‘Wederopbouwmissie,’ was de politieke kwalificatie van de militaire inzet in Afghanistan tussen 2006 en 2014. Bijna 30.000 Nederlandse militairen dienden in dat land. Het oogmerk was ‘3D’: defensie, development (ontwikkeling) en diplomatie. Soldaten sloegen waterputten en legden asfaltwegen aan. Ze beveiligden vergaderingen van dorpsoudsten en droegen eraan bij dat meer kinderen naar school gingen.

Maar ‘wederopbouwmissie’ was ook een politieke kreet van centrumrechtse kabinetten om steun te krijgen van de linkse oppositie. Het was een eufemisme, want uiteindelijk bleek ook in de Afghaanse provincie Uruzgan wat een kerntaak is van soldaten: dodelijk geweld toepassen. Naast alle goede ‘cimic’-werken (civiele – militaire samenwerking) komt het werk van een militair uiteindelijk neer op zo nodig schieten.

Vastigheid en zelfvertrouwen

Over het doden van je vijand wordt in Nederland meestal besmuikt gesproken. Zelfs in het leger worden eufemismen gebruikt als ‘buiten gevecht stellen’ of ‘neutraliseren’. Maar kapitein Jozef Gepken (43) van het 11 Infanteriebataljon Garderegiment Grenadiers en Jagers (onderdeel van de Luchtmobiele Brigade) is er eerlijk over. Hij diende als soldaat in Uruzgan en heeft een aantal vuurgevechten beleefd, waarbij hij meemaakte dat collega’s sneuvelden of zwaargewond raakten, en waarbij hij Talibanstrijders heeft gedood. Veel van zijn collega’s maakten dat ook mee, maar waarschijnlijk kan niemand de gevechtservaringen zo treffend verwoorden als Jozef Gepken.

‘Een vuurgevecht is een minder grote psychologische schok dan je zou denken,’ begint Gepken. ‘Je hebt oorlogsfilms gezien en daardoor komen veel gebeurtenissen je min of meer bekend voor. Natuurlijk moet je nu – anders dan in de bioscoop – voor je leven vrezen, maar het is eigenlijk net als de eerste keer seks. Ineens is het voorbij en denk je: was dit het nou?

‘Je bent er natuurlijk op voorbereid tijdens allerlei oefeningen en het zogenoemde opwerkingstraject voorgaande aan de militaire missie. Oorlog is chaos, maar tijdens zo’n vuurgevecht ga je behoorlijk gestructureerd te werk. Niet als een vechtmachine, zo bedoel ik het niet. Je hebt je drills, waardoor je bijvoorbeeld het aantal geloste schoten blijft tellen, zodat je weet wanneer je je magazijn moet wisselen. Dat wisselen doe je ook vanuit een automatisme, zonder er veel over na te denken. De getrainde routine geeft vastigheid en zelfvertrouwen. Daardoor valt die chaos van het gevecht wel mee, eigenlijk. Over het beschieten van je tegenstanders, het aangaan van een vuurcontact, denk je wel degelijk na. Je probeert het gevecht zo veilig mogelijk te voeren. Eerst denken, dan pas doen. Behalve als er ineens op je wordt geschoten, dan vuur je meteen terug.’

Gepken diende van juli tot december 2007 als soldaat in Uruzgan. Enkele van zijn maten kwamen om bij – wat militairen eufemistisch noemen – TIC’s. Die afkorting staat voor Troops In Contact en het betekent een direct vuurgevecht. Hij herinnert zich de eerste TIC nog precies. Het was op 20 september 2007.

‘We waren in een hinderlaag van de Taliban gelopen. Er ontstond een vuurgevecht. Op een zeker moment moest ik een betere vuurpositie innemen en daarvoor moest ik met wapen en volle bepakking een veld oversteken. Terwijl ik over dat veld rende, werd op mij geschoten. Ik hoorde kogels uit een AK-47 Kalasjnikov langs mijn oren fluiten. Kogels uit een AK-47 hebben een typisch geluid. Een heel hoge toon. Het geluid van een zweepslag. Ik heb filosofie, psychologie en rechten gestudeerd (niet afgemaakt) en in mijn jonge jaren speelde ik in bandjes. Het van jongs af aan bespelen van een muziekinstrument legt verbindingen in je hersenen. Misschien dat ik daardoor meer geprikkeld raak door bepaalde geluiden dan door beelden of geuren. Op het laatst in Afghanistan kon ik aan het geluid horen of een mortier van 107 mm, van 81/82 mm of van een kleiner kaliber op ons werd afgevuurd.

‘Dat geluid van die AK-74 hield me bezig, terwijl ik over dat veld rende. Ik was op die hoge tonen van de Kalasjnikov-kogels aan het reflecteren. Misschien dat ik daardoor geen angst voelde, althans niet meteen. Vele jaren later, toen ik al lang terug was uit Afghanistan en met mijn vrienden vakantie vierde in Tsjechië, gingen we naar een schietbaan. Bij aankomst verstijfde ik. Mijn nekharen gingen recht overeind staan. Dit was niet prettig. Ik hoorde geweerschoten. Onmiskenbaar werd op die baan met AK-47’s geschoten.’

Onbewust overlevingsinstinct

Tijdens het vuurgevecht lig je onder dekking. Je hoort dat her en der kogels inslaan, ook tegen het muurtje waarachter je dekking hebt gezocht. Of je zit in een pantserwagen en je hoort dat kogels inslaan op de carrosserie. Je instinct zegt dat je je schuil moet zien te houden, maar dan zal de vijand een granaat op je afvuren en je overrompelen. Dus moet je uit je dekking komen en terugvuren op de vijand. Je moet het gevecht winnen.

Gepken: ‘Het gevoel dat je dan hebt, is ongeveer hetzelfde als ik nu tegen jou, hier in dit café, zou zeggen dat je je ogen dicht moet doen en dat ik jou dan binnen dertig seconden wel of niet een zware stomp in je gezicht zou geven. Jij wacht in het isolement van je gesloten ogen op die vuistslag of op géén vuistslag. Dat is ongeveer wat je moet trotseren. Natuurlijk word je als militair geselecteerd op een bepaald psychologisch profiel: moed en gevechtsbereidheid. Je wordt er ook op getraind. Er is een oefening waarbij je geboeid en geblinddoekt in het zwembad moet springen. Dat traint je om vertrouwen te hebben dat je het gevecht overleeft. Je vertrouwt ook op je maten, want je weet dat je er niet alleen voorstaat. Er zijn momenten dat de angst aan je voorbijgaat. Toen ik achter dat muurtje lag, dacht ik opeens: “Is er nu wel een God?” Nee, ik kom uit een rooms-katholiek gezin, maar ik ben sinds dat vuurgevecht niet gaan geloven. Ik ben ook niet gaan roken, zoals sommigen.’

Tijdens het vuurgevecht was Gepken van alles tegelijk: bang, verdrietig, boos. ‘Er gaat van alles door je heen. Er is ook een onbewust overlevingsinstinct. We slaakten geen rauwe kreten, zoals in de oorlogsfilms. Op een bepaalde manier is het vuurgevecht heel erg Zen. Je bent je buitengewoon bewust van alles om je heen, extreem bewust van het hier en nu. Je ruikt de munitiedampen, het zweet van je maten, de geur van het zand. Je zintuigen raken zó geprikkeld dat het lijkt of ze automatisch van stand 6 op stand 11 werden gezet. Het besef van gevaar komt achteraf.’

Bij het vuurgevecht op 20 september 2007 sneuvelde zijn kameraad Tim Hoogland, een jongen van 20 jaar, net als Gepken afkomstig uit een dorp in Noord-Oost-Nederland. ‘We wisten dat hij was afgevoerd, maar wisten niet hoe het met hem was. We hoorden pas later dat hij direct dodelijk was getroffen. We waren niet eens zo ver van ons kamp in Deh Rawod, Uruzgan. Drie maanden tevoren was de slag om de Choravallei, waarbij de Nederlanders een grote hoeveelheid Taliban-strijders verdreven. Die trokken rond en verplaatsten zich begin september naar de omgeving van Deh Rawod. Wij arriveerden al een paar maanden daar en waren gewend aan een normaal straatbeeld. Opeens zagen we geen vrouwen en kinderen meer in het stadje. De straten waren goeddeels verlaten. Je zag alleen nog military aged men. Het was de beklemmende sfeer van een spookstad in een western. We hebben er een uitdrukking voor: “Het spek begint te stinken.” Tijdens een patrouille hielden we een busje staande, waarin acht mannen zaten. Overduidelijk waren het Talibanstrijders, maar ze waren niet bewapend en op grond van onze geweldsinstructie moesten we hen laten gaan. Dat was het moment dat we het dichtst bij de vijand kwamen. Ook wel een beetje soldatenromantiek: we wisten van elkaar dat we elkaar nog eens zouden treffen, waarschijnlijk op het slagveld. Een paar dagen later was het inderdaad zover.’

Er is geen plaats voor mededogen met je tegenstander. Gepken: ‘Tot op zekere hoogte is het functioneel om je tegenstander te de-humaniseren. Het militaire taalgebruik kent daarvoor eufemismen. TIC is een vuurgevecht. Neutraliseren betekent uitschakelen. OPFOR staat voor opposition forces en dat is je vijand. Dit hoort bij de professionalisering van het geweldsgebruik. In je taal neem je afstand tot degene die je moet bestrijden. Maar schelden werd niet getolereerd. Als leden van je peloton beginnen over ‘kut-Afghanen’ ontstaat verloedering en normvervaging. Dat kan ontaarden in geweld tegen onschuldige burgers. Woorden als “haatbaarden” en “jurken” waren taboe, want ook daarmee ben je verkeerd bezig.’

Morele zuiverheid

Morele zuiverheid is geboden, want alleen dan is het doden van je tegenstander te billijken. Gepken: ‘Tijdens diverse vuurgevechten heb ik op tegenstanders geschoten en ik weet vrijwel zeker dat ik sommigen heb gedood. Mijn rechtvaardigheid daarvoor is tweeledig. Ik geloofde in onze missie. Het besluit tot uitzending naar Uruzgan werd genomen door de Tweede Kamer der Staten-Generaal, die door de Nederlandse bevolking was gekozen. Als militair ben ik het instrument van de wil van het Nederlandse volk. Ik stond er ook zelf achter. Ik sta er nog steeds achter. Dat is mijn tweede rechtvaardiging. Wij gingen naar Uruzgan om daar het terrorisme te bestrijden en de zwakkeren te beschermen. Ik was bereid daarvoor mijn leven te geven. Ik zie mezelf graag als idealist. Zie wat er nu gebeurt in Afghanistan en je gelooft echt weer in onze missie.’

Tijdens een vuurgevecht zoek je niet naar ideologie. Dan is het puur overleven. ‘Is onze westerse filosofie beter dan die van de Taliban? Misschien, maar tijdens zo’n vuurgevecht is dat niet relevant. Dan strijd je niet voor dat soort dingen, je strijdt niet eens voor jezelf. Je doet het alleen voor de man die naast jou achter dat muurtje ligt. Lijfsbehoud voor je maten en dan pas voor jezelf. In die volgorde. Achteraf denk ik: die mannen die ik gedood heb, zijn ook ooit een jongetje van zes jaar geweest, dat graag met een bal speelde of eens lief werd geknuffeld. Maar ja, ze hadden de pech ons peloton te treffen en toen kwam het tot dat vuurgevecht. Tijdens het schieten, zie je hen niet als voormalige jongetjes van zes. Pas nu ik er bijna twintig jaar na dato aan terugdenk, realiseer ik me dat ze ooit ook kinderen waren. Van alles wat er gebeurde en wat ik toen deed, is dat het moeilijkste om te verwerken.’

Met wie moest hij, terug in Nederland, delen wat hem was overkomen? ‘Ik had bij thuiskomst moeite aan mijn ouders te vertellen dat ik mensen had gedood. Ik kom uit Barger-Compascuum, een dorp in Drenthe. Op een dag vertelde ik het thuis aan mijn vader. Die reageerde heel nuchter: “Je moest doen wat je deed.” Later droomde ik een keer dat ik samen met mijn vader op het dak van de garage bij ons thuis een vuurpositie hadden ingenomen en dat Talibanstrijders op ons afstormden. Wij lagen achter zandzakken op het dak van de schuur en openden het vuur. Ik vertelde hem over die nachtmerrie. Ook toen reageerde hij zonder afkeuring, zonder waardeoordelen, begripvol. Hij vroeg uit welke richting die Taliban kwamen. Dat was ongekleurde belangstelling en daaruit sprak warmte. Mijn vaders nuchterheid heeft mij geholpen.’

Soldaten houden het nu eenmaal graag feitelijk. Geen paniek of emotionele uitbarstingen. Nuchter kijken uit welke richting de vijand op je afkomt: uit het dorp of vanaf de hei. Alleen dat helpt je te begrijpen wat er is voorgevallen.

Gepken: ‘Onder soldaten is zwarte humor een methode om met stressvolle herinneringen om te gaan. Op het kamp in Uruzgan hadden wij in de verblijfsruimte van ons peloton een whiteboard waarop we met vilstift noteerden hoe vaak we direct beschoten werden, hoe vaak we indirect vuur meemaakten en hoe vaak we bermbommen hadden aangetroffen. Die laatste categorie hadden we onderverdeeld in: a) opgespoord en b) overheen gereden en geëxplodeerd. Onze oorlogsinspanning als een morbide scorebord. Uit de psychologie weet ik dat het een strategie is om je herinneringen te verwerken.’

Onderzoek naar leiderschap

Na het half jaar in Uruzgan verliet Gepken in het leger om er na drie jaar weer in terug te keren. In 2016 ging hij de Militaire School (onderofficiersopleiding) en in 2019 naar de Koninklijke Militaire Academie (officiersopleiding). Hij doorliep de rangen en is nu kapitein.

‘Na terugkeer uit Afghanistan, werd ik benaderd door de Nijmeegse antropoloog professor Tine Molendijk die onderzoek deed naar leiderschap in gevechtssituaties. Zij vroeg mij ook over mijn ervaringen te vertellen aan haar studenten van de NLDA, de Nederlandse Defensie Academie. Ik geef nu gastcolleges over leiderschap en ethiek.’

Hoe reageren de Cadetten op zijn verhaal? ‘Elke klas is natuurlijk een tikkeltje anders. In het begin sta ik als kapitein met rode baret en parachutisteninsigne tegenover ze. Ik ben nogal groot van gestalte en ik snap dat ik behoorlijk intimiderend kan zijn. Maar ik ben benaderbaar, warm en durf me kwetsbaar op te stellen. Ik vind dat je als commandant dat ook moet doen, jezelf kwetsbaar tonen. Als dat duidelijk wordt bij de leerlingen, beginnen ze open vragen te stellen, ze worden directer, persoonlijker. Dan geven ze zichzelf ook bloot. Ze stellen de vragen over geweldsgebruik die ze ook aan zichzelf stellen. Dat is de betekenis van die gastcolleges.’

Eerst nadenken, dan pas doen. Gepken, commandant van een compagnie (circa honderd militairen), is overtuigd van de ‘opdracht gerichte commandovoering’: militairen moeten vooraf nadenken over hun tactieken en desnoods hun commandant weerspreken. ‘We gaan de strijd aan als een groep militairen die wil nadenken over geweldsgebruik. Voorafgaand aan een opdracht stelt iedereen talloze vragen aan de commandant. Dit staat volledig haaks op het idee van militairen die als een vechtmachine alleen maar uitvoeren wat van hogerhand wordt bevolen. Nee, we willen het zo goed mogelijk doen en daarom stellen we eerst alle mogelijke vragen aan de commandant. De compagnie, het peloton, de groep bestaat uit nadenkende gasten, die kritische vragen stellen, zo lang als daar nog tijd voor is. Dat is wat ik wil uitdragen.’

Maakt het een verschil of hij in een toekomstige oorlog tegenover een andere soort vijand zal staan? Zijn de Russen in moreel opzicht een andere tegenstander dan de Taliban?

‘Nee, dat maakt geen verschil. Dat ligt besloten in mijn opmerking dat wij als militairen het instrument zijn van de Nederlandse Staat. Waar wij nodig zijn, daar gaan wij.’

Eerbetoon

‘In Nederland hebben we gewoon slimme soldaten, die ergens voor staan. Ze zijn overtuigd van hun missie. Je hoort wel eens over “sneuvelbereidheid” en “je kiest er toch voor om te sterven”. Maar dat is onzin. Je kiest daar niet voor. Je kiest ervoor je land te dienen, om iets te doen wat een mensenleven waard is. Dat is geen sneuvelbereidheid, maar gevechtsbereidheid.’

‘Pas na het vuurgevecht op 20 september 2007 hoorden we dat Tim Hoogland was gesneuveld. Moeilijk te accepteren dat een van ons was omgekomen. Hij werd nog naar de eerstehulppost overgebracht, maar hij was al overleden. We zouden hem nooit meer levend terugzien. Hij was een van de mitrailleurschutters in ons peloton. Weet je wat ik mooi vind aan het leger? Tim werd de eerstehulppost binnengebracht met zijn wapen nog bij zich en na zijn overlijden heeft iemand van het hospitaal dat wapen heel zorgvuldig gereinigd om het op een gepaste manier aan ons terug te kunnen geven. Een paar dagen later werd Tims Minimi-mitrailleur bij ons terugbezorgd. Het schoonmaken van een bebloede mitrailleur is geen fijn klusje. Elk onderdeeltje moet eruit worden gehaald en afzonderlijk worden schoongemaakt. Heel confronterend, omdat je weet dat de soldaat is omgekomen. Maar iemand van het hospitaal heeft die klus op zich genomen. Hij of zij wist hoe dat precies moest en wilde ons er niet mee belasten. We kregen het wapen in de oorspronkelijke staat terug. Het was als een eerbetoon aan Tim. Dat voelde goed.’

Terug naar Uruzgan

Een paar maanden geleden is Jozef Gepken voor het eerst vader geworden. Kijkt hij nu anders terug op zijn periode in de oorlogszone?

‘Er komt een dag dat ik mijn zoontje over dat vuurgevecht moet vertellen. Het is een dilemma. Moet je wel of niet vertellen dat je mensen hebt gedood? Als ik het vertel, hoop ik dat hij met dezelfde nuchterheid zal reageren als mijn vader. Dat ook hij zegt dat ik moest doen wat ik deed. Er zijn mensen die mij nu vragen of ik mijn zoon zal tegenhouden als hij ooit in het leger wil gaan. Je eigen kind als soldaat? Volmondig ja. Als ik voor een goede zaak mag strijden, dan mag hij dat ook. Zo werkt het. In mijn gezin en in mijn compagnie. Ik zal nooit iets van mijn kerels in de compagnie vragen wat ik zelf niet ook zou doen. Moeten zij iets doen, dan ik ook.’

‘Afghanistan is nu in handen van de Taliban en je ziet wat er gebeurt. Het is nu onmogelijk om er naartoe te reizen, maar zodra het kan, ga ik nog eens naar Uruzgan om de plek te bezoeken waar ik het gevecht heb gevoerd.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Soldaat Jozef Gepken, luchtmobiele brigade: ‘Russen of Taliban, dat maakt geen verschil. Als ze vuren, dan vuur je terug’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Luitenant-generaal Jan Renger Swillens (58) heeft ook een HEPLA, maar hij heeft een extra exemplaar laten maken. Een soort gedachtensteuntje om onder alle omstandigheden te kunnen beseffen waar het in het leven van een soldaat om gaat. In dat extra val dood plaatje staat een mooie leeuw gegraveerd en daarnaast in hoofdletters de functie: COMMANDANT LANDSTRIJDKRACHTEN. Daaronder staat, ook in blokletters, zijn bericht aan de troepen: ‘WILLEN – SLIMMER – KUNNEN VECHTEN’.

Doener en denker

Swillens heeft met zijn volledig kaalgeschoren hoofd en zijn afgetrainde, sportieve voorkomen een beetje het uiterlijk van een vuurvreter. Hij spreekt in stellige termen. Tegelijk heeft hij een natuurlijke charme en jovialiteit. Hij is een strakke militair en al veertig jaar in het leger, vooral bij de elitetroepen, maar zijn empathische oogopslag heeft hij behouden. Hij is doener en denker. Hij voltooide een academische opleiding arbeids- en organisatiepsychologie.

Swillens had de leiding over de eerste groep commando’s die in 2002 naar Afghanistan gingen. Later was hij in dat land commandant van een ‘battle group’ van de Luchtmobiele Brigade. In Nederland kreeg hij de leiding over het Korps Commandotroepen, de 43 Gemechaniseerde Brigade en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Sinds maart 2024 is hij baas van de landmacht, met ruim 18.000 beroepsmilitairen, 5.000 reservisten en 4.000 burgermedewerkers het grootste onderdeel van de krijgsmacht. ‘Ik had al op allerlei plaatsen gewerkt, maar nog nooit hier op het hoofdkwartier,’ zegt Swillens tijdens een lang gesprek in zijn werkkamer op de Kromhout Kazerne in Utrecht.

In zijn huidige functie heeft hij niet de leiding over de militaire operaties. Dat is aan de Commandant der Strijdkrachten. Swillens en zijn collega’s van de zeestrijdkrachten en de luchtmacht moeten zorgen voor de ‘gereedstelling’. Hun militairen moeten getraind en geoefend zijn, zodat ze snel kunnen worden ingezet waar dat nodig is.

Als baas van de landmacht moet Swillens die voorbereiding in goede banen leiden. Aangezien het om een grote organisatie gaat, is dat een tamelijk abstract proces. En hier herken je de psycholoog Swillens: hij moet zijn mensen motiveren en inspireren. Hij zal het zelf nooit met zoveel woorden zeggen, maar met zijn strakke voorkomen en zijn jovialiteit is hij voor ruim 27.000 landmachters het absolute rolmodel. Hij is populair. Ze willen allemaal zijn kant op.

In gesprek met Swillens krijg je de indruk dat hij enorm zijn best doet om het leiderschap over zijn organisatie concreet te maken. Hij heeft prachtige brochures laten drukken. Hij liet een soort geloofsbelijdenis met de gouden regels ‘Wat is een goede militair?’ inlijsten. Het document hangt in zijn kantoor aan de muur. Hij maakt voortdurend gebruik van de retorische drieslag, omdat hij nu eenmaal weet dat je mensen kunt overtuigen door in drievoud te spreken: ‘Moed, veerkracht, toewijding.’ En er is dat Herkenningsplaatje met zijn Commando Boodschap, ook in drievoud: ‘Willen – slimmer – kunnen vechten.’

Willen

Eerst dat willen. Daar begint het volgens Swillens mee. ‘Toen ik hier in 2024 aantrad, heb ik vooral naar de gebeurtenissen in Oekraïne gekeken. Het intrigeerde mij enorm: hoe konden dit land en volk zoveel weerstand blijven bieden tegen een numeriek veel sterkere tegenstander? Willen is de morele component van de weerbaarheid. Tot de jaren tachtig hadden de landmacht 30.000 beroepsmilitairen en 90.000 dienstplichtigen. Nu hebben we een veel kleiner beroepsleger, maar dat zal de komende jaren sterk groeien en het krijgt een sterke mobilisabele component van reservisten en burgers met specifieke vakkennis.’

Naar het voorbeeld van Oekraïne moet de krijgsmacht volgens Swillens direct samenwerken met de bevolking. Hij geeft het voorbeeld van de duizenden vrouwen die in allerlei werkplaatsen in Oekraïne drones in elkaar knutselen. Een leger dat wil vechten moet zich gedragen weten door de hele samenleving. ‘En vergeet niet dat er ook nog 60.000 Oekraïense vrouwen aan het front in de loopgraven liggen.’

‘Onze missie is Nederland beschermen, desnoods met geweld,’ zegt hij. ‘Tien jaar geleden had ik dat niet eens op deze manier durven uitspreken, want dat zou te oorlogszuchtig hebben geklonken. Maar inmiddels is de wereld natuurlijk wel veranderd.’ Swillens’ gevleugelde gezegde luidt: Armies win battles, nations win wars. Een leger kan een slag winnen, maar geen oorlog. Daarvoor heb je een sterk volk, een weerbare natie nodig.

Dat roept natuurlijk wel de vraag op of Vladimir Poetin niet een beetje gelijk heeft met zijn beweringen dat de softe westerse samenlevingen onvermijdelijk zullen verliezen. Is het lieve Nederland opgewassen tegen – kijk wat ze op allerlei plaatsen in Oekraïne hebben aangericht – de wreedheid van het Russische leger?

Swillens antwoordt met een citaat van de Amerikaanse oud-generaal der mariniers, James Mattis, tevens kortstondig minister van Defensie in de eerste presidentstermijn van Donald Trump. Die heeft ooit snedig opgemerkt: ‘De belangrijkste afstand op het slagveld is de 25 centimeter tussen jouw oren.’ Daar valt geen speld tussen te krijgen, zeker niet voor een arbeids- en organisatiepsycholoog.

‘Het militaire leiderschap is de belangrijkste knop waaraan ik kan draaien,’ zegt Swillens. Officieren, onderofficieren, soldaten, ze moeten een collectief vormen dat zich vindt in een taaie bereidheid om onrecht te verslaan zonder de ethische hoogvlakte – militairen spreken altijd over ‘the moral high ground’ – te verlaten.

‘We wilden in de westerse wereld lange tijd graag geloven dat we het conflict op afstand konden uitvechten. Met technologische middelen en zonder slachtoffers aan eigen zijde. De oorlog in Oekraïne laat zien hoe dichtbij een oorlog komt. De kern van de oorlog is een botsing van wilskracht op wilskracht.’

Geen illusies

De militaire doctrine zegt dat je zó sterk moet zijn dat de tegenstander het niet in zijn hoofd haalt om je aan te vallen. Als hij dan toch aanvalt, moet je hem zoveel schade toebrengen dat zijn wil om te blijven vechten wordt gebroken. In Rusland telt een mensenleven minder dan in West-Europa. Wie houdt de oorlog dan het langste vol?

Hij heeft hierover weleens gesproken met de chef van de Oekraïense landmacht. Die zei dat Swillens zich geen illusies moest maken. In Oekraïne zijn inmiddels ruim een miljoen Russen gesneuveld of zwaargewond uitgeschakeld en nog altijd geeft Moskou niet op. ‘Mijn Oekraïense counterpart zei dat zijn leger moest zorgen dat er elke maand meer Russen worden gedood dan Moskou aan nieuwe soldaten kan mobiliseren.’

De uitputtingsoorlog als koele rekensom van het uitsterven. Dat idee is hier nogal onwerkelijk. Onlangs kwam het bericht dat Defensie treinwagons bestelt om massa’s zwaargewonden te kunnen repatriëren. Sommige burgers schrokken hiervan, veel anderen haalden de schouders op. Zulk grootschalig leed, dat wil er bij de doorsnee Nederlander niet in.

Swillens: ‘Het is heel moeilijk die vertaling te maken, want in Nederland leeft niet het gevoel dat er een echte dreiging is. We moeten het er wel over hebben. We moeten ons fysiek en mentaal voorbereiden op wat kan komen.

‘Toen we naar Afghanistan gingen, was het uitgangspunt dat een gewonde militair daar op dezelfde medische zorg mocht rekenen als in Nederland. Binnen een uur moest de militair op een operatietafel liggen en meestal lukte dat ook. Aan het front in Oekraïne blijkt dit onmogelijk. Je bent als militaire eenheid op jezelf aangewezen en je moet zwaargewonden 24 uur of 48 uur op een basale manier in leven zien te houden. In oefeningen draaien wij nu scenario’s waarin 200 zwaargewonden vallen. Dan moeten de artsen triage toepassen.’

Dit betekent dat zij sommige gewonden niet behandelen, omdat hun overlevingskans te klein is of omdat ze het toch wel overleven. De beperkte operatiecapaciteit is voor de zwaargewonden die het anders net niet redden. Tijdens zo’n oefening dringt de rauwheid van de oorlog tot iedereen door. ‘Het heeft impact,’ zegt de generaal.

Kijk diep in je hart

Als bataljonscommandant van een eenheid die naar Afghanistan werd gezonden, sprak hij – destijds in de rang van luitenant-kolonel – zijn mensen toe. ‘Achthonderd militairen in de zaal. Statistisch gezien zouden tien tot vijftien van hen (zwaar)gewond terugkeren en zouden twee of drie van hen sneuvelen. Iedereen in die zaal denkt: dat kan allemaal wel zo zijn, maar ík ben het niet. Dat is het mechanisme waarmee je met zo’n risico omspringt.’

‘Het vreemde van ons beroep is dat je je op iets moet voorbereiden dat we hopelijk nooit echt zullen ervaren. De kans dat je oorlog gaat meemaken, is erg klein. Maar als het gebeurt, weet je niet hoe het zal zijn.’ De een vecht, de ander vlucht, een derde bevriest.

Swillens: ‘Kijk je heel diep in je hart, dan weet je hoe jij zult reageren. Na het sneuvelen van een kameraad heb ik mensen zien handelen, van wie ik niet had verwacht dat ze zich zo moedig zouden gedragen. In zulke omstandigheden weet je: ik ben ervoor getraind en ik moet nu handelen. Je vecht voor de man of vrouw links en rechts naast je. Valt er een gewonde, dan haal je hem of haar uit de vuurlinie, omdat er een stemmetje in je klinkt dat zegt dat je levenslang spijt zult hebben als je niet optreedt. Daarom kregen ook zoveel Afghanistan-militairen een dapperheidsonderscheiding.’

Hij denkt lang na over de vraag of Nederland ook gedetineerden in ruil voor strafvermindering in het leger zou moeten opnemen. Rusland doet dat op grote schaal. In de Tweede Wereldoorlog deed Canada het ook en voor een deel heeft Nederland zijn vrijheid te danken aan de ex-gedetineerden uit dat land. Als er duizend gedrogeerde Russen met mitrailleurs op je afstormen, lig je in zo’n loopgraaf misschien het liefst naast een straatschoffie die weet wat vechten is.

Swillens spreekt zich hierover niet uit, maar vindt het wel een thema. Hij vindt dat het leger ‘sommige mensen een tweede kans kan bieden’. Eerder op de dag had hij een lunch met alle secretaresses op het hoofdkwartier. ‘Die secretaresses zijn enorm belangrijk. Ze houden alle generaals en kolonels aan het werk. Ze weten ontzettend veel. Ze zijn bepalend voor de sfeer op de werkvloer. Ik wilde graag met iedereen kennismaken en van gedachten wisselen.’

Tijdens de lunch kwam een van de secretaresses met het verhaal over haar zoon die nogal een wilde puberteit achter de rug had. Uiteindelijk werd hij soldaat bij het 17e Bataljon Pantserinfanterie. Dat veranderde hem compleet. Het leger disciplineert, wil Swillens maar zeggen. En je hebt natuurlijk geen bangeriken nodig. ‘Moed, veerkracht en toewijding. Een goede soldaat is fysiek fit, heeft zijn uitrusting voor elkaar, beheerst zijn vak, begrijpt zijn rol in het grotere geheel, geeft niet op als het niet lukt, want dan probeert hij het op een andere manier, en hij zorgt goed voor zijn maten. Maar garanties dat iemand ook effectief is in de strijd, heb je niet.’

Slimmer

Je moet natuurlijk goed getraind en geoefend zijn. ‘Skills and drills,’ zeggen de militairen. Maar dat klinkt te mechanisch, als een Pavlov-reactie. Terwijl de moderne oorlog onvoorspelbaar is en dus creativiteit vergt. Dat bedoelt Swillens met het tweede deel van zijn commandoboodschap: slimmer.

‘Bij elke inzet weet je dat het altijd anders loopt dan gedacht. Je moet improviseren. We hebben dus leiderschap nodig dat zich comfortabel voelt bij onvoorspelbaarheid. Je moet je razendsnel aanpassen en dat moet je continu blijven doen. Slimmer vechten dan je tegenstander, dat moet je tweede natuur zijn.’

Kort na de terroristische aanslagen in Amerika van 11 september 2001 werd Swillens met een Special Forces-eenheid ingezet in Afghanistan. ‘We waren het allereerste clubje dat voet aan de grond zette in Kaboel. Wij hadden nog nooit gehoord van bermbommen. Ik wist wel dat er overal mijnen konden liggen die nog dateerden uit de tijd van de Russische invasie, eind jaren zeventig. De Talibanstrijders begonnen die mijnen te gebruiken als bermbommen. Toen kwamen wij met metaaldetectoren en spoorden de explosieven op. Zij reageerden en plaatsten voortaan kunststof mijnen die ze met een kabeltje tot ontploffing brachten. Daarop kwamen wij met “flanking teams” (een tactiek om de vijand te omsingelen, E.V.). Vervolgens brachten de Taliban hun bermbommen met een draadloze telefoonverbinding tot ontploffing. Toen maakten wij gebruik van stoorzenders. Wat ik ervan heb geleerd, is dat je altijd het initiatief moet behouden, zodat de tegenpartij moet reageren en achter de feiten aanloopt.’

De geweldsinstructie van de commando’s was streng. Trokken de Nederlandse militairen een vallei binnen, dan zagen ze vaak een mannetje van de Taliban op de uitkijk staan. Meteen moesten ze vrezen voor een hinderlaag. Ze beluisterden stiekem het radioverkeer van de Taliban. Was dat mannetje een spion? Ze losten een waarschuwingsschot, pakweg vijftig meter naast hem. Ze hoorden hem over de Taliban-radio krijsen dat hij onder vuur lag. Zo verkregen de Nederlanders een ‘PID’: positive identification. Ze wisten nu zeker dat de man op de heuvel tot de opstandelingen behoorde. ‘Daar mocht je vuur op afgeven,’ vertelt Swillens.

De volgende stap van de Taliban was dat ze niet langer een volwassen kerel op de uitkijk zetten, maar een jongetje van een jaar of 15, die er in westerse ogen uitzag als een kind van 10 of 12. Dan zwegen de Nederlandse wapens, want je schiet geen kinderen neer. Daartoe ga je je niet verlagen.

‘Ethisch besef is de rode draad,’ zegt Swillens. ‘Je moet continu nadenken. Wat willen we hier bereiken? Dit was de realiteit van de echte wereld. In een split-second flitsten de juridische en ethische regels van de geweldsinstructie door je heen. Wat kon je nu nog doen voor je eigen veiligheid? In Afghanistan hebben we die mindset heel goed geleerd. Al mijn huidige bataljonscommandanten dienden in die jaren als luitenant in Afghanistan of Irak, waar ze de leiding hadden over een peloton. Dat geeft mij vertrouwen.’

Kunnen

Een confrontatie met Rusland zal zich niet alleen op het slagveld afspelen. Door inzet van cyberwapens en het verspreiden van fake-nieuws zal ook het thuisfront de ingrijpende gevolgen van een oorlog ondervinden. De vijand zal de bevolking leed en schade toebrengen om het moreel van de natie te breken.

‘Weerbaarheid van de samenleving, dat vind ik een moeilijke vraag,’ zegt Swillens. ‘Ik denk dat als het er echt op aankomt, dat wij Nederlanders opstaan.’

In Oekraïne hebben burgers een appje op hun telefoon om het leger van informatie te voorzien. Ze geven bij voorbeeld door waar mortiergranaten inslaan, zodat de artillerie beter kan richten en vijandelijke doelen kan uitschakelen. Zou zoiets in Nederland ook kunnen? Civiele technologie inzetten als militaire capaciteit? De vijand kan zijn pantserwagens nog zo goed camoufleren, maar als je het dataverkeer van grote aantallen drones, deurbelcamera’s en dashboardcamera’s op een slimme manier analyseert, weet je precies waar de vijandelijke pantserwagens zich bevinden.

Swillens is vijf jaar baas van de militaire inlichtingendienst geweest, dus je hoeft hem over datagebruik niks uit te leggen. ‘Ja, zo werkt dataverkeer.’ Al is het lastig om hiermee te oefenen. ‘Het is goed dat wij zuinig zijn op onze privacy. In het cyberdomein vechten we met één hand op de rug gebonden. Als directeur van de MIVD heb ik meegemaakt dat we soms met twee handen op de rug gebonden waren. Daarom kwam er ook een wetswijziging. We moesten in het digitale domein de Russen en de Chinezen kunnen volgen. Dus daar veranderden dingen, al liet de wetswijziging jaren op zich wachten en in de tussentijd gingen de ontwikkelingen door. Maar als het echt mis zou gaan en de staat van oorlog wordt afgekondigd, gelden andere juridische regimes.’

‘We proberen moderne devices militair toe te passen. Met goede hackposities kun je een informatiepositie opbouwen. Als je nu in Kiev komt, staat de hele samenleving ten dienste van de mannen en vrouwen in de loopgraven. Ik zou niet weten waarom dat in Nederland niet ook gebeurt, indien we fundamenteel, existentieel bedreigd worden.’

Gewend aan luxe

Nederlanders zijn gewend aan luxe, waardoor ze eerder in paniek raken en daardoor individueel gaan handen in plaats van collectief. ‘Tijdens de corona-epidemie ontstond een run op toiletpapier,’ zegt Swillens. Als zoiets gebeurt, heeft de vijand waar hij je hebben wil: in de chaos.

‘Daarom is de folder van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid zo belangrijk. Het werd nogal gebagatelliseerd, maar het is echt van belang dat mensen zichzelf en hun buren in een crisis kunnen helpen. Dat is de kern van de oproep. Zorg dat je jezelf kunt redden, want de overheid heeft nu 24 uur of 48 uur nodig om de zaken te reorganiseren.’

Is er niet veel meer mogelijk dan alleen defensief handelen? In Oekraïne spelen burgers een actieve rol in de oorlog. ‘In Litouwen zie je dat ook. Als er fakenieuws wordt gelanceerd, gaan journalisten dat met de snelheid van het licht weerspreken. Dat wordt niet eens door de overheid gedaan.’

Swillens krijgt nu bijval vanuit het bedrijfsleven. ‘Misschien komt dat ook, omdat er nu geld te verdienen is. Maar er melden zich hier talloze bedrijven met: “Zeg maar wat wij kunnen doen. Welke bijdrage moeten wij leveren?” Dus ik heb niet het gevoel dat wij er alleen voorstaan.’

Oude wapensystemen worden gemoderniseerd, nieuwe wapensystemen worden aangeschaft en de datastromen verbinden alles met elkaar. ‘Het grotere plaatje is dat we technologie nodig hebben om data op te zuigen. Het kunnen data zijn uit de ruimte, zoals satellietbeelden. Het kunnen data zijn, verkregen uit het onderscheppen van radioberichten. Data van dronesbeelden, van akoestische sensoren of gewoon de menselijke waarnemingen die via een appje bij ons komen. Er komen allerlei data bij ons binnen, die we via Satcom, Starlink of landlijnen verplaatsen. We slaan alle data op en vervolgens passen we datascience en Artificial Intelligence toe. We kijken wat we tot militair doel kunnen maken en wat onze besluitvorming kan ondersteunen. Als we dat sneller kunnen dan onze vijand, kunnen we raketten afschieten, drones lanceren, gericht vuur uitbrengen. Dat is er nu aan de gang: dataverwerving, dataopslag, databewerking, met behulp van datastromen militaire effecten creëren.’

Hij vergelijkt het met het interbellum, het tijdvak tussen 1918 en 1939. ‘Toen zag je dat de Duitsers de lessen van de Eerste Wereldoorlog beter leerden dan de Britten en de Fransen. Ze ontwikkelden de tank, de mitrailleur en de langeafstandsverbindingen. Ze bouwden een capaciteit voor Blitzkrieg. De aanvaller, niet de verdediger, was in het voordeel. Dat was de Duitse technologie en leiderschapsstijl. Het was opdrachtgerichte commandovoering.’ Het kostte de geallieerden jaren om Nazi-Duitsland te verslaan.

Stijl van leiderschap

‘Daar zit mijn verhaal,’ zegt Swillens. ‘Het gaat om het fysiek kunnen vechten met drones, counterdrones etcetera. Het gaat ook om een stijl van leiderschap die daarbij past. We moeten als landmacht een cultuur ontwikkelen die past bij de snelle technologie. Daarvoor heeft de landmacht de buitenwereld nodig. Ik wil dat mijn mensen begrijpen dat ze soms de beste software engineers van buiten de krijgsmacht moeten inschakelen. Die komen met creativiteit en andere kennis binnen. Dus je zult in de toekomst landmachteenheden zien, waarin veel meer parttime reservisten zitten, omdat zij specialisten AI of databewerking zijn.’

Hij hoopt dat dit tot de rest van het land doordringt. ‘We kunnen allemaal bijdragen, wij boven ik, meer gemeenschapszin. Daar kan de samenleving als geheel ook wat aan hebben. Het lijkt wel een reclamespot, maar ik geloof er echt in. Het leidt in elk geval ook tot weerbaarheid van de samenleving.’

Een laatste vraag: hoe goed kennen wij de Russen? Swillens kijkt secondenlang naar het plafond. ‘Als ik één ding heb geleerd in Afghanistan: eerst begrijpen, voordat je handelt. Je moet snappen hoe je tegenstander denkt. Bij de inlichtingendiensten werken mensen die hun hele leven niks anders hebben gedaan dan zich inleven in de motivatie van Rusland en de manier van denken van Vladimir Poetin. Wat zij mij leerden: het gedachtegoed van het regime gaat veel dieper dan alleen de oorlog in Oekraïne. Leiders als Poetin voelen een diepe weerstand tegen de westerse samenleving. Ze accepteren dat ze daartegen geweld inzetten waarbij miljoenen Russen kunnen sneuvelen. Dat zien we elke dag opnieuw. Het is de reden dat de Oekraïners keihard blijven vechten, want ze weten wat de prijs is als ze zich overgeven. Voor ons is dat de wake-up call. We moeten als collectief zorgen dat de afschrikking functioneert.’

Willen, slimmer, kunnen vechten, het staat er niet voor niks op dat extra val-dood-plaatje.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Legers winnen veldslagen, naties winnen oorlogen.’ Militaire lessen van de Commandant Landstrijdkrachten Jan Renger Swillens verscheen eerst op Wynia's Week.

In 2007 woonden er in Frankrijk zowat 1600 Afghanen, nu zijn dat er al meer dan 100.000. Driekwart van hen vestigden zich pas de afgelopen tien jaar in het land. In een rapport voor het Office Français de l’Immigration et de l’Intégration (OFII) trekt Didier Leschi, de topman van dat Franse migratie-agentschap, stevig aan de alarmbel. Leschi, die met een politiek verleden bij de Franse Parti Socialiste niet meteen van radicaalrechtse sympathieën kan worden beschuldigd, heeft het over ‘een massaal en recent fenomeen, onverwacht in zijn omvang.’

Massale instroom

Bijna 90.000 Afghanen kregen in Frankrijk intussen al een verblijfsvergunning, nog eens 10.000 anderen zitten volop in de procedure en mogen zich normaal dit of volgend jaar in zo’n verblijfsrecht verheugen. Daarmee zijn de Afghanen opgeklommen tot de top 10 van de grootste buitenlandse gemeenschappen in Frankrijk. Hun aantal is intussen dubbel zo groot als dat van de Syriërs, terwijl de historische banden tussen Frankrijk en Syrië veel dieper zijn.

In zijn rapport wijst Leschi er ook op dat de massale instroom van Afghanen zich niet uitsluitend tot Frankrijk beperkt. In Duitsland, dat alleen al vorig jaar 34.000 Afghaanse asielaanvragen registreerde, was die instroom de voorbije jaren zelfs nog een stuk groter. Ook in België staan Afghanen al jarenlang in de top 3 van de nationaliteiten met het hoogste aantal asielaanvragen. Op EU-niveau staan ze nu zelfs al op de tweede plaats. In Nederland woonden er op 1 januari 2024 61.473 mensen met een Afghaanse achtergrond. 

Uit Eurostat-data blijkt dat er in 2023 maar liefst 100.930 Afghanen een asielaanvraag in de Europese Unie indienden. Duitsland, Griekenland en Frankrijk waren daarbij de populairste landen. Over de gehele EU werden gemiddeld 63 procent van die aanvragen ook positief beoordeeld. In Frankrijk lag dat percentage met 70 procent nog een stukje hoger. In België kreeg amper 34 procent van de aanvragen een positief antwoord, al steeg dit percentage de eerste vier maanden van dit jaar tot 41 procent. In Nederland hebben vorig jaar ongeveer 1740 Afghaanse asielzoekers een eerste asielverzoek ingediend.

Volgens Leschi is de populariteit van Frankrijk onder de Afghanen deels te wijten aan ‘gunstige omstandigheden’ — lees: een grote moslimbevolking — in het land. Hij wijst er ook op dat een hoger aantal goedgekeurde asielaanvragen op termijn ook leidt tot extra ‘secundaire bewegingen’: Afghanen die hun asielaanvraag in een ander EU-land geweigerd zien, proberen daarop vaak hun geluk in Frankrijk.

Geen terugkeerakkoord met Taliban-regime

In België dienden vorig jaar 3511 Afghanen een asielverzoek in, een lichte daling tegenover 2023. Daarmee vormden ze, na de Palestijnen en de Syriërs, nog altijd de derde grootste groep asielaanvragers in ons land. Zoals al aangegeven, krijgt ruim 60 procent van de Afghaanse asielzoekers in ons land uiteindelijk het verzoek het land te verlaten, maar dat blijkt – net zoals in de rest van de EU – pure theorie. Eurostat-cijfers geven immers aan dat in 2023 alleen al 23.515 Afghanen te horen kregen dat ze geen asiel kregen in de EU. Daarvan werden er welgeteld 65 ook effectief teruggevlogen naar hun geboorteland. Onder meer omdat geen enkele EU-lidstaat momenteel een terugkeerakkoord heeft met het Taliban-regime.

Wél worden afgewezen Afghaanse asielzoekers vanuit ons land al regelmatig teruggestuurd naar andere EU-lidstaten, omdat ze niet zelden een herhaalde asielaanvraag indienen in België. Vorig jaar gebeurde dat in 159 gevallen gedwongen, zes asielzoekers keerden toen vrijwillig terug naar een ander EU-land. Hoe groot de illegale instroom van Afghanen in ons land vanuit de rest van de EU is, kan uiteraard niet gemeten worden.

Diplomatie en gerichte actie

‘Sinds de machtsovername door de Taliban in 2021 zijn er belangrijke juridische en diplomatieke obstakels ontstaan, die we nu stap voor stap moeten wegwerken’ geeft de Belgische minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA) aan. ‘We onderzoeken verschillende pistes, waaronder samenwerking met andere landen, en nemen deel aan Europese initiatieven zoals de Coalition of the Willing. Dit dossier vergt diplomatie en gerichte actie en daar zetten we achter de schermen ook volop op in.’

Filip Michiels publiceerde dit artikel op 13 juni op Doorbraak.be. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Franse immigratiedienst meldt dat Afghaanse asielzoekers massaal naar Europa komen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik sla me door de symptomen van het verblijf op deze grote hoogte heen en geniet van de omgeving. Overal om me heen zie ik bergketens met eeuwige sneeuw. De regio Nirkh staat bekend om de kersentuinen. Het is niet alleen een visueel feest, alles staat in bloei, maar over de tuinen hangt ook de heerlijke geur van kersenbloesem.

Een oude bekende

Het avontuur begon in Duitsland. Daar sprak ik een oude bekende, Nurallah OmarkHail, een Afghaan die is verhuisd naar het Duitse Hannover. Hij reist heen en weer tussen Nirkh, waar hij grootgrondbezitter is, Duitsland en Kaboel, waar hij een aantal appartementen bezit. We hadden een gesprek over mijn activiteiten om oude verzen uit Afghanistan te zoeken, voor een nieuw boek. Hij vroeg me of ik misschien bij de Taliban zou willen logeren. Dat kon hij namelijk wel voor me regelen. Ik zei natuurlijk geen nee. Een unieke kans om de Taliban te leren kennen.

Mijn oorspronkelijke doel om naar Afghanistan te gaan raakte even op de achtergrond. Mijn nieuwe doel werd bij de Taliban te zijn. Ik wilde deze mannen van dichtbij meemaken. Het verzamelen van relieken en oude verhalen blijft gewoon op mijn verlanglijst staan, een goede reden om nog een keer terug te gaan.

De dagen voor mijn komst in Nirkh heeft het zwaar geregend. De grond is verworden tot zompige, glibberige klei. De lokale bewoners hebben laarzen aan. Maar ik beschik alleen over mijn Thaise ‘Red Apple’-sandalen, ofwel namaak Birkenstock. Het wordt een ramp. De klei vormt mijn voeten om tot zware, kledderige klompen, die bij iedere trage stap een diepe, zuigende zucht maken. Zia, mijn tolk en fixer, moet me ondersteunen. Ik ga nergens heen zonder Zia. Hij wijst me de weg en zorgt ervoor dat ik met iedereen kan communiceren. Bovendien legt hij aan iedereen uit dat ik schrijver ben, een beroep dat hoog in aanzien staat bij de Taliban.

Op de heenreis was Zia erin geslaagd om onze 4-wheel drive jeep door het water te manoeuvreren. Zekerheidshalve, niet wetend of het water verder zou stijgen, had hij het voertuig toch weer naar de andere kant van de stroom gebracht. Gelukkig is er een provisorische brug, bestaande uit wat planken. Onder de planken racet de stroom voorbij, boos grommend, schuimend. Ik sluit de ogen en laat me, stapje voor stapje, leiden door Zia en een vriendelijke dorpsbewoner. Kinderen uit het dorp – alleen jongens – kijken verbaasd toe.

Een nachtgebed

In Nirkh sliep ik in een oud Afghaans huis samen met Zia en vijf leden van de Taliban. Zo hoog in de bergen was het koud. Overdag rond het vriespunt, ’s nachts nog zeker 10 graden kouder. Binnen brandde een vuur en we sliepen gezamenlijk in één ruimte, op matrassen op de grond. Wassen deden we ’s ochtends buiten in de kou.

De eerste nacht kon ik niet slapen vanwege mijn razende hartslag door de hoogte. Ik kwam net uit Kaboel, dat ook hoog ligt, maar wel 2000 meter lager dan Nirkh. Plotseling werd ik opgeschrikt door een geluid. Rond vier uur in de ochtend stonden mijn huisgenoten op voor het nachtgebed. Vier van mijn vijf huisgenoten gingen naar de moskee. De vijfde deed het gebed in gezelschap van Zia en mij in het huis. Het nachtgebed is iets wat speciaal Talibanleden doen. Ze hechten veel waarde aan het verhaal eromheen en proberen zich zoveel mogelijk te houden aan de levenswijze (de Sunnah) van de Profeet Mohammed.

In de Zevende Hemel

De profeet had de gewoonte om iedere nacht tijdens het laatste deel van de nacht op te staan voor een extra gebed, naast de gebruikelijke vijf gebeden. Alle moskeeën in de omgeving van Nirkh doen de oproep tot dat nachtgebed om een uur of drie ’s ochtends.

Het gebed is belangrijk omdat, aldus de profeet, Allah kort na drie uur neerdaalt naar de laagste Hemel, de Zevende Hemel. Vanaf dat punt is hij het dichtst bij zijn gelovigen. Op dat moment vraagt Allah hen: ‘Wie vraagt er vergiffenis, zodat ik kan vergeven?’ En ‘Wie stelt Mij vragen, zodat Ik kan antwoorden?’ En ‘Wie vraagt er iets, zodat Ik kan geven.’

Aïsha, de lievelingsvrouw van de Profeet, heeft lang na diens dood verteld hoe Mohammed zo lang bleef staan tijdens dat nachtgebed dat zijn benen ervan opzwollen en er scheuren in zijn voetzolen kwamen. Ze had hem gevraagd: ‘Oh, Apostel van God, waarom doet u dat nog? God heeft immers bij u al uw zonden vergeven, ook de zonden die u nog in de toekomst mocht begaan.’ Hij antwoordde: ‘Oh Aïsha, vergeet niet dat ik ervan houd een dankbare slaaf van God te zijn!’

Toen Mohammed oud werd, deed hij het nachtgebed zittend, aldus Aïsha. Maar als hij bij dat gebed een voorgeschreven buiging moest maken, stond hij op om alsnog die buiging te maken. Aïshas vertellingen, ook deze over het nachtgebed, hebben onder moslims groot gewicht.

Altijd een kalasjnikov paraat

Het hele dorp bestond uit leden van de Taliban. Er waren geen vrouwen op straat. Die waren wel in het dorp, maar ik zag ze niet. Ze bleven op de compound, waar ze met elkaar woonden. Ook mijn gastheren hadden allemaal een vrouw en kinderen, maar die heb ik niet ontmoet.

Iedereen had altijd een kalasjnikov bij zich. Zelfs de kersenboeren in de regio droegen er een om hun schouder tijdens het bewerken van het land en het oogsten van de kersen.

Onder het voormalige regime van Karzai was Nirkh zwaar aangepakt door de Internationale Alliantie, hetgeen veel lokale bewoners in de armen gedreven heeft van de Taliban. Er is geen enkel bouwwerk dat niet zwaar beschadigd is en onder de kogelgaten zit. Je kon aan de inslag van de kogels zien dat er van dichtbij op mensen was geschoten.

Het geloof zit diep

In die periode bleven de dorpsbewoners ’s nachts vaak niet in hun huizen. Ze plachten in groepjes van hooguit drie personen in de velden en in de kersentuinen te slapen om het risico om geraakt te worden door drones en raketten te minimaliseren. Pas ’s ochtends keerden ze naar hun huizen terug, als de soldaten weer waren vertrokken.

Ik ben vier dagen in Nirkh gebleven, waar ik veel gesprekken heb kunnen voeren met mijn vijf gastheren en veel anderen. Wat me vooral is bijgebleven is hoe diep het geloof zit bij deze mannen. Ze waren er de hele dag mee bezig.

Een vrouw komt maar twee keer buiten

Het geloof is heel fundamentalistisch, maar toch vrij vredelievend. De leiders zijn opgeleid in Pakistan en India. Ze hangen de leer van de soefi aan. Dat is gebaseerd op een verlangen naar vereniging van de ziel met God. Het is een spirituele stroming. Het is een godsdienst niet alleen van het zwaard, maar ook van het hart.

Hoewel de leiders van de Taliban soefi zijn, is het grootste deel van de bevolking Pasjtoen. De Pasjtoen zijn vrij radicaal en hebben hun eigen regels en wetten. Dat is de reden dat vrouwen bijna geen rechten hebben in Afghanistan.

Volgens de Afghaanse Pashtoen komt een vrouw idealiter maar twee keer in haar leven op straat. De eerste keer als ze trouwt, de tweede keer als ze wordt begraven. Hoewel de nieuwe Taliban veel minder extreem is dan de oude, volgt ook deze de wens van de Pashtoen-meerderheid.

De leiders van de Taliban sturen hun eigen dochters in Pakistan of India naar school. Ze moeten er niet aan denken dat hun dochter geen opleiding krijgt. Maar omdat de meerderheid van de bevolking zo extreem is, blijven de regels in stand.

In het dorp heb ik geen vrouwen en meisjes gezien. Door het land heen zie je wel veel vrouwen en meisjes aan het werk. Ze zijn bijvoorbeeld katoen aan het plukken.

Zelfmoordcommando’s

De Taliban zijn niet agressief op internationaal gebied. Hun motivatie is vooral om het soefisme te beschermen binnen hun eigen land. Een van mijn gastheren, Zyed, staat nummer één op een lijst van zelfmoordcommando’s die in actie komen bij een eventuele aanval vanuit het buitenland. Ook zijn vrouw heeft zich hiervoor aangemeld. Als er een vrouw nodig is bij een missie, kan ze worden opgeroepen.

Zij voelen dat allebei als hun rol, vertelt Zyed me, onder een grauw wolkendek, op mijn derde ochtend in Nirkh. Onder het voorgaande regime heeft hij met een revolver vijftien soldaten gedood. Toen ik vroeg hoe dat voelde, antwoorde hij dat het ‘geweldig’ was geweest, want het waren geen mensen maar vijanden van hem en van het geloof. Daarom is hij ook bereid zijn eigen leven te geven ten behoeve van de Taliban. Ook verwacht hij dat hij met een martelaarsdood veel kans heeft op een plekje in het paradijs.

Volgens het oude lokale rechtssysteem, de pashtunwala, zal de vrouw van Zyed, als hij – Zyed – omkomt, automatisch worden toegekend aan zijn broer, zelfs als die nog piepjong is. Het is een gewoonte in Afghanistan die vaak tot veel verdriet lijdt, omdat mannen opeens een vrouw erbij krijgen, die ze niet willen, maar waar ze wel voor moet zorgen.

Irrigatieprojecten

De vijf Taliban waarbij ik logeer bleken allen als technici betrokken bij de aanleg van het Goshtepe Kanaal, een kanaal van 285 kilometer waarmee een kwart van het water van de Amu Darya zal worden afgetapt voor een mega irrigatieproject van 500 duizend hectare. Dat is driemaal het huidige geïrrigeerde areaal van Israël, om maar wat te noemen. Hiermee wordt het steppengebied geschikt gemaakt voor landbouw. Dat heeft zelfs invloed op het klimaat. Een grijs gebied wordt helemaal groen. Daarmee kan straks waanzinnig veel voedsel, voornamelijk groente en fruit, worden verbouwd.

Het project waarmee water van de Amu Darya zal worden afgetapt, is pijnlijk voor de buurlanden Tadjikistan en Turkmenistan aan de andere kant van de rivier en ook voor verder gelegen voormalige Sovjetrepublieken. Zij gebruiken het water voor katoenteelt. Maar er is een quid-pro-quo. Tot en met Moskou wil het hele achterland Afghanistan als corridor naar de Indische Oceaan gebruiken. Afghanistan wil hier, vanwege de te verwachte transitfees, maar al te graag aan meewerken. Het tracé van een oliepijplijn, een oud project van het Amerikaanse UNOCAL, is al bijna voltooid.

Het volgende project waarbij mijn vijf gastheren betrokken zal zijn, is de bouw van een grote dam voor energie en landbouw net binnen de landsgrens. Die dam zal het water gebruiken van twee rivieren: de Kaboelrivier en de Kunarrivier.

In de visie van de topmensen van de Taliban in Kandahar is de bergketen van de Hindu Kush, met veel bergtoppen boven de zesduizend meter, de ‘Watertoren’ van Afghanistan. En al het smeltwater en alle gletsjers moeten het land zelf ten dienste staan.

Al dat water is de afgelopen veertig jaar gebruikt door Pakistan met een gigantische dam zonder dat Afghanistan er ook maar een cent aan verdiende. Voor Pakistan is die dam van levensbelang, goed voor de elektriciteit van zo’n vijftien miljoen huishoudens. Als Afghanistan het project doorzet, en dat gaat het zeker doen, is dit een ramp voor de Pakistani’s en zou zelfs tot oorlog kunnen leiden.

De Hawala-markt

De mantra van de internationale pers luidt dat Afghanistan aan de rand van de afgrond staat, maar dat valt reuze mee. De Wereldbank verwacht dit jaar een economische groei van ruim 2 procent. Een ander belangrijk criterium voor de economie zijn de lokale valuta, en die doen het goed. De Afghaanse Afghani is het afgelopen jaar gestegen ten opzichte van de dollar. Na de machtsovername door de Taliban zag je een dip in de waarde van de munt, maar het herstel is inmiddels ruimschoots ingetreden. Het vertrouwen in de eigen munt is niet fantastisch, maar ook niet slecht. Er zijn afgelopen jaar 70 procent meer geldautomaten gekomen in het land.

Verder is het interessant om te kijken naar de Hawala-markt. Dat is een geldsysteem buiten de banken om. Het is een manier om geld te verplaatsen zonder dat het daadwerkelijk wordt verplaatst, via Hawala-dealers. Langs de Kaboel-rivier zaten wel 1000 van deze geldwisselaars. Ze konden me meerdere adressen geven in Den Haag waar een vriend van mij geld kon brengen. Ze communiceren via WhatsApp-groepen. Zodra de euro’s in Den Haag waren afgegeven, kon ik mijn Afghaanse geld krijgen van mijn Hawala-dealer. Het is super efficiënt. De keerzijde is dat het voor illegale handel in bijvoorbeeld wapens kan worden gebruikt en dat zal vast wel eens gebeuren.

De top van de Taliban verdient veel geld door olieconcessies aan China te verkopen. Dit gebeurt ook met verkoop van percelen met rare earth-metalen. Zo kan de kas haast oneindig worden gespekt. De regering verdient ook geld met overvliegrechten. Luchtvaartmaatschappijen betalen geld om over Afghanistan te kunnen vliegen. Dat is de kortste route van Europa naar Azië. Ook KLM-Air France gebruikt die route.

Aaibaar

Het klinkt misschien raar, maar de mannen van de Taliban waren door hun uiterlijk erg aaibaar. Ze verzorgen zichzelf goed, dragen make-up en mooie kleren. De mannen doen kohl om hun ogen, dat hebben ze overgenomen van de profeet Mohammed, die dit deed om zijn ogen te beschermen. Maar de Profeet wist ook dat die kohl zijn blik haast onweerstaanbaar maakte.

Afghaanse mannen hebben een goed gevoel voor kleur. Zelfs de protestleuzen op muren zijn in een mooi kleurenpallet geschilderd.  Maar je ziet het vooral in de kleding. Veel wit, met een grijs vest en een tulband met gouddraad. Alleen de voeten zijn altijd stoffig, vanwege de sandalen en het feit dat ze alles te voet doen.

Toch geven mijn gastheren daar hun geld niet aan uit. Hun salaris als technicus ligt op zo’n duizend euro per maand. Dat geld is bedoeld voor nieuwe huwelijken. Ze willen extra vrouwen huwen. Meestal vinden de betreffende families dat niet fijn. De positie van tweede of derde vrouw is niet zo goed. Daarom moeten ze die families zo’n vijftienduizend dollar aan compensatie betalen. Wat het meisje er zelf van vindt, weegt niet of nauwelijks mee. In de stad moet een meisje akkoord gaan, maar op het platteland wordt een lid van de Taliban gezien als goede huwelijkspartner.

De Profeet consummeerde het huwelijk toen Aïsha 9 was

Er moet bij zo’n huwelijk een feestmaal komen voor vierhonderd genodigden, mannen en vrouwen gescheiden. En ze moeten gouden sieraden kopen voor hun nieuwe huwelijkspartner. Meisjes van stammen als de Norzai en de Ishaqzai, uit de provincie Helmand, zijn extra duur. Dat zijn stammen met een lange, eerbiedwaardige geschiedenis. Een vrouw uit Kaboel is goedkoper.

In Afghanistan is een meisje van 16 jaar oud genoeg om te trouwen. De verloving kan al jaren eerder zijn, als een meisje 12 of 13 jaar is. Het huwelijk kan eerder plaatsvinden als het lichaam van een meisje de puberteit heeft bereikt. Dan kan 13 of 14 al oké zijn voor een huwelijk. Zo was het ook bij de Profeet. Die verloofde zich met Aïsha toen ze 6 jaar oud was, maar de eerste tekenen van de puberteit kwamen bij haar op de leeftijd van 9 jaar. Dus dat werd het moment waarop de Profeet het huwelijk consumeerde.

Een aanslag in Kaboel

Mijn reis begon en eindigde in Kaboel. Daar is het leven anders dan in de bergdorpen. Je ziet bijvoorbeeld heel veel vrouwen en meisjes op straat. Sommige in boerka, maar er zijn ook vrouwen die nonchalant hun haar bedekken met een sjaal. Dat zijn de Hazara, oorspronkelijk afstammelingen van Djenghis Khan. Die hebben een heel andere cultuur dan de Pashtoen. Ze zijn heel vrij. Hoewel ze met een mannelijke begeleider op pad gaan, zitten mannen en vrouwen door elkaar als je binnen bent in bijvoorbeeld een restaurant. De Taliban treedt hier niet tegen op. Waarschijnlijk omdat ze het niet zien of omdat ze bezig zijn met andere zaken.

Het is nu in beginsel heel rustig in Afghanistan, maar er kunnen wel rare dingen gebeuren. Je moet wel opletten. Zo schrok ik in het befaamde, zwaarbeveiligde Serena Hotel in hartje Kaboel, op een nacht wakker van een enorme explosie. De volgende ochtend hoorde ik van de receptie dat het hotel beschoten was met een RPG. Het projectiel verpletterde tegen de buitenmuur. Maar als de schutter iets hoger had gemikt, waren mijn kamer op de eerste verdieping en de naastgelegen kamers verpulverd geweest.

De aanslag werd gepleegd door IS, de vijand van de Taliban. Omdat er een aantal ambassades in het hotel is gevestigd en er veel buitenlanders logeren, is het hotel een belangrijk symbool om te raken. Maar over het algemeen is het veilig in Kaboel en heeft IS er nauwelijks aanhang.

Dat de Taliban de touwtjes stevig in handen heeft, blijkt ook uit het feit dat ze hun nationale schatten nauwelijks bewaken. Iedereen blijft er gewoon vanaf. Aan de rand van Kaboel staat een klein paleis, waarin oude handschriften en documenten worden bewaard die teruggaan tot de vroege Middeleeuwen. De waarde van die documenten is naar schatting – kijkend naar Google en andere sites – tussen de 500 miljoen en 1 miljard euro. Toch mochten Zia en ik er gewoon naar binnen en werden we rondgeleid door een aantal bepaald niet krijgshaftige conservatoren. Extra bewaking was niet nodig, zeiden ze: ‘Niemand haalt het in zijn hoofd er iets te stelen.’

Streng maar correct tegen buitenlanders

Na mijn verblijf in Nirkh ben ik via Kaboel weer naar Nederland vertrokken. Het reisadvies voor Afghanistan is rood. Dat betekent dat de Nederlandse regering je absoluut afraadt om erheen te reizen. Ik was niet de enige Nederlander, maar er waren nog steeds heel weinig buitenlanders in Afghanistan. Ik zou ervoor willen pleiten om dat te veranderen. De veiligheid is in orde omdat de Taliban zich opstelt als leger, met een leider die totale zeggenschap heeft.

Die leider, Hibatullah Akhunzada, staat niet alleen aan het hoofd van het land als religieus leider, maar hij is ook de opperste baas van het leger. Als hij zegt ‘we gaan naar links’ dan gaat iedereen naar links en als hij zegt ‘we gaan naar rechts’ dan gaat iedereen gehoorzaam naar rechts. Over de omgang met buitenlanders heeft hij gezegd dat die streng maar correct moet zijn. En daar houden alle Taliban zich aan. Bij de talrijke controleposten word je minutieus gefouilleerd en je bagage wordt helemaal doorsnuffeld, maar daarna word je uitgenodigd in hun wachtpost voor een kopje thee en een schaaltje dadels. Streng maar correct dus, zoals de leider voorschrijft.

Het is natuurlijk niet echt helemaal veilig. Toch schat ik, grosso modo, de kans dat ik in mijn woonplaats Den Haag of in Amsterdam door een fatbike overhoop wordt gereden groter in dan dat me iets akeligs overkomt in Afghanistan.

Robbert van Lanschot (1949) werkte 30 jaar als diplomaat over de hele wereld. Hij is nu actief als schrijver en journalist. Hij schreef twee boeken: ‘Café Mogadishu’ en ‘De tand van de Profeet’.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Een logeerpartijtje bij de Taliban verscheen eerst op Wynia's Week.

Balci meent dat voor het brengen van democratie allereerst secularisering nodig is. Als je de godsdienst weet terug te duwen in de kerk, wat in het Westen gelukt is, dan volgt de democratie vanzelf. Dat zou ook in de islamitische wereld moeten gebeuren. Balci’s advies is: ‘Geen geweer, geen kogel, geen bom naar de islamitische wereld, maar boeken, krantenartikelen, theaterstukken, films, muziekinstrumenten. Werk samen met de bijzondere, weinige mensen die in die meest onmogelijke omstandigheden kennis hebben weten te vergaren en de Verlichtingsidealen hebben omarmd.’

En: ‘Vermijd de politieke islam.’

In Afghanistan bestaat het individu niet

Ik denk dat Balci ongelijk heeft. De eerste voorwaarde voor democratie is niet secularisering, maar individualisering. De democratisering van Irak en Afghanistan was bij voorbaat tot mislukken gedoemd omdat Irak en Afghanistan tribale samenlevingen zijn. Het individu bestaat daar niet.

Dat geldt voor de hele islamitische wereld. Je hebt geen waarde als individu, maar alleen als lid van een familie, die weer deel uitmaakt van een stam, die weer deel uitmaakt van een clan.  

25 piek als je KVP stemt

Aan de basis van een democratische rechtsstaat staat het individu. Toen wij voor het eerst mochten stemmen, op ons achttiende, in 1971, vertelde een vriend dat zijn oom hem vanachter het gordijn toefluisterde dat hij 25 gulden kreeg als hij KVP zou stemmen. Hij deed het niet. Dat is westerse individualiteit.

Die is ons niet gegeven met de secularisering, maar bestond al lang daarvoor. In zijn fenomenale werk Inventing the individual beschrijft de Amerikaans-Britse historicus Larry Siedentop de ontwikkeling van de gedachte dat alle mensen gelijk zijn.

‘Geen jood of heiden, geen slaaf of vrije, geen man of vrouw’

Dat idee bestond al in het jodendom. Jezus sprak over God als over zijn ‘vader’ die van al zijn kinderen hield en juist ook van de meest marginalen onder hen.

De apostel Paulus, de eigenlijke stichter van het christendom, zette die gedachte voort. In zijn Brief aan de Galaten schrijft hij: ‘Er is geen jood of heiden meer, er is geen slaaf of vrije, er is geen man en vrouw, want u bent allen één in Christus Jezus.’

Het lijkt Afghanistan wel

Hiermee zette Paulus de wereld van zijn tijd, de eerste eeuw na Christus, op zijn kop. In die wereld was alleen maar aangeboren ongelijkheid. Je waarde werd bepaald door je familie en je plaats binnen die familie. De pater familias oefende de opperheerschappij uit en zijn jongere broers en zonen zijn hem absolute gehoorzaamheid verschuldigd.

De positie van de vrouw zag er volgens Siedentop zo uit: ‘Als meisje staat ze onder controle van haar vader, als haar vader sterft, komt ze onder de hoede van haar broers, als ze trouwt valt ze onder de heerschappij van haar man, en als die sterft, onder die van haar zoons of van de naaste manlijke verwant van haar man.’ Dat lijkt sterk op het lot van de vrouw in Afghanistan.

Van gelijkheid voor God naar gelijkheid voor de wet

In die wereld introduceert Paulus de gelijkheid van alle mensen voor God. Een revolutie. Siedentop beschrijft hoe die gelijkheidsgedachte heel geleidelijk, met veel vallen en opstaan, juridisch verankerd raakt in de westerse cultuur, via Karel de Grote, het canoniek recht en de scholastiek. De kerk heeft daarin een cruciale rol gespeeld die, heel in het kort, kan worden omschreven als van ‘gelijkheid voor God’ naar ‘gelijkheid voor de wet’.

De gelijkheid van alle mensen impliceert de ‘uitvinding van het individu’. Die gelijkheid betekent namelijk dat je waarde niet afhangt van je geslacht (man of vrouw), etniciteit (jood of heiden) of sociale positie (slaaf of vrij). 

Het fokken van een griffioen

Het idee dat mensen in hun individualiteit gelijk zijn, heeft op de lange duur geleid tot de democratische rechtsstaat en grondrechten, rechten die mensen ‘van nature’ hebben, gewoon omdat ze mensen zijn. Die ontwikkeling, waarvan ook de ‘secularisering’ deel uitmaakt,  heeft zich uitsluitend voorgedaan in de christelijke cultuur, niet in de islamitische wereld. De islam, of het nu de politieke islam is of de gewone islam (wie weet trouwens het verschil?), is tot op de dag van vandaag tribaal gebleven.

Het is daarom welhaast onmogelijk om in het hart van die islamitische wereld, in een land als Afghanistan, een democratische rechtsstaat te vestigen. Die onderneming is ‘even kansrijk als de poging een griffioen te fokken door een leeuw met een arend te laten paren’, zoals David P. Goldman het onlangs omschreef.

De politieke islam

Evenmin heeft het zin om, zoals Balci wil, uitingen van de westerse cultuur (muziek, film, theater, literatuur) te verspreiden in de islamitische wereld. Die cultuur is gemaakt door en voor individuen, en zal in een tribale wereld eenvoudigweg niet begrepen worden.

Bovendien zullen de Taliban die verspreiding fanatiek tegengaan. Je kunt de politieke islam wel vermijden, maar de politieke islam vermijdt jou niet.

Mix van tribalisme en islamisme

Ook is het niet zo dat ‘wij allemaal’ Afghanistan verloren hebben, zoals een andere door mij gewaardeerde Volkskrantcolumnist, Arie Elshout, meent. Dat idee komt voort uit het schuldgevoel dat weliswaar ook een vrucht van het christendom is, maar een vrucht waarop we wat minder trots kunnen zijn dan op de uitvinding van het individu.

Elshout geeft zelf het juiste antwoord op de vraag waardoor Afghanistan voor het Westen verloren is gegaan: ‘De middeleeuwse mix van tribalisme en islamisme’ bleek ‘een onneembare horde op de weg naar een moderne, open samenleving’.

Ayaan Hirsi Ali

Maar betekent dit nu dat mensen uit de niet-christelijke, niet-westerse wereld nooit de zegeningen van de democratische rechtsstaat deelachtig kunnen worden? Nee, zeker niet.

Mensen die afkomstig zijn uit die wereld zouden de woorden van Ayaan Hirsi Ali ter harte kunnen nemen. Zij houdt in het laatste hoofdstuk van haar boek Nomade een pleidooi voor het christendom. Als asielzoeker in het AZC Lunteren merkte zij dat ‘een paar migrantengezinnen zich bekeerden tot het christendom en in de lokale kerkgemeenschap werden opgenomen en al snel werd duidelijk dat deze migranten het beter deden dan hun lotgenoten in typische migrantenwijken’.

Het bericht Democratie in de islamitische wereld? Hoe dan? verscheen eerst op Wynia's Week.

Onder Richelieu, de kwade genius van de Dertigjarige Oorlog, versloeg Frankrijk de Oostenrijkse en Spaanse wereldrijken die een twee keer zo grote bevolking hadden en vele malen rijker waren, waarbij twee vijfde van de bevolking van Midden-Europa omkwam.

Maar het museum was dicht door de pandemie, net zoals het grootste deel van de stad. Ik kon zonder moeite een tafel vinden tegenover de kathedraal. Maar hoe de Kardinaal te vinden?

Maurice Chevalier

Als ik toegang had gekregen zou ik langs eeuwenoude muurtjes via nauwe trapjes naar de oude rots zijn geleid tot ik het kleine kamertje had bereikt waar de beenderen van de dode Kartuizers in pyramides lagen opgestapeld. Maar de weg was geblokkeerd.

Mijn dagdromerij werd onderbroken. ‘Ik hoop dat u me niet vergeten bent’, zei een stem die klonk als een 78-toeren opname van Maurice Chevalier. Ik zou hem overal hebben herkend: het was de Kardinaal!  Maar ik zag niets.

Chateau Petrus

‘Wees niet bevreesd’, zei de Kardinaal, ‘Als u zo vriendelijk wilt zijn om te zorgen voor een gepast plengoffer, zal ik dadelijk zichtbaar worden.’

‘Ober’, riep ik, een magnum Chateau Petrus!’

‘Ja mijnheer’, zei de ober. ‘Een of twee glazen?’

‘Een kwispedoor alstublieft’, zei ik.

De ober keek me twijfelend aan.

‘Doe dan maar een lege ijsemmer.’

Betaling vooraf eisend, haastte hij zich weg.

De oude rite werkt

Ik goot de geurige Bordeaux in de ijsemmer en onmiddellijk klonk een gorgelend geluid. De oude rite van de geestenbezwering werkte nog steeds. Vanaf de neus van zijn laarzen, via zijn benen, wambuis, baard en hoed werd de Kardinaal geleidelijk zichtbaar.

Hij leek nog steeds op het portret van Philippe de Champaigne in het Musée des Beaux-Arts in Straatsburg, in elk geval van opzij – maar toen hij zich naar me toekeerde leek hij meer op Charlton Heston in De Drie Musketiers.

Vanavond zijn de geesten overal

‘Heeft u het druk?’, vroeg ik. In de catacomben had de geestenbezwering hem slechts 10 minuten in gematerialiseerde toestand weten te houden.

‘Ik ben de hele avond vrij’, antwoordde de Kardinaal.

‘Maar hoe heeft u weten te ontsnappen aan uw oude kwelgeesten?, vroeg ik.

‘De geesten zijn vanavond overal, antwoordde de Kardinaal. ‘De geesten van de voorbije wereldrijken.’

Het fiasco van Syracuse

Dat was waar; de schemering was plotseling neergedaald, en aan de volgende tafel ontwaarde ik de doorzichtige omtrek van generaal Gamelin, de opperbevelhebber van de Franse strijdkrachten toen die in het voorjaar van 1940 in slechts zes weken werden verslagen door Duitsland. Napoleon de Derde draaide cirkels op rolschaatsen.

Het standbeeld van paus Johannes Paulus voor de Kathedraal veranderde in een figuur die ik hield voor Nicias, de Atheense bevelhebber bij het fiasco van Syracuse in 413 v. Chr.

Allemaal een dagje vrij als er een rijk valt

Aan de overkant van de straat zag ik de schaduw van Anthony Eden, de premier van Groot-Brittannië tijdens de rampzalige Suez-crisis, die zijn hond Nipper uitliet. Admiraal Rozhestvensky, de Russische bevelhebber bij de Slag van de Straat van Tsushima in 1905, zat bewegingloos op een bankje in het park.

‘We krijgen allemaal een dagje vrij als er een groot rijk valt’, zei Richelieu vrolijk. Dit was mijn vierde séance met zijn geest en ik had hem nog nooit in zo’n mededeelzame bui gezien.

Geen strategisch belang

‘U heeft het over de val van Kaboel’, zei ik.

‘Bingueaux!’, zei de schaduw. ‘Dat is Amerika’s Straat van Tsushima, zijn Syracuse, zijn Val van Frankrijk.’

Het informele van onze ontmoeting op een caféterras maakte me stoutmoedig. Diep in de Parijse catacomben zou ik meer eerbied hebben getoond. ‘Maar Afghanistan heeft geen enkel strategisch belang voor de Verenigde Staten, protesteerde ik. ‘Het is absoluut een vernedering, maar het ziet er ook veel erger uit dan het is. Het Amerikaanse publiek heeft Afghanistan afgeschreven toen het jaren geleden koos voor Donald Trump.’

Rusland en Rome herstelden zich

‘Je bent even stom als altijd, Spengler’, antwoordde Richelieu. ‘Welke les heb je nu getrokken uit het advies dat ik je gaf bij onze laatste ontmoeting? Een intact rijk kan zelfs de grootste ramp te boven komen.

Rusland herstelde zich van zijn aanvankelijke nederlagen in 1941 om Duitsland na Stalingrad te vernietigen. Rome kwam met nieuwe legers na Cannae en verpletterde de Carthagers. De protestanten in de Dertigjarige Oorlog kwamen – met iets meer dan een beetje hulp van mijn kant – de keizerlijke overwinningen van de voorgaande 14 jaar te boven om Wallenstein bij Lützen te verslaan en het tij te keren.’

De Amerikaanse instituties zijn door en door rot

‘Maar waarom kan Amerika nu niet hetzelfde doen?’, vroeg ik.

‘Wat bleek uit de val van Kaboel is dat het Amerikaanse leger, en de politieke instituties daarachter, door en door rot zijn – even rot als Frankrijk in 1940.’

‘Amerika begon met het creëren van een moderne democratie uit een tribale samenleving, een onderneming die even kansrijk is als de poging een griffioen te fokken door het laten paren van een leeuw met een arend.

Het stortte twee biljoen dollar in Afghanistan, het equivalent van honderd keer het bruto nationaal product van het land. Het betaalde Afghaanse politici, generaals en krijgsheren om democratietje te spelen in een walgelijk, dwaas toneelstukje.’

Een monstrueuze voor-de-gekhouderij

‘Alles wat nog niet corrupt was toen Amerika binnenviel, werd corrupt in de maalstroom van Amerikaans geld. Intussen maakten Amerikaanse soldaten en bureaucraten fortuin als consultants, aannemers en leveranciers van voedsel en wapens aan het droompaleis van de Afghaanse democratie.

‘Omdat het hele project van meet af aan een monstrueuze voor-de-gekhouderij was, loog iedereen die ermee verbonden was – over de staat van het Afghaanse regeringsleger, over de gezindheid van de Taliban, over de benodigdheden van de Afghaanse troepen en over hun afhankelijkheid van luchtsteun.’

Belachelijke fictie

‘Afghaanse ambtenaren logen tegen hun Amerikaanse geldverstrekkers, Amerikaanse bevelhebbers van grondtroepen logen tegen hun superieuren en Amerikaanse generaals logen tegen de politici. De sleutel tot promotie en rijkdom lag in het voortzetten van de belachelijke fictie die van meet af aan de motivatie was van de bezetting van het land.’

‘Waar ging die twee biljoen dollar naartoe?’ Het offensief van de Taliban begon in april, nadat de Amerikanen kenbaar hadden gemaakt te willen vertrekken.’

‘Niemand vocht voor Afghanistan omdat er geen Afghanistan was om voor te vechten. Binnen enkele weken had het Afghaanse leger geen munitie meer, geen voedsel en geen luchtsteun. Wie ook maar iets kon stelen van de Amerikanen deed dat. De Afghaanse regering stortte in enkele dagen in, omdat ze er eigenlijk nooit is geweest.’

Ook het Amerikaanse leger raakte in paniek

‘Wereldrijken, mon ami, vallen niet omdat ze tegenslagen te verwerken krijgen – hoe erg die ook mogen zijn – maar omdat het niemand iets kan schelen of ze overleven of niet. Niet alleen het Afghaanse leger is in paniek geraakt en gevlucht voor een militie van tuig, maar alle essentiële Amerikaanse instituties, te beginnen met het leger.’

Ik luisterde zwijgend naar de tirade van de Kardinaal. ‘Wat gaat er nu gebeuren eminentie?, vroeg ik toen hij pauzeerde.

Het is gevaarlijk om een vriend te zijn van Amerika

‘Amerika heeft geen strategie, geen richting, geen strategisch doel’, zei hij. ‘Het weerzinwekkende schouwspel op het vliegveld van Kaboel zal een waarschuwing zijn dat het gevaarlijk is om een vriend te zijn van de Verenigde Staten.

China en Rusland zullen in Centraal-Azië de scherven oprapen. India zal zich in stilte voegen naar China. De Duitsers zullen al het nodige doen om een conflict met Rusland te vermijden. De Saoedi’s zullen voor hun eigen veiligheid meer gaan leunen op Rusland – tenslotte verafschuwt Moskou het idee van een regering van de Moslimbroederschap in Riyad evenzeer als de Saoedische monarchen.’

Verloren onder het zand van de tijd

De laatste zonnestralen verdwenen onder de horizon. Rozhestvensky sloeg op de tafel en bestelde wodka. Generaal Gamelin begon te schreeuwen tegen Napoleon III. Nipper maakte zich los van zijn riem en Eden ging als een bezetene achter hem aan. Nicias sprong van zijn voetstuk en rende als een waanzinnige rond het pleintje.

Richelieu begon te zingen, Thank heaven for little girls en de straat vulde zich plotseling met spoken – Thraciërs, Phrygiërs, Mauriërs, Gupta’s, Hellenen, Babyloniërs – en generaals en staatslieden van ter ziele gegane beschavingen wier namen verloren zijn gegaan onder het zand van de tijd.

Een afschuwelijke angst overviel me en ik stond op om te vertrekken, maar de menigte verslagen geesten sloot me aan alle kanten in.

Net voor het aanbreken van de dag werd ik wakker naast een lege fles calvados en een exemplaar van Gibbon.

Dit artikel van David P. Goldman (‘Spengler’) verscheen het eerst in de Asia Times van 16 augustus.

Vertaling Chris Rutenfrans

Het bericht Kaboel gevallen. Amerika speelde democratietje in de Afghaanse stammenwereld verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is eind 2005, binnen de muren van onze kazernes gonst het. Er gaan geruchten rond over Zuid-Afghanistan: Kandahar, Helmand, Uruzgan misschien? Een nieuwe missie waarbij wij ons niet afvragen of er militairen gewond gaan raken of zullen sneuvelen, maar hoeveel.

Misschien waren Mazar-e-Sharif en Al Mutannah (Irak) niet meer dan een opmaat. Logische stappen die genomen zijn om enerzijds aan de NAVO te tonen wat de kwaliteit en betrouwbaarheid van het Nederlandse leger is en anderzijds om de bevolking te laten wennen aan de inzet van onze troepen in hoog risico gebieden.

‘The Dutch approach’

Niemand weet nog of het doorgaat en wat onze opdracht zal worden, maar onderling is het verlangen naar die inzet voelbaar. Een krijgsmacht zonder missie is ten dode opgeschreven en dus is meedoen in eerste instantie belangrijker dan winnen. Bovendien lijkt dat laatste, gezien de hoeveelheid troepen in Afghanistan, niet meer dan een formaliteit.

Na ruim een jaar voorbereiden vertrekt mijn eigen eenheid naar Uruzgan. Zelf ben ik er niet alleen omdat ik militair ben, maar veel meer nog omdat ik geloof in vrijheid van meningsuiting en democratie. Dat kinderen, jongens en meisjes, in vrijheid op moeten groeien en omdat er ooit militairen waren die dat voor ons bevochten hebben.

Als de slag om Chora net achter de rug is, land ik in de zomer van 2007 op Kamp Holland en vertrek kort daarna op mijn eerste patrouilles. De politiek en de kranten spreken van ‘een wederopbouwmissie’ en het succes van the Dutch approach. De praktijk blijkt anders, vrijwel dagelijks wordt er ergens in het gebied gevochten en op de buitenpost Poentjak geeft het bordje ‘Taliban’ met pijlen in alle richtingen me het gevoel dat de post een blauwbloezen fort in de indianen woestijn is.

Tijdens onze patrouilles spreek ik urenlang met onze tolk Omari. Hij vertelt me hoe het land echt in elkaar steekt. Hij laat me zien dat ik van de cultuur en de problemen in het land maar weinig begrijp en dus dat – ondanks alles wat ik vooraf over het land las – mijn idealisme kinderlijk naïef was. Dat wij vechten tegen wat wij de Taliban noemen, maar soms gewoon boze boeren zijn, mensen die het niet eens zijn met de regering-Karzai en daarom de wapens oppakken of gedwongen worden om tegen ons te vechten omdat hun gezin gegijzeld is.

Hij laat me zien dat de jongens van een jaar of acht negen die we onderweg met een ezel zien lopen, meer zijn dan een mooie foto. Zij brengen de oogst, die hun vader met de hand van zijn akkers haalt, naar de Bazaar. De jonge meisjes in de dorpen langs de kant van de weg met peuters op hun armen passen op hun broertjes en zusjes zodat hun moeders thuis voor eten en drinken kunnen zorgen. Ze kunnen niet lezen of schrijven, maar leren een vak van hun ouders.

Scholen bouwen

Er is niets mis met het bouwen van een school, maar ik moet ook begrijpen dat dat hier een probleem kan zijn. Niet alleen omdat er geen docenten zijn die les kunnen geven, maar veel meer nog, omdat je met het naar school sturen van de kinderen zoals wij dat in Nederland doen een schakel uit de economie haalt. Gezinnen komen daardoor mogelijk in de problemen waardoor vaders in opstand komen. De 3D benadering (defence, development and diplomacy) die wij graag hanteren gaat volgens Omari te snel. We moeten kleinere stappen maken. Wat voor ons logisch is, is dat niet voor hun en dus moeten we meer geduld hebben. Accepteren dat onze norm nog niet die van hun kan zijn.

Door Omari begrijp ik dat scholen bouwen voor ons misschien belangrijk is, een stipje op de kaart, maar voor hun niet per se noodzakelijk. Dat het vaak beter is om de Mullah of de Malik een uurtje in de week de tijd neemt om de kinderen in de moskee te leren lezen en schrijven, want een school is ’s nachts ook een doelwit.

Tolken: de verraders

Omari is zelf ook een doelwit. Tolken maken het voor ons mogelijk om met de bevolking te communiceren dus zijn er in de ogen van de Taliban geen grotere verraders dan zij. Het deert hem niet, hij gelooft niet alleen in verandering, maar hij vertrouwt op ons.

Omari is niet de enige die hoop put uit onze aanwezigheid. In Tarin Kowt besluit iemand om een krant uit te gaan geven en als er ruim twee jaar na mijn vertrek in de Tweede Kamer opnieuw wordt gedebatteerd over de verlenging van de missie, waagt een aantal inwoners van Uruzgan hun leven door te komen met een petitie die Nederland naast zich neerlegt.

Dat het verzamelen van handtekeningen in Afghanistan levensgevaarlijk is, gaat, net als de moord op de uitgever van de krant in Tarin Kowt, aan ons voorbij. Er speelt een ander politiek spel, verlengen in Uruzgan is hier niet meer dan de laatste ruzie die het kabinet Balkenende IV nodig heeft om vanwege partijpolitieke belangen uit elkaar te gaan.

Uit Uruzgan

Met het vertrek (2010) van Nederland uit Uruzgan, krijg ik voor het eerst de vraag of het het allemaal wel waard was, of Michael Donkervoort, Martijn Rosier, Tom Krist, Ronald Groen, Wesley Schol, Aldert Poortema en de andere Nederlandse militairen voor niets gestorven zijn. Over de gesneuvelde Australische en Afghaanse collega’s met wie we daar vochten heeft niemand het, maar ik laat het van me afglijden en antwoordt kort dat het een NAVO-missie en de Aussies ons werk, de wederopbouw voort zullen zetten. Aangezien de focus van de wederopbouw vooral blijft liggen bij het bestrijden van de Taliban, word ik wel steeds sceptischer over een lange termijn oplossing, een uitweg uit dit conflict.

‘Was het niet allemaal voor niets?’ Nu de NAVO zich terugtrekt en de meeste steden weer in de handen van de Taliban gevallen zijn, wordt die vraag me vaker gesteld dan het aantal dagen dat ik buiten de poort op patrouille was. Misschien wel vaker dan het aantal patronen dat ik in gevechten met de Taliban verschoot.

Voor mijzelf had ik Afghanistan niet willen missen en was het zeker niet voor niets. Het heeft ons geleerd dat de Nederlandse militairen waar voor hun geld bieden. Dat ze onder zware omstandigheden hun werk naar eer en geweten doen. Zelfs lang na hun missie, voelen ze zich betrokken en blijven ze zich niet alleen in woorden, maar vooral ook in daden inzetten voor de mensen die ze daar beschermden.

Tegelijkertijd en vooral, leert het ons dat de politiek niet moet besluiten tot missies waarbij ze niet helder hebben wat het probleem en dus wat de concrete oplossing is. Dat ze niet in moeten grijpen in landen waarvan ze de geschiedenis en de cultuur niet voldoende kennen. Doen ze dat wel, dan is dit alles voor niets geweest en zullen onze militairen ook in de toekomst met een onduidelijke en onmogelijke opdracht op pad gestuurd worden.

Niels Roelen is schrijver en was majoor in het Nederlandse leger en werd verschillende keren uitgezonden, ook naar Afghanistan. Hij schreef onder meer de roman ‘Leven na Uruzgan’. Hij schreef bovenstaand artikel op uitnodiging van Wynia’s Week. www.nielsroelen.com

Het bericht Afghanistan: onze politici moeten geen militairen sturen als ze niet weten wat het probleem is, laat staan de oplossing kennen verscheen eerst op Wynia's Week.

De moedjahedien werden bewapend door de Verenigde Staten en getraind in Pakistan – mede mogelijk gemaakt door de financiering uit de VS onder het presidentschap van Ronald Reagan. Dit stukje geschiedenis is goed blijven hangen bij de Afghaanse bevolking.

De VS vonden de strijd tegen Sovjets belangrijker

De Taliban van vandaag verschillen niet veel van de moedjahedien van toen, al zijn ze met hun terroristische daden wellicht wel iets beter georganiseerd. Ook toen ging de oorlog ten koste van de vrouwen, omdat de moedjahedien de vrouwen verplichtte een hoofddoek te dragen en hen de toegang tot onderwijs ontzegde. In de jaren ‘90 had het verdrijven van de Sovjets bij de Amerikanen de voorkeur. Dat ging ten koste van vrouwenrechten.

Vandaag de dag trekken de Amerikanen zich weliswaar terug uit Afghanistan, maar volgens de Afghanen zelf zouden ze nauw betrokken zijn bij de financiering van de Taliban. De wortels van de Taliban liggen in de madrassa’s van Pakistan. Hun inkomstenbron zou de teelt van papaver zijn voor de productie van heroïne. Wat het laatste betreft sluiten de Afghanen de betrokkenheid van de Amerikanen niet uit. De Amerikaanse overheid zou haar invloed blijven uitoefenen door via Pakistan (broedplaats van de Taliban) de Taliban te steunen. Het is een aanname die sterk leeft onder de Afghanen zowel in Afghanistan als in het Westen.

‘Dood aan de Pakistanen en Amerikanen’

Afgelopen week, in de nacht van dinsdag 3 augustus, zijn mensen de straten op gegaan in de provincies Kabul, Herat, en Badakhsan. De mensen riepen ‘Allahoe Akbar’ (God is de grootste), ‘Dood aan de Pakistanen en Amerikanen, die ons land dit aandoen.’

De demonstranten vinden dat zij de echte moslims zijn, anders dan de islam die door de Taliban wordt opgelegd. Onder het motto: echte moslims willen vrede en geen oorlog. De Taliban zouden wreedheid en angst met zich meebrengen.

In de provincie Balkh laten de Taliban regelmatig van zich horen door mensen te waarschuwen dat meisjes niet naar school mogen. Vrouwen wier mannen de stad uit zijn, worden lastiggevallen en gedwongen te trouwen met leden van de Taliban. In de provincie Parvan, in het oosten van het land, is afgelopen week een vrouwelijke politieagent vermoord door de Taliban.

De huidige president Ashraf Ghani noemde de Taliban onlangs ‘de vreemdelingen’ en ‘slaven’. Met ‘slaven’ bedoelt hij de slaaf van de terroristische agenda, van de Pakistanen.

Wantrouwen tegen het westen

Waar komt dit wantrouwen jegens het Westen vandaan? Ten eerste is het blijven hangen uit de tijd van de moedjahedien. Er is nooit heimelijk gedaan over de steun van de Amerikanen aan deze fundamentalisten.

Het wantrouwen jegens de Amerikanen werd er niet kleiner op, toen die Afghanistan binnenvielen na de aanslagen van 11 september 2001. Hoewel er ergens ook hoop was, omdat de Taliban toen in korte tijd werden verdreven.

Natuurlijk zijn er ook Afghanen die wél het fundamentalisme van de Taliban verwelkomen en alle vormen van moderniteit tegen willen gaan, maar ik heb het hier over het gedeelte van de bevolking dat helemaal niet gediend is van de komst van de Taliban. Een groot deel van de Afghaanse bevolking hoopt juist op een toekomst zonder het fundamentalisme van de Taliban.

In de afgelopen maanden heeft de Taliban in verschillende provincies steeds meer voet aan de grond gekregen. Het nieuws van de afgelopen week dat werd uitgezonden op de Afghaanse zenders toont de ene verschrikking na de andere.

Zo hebben de Taliban alleen al in de westelijke stad Herat op zeven plekken een poging gedaan om een aanslag te plegen, maar deze zijn tegenhouden door de overheid. Hoewel het Afghaanse leger niet bestand lijkt tegen de opmars van de Taliban, vieren ze wel elke overwinning met veel trots.

Vlucht naar het westen

De meeste Afghanen hebben het vertrouwen in hun eigen overheid opgezegd en velen doen een poging om naar het Westen toe te trekken, via Iran en Turkije. De afgelopen week is een grote groep Afghaanse vluchtelingen vastgehouden bij de grens van Turkije. Niemand zit erop te wachten talloze Afghaanse vluchtelingen, vaak mannen, hun land binnen te laten.

Turkije lijkt weinig zin te hebben (weer) als opvangkamp voor Europa te fungeren. Twintig jaar na ‘9/11’ en de inval van de Amerikanen vertrekken de Amerikanen hals over kop en worden de Taliban weer de baas in Afghanistan. West-Europa lijkt daarvoor de prijs te betalen in de vorm van een nieuwe migratiecrisis.

Het bericht De VS trekken zich terug, de Taliban is in opmars, de uittocht naar Europa is begonnen verscheen eerst op Wynia's Week.