, die is gebaseerd op de zogenoemde ‘Richtlijn goede voeding’ van de Gezondheidsraad. De geclaimde gezondheidswinst heeft echter betrekking op het volledig overnemen van het beschreven voedingspatroon; niet op het wel of niet eten van vlees. De consumptie van vlees, en dan met name rundvlees, wordt met het noemen van allerlei mogelijke gezondheidsrisico’s verdacht gemaakt. Wat onder tafel wordt geschoven, is dat deze risico’s pas optreden bij een abnormaal hoge dagelijkse inname van vlees. Bij een gemiddelde consumptie zijn deze risico’s nagenoeg afwezig en blijkt vlees een waardevol bestanddeel van het dagelijkse dieet. Dat laat een gezaghebbende overzichtsstudie zien, die echter wordt genegeerd door de Gezondheidsraad.

Overgaan van een 60/40- naar een 50/50-verhouding tussen dierlijk en plantaardig eiwit zou een reductie opleveren van broeikasemissies van tussen de 10 en 15 procent ten opzichte van het huidige voedselpatroon. Gegeven het aandeel van de landbouw in de totale uitstoot van broeikasgassen van circa 17 procent (volgens cijfers van het CBS) is dat een reductie van circa 2 procent van de totale uitstoot. Dat is de uitkomst van een modelberekening, waarvan de onzekerheidsmarges zijn weggelaten. Voorbij wordt gegaan aan de grote variatie in emissie tussen de verschillende bronnen van dierlijk eiwit, die ook locatie-afhankelijk zijn. Ook blijken sommige plantaardige eiwitvormen samen te gaan met een flinke klimaatbelasting, die soms groter is dan voor bepaalde dierlijke eiwitten. Dit blijkt uit bijgaand plaatje uit het rapport van de Gezondheidsraad.

Het voorgaande vormde geen beletsel om in het aan de klimaattafels onder leiding van Ed Nijpels overeengekomen nationaal Klimaatakkoord op te nemen dat de consumptie van vlees stevig naar beneden moet. In het Klimaatakkoord staat ook expliciet dat de supermarkten zich committeren aan het verkopen van minder vlees.

De Gezondheidsraad maakt nogal een punt van hoe supermarkten vlees en vegetarische of veganistische alternatieven aanbieden. Alsof de ligging in het schap op ooghoogte of in een hel verlichte vitrine naast vleesproducten plotseling van iemand een vegetariër of veganist zal maken. Deze claim wordt onderbouwd met een verwijzing naar een overzichtsstudie in het tijdschrift Appetite, een tijdschrift op het gebied van de gedragswetenschap en de voedingsleer. De daarin aangehaalde twee studies onderbouwen de claim echter niet. Zij gaan over het prominenter onder de aandacht brengen van vegetarische producten op het menu of via reclame. Daarmee wordt het effect van extra marketinginspanningen gemeten. Die leiden wel tot een (tijdelijke) extra consumptie, zonder dat dit bij de betreffende supermarkten tot een vermindering van de hoeveel verkocht vlees leidde. Desalniettemin heeft het ministerie van ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, zoals we zullen zien, deze claim tot één van de speerpunten van het beleid gemaakt.

Met dank aan de Nationale Postcode Loterij

Dat beleid staat sterk onder invloed van ngo’s. Die waren aanvankelijk – met Milieudefensie voorop – alleen verantwoordelijk voor het aanscherpen van de doelstelling, zoals we hiervoor zagen. Maar vanaf 2020 kreeg het promoten van de eiwittransitie een extra impuls via twee nieuwe ngo’s. Beide werden opgericht met geld van de Nationale Postcode Loterij, die eerder al via de Stichting DOEN een aantal edities van de Nationale Week Zonder Vlees organiseerde.

We hebben het dan allereerst over de True Animal Protein Price Coalition (TAPP Coalition), die van de aan de Nationale Postcode Loterij gelieerde Stichting DOEN een forse financiële impuls kreeg, waarna andere activistische vermogensfondsen als het Gieskes-Strijbis Fonds en Porticus (beheerd door de familie Brenninkmeijer, oprichters van C&A) eveneens jaarlijks geld begonnen te doneren. Ook de aan Urgenda gelieerde actiegroepen Caring Doctors en Caring Farmers sloten zich aan, evenals de gemeente Amsterdam. Tijdens de laatste klimaattop COP29 in Azerbeidzjan eiste TAPP extra belastingheffingen op vlees en melkproducten. Ook zonder extra taksen stegen de prijs van vlees in Nederland tussen 2020 en 2024 al met gemiddeld 27 procent, mede dankzij allerlei extra overheidsregels.

Ook bij de Stichting True Price, die wil dat de (de door hen berekende) milieukosten en sociale kosten in productprijzen tot uitdrukking komen, kwam van de grond dankzij een donatie van Stichting DOEN: 150.000 euro voor de periode 2020-2022. Daarna volgde een gift van het Gieskes-Strijbis Fonds van 350.000 euro voor de periode 2023-2025. Voor zowel TAPP als True Price geldt dat het ANBI-stichtingen zijn die hun middelen vooral gebruiken voor het betalen van een staf van inmiddels enkele tientallen hoogopgeleide jonge mensen. Zij houden zich vanuit kantoren in Amsterdam en Utrecht bezig met het verbeteren van de wereld, door te lobbyen voor hogere voedselprijzen.

Een mooie financiële opsteker voor True Price vormde de donatie van 195.000 euro van Stichting Netherlands Food Partners (NFP) voor de jaren 2023-2025. NFP is een in 2020 gestart initiatief van de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Met een jaarlijks budget van circa 5 miljoen euro en een staf van circa twintig mensen opereert het vanuit een kantoor in Utrecht om ‘food systems meer economisch, sociaal en milieuvriendelijk te maken’. Het in de prijs van voedsel tot uitdrukking brengen van de ‘werkelijke kosten’ die met de productie ervan gepaard gaan, is ook voor NFP een belangrijk speerpunt van beleid. Daarmee zit men op exact dezelfde lijn als Stichting True Price.

NFP heeft twee partners. De ene is Wageningen Center for Development Information (WCDI) van Wageningen University & Research. De andere is The Broker. Dit is naar eigen zeggen een kennismakelaar ‘for fostering a globally sustainable and inclusive society’.

Fraai verdienmodel

The Broker heeft de ANBI-status, maar drijft bijna volledig op subsidie van overheden en dan in het bijzonder van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In 2021 ging het om 905.000 euro; in 2022 om 840.000 euro. Helaas zijn er geen cijfers over 2023 beschikbaar, ondanks de wettelijke verplichting daartoe. Van dit geld wordt ook weer een heel aantal beleidsmedewerksters gefinancierd die kantoor houden in Amsterdam. Over de financiering door de overheid hoeft The Broker zich geen zorgen te maken, want de subsidie is vernieuwd tot 2029.

Een belangrijke taak die al deze organisaties voor zichzelf zien weggelegd is het ontwikkelen van berekeningsmethodes die de ‘werkelijke kosten’ van de productie van voedsel in kaart brengen. De daaruit resulterende hogere prijzen voor dierlijke producten moeten bijdragen aan de eveneens door al deze organisaties gedeelde doelstelling om de consumptie van dierlijke eiwitten te verminderen. De eendrachtige samenwerking tussen de Nationale Postcode Loterij en het Ministerie van Buitenlandse Zaken, die ook op andere terreinen zichtbaar is, moet ook hier tot een betere wereld leiden. De daarmee samenhangende activiteiten leveren een fraai verdienmodel op voor de betrokken ngo’s. En daar zijn er nog meer van, zo zullen we zien in deel 2.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Op 3 februari verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek De Nederwolf bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe zit de vegalobby in elkaar? Wie zitten er achter? En wie profiteren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de politiek beladen VN-klimaattop in Bakoe organiseerden rechters vorige week zogenoemde ‘judicial side events’. Een van deze events ‘highlighted key international precedents and offered tools to champion climate justice via the courts’. Het idee was kennelijk om rechters uit te leggen hoe ze ‘klimaatrechtvaardigheid’ kunnen implementeren. Daarmee worden niet alleen nog meer klimaatzaken aangemoedigd, maar ook duidelijke signalen gegeven aan mogelijke eisers. 

De strategie die door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) is uitgedokterd, vindt nu overal navolging. De toenmalige voorzitter van dat hof, Róbert Spanó, hield in oktober 2020 een opzienbarende toespraak met de titel ‘Should the European Court of Human Rights become Europe’s environmental and climate change court?’ Kort daarna kwamen Portugese jongeren en Zwitserse ‘Klimaseniorinnen’ bij het hof aankloppen. Ze vertrokken eerder dit jaar met een overwinning.  

Steun voor demonstraties  

Onlangs sprak de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR), waarbij rechters en offcieren van justitie zijn aangesloten, steun uit aan de demonstratie van academisch personeel tegen de bezuinigingen op hoger onderwijs. Een onsamenhangende verklaring vol met partijpolitieke codewoorden zag het licht. ‘Een samenleving die vooruit wil, investeert in onderwijs, wetenschap en in de rechtsstaat,’ zo heette het. De rechtsstaat leek er met de haren bijgesleept. Ook werd gerept van het belang van ‘onafhankelijke rechtspraak’ en ‘gelijke spelregels voor iedereen’. Klinkt goed, maar of het verstandig is dat een vereniging van rechters en officieren van justitie politieke steunbetuigingen opstelt, is natuurlijk de vraag.  

Onlangs stapte NSC-staatssecretaris Nora Achahbar op  vanwege uitlatingen tijdens een integratiediscussie in de ministerraad. Veel feiten bleven onduidelijk en of er politieke motieven in het spel zijn, moet nog blijken.  

Desondanks vond Marc Fierstra, raadsheer in de Hoge Raad en NVvR-voorzitter, het een goed idee om Achahbar publiekelijk te prijzen: het was ‘moedig en sterk’ dat ze ‘op het juiste moment’ deed ‘wat nodig was’. Stuk voor stuk morele en politieke oordelen. 

Een patroon tekent zich af. Binnen de rechterlijke beroepsgroep is de aandacht voor onpartijdigheid omgekeerd evenredig aan de aandacht voor onafhankelijkheid. Onlangs formuleerde een internationale werkgroep Salaries and pensions, waarvan Fierstra deel uitmaakt, vuistregels voor de beloning van rechters. Want een goede beloning is een voorwaarde voor onafhankelijkheid, zo luidt de redenering. Dat dan weer wel, maar onpartijdigheid blijft een ondergeschoven kindje. 

Onpartijdigheid op papier 

In formele zin is de onpartijdigheid van rechters goed geregeld. Zo stelt de Gedragscode Rechtspraak dat ‘medewerkers van de rechtspraak zich realiseren dat uitingen van politieke of religieuze overtuiging afbreuk kunnen doen aan het beeld van onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de rechtspraak.’ Papier is geduldig, zo blijkt maar weer. 

Partijdigheid gaat niet alleen over het voortrekken van vriendjes. Dat komt voor (denk aan de zaak rond Hans Westenberg, alias ‘de liegende rechter’), maar omdat ook rechters dat soort partijdigheid ervaren als onbetamelijk kan er tegen kan worden opgetreden. Bij ideologische, moreel getinte partijdigheid ligt dat anders.  

Net als ieder mens staan rechters bloot aan allerhande vormen van bias. Rechters zijn zich daarvan vaak bewust, waardoor ze bepaalde bias kunnen vermijden of compenseren. Het gaat echter steevast mis wanneer ideologie en moraliteit om de hoek komen kijken. Omdat de progressieve ideologie wordt gezien als moreel goed en als een ‘officiële’ doctrine, is het voor rechters vanzelfsprekend om daarbij aansluiting te zoeken in zaken waarin open normen, mensenrechten of andere vage begrippen moeten worden toegepast.  

Neem het arrest van het hof van Den Haag in de klimaatzaak van Milieudefensie. Het hof vond het nodig om wereldkundig te maken dat ‘voor het hof vaststaat dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is’.  

De partijen hadden dit niet betoogd en uit het bewijsmateriaal was dit niet naar voren gekomen. Het ging hier om de eigen subjectieve overtuiging van de raadsheren. Omdat deze overtuigingen overeenstemmen met hetgeen als ‘moreel goed’ wordt beschouwd, kijkt er in progressieve kringen niemand van op, maar elders worden de wenkbrauwen gefronst. In dezelfde zaak deed het hof ook andere uitspraken die Milieudefensie kon opvatten als een aanmoediging om nog een hele rits klimaatzaken aan te brengen. De klimaatbeweging strijdt kennelijk voor de goede zaak en moet dus een handje worden geholpen. 

Van alle tirannieën, schreef C.S. Lewis, is een tirannie die oprecht wordt uitgeoefend voor het welzijn van haar slachtoffers misschien wel de meest onderdrukkende: ‘Het zou beter zijn om onder roversbaronnen te leven dan onder almachtige morele bemoeials. De wreedheid van de roversbaron kan soms slapen, zijn hebzucht kan op een gegeven moment worden bevredigd; maar degenen die ons kwellen voor ons eigen welzijn zullen ons eindeloos kwellen, want ze doen dit met de goedkeuring van hun eigen geweten.’ 

Voor ons eigen bestwil  

De progressieve moraal wordt ons opgedrongen in ons eigen belang en voor ons eigen bestwil. Die moraal kent geen tegenmoraal, is universeel, en kan als enige een claim leggen op wat Rousseau de volonté générale noemde.  

Daarom heeft die dwangmatige moraal ook een sterke greep op rechters. Onpartijdigheid past daar niet bij. De progressieve moraal eist juist publieke steun en moet door iedereen en overal omarmd worden, ook in de rechtszaal. Degenen die deze moraal niet aanvaarden, zijn immoreel en mogen dus genegeerd of gekleineerd worden. Waar het gaat om de moreel geladen progressieve ideologie is rechterlijke onpartijdigheid simpelweg niet meer van deze tijd. En als je dat betreurt, heb je een verkeerd bewustzijn en ben je aan heropvoeding toe. 

De zorgen over de greep die de superieure progressieve moraal op rechters heeft, zijn een teken aan de wand. Het wordt tijd dat de rechterlijke macht onpartijdigheid – óók ideologische, morele en politieke onpartijdigheid – gaat zien als een noodzakelijke voorwaarde voor onafhankelijkheid. 

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel. Hij trad op als deskundige voor de stichting Mens & Milieu in de ‘klimaatzaak van de eeuw’. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters zijn in de greep geraakt van een progressieve moraal. Dat is funest voor hun onpartijdigheid  verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat lijkt vanzelfsprekend. Van een bonafide journalist verwacht je dat hij onafhankelijk opereert en dat hij zich op geen enkele manier dienstbaar maakt aan de belangen van politieke of maatschappelijke organisaties.

Partijdige hoofdredacteuren

Toch heeft dat criterium in Nederland geen diepe wortels. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw waren we een verzuild land met persorganen die – soms tot in de jaren tachtig – rechtstreekse banden onderhielden met politieke partijen. Een kleine greep:

Carl Romme, fractievoorzitter van de Katholieke Volkspartij, was tot 1952 tevens ‘staatkundig hoofdredacteur’ van de Volkskrant. Trouw had in de persoon van Sieuwert Bruins Slot een hoofdredacteur die tussen 1956 en 1963 ook fractievoorzitter was van de protestantse ARP.

Tot 1967 benoemde het partijcongres van de PvdA de hoofdredacteur van Het Vrije Volk, destijds de grootste krant van Nederland. Lex Stempels combineerde in de jaren vijftig en zestig het hoofdredacteurschap van de NRC met allerlei politieke activiteiten voor de VVD. Een stemadvies voor die partij was in NRC dan ook vaste prik.

Ook Elsevier (tegenwoordig EW) onderhield als grootste journalistieke weekblad warme betrekkingen met de liberalen. Ferry Hoogendijk, hoofdredacteur tussen 1971 en 1985, was tevens voorzitter van de mediacommissie van de VVD. Ook schreef hij teksten voor VVD-advertentiecampagnes en toespraken voor partijleider Hans Wiegel.

Veel Nederlandse journalisten, analyseerde Jan Blokker later, functioneerden ten tijde van de verzuiling niet zozeer als ‘luizen in de pels’, maar als ‘herdershond’ voor de eigen socialistische, katholieke, protestantse of liberale kudde. Journalistieke mores als hoor en wederhoor, het scheiden van feiten en opinies en het vermijden van belangenverstrengeling waren ondergeschikt aan de ideologische en machtspolitieke belangen van de elites die de zuilen (en de verzuilde pers) bestuurden.

Kwaliteitsjournalistiek was in Nederland bijgevolg schaars en onze persorganen genoten weinig internationaal aanzien. ‘Le Monde kan bestaan omdat Frankrijk een intellectualistische traditie heeft en In Duitsland kan de Frankfurter Allgemeine Zeitung bestaan bij de gratie van de daar levende Bildungstradition,’ analyseerde J.L. Heldring in 1975. ‘Een krant in het moralistische Nederland moet echter geëngageerd zijn – rooms geëngageerd, gereformeerd geëngageerd, rood geëngageerd.’

Geld en wapens voor guerrillero’s

Tot de ‘rood geëngageerden’ behoorde destijds ook de gereformeerde domineeszoon en theoloog Koos Koster. Als vicaris (hulppredikant) van de Niederländische Ökumenische Gemeinde in Berlijn, opgericht door DDR-sympathisante Bé Ruys, raakte hij midden jaren zestig danig onder de indruk van de ‘werkelijk andere maatschappij achter de muur’. In zijn nieuwe rol van verslaggever schetste hij in boeken en documentaires graag een overwegend zonnig beeld van de Oost-Duitse dictatuur met haar alomtegenwoordige Staatssicherheitdienst. ‘Een staat die er mag zijn,’ vond Koster.

Eind jaren zeventig verlegde hij zijn aandacht naar El Salvador. De door Amerika gesteunde regering van het land werd destijds belaagd door de marxistische guerrillabeweging FMLN, die op haar beurt werd gesteund door de Sovjet-Unie en door Cuba. Samen met collega’s van de Interkerkelijke Omroep Nederland (IKON) werkte Koster in 1981 mee aan de inzamelactie ‘Wapens voor El Salvador’, bedoeld om de communistische guerrillero’s van nieuw schiettuig te voorzien. Ook trad hij op als geldkoerier voor de Wilde Ganzen, een hulporganisatie van protestants-christelijke origine die onder Nederlandse kerkgangers geld bijeenbracht voor het FMLN.

Op 17 maart 1982 ging het mis. In de buurt van Santa Rita in de Salvadoraanse provincie Chalatenango liep Koster – op pad voor de IKON, samen met producer Jan Kuiper, geluidsman Hans ter Laag en cameraman Joop Willemsen – in een hinderlaag. Het viertal werd doodgeschoten door militairen van het Salvadoraanse leger.

Voorpagina van De Journalist, ledenorgaan van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), 1 april 1982.

De verontwaardiging in Nederland was groot. In Amsterdam verzamelden zich demonstranten bij het Amerikaanse consulaat aan het Museumplein, dat werd bekogeld met verf en stenen. In de Verenigde Staten, zo meenden veel vrienden en sympathisanten van Koster en zijn collega’s, huisden de ware schuldigen aan de dood van de IKON-ploeg. De ‘ultrarechtse kliek’ rond president Ronald Reagan fungeerde immers als de belangrijkste steunpilaar van de Salvadoraanse regering.

Jan Willem Bertens, later ambassadeur in Costa Rica en D66-politicus, deed in 1982 in opdracht van minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel onderzoek naar de zaak. ‘We hebben nooit tegen de familieleden gezegd: het was hun eigen schuld. Maar dat dácht ik wel,’ zei hij in 2007 tegen Vrij Nederland. Koster sloeg waarschuwingen voor zijn veiligheid steevast in de wind, volgens Bertens. ‘Hij dacht dat hij het centrum van de wereld was. Dat alles om hem draaide.’

Ongepast etiket

Onlangs haalde de kwestie opnieuw de kranten. Ruim veertig jaar na de gebeurtenissen nabij Santa Rita zullen drie hoofdverdachten alsnog in El Salvador voor de rechter verschijnen. Het gaat om de voormalige minister van Defensie en twee legerofficieren.

Wat opviel aan de berichtgeving was, net als in 1982, het gemak waarmee de vier doodgeschoten IKON-medewerkers door de media – van links tot rechts – het etiket ‘journalist’ kregen opgeplakt:

‘42 jaar na moord op IKON-journalisten in El Salvador komen verdachten voor rechter’ (NOS).

‘Komt er na 42 jaar gerechtigheid voor de moord op de IKON-journalisten in El Salvador?’ (Trouw).

‘Verdachten moord IKON-journalisten in El Salvador voor de rechter’ (De Telegraaf).

‘Broer vermoorde IKON-journalist: tijd voor berechting dringt’ (Reformatorisch Dagblad).

Die typering is hoogst ongepast. In elk geval voor Koos Koster gold dat hij geen onpartijdige verslaggever was, maar een partijdige radicaal-linkse activist. Hoe evident kan iets zijn?

Meer dan een halve eeuw nadat onze media zich ontworstelden aan de verstikkende greep van de verzuiling, hebben sommige Nederlandse journalisten er kennelijk nog steeds moeite mee om hun mooie ambacht uit de louche sfeer van propaganda en politiek engagement te houden. Dat is tamelijk verbijsterend.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Journalistiek verwarren met propaganda: een hardnekkige oer-Hollandse ziekte verscheen eerst op Wynia's Week.

De deugdzaamheid van deze professionals, managers en (politiek) bestuurders vertaalt zich enerzijds in het vermanend uitdragen van de genoemde kreet, anderzijds in het toewijzen van belastinggelden om luidruchtig geuite identitaire eisen te verwezenlijken. Het afgelopen ‘Herdenkingsjaar Slavernijverleden’ – dat liep van 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 – mocht een activistische groep nazaten van slaven proeven van die deugdzaamheid.

De marxisten zaten ernaast

Karl Marx (1818-1883) en Friedrich Engels (1820-1895) hebben het niet kunnen bevroeden. Zij voorspelden dat westerse samenlevingen met de nodige vaart naar twee klassen – heel ongelijkmatig in grootte – zouden toegroeien, te weten het proletariaat en de bourgeoisie. De eerstgenoemde had niet meer dan zijn (loon)arbeid te vergeven, de laatstgenoemde bezat in overrompelende mate het kapitaal, de productiemiddelen.

De arbeid was net (of net niet) voldoende om zelf als proletariër in leven te blijven, maar voedde daarentegen ruimschoots het vermogen van de bourgeoisie. Er was nog de zogenoemde petit bourgeoisie van zelfstandige ambachtslieden, winkeliers en keutelboeren met iets aan productiemiddelen als een werkplaats, winkel of een stukje grond. Deze klasse kleinburgers leek kwijnende door de groeiende industrialisatie en zou, zo meenden Marx en Engels, onvermijdelijk vervallen tot het proletariaat. Door die enorme massa proletariërs zou binnen afzienbare tijd – na een onvermijdelijk gewelddadige revolutie – een nieuwe maatschappelijke orde worden opgebouwd.

De geschiedenis pakte anders uit dan marxisten verwachtten. De klasse van de ‘oude’ kleinburgers nam juist in omvang toe in plaats van opgeslokt te worden door het proletariaat. Daarenboven voegde er zich in de loop van de twintigste eeuw een enorme ‘nieuwe’ groep van kleinburgers aan toe. De economische structuurveranderingen zorgden voor witte-boorden-werkenden die, al dan niet met een vast contract, hun arbeid verkochten in (semi-)overheidsorganisaties, kantoren van nationale en internationale bedrijven, als kleine zelfstandigen (tegenwoordig zzp’ers geheten). De petit bourgeoisie onderscheidt zich van het proletariaat door hogere (beroeps)opleidingen, potentiële groei in vermogen en status, een levensstijl ter onderscheiding van proletariërs, individualisme en fikse onderlinge competitie.

De ‘oude’ en ‘nieuwe’ kleinburgers hebben echter gemeenschappelijk de existentiële angst (weer) in de sociale klasse van het proletariaat te vallen. In de woorden van de socioloog Dan Evans is die sociale positie dan ook aanhoudend ‘precarious – at risk of falling down the class structure’ en leidt vervolgens onvermijdelijk ‘to being ruined’.

Materiële vooruitgang

In materiële zin is het proletariaat er de afgelopen decennia overigens flink op vooruit gegaan en er soms beter aan toe dan menig kleinburger. Dit neemt niet weg dat die klasse in belangrijke opzichten verschilt van de kleinburgers, waaronder een beperkte zucht naar c.q. mogelijkheid van sociale stijging, een voorkeur voor praktijkonderricht en een eigen culturele levensstijl waarin saamhorigheid en lokale verbondenheid leidend zijn.

Qua academische carrière is Evans overigens een mislukte socioloog en bijgevolg een ‘nieuwe’ kleinburger. Desalniettemin – of juist daarom – is zijn studie A Nation of Shopkeepers. The Unstoppable Rise of the Petty Bourgeoisie (Londen, 2023) een overtuigend onderzoek naar de sociale geleding van westerse samenlevingen. Op creatieve wijze maakt hij gebruik van marxistisch gedachtegoed en weet daar evenzo helder afstand van te nemen of dit aan te vullen gegeven economische ontwikkelingen. Dit maakt het mogelijk om tevens de opkomst en nadrukkelijke aanwezigheid te beschrijven van de vrij recent ontstane professional-managerial class.

De ‘net-niet elite’

Deze PMC weet nog slechts de kleine en moeilijk doordringbare klasse van uitzinnig vermogende bezitters van productiemiddelen boven zich – door Marx cum suis de bourgeoisie genoemd. Ook al zijn de PMC-leden vrij vermogend, praktisch vormen zij de ‘net-niet elite’. Deze kwalificatie gaf de publicist Dylan van Rijsbergen als titel mee aan zijn recent verschenen studie naar deze toplaag (De net-niet elite. Hoogopgeleiden tussen macht en meritocratie, Zutphen, 2024). Vanuit de top van het weidse sociale middensegment vormen de hoogopgeleide professionals, topmanagers en bestuurders een ongekend invloedrijke laag.

‘Zij zijn het,’ stelde de Amsterdamse hoogleraar financiële geografie Ewald Engelen onlangs in een interview met Evans, ‘die in staat en bedrijf de regels bepalen, de toekomst uitstippelen, de plannen maken. Die het in de politiek voor het zeggen hebben, de universiteit bemensen, de media bevolken. En die, als bezitters van de definitiemacht, bepalen wat de politieke agenda is, waar het publieke en politieke debat over gaat, wat de bandbreedte van acceptabele oplossingen is, die de goede smaak bewaken en bepalen welke morele standpunten juist en welke verwerpelijk zijn.’

Kortom, een welgestelde en uiterst geprivilegieerde klasse die het de onderliggende klassen verrekte lastig maakt, met name door de rol die opleidingen spelen. Van Rijsbergen: ‘Waar scholing het volk toegang gaf tot een nieuw segment aan beter betaalde banen, daar werd diezelfde scholing tegelijkertijd een barrière voor anderen. Niet iedereen was immers in staat om zo’n opleiding te doorlopen.’

Van Rijsbergen wijst vervolgens op de hoge mate van egocentrisme onder PMC-leden. Hoe begrijpelijk ook dat mensen hun kwaliteiten en de geboden mogelijkheden aanwenden om in de bestaande hiërarchie vooruit te komen en zich te nestelen in PMC-gelederen. ‘De uitdaging is echter om solidair te blijven met de mensen die achterblijven’.

Hier wringt de schoen in ernstige mate. De nadruk is komen te liggen op ‘gelijke kansen’, maar aangezien deze slechts in beperkte mate zijn te realiseren, krijgen we nooit gelijke uitkomsten. Zowel winnaars als verliezers zijn onvermijdelijk, zeker in een meritocratische samenleving als de onze.

Die solidariteit krijgt nauwelijks tastbare invulling. De gepresenteerde deugdzaamheid bedoelt primair het eigen gemoed van PMC-leden gerust te stellen, is eerder belastend dan bevrijdend voor onderliggende klassen, faciliteert bovenal de eigen professionals, managers en (politiek) bestuurders. Zodoende wordt feitelijk de bestaande ongelijkheid aangescherpt. Illustratief in dezen is de respons van de PMC op de lobby voor erkenning, excuses en herstel(betalingen) inzake het slavernijverleden.

Meer zekerheid en meer welvaart

De nazaten van de slaven in de West – Suriname en de voormalige Nederlandse Antillen – zijn de afgelopen decennia in groten getale neergestreken in Nederland. Zij nestelden zich – zoals het overgrote deel van migranten – in het proletariaat en de geledingen van de kleinburgerij die Nederland kent. Die klassen hoeven de boodschap van ‘diversiteit en integratie’ dan ook niet aanhoudend ingewreven te krijgen, want het is de praktijk van alledag. Ook het verwijt uit PMC-gelederen van discriminatie en racisme mag wel wat minder aanmatigend richting de onderliggende klassen gestuurd worden. De migranten komen allen uit onverdeeld etnisch discriminerende samenlevingen, zijn zodoende wel wat gewend als slachtoffer én – niet minder – als actor.

Evenals de autochtone kleinburgers koestert het aanzienlijke aantal aan nazaten van slaven in de kleinburgerij de verworvenheden aan welzijn en welvaart, verlangt naar meer wanneer maar mogelijk, én vreest vanzelfsprekend de altijd aanwezige mogelijkheid van een sociaaleconomische terugval. Sinds de afschaffing van de slavernij in 1863 hebben de nazaten al een enorme emancipatoire ontwikkeling vorm en inhoud gegeven, veelvuldig in nauwe samenwerking met blanken. Gegeven de vorderingen zijn de nazaten – als menigeen in hun klassen – niet zozeer geïnteresseerd in een radicale verandering van het systeem. Zij wensen bij voorkeur meer zekerheid en een betere welvaart dan al verworven. Dit realiseert zich het afgelopen decennium maar moeizaam of in het geheel niet. Stagnatie voor vrijwel eenieder uit die lagen.

Behoefte aan zondebokken

De ‘onderstroom van angst en onrust’ – de woorden ontleend aan het werk van Van Rijsbergen – is praktisch een dreigende vernedering. Dit voedt een vrij agressieve opstelling en zorgt voor het aanwijzen van zondebokken.

Dit geschiedt – eigen aan agressie – zonder al teveel nuancering. Van dik hout zaagt men planken: de nazaten zijn ernstig slachtoffer van discriminatie en racisme; alle witten – al dan niet nazaten van een blanke slavenhouder – zijn schuldig aan discriminatie, racisme en de aanhoudende uitbuiting van de nazaten; alle witten hebben tot nu toe geprofiteerd van de slavernij; de nazaten lijden onder de doorwerking van het slavernijverleden; zowel de nazaten als de witten dienen bewust gemaakt te worden van het leed dat slavernij was en de aanhoudende consequenties ervan; de bewustwording vereist veel wetenschappelijk onderzoek; de bewustwording dient te geschieden door middel van een slavernijmuseum, door beeldende kunst, spoken-word, theater, letteren, curricula en wat dies meer; het herstel van de last van het verleden en van de verhoudingen tussen de nazaten en de witten kan eerst plaatsvinden na excuses van de Nederlandse staat; het beoogde herstel dient exclusief door de Nederlandse staat te worden gefinancierd.

Het eisenpakket is alleszins aanvechtbaar, zoals ik heb aangetoond in mijn beschouwing Je wordt zelf niet wit door anderen zwart te maken (Haarlem, 2024) en ook in een bijdrage aan Wynia’s Week.

Ogenschijnlijk opmerkelijk is het gegeven dat de politiek-bestuurlijke elite de pleidooien zonder meer serieus heeft genomen en eraan gehoor geeft. Dit past de PMC echter naadloos. Het vermeend deugdzaam handelen financieren uit de belastingpot. Een façade aan betrokkenheid optrekken. Smalend criticasters van het PMC handelen moreel de maat nemen. Op geen enkele wijze de daadwerkelijke achterstand van proletarische en kleinburgerlijke nazaten verlichten. Uitsluitend een zwart-activistische elite – ten dele uit de eigen gelederen – aan de borst drukken. Een select gezelschap aan etnisch geprofileerde kunstenaars, wetenschappers, museale collectiebeheerders, curriculumontwikkelaars en wintipriesters ruimhartig de bühne geven.

De polarisatie overheerst

Kortom, er worden cultureel progressieve idealen oppervlakkig inhoud gegeven, maar er verandert praktisch verder niets.  Hoewel…? Terugblikkend moet in ieder geval geconstateerd worden dat de honderden miljoenen euro’s voor het herstel werden verkregen onder een aanhoudend kritiseren van blanken – álle blanken, welteverstaan, vanaf de geboorte tot aan de dood. De essentie van het binnenhalen van de poet heeft uitgesproken racistische contouren. Ondanks vleiende woorden als ‘verbinding’, ‘gezamenlijk’ en ‘inclusie’ overheerst de polarisatie. Met dank aan een zwart-activistische elite én PMC, de klasse van overwegend blanke professionals, managers en (politiek) bestuurders.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Activistisch zwart en deugdzaam wit zijn twee handen op één buik verscheen eerst op Wynia's Week.