door Olaf Opitz*

Een blauwe AfD-golf overspoelt Duitsland. Alternative für Deutschland (AfD) wint al vier jaar op rij de ene verkiezing na de andere. De steun voor de partij is meer dan verdubbeld. Waarom stemmen met name Oost-Duitsers massaal op de AfD? Het antwoord op die vraag ligt in de naam van de partij besloten: het Alternatief voor Duitsland is ook echt het enige alternatief voor het falende beleid van de gevestigde partijen.

Erger nog: partijen die niets bij elkaar te zoeken hebben, vormen toch samen de regering. In het conservatieve Saksen en Thüringen, en zelfs in de Bondsdag, werken CDU, SPD, Groenen en zelfs Die Linke (deels voortgekomen uit de communistische SED, de staatspartij van de DDR) met elkaar samen. Zo kunnen ze heel ondemocratisch de AfD als politiek alternatief buitensluiten. Daartoe hebben ze, net als vroeger in de socialistische DDR, een ‘Nationaal Front’ van zogenaamd ‘democratische partijen’ gevormd, en samen rond de AfD een cordon sanitaire gelegd, in het Duits een brandmuur (Brandmauer) geheten.

CDU, SPD en Groenen hebben Die Linke, de vroegere communisten dus, warm onthaald in hun front. De partij die de Berlijnse Muur heeft gebouwd, helpt nu, 37 jaar na de val van die muur, mee om een democratisch alternatief op rechts achter een brandmuur te metselen. En de opvolgers van de communisten gaan nu ook Berlijn besturen. Wie had dat gedacht?

Poging om politieke concurrentie uit te schakelen

Op grond van hun eigen ervaring geloven Oost-Duitsers de mainstream media sowieso niet, ook niet als die de AfD als extreemrechts afschilderen. Gezonde scepsis en je eigen mening vormen op basis van diverse bronnen, dat is wat je meekrijgt als je lang onder een socialistisch regime hebt geleefd. Daarom heb je in Oost-Duitsland de slogan: ‘Wees slim, stem blauw!’

Bij monde van de Verfassungsschutz, de veiligheidsdienst die in Duitsland sinds de jaren vijftig de democratische rechtsorde moet beschermen, heeft de overheid de AfD het stigma ‘duidelijk rechtsextremistisch’ opgeplakt. Dat wordt met name door de Oost-Duitsers gezien als een poging om de politieke concurrentie en oppositie uit te schakelen. De ministeries van Binnenlandse Zaken (op Bondsdag- en deelstaatniveau) geven immers opdracht tot zo’n beoordeling door de geheime dienst. Geen enkel ander Europees land kent een dergelijk systeem.

Hoe zal dat opgevat worden, denkt u, door burgers uit het voormalige Oost-Duitsland, mensen die in het najaar van 1989 vreedzaam de straat op gingen om te demonstreren voor vrijheid, rechtvaardigheid en democratie? Die zien daarin een oproep om op Alternative für Deutschland te stemmen, want het gaat die mensen om vrijheid van meningsuiting en niet om een groenlinkse ideologie.

Anders dan linkse politici en media beweren, willen die mensen helemaal geen rechtse dictatuur, maar wel een strenger asielbeleid, bescherming tegen criminaliteit door immigranten, betaalbare energie, geen nieuwe schulden, vrede, en sociale voorzieningen voor hardwerkende mensen en niet voor illegale immigranten.

Een extra deelstaat in de sociale zekerheid

Juist Oost-Duitsers, die voorheen vaak door het Westen de hoge kosten van de Duitse eenwording onder de neus gewreven kregen, beseffen nu dat er door de open grenzen illegaal een extra deelstaat is binnengedrongen in het sociale zekerheidsstelsel.

Oost-Duitsers kregen destijds helemaal niet zulke enorme sociale voorzieningen cadeau. Na de val van de DDR moesten ze vaak hun spaargeld opmaken, zelf genoeg verdienen om hun huisvesting en levensonderhoud te bekostigen, en een praktisch verwoest land als de DDR met eigen handen weer opbouwen.

Oost-Duitsers moesten dankbaar zijn, asielzoekers niet

Miljoenen asielzoekers kunnen daarentegen nu onmiddellijk gebruikmaken van alle sociale voorzieningen, zonder daarvoor gewerkt te hebben, zonder belastingen of premies te hebben betaald.

Dat is een dagelijks zichtbaar maatschappelijk onrecht, de gevestigde partijen staan dat toe en willen het niet veranderen.

Oost-Duitsers moesten wel hun dankbaarheid tonen voor wat het Westen na 1989 voor elkaar heeft gekregen. Is er ooit door asielzoekers een ‘Duitsland bedankt’-evenement georganiseerd om hun dankbaarheid te tonen voor de genereuze sociale voorzieningen waarvan zij gebruik maken nadat bondskanselier Angela Merkel in 2015 ‘Wir schaffen das’ riep? Nou, nee.

Aansprekende lijsttrekker

Daarom is de AfD dwars door alle lagen van de bevolking heen uitgegroeid tot de nieuwe grote volkspartij, terwijl CDU en SPD terrein verliezen en krimpen. En toch gaan de gevestigde partijen op de ingeslagen weg voort. Ze weigeren pertinent hun zelfgekozen en misleidende beleid te wijzigen, op geen enkel terrein: economie, energie, financiën, klimaat of asiel. Ze doen alsof ze hervormingen doorvoeren, maar daarmee passen ze hoogstens wat kleinigheden aan. Want hun politieke systeem moet blijven zoals het is.

Daar wil de AfD met haar kandidatenlijst wel verandering in brengen. In de oostelijke deelstaat Saksen-Anhalt konden de gevestigde partijen bij lange na niet zo’n aansprekende lijsttrekker als de AfD’er Ulrich Siegmund naar voren schuiven. De 35-jarige Siegmund is intelligent, sympathiek en authentiek – kortom, een van ons – van het volk, voor het volk. Zijn eerlijke aanpak overtuigde bijna de helft van de kiezers. Ongeveer 44 procent van de stemmen ging in Saksen-Anhalt naar de AfD.

Leif Erik Holm, de 56-jarige lijsttrekker van de AfD in een andere oostelijke deelstaat, Mecklenburg-Vorpommern, behaalde daar meer dan 38 procent van de stemmen, ook een record. De AfD is ook daar de nieuwe grote volkspartij. De CDU daarentegen is voor het eerst in haar geschiedenis uit een deelstaatparlement gewipt. De partij heeft in Mecklenburg-Vorpommern de kiesdrempel van 5 procent net niet gehaald.

Maar heus niet alleen in Oost-Duitsland wordt blauw gestemd. Bij de deelstaatverkiezingen van 8 maart 2026 bijvoorbeeld stemden in de zuidwestelijke deelstaat Baden-Württemberg ruim een miljoen kiezers op de AfD. Dat was bijna een op de vijf stemmen. Bij de sensationele verkiezingen op 6 september in de veel kleinere deelstaat Saksen-Anhalt stemde weliswaar bijna de helft van de kiezers (44 procent) op de AfD, maar in absolute aantallen ging het daarbij slechts om 576.037 kiezers, half zoveel als in Baden-Württemberg.

Ook winst voor AfD in West-Duitsland

Uit een enkele weken geleden gehouden peiling van het onderzoeksbureau INSA blijkt dat als er nu Bondsdagverkiezingen zouden zijn, de AfD-kandidaten niet alleen bijna alle Bondsdagkieskringen in het oosten zouden veroveren, maar ook meer dan 70 procent van de kieskringen direct bij de eerste stemronde in het westen. Duitsland als geheel stemt meer op blauwe of conservatieve partijen, omdat de CDU en CSU meelopen met linkse partijen als de SPD, de Groenen en Die Linke.

En hoe reageert de CDU op haar dramatische verkiezingsnederlagen, bijvoorbeeld die in Mecklenburg-Vorpommern, waarbij de partij op 20 september zelfs voor het eerst de kiesdrempel in een deelstaatparlement niet heeft gehaald? Gezond verstand bij de CDU? Weg met die ondemocratische brandmuur? Denk dat maar niet!

Politiek devies

Zowel de CDU als de SPD, haar coalitiepartner in de Bondsdagregering, weigeren op hun burelen in Berlijn en in de deelstaten simpelweg te erkennen hoe de AfD achter de brandmuur groeit en gedijt, terwijl hun eigen zwart-rode terrein wordt afgefakkeld.

Ze breken liever hun kastelen tot de grond toe af, dan dat ze hun poorten openen. Ze negeren een politiek devies: ‘In tijden van crisis bouwen de wijzen bruggen, terwijl dwazen muren bouwen.’

Noordrijn-Westfalen

Dankzij deze politieke blindheid van de gevestigde partijen kan de nieuwe, grote AfD zich ongestoord verder ontwikkelen. Dat zal wel blijken tijdens de eerstvolgende verkiezingen, in 2027 in Noordrijn-Westfalen. Die deelstaat heeft de grootste bevolking van Duitsland. De CDU en de SPD blijven er krimpen, terwijl de AfD sterk groeit.

Bij de deelstaatverkiezingen van 2022 in Noordrijn-Westfalen behaalde de AfD slechts 5,4 procent van de stemmen. In een recente peiling staat de partij al op 22 procent, een verviervoudiging. In de Forsa-peiling van 23 september is de regerende CDU in Noordrijn-Westfalen al gedaald van circa 36 procent naar 29 procent, en de SPD in haar voormalige bolwerk van circa 27 procent naar een schamele 14 procent. Dit betekent dat de AfD nu al op één na de grootste partij is in het industriële Noordrijn-Westfalen.

Bovendien waren er bij de Bondsdagverkiezingen van 2025 in absolute aantallen al meer AfD-stemmers in het westen dan in het oosten. West: 7,21 miljoen AfD-stemmen, Oost: 3,1 miljoen. Dit komt neer op een verhouding van 70 procent West en 30 procent Oost van alle AfD-stemmen bij de vorige Bondsdagverkiezingen.

Onzin dat Oosten pro-Poetin is

En dan is er nog de westerse beschuldiging, vaak door politici en de media geuit, dat het Oosten pro-Poetin is. Dat is onzin, want vooral oudere generaties daar herinneren zich nog dat Vladimir Poetin tot 1989 leiding gaf aan de KGB-post in Dresden, en dat niemand veel op had met de KGB, behalve misschien de kameraden in het Politbureau van de SED, de communistische staatspartij.

Nee, dat angst zaaien voor de Russen, met de botte bijl, dat werkt de Oost-Duitsers echt op de zenuwen. Het is dezelfde methode die de DDR-regering gebruikte om de aandacht af te leiden van haar eigen economische en sociale crisis. Vóór 1989 werd de schuld altijd gelegd bij het oorlogszuchtige imperialisme van de VS en West-Duitsland, niet bij de mislukkingen van het socialisme in het Oostblok.

Maar Oosten moet niets hebben van ‘oorlogsbereidheid’

In dit opzicht maakt de huidige Duitse regering zich ook schuldig aan een doorzichtige afleidingsmanoeuvre met haar anti-Ruslandbeleid, omdat zij, net als haar voorgangers onder de bondskanseliers Merkel en Scholz, met haar beleid op veel terreinen – vrede, economie en energie – heeft gefaald. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Johann Wadephul (CDU), suggereert nu dat Rusland ‘altijd de vijand van Duitsland zal blijven’, en verbrijzelt daarmee voor veel Oost-Duitsers de droom van vrede in Europa – een droom waar Willy Brandt (SPD) en Hans-Dietrich Genscher (FDP) zich zelfs tijdens de Koude Oorlog met hun diplomatie van ‘verandering door toenadering’ voor hebben ingezet.

De bevolking in het Oosten moet na vier decennia Koude Oorlog niets meer hebben van de ‘oorlogsbereidheid’ die de Duitse minister van Defensie Boris Pistorius (SPD) eist. Alternative für Deutschland stelt een alternatief voor: dialoog en diplomatie in plaats van confrontatie en boycot.

*Olaf Opitz was ten tijde van de Val van de Muur in 1989 werkzaam voor het Oost-Berlijnse dagblad ‘Der Morgen’ en na de Duitse eenwording politiek redacteur van het weekblad ‘Focus’. Hij is nu columnist van internetmagazine Tichys Einblick en woont afwisselend in Berlijn en Leipzig.

Vertaling: Willy Hemelrijk

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat drijft kiezers zo massaal in handen van de Alternative für Deutschland? verscheen eerst op Wynia's Week.

De bijdrage van Saksen-Anhalt aan het bnp van Duitsland bedraagt een luttele 1,8 procent. Ter vergelijking: het bnp van Beieren is tien keer zo hoog met zes keer zoveel inwoners. Er wonen in Saksen-Anhalt nauwelijks meer dan twee miljoen mensen (2,5 procent van alle Duitsers) en de enige twee steden van betekenis zijn Magdeburg en Halle, met elk nauwelijks meer dan 200.000 inwoners.

De deelstaat is typische Oost-Duitse Provinz: een structureel krimpende bevolking en een leeglopend platteland. De ooit bloeiende industrie verkeert in zwaar weer want zowel chemie als automotive hebben te maken met sterke buitenlandse concurrentie en lijden onder de hoge energieprijzen. Kortom: ideaal jachtterrein voor de AfD.

Ingewikkeld kiesstelsel

De belangstelling, in binnen- én in buitenland, voor de verkiezingen in deze relatief onbelangrijke deelstaat had uitsluitend te maken met de niet geringe kans dat de rechts-populistische AfD hier een historische overwinning zou kunnen boeken. Maandenlang voerde de partij de peilingen aan. In de loop van de zomer werd zelfs de grens van 40 procent overschreden.

Daarmee nam de kans toe dat de AfD in haar eentje een regering zou kunnen vormen. Dit laatste was afhankelijk van de resultaten van met name de kleine partijtjes. Wie onder de kiesdrempel van 5 procent zou blijven, komt immers niet in het parlement. Die stemmen gaan linea recta de prullenmand in. Daarmee neemt het relatieve gewicht van de grotere partijen toe. Dankzij deze ingewikkeldheden van het Duitse kiesstelsel kan een partij met minder dan 50 procent toch een meerderheid in zetels halen. Sterker nog: vanaf 43 procent kan al voldoende zijn om alleen te gaan regeren.

De peilingen van de ‘kleintjes’ werden met extra spanning in de gaten gehouden omdat het kleine Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) kort voor de verkiezingen te kennen had gegeven om een regering met de AfD te zullen gedogen. Natuurlijk wees de AfD-lijsttrekker dit aanbod af. Niet uit principe, maar hij wilde natuurlijk voorkomen dat twijfelende kiezers hun stem aan de links-populistische BSW zouden geven.

Op basis van de voorlopige uitslagen blijkt de afstraffing van de gevestigde orde nog groter te zijn dan gevreesd. De AfD heeft 43,8 procent gescoord en de christendemocraten zijn met 17,2 procent meer dan gehalveerd en zelfs onder de slechtste peilingen gebleven.

Klein links was relatief stabiel. De BSW, de partij van Sahra Wagenknecht lijkt in de peilingen net boven de kiesdrempel van 5 procent uit te komen. Dat zijn hele essentiële procenten omdat zij daarmee de AfD van een absolute meerderheid afhoudt. Dat maakt de vorming van een regering buitengewoon ingewikkeld.

Een reprise van de huidige ‘Deutschland-Koalition’, bestaande uit CDU, SPD en FDP is uitgesloten, omdat de liberale FDP is weggevaagd en niet meer dan 2,5 procent heeft gekregen. Daarom zijn er nu nog drie opties over. Óf een minderheidsregering van de gevestigde partijen óf een regering bestaande uit de AfD al dan niet met gedoogsteun van BSW. Een derde optie is dat uit de andere partijen individuele afgevaardigden overlopen naar de AfD.

Geen hartelijke sfeer

De vorming van een minderheidsregering van de CDU, SPD, Grünen en Linke is eveneens denkbaar. Op basis van de voorlopige cijfers hebben deze partijen samen evenveel zetels als de AfD. Probleem bij deze optie is dat de CDU voor de verkiezingen een banvloek heeft uitgesproken over Die Linke. Máár… in een noodsituatie – en daarvan is nu zeker sprake – willen de christendemocraten eventueel wél steun van Die Linke accepteren om een minderheidsregering overeind te houden. Bovendien mogen daar geen speciale eisen of privileges tegenover staan. Deze eis geeft weinig blijk van groot optimisme en weinig realisme want juist Die Linke is heel goed in het uitbuiten van de politieke noodsituaties van andere partijen.

Bovendien: hoe hartelijk zal de sfeer zijn? Onlangs nog noemde de partijvoorzitter van Die Linke de CDU als een ‘fascistische’ partij. Een minderheidsregering vormen, die ook nog eens afhankelijk is van een partij die Hamas openlijk een sympathieke organisatie vindt, is een heel wankele basis voor serieus bestuur. Vermoedelijk zal dit menig christendemocraat een brug te ver zijn. Bij veel kiezers zal het alleen maar het beeld van een falende politieke klasse bevestigen.

De tweede optie op basis van de huidige cijfers is de vorming van een regering door de AfD. Met de behaalde 43,8 procent krijgt de partij te weinig zetels voor een absolute meerderheid in de Landtag. Maar BSW heeft al toegezegd te willen onderhandelden. Ook heeft de lijsttrekker van de AfD te kennen gegeven dat hij openstaat voor gesprekken met iedereen. In een minderheidsregering heeft hij geen zin in, dan liever nog nieuwe verkiezingen.

De derde optie van een AfD-regering dankzij overlopers is niet zo vergezocht. In Duitsland heeft het wisselen van partij een lange traditie. Al dan niet tegen betaling willen parlementariërs nog wel eens van kleur verschieten. Gezien het gemor aan de basis van de CDU/CSU over de Brandmauer is dit een reële optie.

Met andere woorden: het zou binnen de christendemocraten wel eens tot een opstand kunnen komen omdat de Brandmauer de partij op termijn buitenspel zet. Bovendien heeft de Brandmauer geen zier geholpen om de AfD af te remmen, eerder is het tegendeel het geval.

Historische dag

Hoe het precies verder gaat staat nog even in de sterren geschreven, maar nu is al zeker dat de verkiezingsuitslag van 6 september 2026 een historische dag is in de Duitse politiek. Voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek zou het kunnen dat een rechts-populistische partij een regering gaat vormen.

Weliswaar gebeurt dat in een getalsmatig onbelangrijke deelstaat, maar de symbolische betekenis is nauwelijks te overschatten. De gevestigde orde zoals we die in Duitsland kennen sinds 1949 schudt op zijn grondvesten. De eeuwige regeringspartijen CDU en SPD zijn in het nauw gedreven en dreigen zelfs op de mestvaalt van de geschiedenis terecht te komen.

Overleeft Merz?

Voor sommige waarnemers is deze uitslag het bewijs dat bewoners van de voormalige DDR niet helemaal goed bij hun hoofd zijn, maar dat is kletskoek. Het draait in de Duitse politiek maar om één ding en dat is het migratievraagstuk. Zolang dat niet is opgelost, zal de AfD alleen maar groeien. Niet alleen in Oost maar ook in West. Niet voor niets is de partij al vele maanden de grootste van het land en op weg naar 30 procent in de peilingen. De roep om een verbod van de AfD maakt duidelijk hoe wanhopig de situatie inmiddels is.

Ongetwijfeld zal deze uitslag ook gevolgen hebben voor de coalitie in Berlijn. Wie goed luistert, hoort het knarsende geluid van de messen die worden geslepen om de bondskanselier in zijn rug te steken. Iemand moet immers de schuld krijgen van dit enorme debacle. Of zoals Schiller ooit dichtte: ‘Der Mohr hat seine Schuldigkeit getan, der Mohr kann gehen.’ In deze woke tijden is het woord Mohr in Duitsland natuurlijk taboe. Vervang het daarom maar door ‘Merz’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het is heel simpel: zolang de migratie niet wordt gestopt, zal de AfD blijven groeien, óók in het westen van Duitsland verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week werd in het Thalia Theater in Hamburg in een fictief ‘Prozess gegen Deutschland’ de kwestie van een mogelijk verbod van de politieke partij Alternative für Deutschland (AfD) behandeld. Journalist Harald Martenstein (vroeger voor Der Spiegel, nu voor die Welt en Bild) hield voor een overwegend links publiek een vlammend betoog tegen zo’n verbod.

Wynia’s Week publiceert zijn toespraak hier in zijn geheel.

We spreken hier eigenlijk in een soort schijnproces over het verbod op een partij waarop in West-Duitsland 20 procent van de mensen gestemd heeft, en in Oost-Duitsland 35 tot 40 procent. We hebben het dus eigenlijk over het einde van de democratie en de vervanging ervan door iets anders. De mening van grote en nog steeds groeiende delen van de bevolking zal in de toekomst geen rol meer spelen in de politiek. Hoe moet dat nieuwe systeem eigenlijk heten? Gereguleerde democratie? Onze democratie? U kunt vast wel een betere naam bedenken.

Ja, u hebt gelijk met de gedachte die bij velen van u nu waarschijnlijk opkomt. Ja, het zou beter geweest zijn als de nazi-partij destijds verboden was. Of een poging daartoe enig nut had gehad, weten we natuurlijk niet. Maar de zogeheten machtsovername uit 1933 was zonder meer een catastrofe en een voorbode van nog meer catastrofes. Eigenlijk moeten we toch alles in het werk stellen om dat te voorkomen.

De strijd tegen rechts is een strijd tegen de democratie

Ik heb een paar vragen voor u. De eerste vraag: zijn de termen rechts en radicaal-rechts echt min of meer synoniem? Ik vraag dit omdat beide termen in linkse debatten vaak door elkaar worden gebruikt. Strijd tegen ‘rechts’: is dat hoe de strijd voor de democratie moet heten? Het is een strijd tegen de democratie.

Rechts en links zijn sinds 1789 de twee fundamentele politieke stromingen in alle democratische staten. Rechtse politici verwerpen een socialistisch economisch systeem. Ze verdedigen ondernemerschap. Ze hechten waarde aan tradities. Ze beschouwen het gezin als een goed model en ze houden van hun land. Ze haten het niet. Rechtse politici hebben tegen de nazi’s gevochten en de voorloper van de EU gesticht. Dat waren De Gaulle, Adenauer en Churchill. Voorbeelden van rechtse politici uit de recentere geschiedenis zijn Margaret Thatcher en Ronald Reagan. U bent tegen deze mensen, oké. Maar wilt u serieus hun opvattingen verbieden? Dan bent u een tegenstander van de democratie. Dat zou u dan ook moeten toegeven, aan uzelf en aan de wereld.

U zult tegenwerpen dat u met uw oproep tot een verbod niet rechtse politici van de oude stempel zoals Adenauer of Reagan op het oog had. U doelt op het populisme, een nieuwe variant van rechts die overal in de westerse wereld is opgedoken, niet alleen in Duitsland. Dat populisme wint terrein onder kiezers die voorheen op middenpartijen of gematigd linkse partijen stemden – in het geval van Duitsland de christelijke CDU/CSU, de socialistische SPD en de liberale FDP. Deze kiezers voelen zich niet langer vertegenwoordigd door de traditionele partijen.

De meestal in negatieve zin gebruikte term ‘populisme’ suggereert dat het een vergissing zou zijn om bij het regeren belang te hechten aan de goedkeuring van de bevolking. Maar het is juist dit idee – dat alle macht door de wil van de meerderheid gerechtvaardigd moet worden – waarop onze grondwet stoelt. Door partijen die een meerderheid kunnen behalen te verbieden, ontnemen we de staat zijn legitimiteit en maken we er een autoritair regime van. Daarvoor moeten we dan wel heel goede redenen hebben. Bijvoorbeeld een tegenstander die zelf ook de democratie wil afschaffen. We moeten in een noodtoestand terecht zijn gekomen.

Om de democratie te verdedigen kun je haar ook afschaffen

De cruciale vraag is of zo’n populistische partij al dan niet legitieme doelen nastreeft. Het gaat er niet om of u en ik deze doelen onderschrijven. Een niet-legitiem doel zou bijvoorbeeld zijn het afschaffen van de vrijheid van meningsuiting, bepaalde bevolkingsgroepen fundamentele rechten ontnemen of partijen verbieden die door de machthebbers als ontwrichtend worden beschouwd. Een niet-legitiem doel is dus precies het doel waar je met je verbod op uitkomt. Je kunt om de democratie te verdedigen haar namelijk ook afschaffen.

Sterker nog, deze rechtvaardiging – dat we de democratie redden – was historisch gezien een van de populairste argumenten onder degenen die haar hebben afgeschaft. Bent u bekend met de historische Anti-Rechtse Beweging? Die moet u wel kennen. Onder deze naam werden in 1957 in China bijna twee miljoen mensen gearresteerd – ‘burgerlijke elementen’, onder wie veel intellectuelen – en opgesloten in werkkampen. Velen van hen werden daar vermoord. Het doel van de Anti-Rechtse Beweging was om China te transformeren in een éénpartijstaat. Want echt, er bestond tot 1957 een meerpartijenstelsel onder Mao Zedong. De strijd tegen rechts maakte een einde aan die onzin, en in een aantal redevoeringen is hier ook al gezinspeeld op het verbieden van de christelijke partijen. Het Chinese model.

Het is legitiem om te pleiten voor een restrictief migratiebeleid

Partijen die lijken op de AfD hebben al in meer dan een dozijn Europese landen deel uitgemaakt van regeringscoalities, of ze hebben regeringen gesteund, bijvoorbeeld in Scandinavië. Ze zouden binnenkort ook in Frankrijk en Groot-Brittannië aan de macht kunnen komen. U zou moeten inzien dat Duitsland opnieuw een afwijkende weg (‘Sonderweg’) inslaat.

Nu een andere vraag: Is het legitiem om te pleiten voor grondwetswijzigingen? Dat moet wel legitiem zijn, want de Grondwet is sinds 1949 meer dan vijftig keer gewijzigd of aangevuld. Is het legitiem om te pleiten voor een restrictief migratiebeleid? Dat moet wel legitiem zijn, want zulk beleid wordt gevoerd in boven alle verdenking verheven democratische staten als Denemarken en Australië. Is het legitiem om de EU te willen verlaten? Groot-Brittannië, absoluut niet fascistisch, heeft dat gedaan. Is patriottisme legitiem? Willy Brandt was een zelfverklaard patriot. Echt hoor, dat was hij.

Laat ik het nog eens herhalen: bij al deze vragen gaat het niet om goed of fout. Het gaat er simpelweg om of iets in een democratie wel of niet toegestaan moet zijn. Het is een kenmerk van democratische staten dat het spectrum van wat politiek toelaatbaar is, heel breed is. Dus, ook al strookt het niet met uw aard, u zult moeten accepteren dat in een vrij land met vrije verkiezingen de dingen niet altijd lopen zoals u wilt. Als dat te veel van u gevraagd is, ligt het probleem bij u, niet bij degenen die er anders over denken dan u.

Als u wilt dat de AfD verboden wordt, zult u moeten bewijzen dat die partij het land in een ander systeem wil onderbrengen. Bijvoorbeeld door alle partijen uit te schakelen die het wereldbeeld van de AfD niet delen. Dus, ik herhaal mezelf, door in feite te doen wat een aantal van u graag zouden willen doen. Maar tot nu toe is er geen bewijs dat de AfD heeft opgeroepen tot een verbod op haar politieke concurrenten.

Extreemrechtse onzin van individuele partijleden is geen reden voor een verbod

Voldoende reden voor een verbod is in elk geval niet dat individuele partijleden extreemrechtse onzin uitkramen. Dat kunnen we makkelijk aantonen. Ik verwacht dat we daarvan in de komende dagen nog veel te horen zullen krijgen.

Ik zal u even helpen. Hier zijn een paar ronduit schandalige citaten. Ze zijn allemaal keurig gedocumenteerd.

Citaat 1: ‘Wat we in dit land nodig hebben, zijn moedige burgers die de rode ratten terugjagen naar waar ze thuishoren, in hun holen.’

Citaat 2: ‘We willen niet langer voortdurend aan ons verleden herinnerd worden door wie dan ook, niet door Washington, niet door Moskou en niet door Tel Aviv.’

Citaat 3: ‘We hebben geen oppositie nodig, we zijn al democraten.’

Citaat 4, het laatste: ‘Ik ben een Duitse nationalist en eis onvoorwaardelijke gehoorzaamheid.’

Walgelijk, absoluut. Ik weet zeker dat sommigen van u het laatste citaat al herkend hebben. Dat waren niet de woorden van de AfD’er Björn Höcke, maar van Franz Josef Strauss, de voorzitter van de CSU die in 1980 bijna bondskanselier werd. Willy Brandt zat naast hem in het kabinet. Dat Willy Brandt geen nazi was, wist u waarschijnlijk wel. Strauss was ook geen nazi, alleen een reactionair; anders had Willy Brandt nooit naast hem gezeten.

‘Nazi’ is iedereen die niet gelooft in het socialisme of woke

De voorzitter van de Groene Partij, Felix Banaszak heeft een paar dagen geleden in de podcast van mijn Welt-collega Paul Ronzheimer gezegd dat de AfD in de traditie staat van de nationaalsocialisten. Datzelfde zou hij misschien ook zeggen over Strauss, Ernst Jünger, Boris Palmer of zelfs de Kerstman. Het is ondertussen wel duidelijk dat ‘nazi’ een modern containerbegrip is voor iedereen die niet in de overwinning van het socialisme gelooft of in woke.

De nazi’s waren anders dan de rechts-conservatieven. De nazi’s hadden een militie, namelijk de SA, die op straat jacht maakte op linksen. Ze maakten er geen geheim van dat ze op oorlog uit waren. Het waren uitgesproken antisemieten. Racisme was hun ideologie. Ze wilden geen andere republiek. Ze wilden helemaal geen republiek, maar een totalitaire staat met hun Führer aan het hoofd.

In 1990 formuleerde de Amerikaanse auteur Mike Godwin een sociaal-psychologische theorie. Godwins Law geldt nu als empirisch bewezen. Hij stelt dat sinds 1950 wereldwijd in elke wat grotere discussie op een bepaald moment een vergelijking met de nazi’s opduikt. Deze vergelijking heeft niets te maken met de feitelijke geschiedenis, maar eerder met de wens van de spreker om zijn tegenstander af te kappen.

Angela Merkel werd al door Hugo Chávez met de nazi’s vergeleken. U weet wel dat er nogal wat verschillen zijn tussen Heinrich Himmler en AfD’er Alice Weidel. Een openlijk lesbische vrouw zoals Alice Weidel, die bovendien een relatie heeft met iemand van een ander ras, zou onder de nazi’s in een concentratiekamp zijn beland. Wie alle rechtse mensen nazi’s noemt, alleen omdat ze niet links zijn, is historisch gezien echt een analfabeet. Maar dat zou nog zo erg niet zijn. Onwetendheid is heus geen misdaad. Wat ik u kwalijk neem, is dat u best weet wat u doet. U weet dat u het Vierde Rijk niet probeert te voorkomen, maar dat u alleen uw politieke concurrentie wilt uitschakelen.

Wie de AfD klein wil houden hoeft maar een paar echte problemen aan te pakken

De AfD-kiezers, althans de meesten van hen, willen geen nieuwe Hitler. Ze willen zoiets als een nieuwe Helmut Schmidt. Het zou kinderspel zijn om de AfD klein te houden. Het enige wat je hoeft te doen, is een paar problemen aanpakken – echte problemen, waarvan u het bestaan waarschijnlijk tot uw laatste ademtocht zult ontkennen. Pas de migratie aan aan de economische mogelijkheden van dit land. Zorg voor een veiligheidsniveau zoals we dat in 2010 hadden. Zorg ervoor dat onze scholen goed functioneren en de economie concurrerend is. Meer is niet nodig. Is dat fascisme voor u?

Ik denk dat u verdrongen hebt dat in de Sovjet-Unie in naam van het socialisme negen miljoen mensen zijn vermoord of van de honger zijn omgekomen. U hebt met succes de miljoenen slachtoffers van Pol Pot en Mao verdrongen. In Venezuela werden na de gemanipuleerde verkiezingen van 2024 24 demonstranten, onder wie minderjarigen, zonder gerechtelijke procedure op straat geëxecuteerd door de troepen van Maduro. Als Trump dat had gedaan, zou er een storm van verontwaardiging zijn opgestoken. Links is goed, rechts is het kwaad. Zo simpel is het niet.

De cruciale scheidslijn ligt tussen autoritaire regimes en regimes waarin iedereen dezelfde burgerrechten heeft. Het maakt niet uit waar je politiek staat, of je de regering geweldig vindt of verafschuwt. Wie zich aan de wet houdt en geen geweld gebruikt of van plan is te gebruiken, is veilig en de politie zal ’s ochtends vroeg niet aan de deur staan. Dank u wel.

Deze toespraak is eerder gepubliceerd op de website van het Duitse conservatieve weekblad Junge Freiheit.

Vertaling uit het Duits: Willy Hemelrijk

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank!

Het bericht Wie de AfD verbiedt, maakt een einde aan de democratie verscheen eerst op Wynia's Week.

Anders dan bij de Nederlandse provincies staat er dan ook werkelijk iets op het spel. De Duitse Länder besturen zelf namelijk essentiële sectoren zoals gezondheid, politie, onderwijs en cultuur. De macht van Berlijn is aanzienlijk kleiner dan wel wij denken.

‘Hoe om te gaan met de AfD?’

In maart zijn er verkiezingen in een tweetal zuidelijke deelstaten: Baden-Württemberg en Rheinland-Pfalz. In september in drie voormalige DDR-deelstaten: in Berlijn, Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern.

Al deze verkiezingen zijn interessant omdat ze heel dwingend de vraag stellen: ‘hoe om te gaan met de AfD?’. Deze vraag naar de omgang met de rechts-populistische AfD komt op drie manieren aan de orde. Ten eerste de plaats van de AfD in de Bundesrat, zeg maar de Duitse Eerste Kamer. Ten tweede gaan de verkiezingen ook over de grote landelijke thema’s zoals: industrie, energie en migratie. Over deze kwesties heeft ook de AfD een uitgesproken mening. Ten derde moeten er in al die deelstaten en gemeenteraden na de verkiezingen coalities worden gevormd. Kan en mag de AfD daar een rol in spelen? Deze vragen zijn urgent omdat de AfD het in al deze deelstaten buitengewoon goed doet in de peilingen.

In de eerste plaats kan winst voor de AfD in de deelstaten grote gevolgen hebben voor de omgang met de AfD in de Duitse politiek. Tot nu wordt de partij volstrekt genegeerd en zoveel mogelijk geïsoleerd. Maar dat valt niet meer vol te houden wanneer de partij in de regering van deelstaten komt. Sterker nog: de partij zou wel eens in haar eentje Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern kunnen gaan regeren.

De afvaardiging van een deelstaat naar de Bundesrat is een afspiegeling van de regering van dat land. Dat betekent dat er wellicht ook AfD-leden in de Bundesrat gaan plaatsnemen. De overige partijen zouden in dat geval – of ze dat willen of niet – op enigerlei wijze met de AfD moeten samenwerken. Isoleren en negeren is dan niet meer mogelijk. Immers alle wetgeving moet langs de Bundesrat. Met andere woorden: de AfD maakt een goede kans om invloed te krijgen op de besluitvorming in de Bundesrat en daarmee op de landelijke politiek.

Nationale thema’s

Ook zal regeringsdeelname in de eigen deelstaat ongetwijfeld gevolgen hebben voor politieke benoemingen in het politie-apparaat, de inrichting van het onderwijsprogramma en de toekenning van subsidies aan culturele instellingen en de publieke omroepen. Met die omroepen heeft de AfD nog wel een appeltje te schillen.

In de tweede plaats komen in de deelstaatverkiezingen ook grote nationale thema’s aan de orde en daarmee ligt ook het regeringsbeleid onder de loep. Aangezien de AfD uiterst kritisch is over het huidige beleid, voeren ze in de deelstaten campagne met thema’s zoals industriepolitiek, energieprijzen en migratie.

Verbod op verbrandingsmotoren

In maart zijn er verkiezingen in twee typische industriële deelstaten: Baden-Württemberg en Rheinland-Pfalz. In Baden-Württemberg hebben bedrijven als Mercedes, Porsche en Bosch hun hoofdkwartier. Tienduizenden banen zijn afhankelijk van het wel en wee van de auto-industrie. Rheinland-Pfalz is het hart van de Duitse chemische industrie met reuzen als BASF en BioNtech.

In Duitsland heerst in de industrie – zowel bij werkgevers als werknemers – grote ontevredenheid over de Green Deal van de EU en over de hoge energieprijzen. Onder bezielende leiding van Ursula von der Leyen en onze eigen Frans Timmermans kwam Europa met een verbod op verbrandingsmotoren. Dat verbod is een existentiële bedreiging voor de Europese auto-industrie. De klanten kopen namelijk veel minder elektrische auto’s dan de Europese bureaucraten in hun overmoed hadden gedacht.

Onlangs wisten Duitsland, Frankrijk en Italië een wijziging in het Europese beleid te bewerkstelligen. Het vasthouden aan stekkerauto’s als de enige juiste weg is iets opgerekt, maar heel veel speelruimte is er niet. De meeste commentatoren vinden deze aanpassing ‘too little en too complicated’.

Wanneer het Europese beleid in deze vorm wordt voortgezet is de Europese auto-industrie ten dode opgeschreven. Dat zou in het geval van Duitsland een economische ramp van apocalyptische omvang zijn.

AfD pleit voor kernenergie

Om het nog erger te maken is de Duitse elektriciteit de duurste van Europa. Merkel en haar opvolger Scholz kozen voor afbouw van kernenergie en een verslaving aan goedkoop Russisch gas. De oorlog in de Oekraïne was een fikse streep door deze rekening. Bovendien kun je met zon en wind geen chemische industrie van het formaat van BASF in de lucht houden. Die energiestroom is te onbetrouwbaar en door alle subsidies peperduur.

Deze problemen bieden de AfD ruim campagnemateriaal. Ze trekken van leer tegen het beleid van de EU. Ze zien de plannen van Von der Leyen en Timmermans als ‘wirtschaftsfeindliche Planwirtschaft’ en maken graag vergelijkingen met de ondergang van de Oost-Duitse planeconomie. Ook keren ze zich tegen de fixatie op hernieuwbare energie. Ze noemen dit ‘Öko-Sozialismus’ en pleiten voor een terugkeer naar kernenergie.

Niet exclusief Oost-Duits

In beide industriële deelstaten, traditioneel bolwerken van de christendemocraten, doet de AfD het goed in peilingen. Ze scoren ruim 20 procent en de tendens is stijgend. Overigens bewijst dit duidelijk dat de AfD zeker geen exclusief Oost-Duits fenomeen is. Beide deelstaten zijn uiterst welvarend en weltoffen, maar de onvrede met de gevestigde partijen en het Europese beleid is ook hier groot.

In 2026 zijn er in Beieren, Hessen en Nedersaksen ook nog gemeenteraadsverkiezingen. De problemen in grote steden zoals München, Frankfurt en Hannover zijn natuurlijk ook een dankbaar thema voor de AfD. Zelfs kanselier Merz legde openlijk een direct verband tussen migratie en de verloedering van het Duitse Stadtbild. Het zijn juist de steden die de dagelijkse lasten van de migratie moeten dragen. Een kans voor open doel voor de AfD.

In september zijn er verkiezingen in de deelstaten Berlijn, Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern. Alle drie liggen ze in de voormalige DDR. Berlijn is de grootste stad van Duitsland, de andere twee deelstaten zijn uitgesproken dunbevolkt en agrarisch georiënteerd.

Net als in Nederland scoren in grote (universiteits)steden linkse en groene partijen heel behoorlijk. Zelfs in Berlijn komt de AfD toch nog op 16 procent, evenveel als de Grünen. Van de historische overmacht van de SPD is nog een schamele 13 procent over.

De twee landelijke deelstaten kampen met vergrijzing, relatief hoge werkloosheid en grote ontevredenheid bij de bevolking. Kortom: ideaal jachtterrein voor de AfD. In Saksen-Anhalt staat de AfD met 40 procent eenzaam aan kop. De SPD, Grünen en de liberale FDP zouden zomaar onder de kiesdrempel kunnen verdwijnen. Met ietsje meer dan 40 procent is het heel goed denkbaar dat de AfD in haar eentje de regering kan vormen. Dat zou trouwens ook kunnen gebeuren in Mecklenburg-Vorpommern waar de AfD nu op 38 procent staat.

Sociaaldemocratische kiezers

In de derde plaats zijn deze deelstaatverkiezingen een hardhandige herinnering aan de consequenties van de populariteit van de AfD voor coalitievorming ná deze verkiezingen. Kunnen er straks in maart en september zonder de AfD nog wel slagvaardige regeringen worden gevormd?

De groei van de AfD is grotendeels te danken aan het overlopen van voormalige sociaaldemocratische kiezers. Net als de Nederlandse PvdA heeft ook de Duitse SPD het contact met de arbeiders verloren. De ooit zo trotse partij van Willy Brandt is gekrompen van ruim 45 procent naar een schamele 16 procent bij de laatste verkiezingen. In actuele peilingen staan de sociaaldemocraten er nog slechter voor. Maar ook de christendemocratische partijen hebben moeten inleveren aan de AfD. Kleinere rechtse partijen zoals de liberale FDP zijn zelfs onder de kiesdrempel van 5 procent verdwenen.

Brandmauer maakt SPD machtig

De gevestigde partijen hebben de afgelopen tien jaar geen antwoord op deze uitdaging weten te vinden. Veel Duitse politici dromen van een verbod van de AfD. Maar een partij verbieden die een kwart van de kiezers achter zich heeft, zal onvermijdelijk tot grote maatschappelijke onrust leiden. Bovendien is de juridische basis voor een verbod zwak. De Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, kwam niet verder dan een dikke map met honderden – veelal smakeloze – citaten. Maar de dienst heeft geen enkel bewijs voor een ‘actieve en planmatige ondermijning’ van de democratie.

Voor de CDU/CSU pakt de Brandmauer heel ongunstig uit want daarmee zijn ze in principe tot het einde der dagen veroordeeld tot een coalitie over links. Niet alleen op nationaal niveau, maar ook in de deelstaten. Dat betekent dat de macht van coalitiepartner SPD veel groter is dan hun geringe aantal stemmen. Sterker nog: in veel gevallen lijkt het wel of de partij die in 2025 werd afgestraft de toon aangeeft in de coalitie.

Baron von Münchhausen

Veel kiezers zien daarom weinig verbetering ten opzichte van de vorige rood-groene regering. Tegelijkertijd blijkt uit enquêtes dat de kiezers wél een nieuw beleid willen. Vooral op het gebied van de migratie. Meer dan driekwart van de bevolking wil een op alle fronten strengere migratiepolitiek. Merz had dat beloofd, maar heeft nog weinig concreet resultaat kunnen boeken.

Nu al staat vast dat het Superwahljahr grote winsten zal brengen voor de AfD. Wil de Duitse democratie overleven dan zal de politiek zich als een Baron von Münchhausen zelf uit het moeras moeten trekken. Daarvoor zijn er eigenlijk nog maar twee opties.

Inkeer SPD

De eerste optie is dat de SPD tot inkeer komt en het woke, kosmopolitische verhaal loslaat en terugkeert naar haar wortels: het verdedigen van de belangen van de arbeiders en daarmee van de Duitse industrie. Dat zou een 180 graden koerswijziging op het gebied van belastingen, klimaat en migratie moeten inhouden. Ondanks de oproepen van partijprominenten om tot inkeer te komen, lijkt dit scenario niet heel waarschijnlijk.

De tweede optie is het slechten van de Brandmauer. De christendemocraten hebben een serieus dilemma. Door deze Brandmauer moeten ze coalities vormen over links. Samenwerken met de SPD zou wel eens te weinig zetels op kunnen leveren voor een meerderheid en dan zou er zelfs moeten worden geregeerd met de warhoofden van Die Linke en BSW. In theorie hebben ze ook een Brandmauer met de extreemlinkse partijen, maar die brokkelt in het licht van de opiniepeilingen nu al af. Die linkse koers zou de laatste CDU/CSU kiezers wegjagen naar de AfD en op termijn leiden tot de electorale ondergang van de christendemocraten.

Samenwerken

De enig andere optie voor de christendemocraten is samenwerking met de AfD. Zeker op lokaal en regionaal niveau zou daar een begin mee kunnen worden gemaakt. Vast staat dat grote delen van de AfD niet voor eeuwig aan de zijlijn willen staan en graag compromissen zouden willen sluiten om te kunnen besturen. Natuurlijk zullen dan de morele verontwaardiging en krokodillentranen bij links niet van de lucht zijn, maar het alternatief is politieke zelfmoord. Niet alleen van de christendemocraten, maar vermoedelijk ook van de Duitse democratie.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De Duitse christendemocraten staan voor de keuze: samenwerken met de AfD of politieke zelfmoord verscheen eerst op Wynia's Week.