Plannen om op het ambtenarenapparaat te bezuinigen, ook van het vorige kabinet, tellen op tot 3,4 miljard euro in 2035. Tussen 2026 en 2031 moeten de kosten van ministeries, grote overheidsdiensten en agentschappen dalen van 24,9 naar 21,7 miljard euro. De Rekenkamer roept het kabinet op om voor de bezuinigingen ‘duidelijke plannen te maken en de daarvoor benodigde duidelijke keuzes te maken’.

De Tweede Kamer vroeg het kabinet eerder in een motie om per ministerie duidelijk te maken hoeveel ambtenaren weg moeten en welke maatregelen het daarvoor neemt. De Rekenkamer ziet zulke verantwoordingen niet terug in de begrotingen.

Onwerkbare situaties

Bij bezuinigingen op het ambtenarenapparaat schieten kabinetten vaak krampachtig in een bezuinigingsstuiptrekking op uitvoerende diensten en lagere ambtenaren. Dat oogt cosmetisch mooi maar zorgt in de praktijk voor onwerkbare situaties en weinig financiële besparingen.

Het is beter om eens te kijken naar de topzware ambtelijke leiding. Een van de duurste clubs met ambtenaren in dit verband is wat in Haags jargon de ABD wordt genoemd, de Algemene Bestuursdienst. Deze dienst, die in Wynia’s Week door Paul Frentrop al eens fijntjes werd getypeerd als ‘een klont ambtenaren die zichzelf “publieke leiders” noemen’, bestaat sinds 1996 en was een initiatief van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Doel was om de kwaliteit en de mobiliteit van het topmanagement binnen de rijksoverheid te versterken en te professionaliseren. Maar zoals dat vaak gaat met ambtelijke diensten die ongezien steeds meer macht naar zich toe kunnen trekken en zich menen te kunnen spiegelen aan het bedrijfsleven, worden naam en functies opgewaardeerd.

Daarom heet de Algemene Bestuursdienst sinds 1 maart 2023 ‘directoraat-generaal Algemene Bestuursdienst’ (DGABD). Volgens het directoraat-generaal zelf is dat om ‘eenheid te creëren in de benaming van de organisatieonderdelen van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties’ en had de naamsverandering geen invloed op ‘onze dienstverlening’.

Wat die dienstverlening dan precies was, is in de praktijk nooit heel duidelijk geworden. Op ambtelijk papier klonk het, overigens vaak in krom Nederlands, uiteraard voortvarend, efficiënt en fantastisch. Voortaan was de directeur geen directeur meer maar ‘directeur-generaal’. Deze rangverhoging gold natuurlijk ook voor de plaatsvervanger. Dat betekent dus ook meer personeelskosten, zonder dat duidelijk werd wat dat aan kwaliteitsverbetering zou meebrengen.

Maar dat hoefde dan ook niet, want de naamswijziging had immers geen invloed ‘onze dienstverlening’. Anders gezegd: men bleef hetzelfde doen tegen meer salaris.

Kritiek vanuit de politiek

In december 2020 is het ABD-stelsel geëvalueerd door het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) van de Universiteit Utrecht. Aansluitend zei Kajsa Ollongren (D66), de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, dat ze de ABD periodiek wilde laten visiteren door een externe commissie die zou moeten kijken naar de aansluiting bij maatschappelijke ontwikkelingen en de toekomstbestendigheid van het stelsel.

De eerste externe visitatie vond plaats eind 2023. In het rapport getiteld Ambtelijk leiderschap met impact concludeerde de visitatiecommissie dat het DGABD sinds 2020, dus drie jaar na het USBO-rapport, alle aanbevelingen had doorgevoerd. Hierdoor zou er, volgens de commissie, veel zijn verbeterd. De visitatiecommissie bevestigde dat het ABD-stelsel meerwaarde heeft voor het bereiken van de doelen van de rijksoverheid. Tegelijkertijd zag de visitatiecommissie ook ruimte voor verbetering. De lijst van de door de visitatiecommissie geïnterviewde mensen bleef overigens geheim, wat toch een beetje riekte naar een slager die zijn eigen vlees keurt.

Judith Uitermark (NSC), minister van Binnenlandse Zaken in het kabinet-Schoof, wilde de ambtelijke top van de rijksoverheid ook al flink gaan versoberen. In 2023 had Pieter Omtzigt in het NSC-verkiezingsprogramma zelfs voorgesteld om het DGABD compleet op te doeken. Volgens hem moesten topambtenaren alleen nog worden geselecteerd op basis van ‘affiniteit’ en ‘(ervarings-)deskundigheid’ op het betreffende beleidsterrein.

Op dit punt gaat het inderdaad nogal eens mis. Denk aan politiefunctionaris Annelore Roelofs, die in 2023 zonder enige militaire training en ervaring commandant werd van de Koninklijke Marechaussee en tijdens de Dodenherdenking op de Dam eerder dit jaar niet eens tien passen bleek te kunnen marcheren.

Gebrek aan ervaring

Het DGABD biedt telkens weer een vangnet voor niet goed functionerende topambtenaren. Ook het roulatiesysteem van het DGABD krijgt steeds meer kritiek. Topambtenaren worden geacht eens in de zeven jaar van functie te wisselen. Zo wordt de uitwisseling van kennis en contacten tussen ministeries warm gehouden, is het idee.

Maar het roulatiesysteem werkt iets te goed: nog geen derde van de topambtenaren bleef in zijn vorige functie een periode van vijf jaar zitten. Hierdoor kampen de ministeries met een gebrek aan ervaring, bleek in 2020 uit een analyse. De angst bestaat dat hierdoor ook vakinhoudelijke kennis op de departementen te snel verloren gaat.

Minister Uitermark onderzocht meerdere scenario’s om het DGABD te versoberen. In het meest vergaande scenario werd het directoraat-generaal teruggebracht van in totaal zo’n tweeduizend topambtenaren naar nog maar 716. Bij de oprichting in 1996 telde de ABD overigens 350 topambtenaren. De top van de overheid groeide dus onbelemmerd door.

De minister wilde het DGABD tegelijkertijd hervormen om na meerdere overheidsschandalen ‘het vertrouwen van de burger in de overheid terug te winnen’. Dat zou moeten gebeuren door bij het opleiden van topambtenaren meer te focussen op ‘rechtsstatelijk besef, vakinhoudelijke kennis en ambtelijk vakmanschap’. Er is niets van terechtgekomen.

Elite binnen de elite

Binnen het DGABD bestaat een club die zelfs binnen de overheid weinig bekendheid geniet: ABDTOPConsult. Deze elite binnen de elite is een kleine adviesgroep van ‘ervaren topambtenaren’ die zegt snel inzetbaar te zijn ‘bij complexe vraagstukken van de top van de rijksoverheid’, zowel bij ‘onderzoek, advies als interim-functievervulling’. ‘Vanuit een onafhankelijke positie in de opdrachten streeft ABDTOPConsult naar duurzaam en uitvoerbaar beleid, goed bestuur en een verbeterde dienstverlening voor de samenleving,’ zo heet het.

Dat klinkt op het eerste gezicht nobel en acceptabel. Maar het is een rare constructie. Want hoewel ABDTOPConsult onderdeel is van het DGABD, heeft de directeur van deze superambtenaren een eigen inhoudelijke eindverantwoordelijkheid en legt hij – behalve bij het verrichten van interimtaken – geen verantwoording af aan de directeur-generaal ABD. Daardoor ontstaat, zo meldt de website van de Algemene Bestuursdienst, ‘ruimte voor de buitenstaandersblik, andere perspectieven en een onafhankelijke, kritische kijk op situaties. Een blik die soms als spiegel dient, soms tot een scherpe conclusie leidt.’

Auto met chauffeur

In de praktijk betekent het dat teamleden vaak zelf onderwerpen of klussen kunnen kiezen, en vaak ook zelf het tempo mogen bepalen. Veel van deze superambtenaren hadden in hun vorige functies recht op een auto met chauffeur en namen dat privilege ook mee als lid van ABDTOPConsult. De door de overheid zo gepropageerde dienstfiets is hier niet aan de orde.

Op deze dure inzet van ongecontroleerde en door de belastingbetaler gefinancierde ‘overheidsdienstverlening’ is nog veel winst te behalen. Hopelijk is de oproep van de Rekenkamer aan het minderheidskabinet om duidelijke keuzes te maken niet aan dovemansoren gericht.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bezuinigen bij de overheid? Dat is heel makkelijk: begin bij de peperdure topambtenaren van de Algemene Bestuursdienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat op 26 mei in de Tweede Kamer gebeurde, was zo mogelijk nog erger. Toen was het officiële onderwerp van gesprek de soms woeste demonstraties bij asielcentra, maar het ging drie uur lang over fractievoorzitter Lidewij de Vos (FVD). CDA en VVD deden volop mee, want zij willen de haat jegens PVV en FVD aanwakkeren. Zo proberen ze hun eigen kiezers binnenboord te houden: niet door zelf krachtig te regeren, maar met het verketteren van concurrenten.

Het lijkt dat die agressieve opstelling doorwerkt op de ambtenaren, die ‘rechts’ tegenwoordig onbeschaamd tegenwerken, slecht informeren of doodzwijgen.

Negentien roedels

Evident slachtoffer van sabotage door eigen ambtenaren was Jean Rummenie (BBB), staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur in het kabinet-Schoof. Ecologen uit Wageningen hadden berekend dat negentien roedels wolven voor Nederland nog niet het maximaal haalbare waren. Ze hadden daarbij alleen gekeken naar jacht-, parings- en vreetruimte voor de wolven.

Staatssecretaris Rummenie moest natuurlijk ook rekening houden met de andere kant van de balans: honderden doodgebeten schapen, tientallen verminkte veulens en paarden, en verlies van vrije, onbezorgde toegang voor natuurliefhebbers tot de Veluwe en andere natuurgebieden. Hij vroeg om een meer omvattend onderzoek.

De ambtenaren lieten lekken dat Rummenie geen respect had voor de wetenschap, en werkten het bredere onderzoek uitvoerig tegen. ‘Een groot deel van Rummenies werktijd is opgegaan aan discussies met eigen ambtenaren en met pro-wolf netwerken aan diverse Nederlandse universiteiten,’ viel onlangs te lezen op de website van de Stichting Agri Facts.

Ook landbouwminister Femke Wiersma (BBB) kon in het kabinet-Schoof weinig bereiken. De VARA vatte een lang artikel uit NRC zo samen: ‘Wiersma heeft werkelijk alles verknald.’ Misschien, maar ik wil toch terugkomen op een paar belangrijke kwesties die toen speelden. Dan kan de lezer zelf beoordelen of de milieuambtenaren van D66 en Pro loyaal waren en desnoods met lange tanden de opgedragen taken van hun BBB-minister uitvoerden óf dat ze bot saboteerden om zo de minister politiek te verzwakken. Want dat was wel de uitkomst. Wiersma was een lame duck in de laatste maanden van het kabinet-Schoof.

Op 16 mei 2024 kondigde het hoofdlijnenakkoord van het kabinet aan dat ‘PAS-melders’ met voorrang zouden worden gelegaliseerd. ‘Dit wordt juridisch geborgd,’ zo heette het. Vijf maanden later kon Wiersma alleen nog maar zeggen: ‘Ik werk nu aan een juridisch houdbare aanpak van PAS-melders. Ik verwacht uw Kamer hier in december over te informeren.’

Integere ambtenaren op het ministerie van Landbouw hadden vanaf 16 mei direct een juridische analyse moeten opstarten. Maar ze bleven kennelijk liever op hun handen zitten – en Wiersma mocht uitleggen dat haar ambtenaren nog weer twee maanden extra nodig hadden.

Zwijgende ambtenaren

Toen kwam op 18 december 2024 het oordeel van de Raad van State over het zogenoemde intern en extern salderen. Wiersma kon in haar reactie opnieuw niets meer zeggen dan het armzalige: ‘Het gaat hier om een uitleg van de Habitatrichtlijn [van de EU] door de hoogste bestuursrechter. Deze rechtspraak is voor nu een gegeven, waaraan ik in beleid en wetgeving niet af kan doen.’

De ambtenaren hadden in december 2024 na zeven maanden nog steeds helemaal niets nuttigs aan te bieden aan hun minister. Ze zwegen bovendien over belangrijke aspecten van de zaak.

Zoals de omstandigheid dat de ammoniakemissies in noordwest-Duitsland hoger zijn dan in Nederland, maar daar geen politiek probleem vormen. Ook kwamen Wiersma’s ambtenaren niet met een analyse hoe met behulp van artikel 6 lid 4 van de Habitatrichtlijn wellicht iets aan de uitspraak van de Raad van State gedaan zou kunnen worden. Het verkiezingsprogramma van BBB uit 2023 wees hier ook al op: ‘De Europese regelgeving biedt de mogelijkheid om redenen van groot openbaar belang aan te wijzen [bijvoorbeeld woningbouw en infra] waardoor toch snel vergund kan worden.’ Integere ambtenaren hadden dat natuurlijk voor hun minister moeten uitwerken. Niet gebeurd.

Identieke klaagprocedures

Ook: was en is het echt nodig dat Johan Vollenbroek en consorten het hele land bombarderen met tientallen identieke klaagprocedures tegen boeren en provincies?

Van de EU hoeft dat niet. Roland Plasterk schrijft in zijn voorwoord van Stikstoffuik 2.0, het nieuwe boek van Arnout Jaspers: ‘Sommige rechters [zijn] trots dat zij de reikwijdte van een [Europese wet] bewust ver hebben opgerekt’. Opnieuw kon minister Wiersma niet vertellen hoe we die schade kunnen repareren, want haar ambtenaren hielpen niet. Misschien vonden ze het wel mooi zo.

Politici mogen doodzwijgen en weglopen. Ambtenaren daarentegen horen loyaal en behulpzaam te zijn, ook aan een BBB-minister. Maar de linkse milieuambtenaren op het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur waren deloyaal, dachten heel anders dan Femke Wiersma en Jean Rummenie en vonden daarom dat ze hun eigen minister en staatssecretaris gewoon mochten saboteren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Linkse politici mogen weglopen, maar linkse ambtenaren moeten zich altijd correct gedragen. Doen ze dat ook? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het grote gevaar van een studie uit de hoek van de sociologie is dat die verwordt van problem-solving tot ‘politiek vooroordeel bevestigend’. Studenten horen dat president Donald Trump een dictator is, dat het kapitalisme de wereld kapotmaakt en dat Israël genocide pleegt, en gaan dan gezamenlijk activisme plannen (ik overdrijf niet, zie bijvoorbeeld DRIFT, het Rotterdamse onderzoeksinstituut in de transitie-wetenschap). Dat heeft niets meer te maken met hoger onderwijs.

Verdwijnende scheidslijn

Sociologie en antropologie zien correct dat kinderen regels en gewoontes moeten aanleren om goed te functioneren. Sommige regels en gewoontes komen als vanzelf, bij andere regels en normen voelen kinderen druk van hun ouders en ook van de maatschappij.

En dan leren de studenten van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat het handhaven van normen altijd een machtsverhouding meebrengt. Die macht komt van de dominerende klasse – zie hoe het taalgebruik steeds suggestiever wordt – en vraagt misschien wel om weerstand tegen Trump, de kapitalisten en de Israëlische regering. Dan is er geen scheidslijn meer tussen wetenschap en politiek activisme. En nogmaals: natuurlijk mag dat, maar niet aan de universiteit.

Ik heb prachtige sociologie gelezen, en toen ik in Maleisië werkte gepubliceerd over verschillen in normen en waarden tussen Oost en West, met analyses van de data uit het World Values Survey.

Sociologie is dus een mooi en belangrijk vak, maar als studie verandert in activisme wordt de academie vergiftigd door intellectueel onhoudbare dogma’s: ‘alle stelsels van normen en waarden in de hele wereld zijn gelijkwaardig’, of ‘als mensen het moeilijk hebben volgt daaruit dat ze worden onderdrukt’ (door witte mannen, Donald Trump, Elon Musk, enzovoorts).

Geldt die waarschuwing ook voor bestuurskunde? Als we horen van ambtenaren die uit protest op de stoep van hun ministerie zitten of zich ‘niet veilig voelen’, zou je het denken, maar de makke van bestuurskunde ligt elders. Bestuurskunde aan de universiteit is zoiets als aardrijkskunde in het voortgezet onderwijs: een samenraapsel van min of meer interessante onderwerpen.

Het hangt dus maar af van het studiepakket en het gewicht van de verschillende vakken. Aan de ene kant van het spectrum staat de beroemde universiteit van Chicago, die een sterke nadruk legt op economisch-statistische analyse van beleidseffecten met daarbij politicologie. In zo’n studieprogramma geldt public policy als een STEM-discipline, wat staat voor Science, Technology, Engineering en Mathematics.

Daartegenover staan de studies bestuurskunde aan onze Nederlandse universiteiten, met minimale aandacht voor training in kwantitatieve analyse. Bij nogal wat studieprogramma’s gaat het vooral om leren functioneren in een ambtelijke organisatie. Leuk voor de hogere ambtenaren, want die krijgen vlotte en gedienstige ondergeschikten, maar niet wat Nederland nu nodig heeft. Het maken van samenvattingen voor hogere ambtenaren, het redigeren van notulen, het beantwoorden van verzoeken om informatie en het plannen van ambtelijk overleg verdwijnen naar AI en maken zulke junior beleidsmedewerkers overbodig.

Nauwelijks inhoudelijke kennis

Nog een tweede reden om voorzichtig te zijn met bestuurskunde is dat in ons systeem de topambtenaren rouleren en vaak zelf nauwelijks inhoudelijke kennis hebben.

Een mooi voorbeeld is Esther Pijs, die onlangs vertrok als directeur-generaal Realisatie Groene Groei bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Pijs had als historica waarschijnlijk geen enkele ervaring met analyse van groei (of faillissement). Dan was ze toch het meest geholpen met ambtenaren die begrijpen onder welke economische condities bedrijven met succes milieuvriendelijk kunnen ondernemen en winst maken, en andersom wanneer we de fout maken om het onmogelijke te eisen van het bedrijfsleven.

In plaats daarvan moest Pijs werken met ambtenaren waarvan naar schatting niet meer dan een op de vijf zulke cijfermatige analyses kon maken. Fijn als alle bestuurskundigen op de gang zich veilig en Kumbaya voelen over de energietransitie, maar minder fijn als niemand van hen snapt hoe je met internationale vergelijkende cijfers kunt analyseren of die versnelde Nederlandse transitie niet te veel kapotmaakt.

Na achttien maanden ‘Groene Groei’ ging Pijs op 15 juni aan de slag als directeur-generaal Migratie bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Een volkomen ander terrein. Het persbericht bij haar overstap benadrukte dat ‘versterking van de onderlinge samenwerking en een prettige werkomgeving’ tot Pijs’ prioriteiten horen. Haar nieuwe bestuurskundige medewerkers zijn ongetwijfeld al druk bezig om diverse overleggen te plannen, want zij zijn getraind in het op rolletjes laten lopen van een ambtelijke organisatie. Toch zou het misschien nuttiger zijn om bijvoorbeeld de kwestie van illegale immigratie in Nederland eens zakelijk te ontleden. Maar dat is kennelijk te moeilijk voor onze bestuurskundigen.

Twee jaar geleden kreeg minister Marjolein Faber (PVV) kritiek omdat ze een onjuiste bewering deed over het asielbeleid in Denemarken. Maar méér kritiek verdienden de ambtenaren die geen grondige analyse voor haar klaar hadden van kosten en baten van illegale immigranten in verschillende Europese landen. Die analyse bleef liggen tot Jan van de Beek zich erover boog met zijn STEM-achtergrond. Dat is wat gebeurt wanneer opleidingen bestuurskunde te weinig docenten hebben met analytische vaardigheden.

Vrij en onvervaard

Laat je kind vooral naar een universiteit gaan, maar pas op met een studie als sociologie totdat je zeker weet dat er vrij en onvervaard kan worden gestudeerd. Bestuurskunde met maar één schamel inleidend vakje kwantitatieve analyse levert beleidsmedewerkers af die kennelijk niet kunnen wat Jan van de Beek heeft laten zien.

Wat Esther Pijs nodig heeft, zijn precies zulke analyses van data en beleid. Met plezierige juniors die geen problemen analytisch weten aan te pakken maar werk doen wat AI inmiddels ook kan, schiet niemand iets op.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland heeft ambtenaren nodig met analytische vaardigheden. Dus geen bestuurskundigen die alleen kunnen vergaderen en overleggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar hoe was de taakverdeling bij de koffiepadhouders gunstig voor de wereldwijde uitstoot van CO2? Chinese technici zijn misschien wel naar Nederland gereisd om de precieze kwaliteitseisen van Brabantia te leren. De Nederlandse ontwerpers zullen naar China zijn gereisd om het productieproces te controleren. En dat reizen ging vast niet op een kameel zoals in de dagen van Marco Polo, dus hoe is dan bespaard op de uitstoot van CO2? Dat kan eigenlijk alleen wanneer nergens zoveel koffiepads worden verkocht als in China.

Zullen we die afwegingen toch maar niet laten micro-managen door regels en dictaten van klimaatambtenaren, maar ook voor de toekomst overlaten aan Brabantia? Dat kan gerust, want de website van dit vierde generatie familiebedrijf uit Aalst laat geen twijfel bestaan over zijn inzet voor een schoner milieu. Geef Brabantia en collega-ondernemers dan ook de vrijheid om mensen, machines en creativiteit steeds zo gunstig mogelijk in te zetten.

Uitdijende ambtenarenstaat

Toch komen er steeds meer rijksambtenaren: 38 procent groei tussen 2018 en 2024. Deze week zagen we een hoofdoorzaak van de uitdijende ambtenarenstaat. Het kabinet wil actie laten zien maar het mag niet veel kosten. VVD-minister Eelco Heinen van Financiën is volgens opinieonderzoek de meest gerespecteerde bewindspersoon want kiezers voelen zich gerust als hij het tekort op de begroting in bedwang houdt. Daarom dwingt hij zijn collega-ministers tot maatregelen die weinig of niets kosten.

Woonminister Elanor Boekholt-O’Sullivan (D66) ordonneerde afgelopen maandag dat voortaan de helft van alle nieuwe huizen prefab uit een fabriek moet komen. De dag daarna had De Telegraaf een volle pagina met commentaar van deskundigen uit de sector: ‘Experts kritisch.’ Ik voorspel dat de hoogste ambtenaar de minister zal uitleggen dat er extra ambtenaren nodig zijn om haar nieuwe beleid ‘in goed overleg met de sector’ vorm te geven. De maatregel kost nu nog niets, en dus is minister Heinen akkoord, maar dure externe experts staan al klaar om de teams van ambtenaren te helpen.

Ook kwam maandag 50 miljoen euro beschikbaar voor subsidie om benzineauto’s in te leveren voor een (tweedehands) elektrische auto’s. In het grote geheel een klein bedrag – 10.000 euro subsidie per auto zou minder dan één op de duizend gezinnen kunnen helpen – maar een grote stap naar nog meer extra ambtenaren. ‘Alleen voor mensen met een laag inkomen die de auto nodig hebben voor hun werk,’ zei de minister. Valt onze pastoor daar ook onder of kan hij de parochie op de fiets bedienen? Mag hybride ook –beter voor het milieu, want niet zo zwaar en minder belastend voor het net? Mag het alleen een goedkope tweedehands zijn, en wat geldt dan als goedkoop? Mag de elektrische auto worden geïmporteerd? Hoe kiezen we de 5000 gelukkigen? Gefundenes Fressen voor de ambtenaren, want die mogen al die beslissingen voorbereiden en aan overlegtafels bespreken met alle belanghebbenden.

En dan opnieuw minister Boekholt-O’Sullivan, die 156 miljoen kreeg van minister Heinen. Lang niet genoeg om huizen van te bouwen (bouwen vereist zware subsidies, omdat de overheid bij elk project een groot aantal onrendabele huurhuizen eist). Gelukkig wél voldoende voor een mobiele compagnie van verse ambtenaren die overal gaan vergaderen om gemeenten te helpen met rijksprocedures die hun oudere collega-ambtenaren hebben opgetuigd.

Zo houden minister Heinen, zijn collega’s en de hoge ambtenaren elkaar gevangen. En het griezelige is dat wanneer de economie vastloopt veel van onze klimaatpessimisten, professoren van de transitie, modieuze economen aan talkshowtafels en linkse politici dat toejuichen, want dan gaat hun gewenste transitie sneller en krimpen de milieubelastende industrie, landbouw, veeteelt en visserij. Dan resteren veganistische ambtenaren die thuis werken en twee dagen per week op de fiets naar hun werk gaan.

Stoppen met ‘netto nul’

Natuurlijk is dat een onrealistisch schrikbeeld, alleen al omdat niet zo duidelijk is of er dan nog genoeg Brabantia’s zijn waar mensen geld verdienen met wat zij maken en aanbieden, daarna belasting betalen en met dat geld de ambtenaren, de AOW, en de uitkeringen en toeslagen financieren. Maar bestaat er nog een toekomst met een bloeiend bedrijfsleven?

Er is geen andere oplossing dan het uit de wet halen van ‘netto nul in 2050’ – een datum die lang geleden is gekozen, toen we nog niet wisten dat de tien grootste landen zich daar geen van allen aan willen verbinden. Dat maakt die ooit roekeloos gedane belofte te zwaar voor een klein land dat wereldwijd moet concurreren. Wees erkentelijk dat Brabantia gewoon doorgaat met milieubewust en duurzaam ondernemen, maar schrap de dwang van ‘netto nul’. Spaar daarmee miljarden en verlaag dan zo veel accijnzen en belastingen op benzine en diesel dat die niet meer duurder zijn dan over de grens. Volg voortaan beter het gemiddelde van de EU en begin dus met 20 cent minder dure benzine en diesel. In de Tweede Kamer zullen de ruim vijftig leden rechts van de VVD daar vóór stemmen. Dan moet alleen de VVD nog om – maar wat is steviger beleid om het begrotingstekort laag te houden dan het temporiseren van ‘netto nul’?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De wonderbaarlijke vermenigvuldiging van ambtenaren wordt ondragelijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Vandaag een boos woord over de rijksambtenaren, want die mogen evenmin onze cultuur in gevaar brengen. Ik geef een aantal voorbeelden van ambtenaren die de foute broek aantrokken. In elk narratief zijn nuances mogelijk, maar steeds is er sprake van ambtelijk machtsmisbruik.

Stok tussen de benen

De website parlement.com geeft een compleet overzicht van gesneuvelde ministers en staatssecretarissen. Tot en met het derde kabinet-Rutte (2017-2022) waren er steeds terechte redenen. Mona Keijzer kon zich bijvoorbeeld niet verenigen met het coronabeleid (ze kreeg jaren later overigens gelijk). Eric Wiebes trad af over de toeslagenaffaire en twee andere VVD’ers pakten eveneens kun biezen vanwege gemaakte fouten.

Pas onder de kabinetten Rutte IV en Schoof mislukten er voor het eerst ministers omdat hun ambtenaren dat wensten en hen een stok tussen de benen staken. Tussen 1940 en 1945 waren onze hoge ambtenaren veel te volgzaam bij de verschrikkingen van het nazibewind; de laatste jaren zal niemand onze ambtenaren nog volgzaam noemen. Neem deze vier recente voorbeelden op rijksniveau van machtige ambtenaren die met hun conspiraties politici wegwerkten:

• Khadija Arib (PvdA). Geëlimineerd als voorzitter van de Tweede Kamer door geregisseerd achterbaks optreden van haar ambtenaren die in koor beweerden dat het in haar omgeving ‘niet veilig’ was.
• Dennis Wiersma (VVD). Geëlimineerd als minister van Onderwijs vanwege ideeën die afweken van de linkse DEI-voorkeuren van ambtenaren, inclusief de medewerkers van de Onderwijsinspectie.
• Femke Wiersma (BBB). Zwaar beschadigd als minister van Landbouw door ambtenaren die al haar pogingen saboteerden om de stikstofidiotie aan te pakken. Veel ambtenaren (overwegend aanhangers van GroenLinks en D66) willen een halvering van de veestapel en deinsden niet terug om het rapport van statisticus Ronald Meester zonder beargumenteerde onderbouwing in twijfel te trekken. De ambtenaren zorgden er zo voor dat NOS, NRC en de Volkskrant konden beweren dat BBB ‘niets had bereikt’. De partij verloor vervolgens in 2025 de verkiezingen.
• Marjolein Faber (PVV). Nooit gesteund door haar eigen ambtenaren. Ze had niet hoeven uitglijden over haar uitspraken over het Deense en Zweedse asielbeleid wanneer ze was voorzien van precieze dossiers over hoe in andere landen illegale migratie wordt aangepakt. Vervolgens lieten dezelfde ambtenaren ook nog eens uitlekken dat Faber problemen had met koninklijke onderscheidingen voor een paar stafleden van het COA. In plaats daarvan hadden de ambtenaren een behoorlijk dossier moeten maken over de vraag of de cultuur bij COA en bij Stichting Vluchtelingenwerk wel goed past bij wat hun minister wilde.

Waarom die brutale onbeschaamdheid sinds Rutte IV? Misschien was de leugenachtige farce over de ‘functie elders’ voor Pieter Omtzigt wel het keerpunt. De ambtenaren zagen dat Rutte hiermee wegkwam. Daarna begonnen de campagnes waarbij ambtenaren collectief, maar anoniem meldden zich ‘niet veilig’ te voelen, ondanks hun vaste aanstelling en hun ijzersterke cao. Onze nieuwe premier zou duidelijk moeten meedelen dat zulke claims voortaan onacceptabel zijn.

Onder Rutte IV kwam Rob Jetten met zijn 0,000036 graden minder opwarming. Dat zette de tweedeling over CO2 op scherp. Jetten en alle D66/GroenLinks-ambtenaren kozen voor enorme schade aan de economie om maar vast te kunnen houden aan de luchtspiegeling van ‘netto nul’ in 2050. Wie daaraan niet meedoet, is een slecht mens (we horen hier echo’s van Greta Thunberg). Toen de ministers van BBB een andere analyse omtrent CO2 en stikstof presenteerden, voelden de ambtenaren zich gerechtigd tot sabotage: ze gingen naar Brussel maar speelden daar dubbel spel, negeerden alle feiten over normaler stikstofbeleid in het buitenland, en waren niet eerlijk over nucleaire energie (‘nieuwe kerncentrales kunnen niet vóór 2040’) en over biomassa (‘bossen verbranden helpt tegen CO2’).

Redelijke twijfel

De tweedeling over CO2 en stikstof valt vaak samen met de tweedeling over illegale immigratie. Nergens anders in West-Europa melden zich zo veel minderjarige asielzoekers als in Nederland. Dat zijn geen moedige journalisten, opiniemakers of feministes die moeten vluchten; dat zijn jonge mannen die met een investering van 4000 euro voor een mensensmokkelaar hier hun hele familie hopen te importeren.

Er mag twijfel bestaan of de advocaten van het COA wel altijd eerlijk zijn met hun advies, en of de betaalde medewerkers van Vluchtelingenwerk misschien niet soms aanzetten tot bedrog (zeg dat je pas zeventien jaar bent, noem jezelf homo, beweer dat je in groot gevaar verkeert). Maar minister Faber heeft ondervonden hoe hard de ambtenaren terugsloegen toen zij alleszins redelijke twijfel aan het COA en Vluchtelingenwerk opwierp. Het percentage goedgekeurde aanvragen is in Nederland veel hoger dan gemiddeld. Wat kan daarvoor de verklaring zijn?

Kloof over Israël

En dan is er nog de kloof over Israël. Hoewel het bestaansrecht van Israël niets heeft te maken met ‘netto nul’ in 2050 en halvering van de veestapel, overleggen in Den Haag honderden bestuurskundigen ook over wat zij betreffende het Midden-Oosten het beste beleid vinden. Daarbij is het alleen maar menselijk wanneer ze zich het prettigst voelen wanneer zij samen kunnen optrekken met hun collega-ambtenaren. Samen op kantoor tegen de ‘rechtse’ minister, samen protesteren op de stoep van het eigen ministerie, samen met Extinction Rebellion een snelweg blokkeren, samen op de Dam protesteren tegen Benjamin Netanyahu, enzovoorts.

Maar zo sneuvelt de soevereiniteit van de kiezer. De jonge bestuurskundigen op de ministeries zijn onze nieuwe regenten geworden. Zij hebben gekozen voor ‘netto nul’, voor halvering van de veestapel, voor een warm onthaal van iedereen die asiel vraagt en vaak ook nog voor antisemitisme. Wij mogen een stembiljet invullen, maar de ambtenaren hebben hun beslissingen al genomen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Behalve immigranten zijn ook ambtenaren een bedreiging voor onze cultuur verscheen eerst op Wynia's Week.

U koopt een vertrouwd product, maar dan blijkt dat er minder in de verpakking zit. De reep chocola is wat kleiner. Het pak waspoeder wat minder gevuld. Je voelt je opgelicht. Het product is gekrompen, maar kost hetzelfde. Stiekeme prijsverhoging.

Producenten doen ‘t, politici ook. Rob Jetten (D66), Dilan Yeşilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA), de producenten van het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten, zijn op de krimpflatietour.

Sterker nog: de lasten voor de burgers stijgen, maar de inhoud van de sociale verzorgingsstaat, een politiek ‘kernproduct’, krimpt. Het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) hebben de gevolgen van het coalitieakkoord afgelopen week in kaart gebracht.

Zekerheid neemt af

De minderheidscoalitie remt de groei van de zorguitgaven, verhoogt het eigen risico in de zorg en snijdt in sociale regelingen.

Een voorbeeld. Het maximumdagloon, de basis voor onder meer WW-uitkeringen voor werknemers met hogere inkomens, gaat met 20 procent omlaag. Dat kost zo’n 150.000 mensen een aanzienlijk bedrag, tot mogelijk 926 euro bruto per maand becijfert het CPB in een voetnoot. ‘De zekerheid van het inkomen neemt af door het coalitieakkoord’, zegt het Planbureau onomwonden.

Wat krijgt u dan wél voor de hogere lastendruk? Ongeveer 42.000 extra militairen. Fijn voor ons gevoel van veiligheid. Of het de economie zal stimuleren, is een vraag waar ik binnenkort op deze plaats op terugkom.

De beoogde militaire paraatheid zorgt voor een opmerkelijke verschuiving in de economie. De groei van de werkgelegenheid in de marktsector groeit tot 2030 nog maar 0,1 procent per jaar. De rijksoverheid, die onder het kabinet-Schoof drastisch zou krimpen, wordt een banenkampioen: 0,6 procent groei per jaar. Dat zijn vooral militairen. De gezondheidszorg? Ondanks het terugdringen van de groei van de collectieve zorguitgaven, groeit de werkgelegenheid met 1,4 procent.

Overheid en zorg zullen de loonstrijd aanwakkeren op de permanent krappe arbeidsmarkt. Met alle mogelijke gevolgen voor inflatie van dien.

Bureaucratie

Het kabinet-Jetten geeft met deze beleidskeuzes een extra impuls aan de trend van voortdurend stijgende collectieve uitgaven. Dat is in 2020 begonnen met de grootscheepse steun aan bedrijven na de corona-uitbraak. Vervolgens kregen burgers extra steun voor hun energiekosten. Daarna volgden onder meer het Stikstoffonds, geschrapt door het kabinet-Schoof, nu in de herhaling, plus als nieuwste: defensiemiljarden. De strijd tegen het coronavirus werd gevolgd door de strijd tegen opwarming van de aarde en die door de strijd tegen mogelijke indringers (fysiek of online) uit het Oosten.

Maar waar is de strijd tegen de overheidsbureaucratie gebleven? Er was een kortstondige oprisping dat de groei van het aantal ambtenaren van de rijksoverheid ontspoord was. Van 125.446 voltijdbanen (2020) naar 157.019 (2024). De complexiteit van beleid en regels én de bemoeizucht zijn hieraan debet. Actie was geboden… maar nu?

‘Het coalitieakkoord heeft een beperkt effect op de complexiteit van het belasting- en toeslagenstelsel’, concludeert het CPB. De kinderbijslag wordt misschien wat simpeler, maar de zorgtoeslag juist niet. Kortom: stilstand.

Doelstelling gemist

Onder de streep mist het kabinet-Jetten zijn doelstelling van ‘structureel 1,5 procent economische groei’. De groei komt zelfs marginaal lager uit dan eind vorig jaar nog geraamd, namelijk op 1,2 procent per jaar. Na zoveel fanfare (‘Aan de slag’), na het coalitieakkoord waarin economische groei ‘een van onze belangrijkste missies’ heette, is dat een grote tegenvaller, terwijl het regeren nog niet eens is begonnen.

In hun akkoord beloven de partijen dat er bijgestuurd zal worden als de 1,5 procent niet wordt gehaald. Dat moet nu dan toch gebeuren…

Bijsturen betekent: extra overheidsuitgaven. Gevolg: de staatsschuld loopt op, of de collectieve lastendruk stijgt, of beide een beetje (meest voor de hand liggende uitkomst). Het rekenwerk van het Centraal Planbureau geeft geen inzicht in de ontwikkeling de komende jaren van de groei van lastendruk, de som van belastingen en premies ten opzichte van het bbp (nationale productie van goederen en diensten).

De laatste raming van de collectieve lastendruk, van vorig jaar, kwam voor 2027 uit op ruim 39 procent. Dat zal nu met de lastenverzwaring om de defensie te betalen wel 40 procent worden. Historisch hoog.

Landsverdediging is een klassieke overheidstaak. Op korte termijn zal de beoogde groei van de defensie-uitgaven niet gehaald worden, denkt het CPB. De levering van nieuw materieel zal langer duren dan het coalitieakkoord stelt. Dat is dan weer een ‘meevaller’.

Windsubsidies

In de klimaatpolitiek zie je de ontsporingen aankomen. Het Planbureau voor de Leefomgeving denkt dat subsidies voor windparken (60 miljard euro tot 2055) windenergie op zee zullen stimuleren. ‘Met de toename van de productie van elektriciteit uit wind in Nederland neemt de export van elektriciteit uit Nederland toe, waardoor bovenop de verwachte afname van broeikasgasemissies in Nederland ook de emissies van de elektriciteitsproductie buiten Nederland dalen.’

Ooit was Nederland het land van Hans Brinkers die met zijn vinger de dijk dichtte en een overstroming voorkwam. Nu zwaait hij met windmolens en redt hij de wereld.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Aan de slag’ met het kabinet-Jetten betekent vooral: meer geld voor minder sociale zekerheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze maand beginnen nieuwe ministers en dan zullen de linkse ambtenaren wel zorgen dat vooroordelen en dogma’s over klimaat, stikstof en asiel in alle ambtelijke stukken en adviezen in stand blijven, terwijl NOS, NRC en de Volkskrant de haat tegen Donald Trump en Benjamin Netanyahu voeden met propaganda vóór ‘netto nul’, bangmakerij tegen de ‘stikstofdeken’ en voor eindeloze aanpassing van onze cultuur aan eisen van conservatieve moslimmigranten.

Die haat tegen rechts helpt om de haters bij elkaar te houden. Als Trump een tweede Hitler is, is er geen plaats voor nuance. Destijds was het helemaal fout om in te brengen dat Hitler toch altijd aardig was voor zijn hond; zo reageren ook de Trump-haters wanneer iemand probeert om hem toch enig krediet te geven.

Gevaarlijke dogma’s

Ook maakt de haat tegen rechts het onnodig om met serieuze argumenten te komen. Wie in het vliegtuig stapt en geen Rob Jetten heet, neemt het klimaat niet serieus volgens links. Wie graag yoghurt eet, miskent dat de veestapel geforceerd moet halveren. En wie bezwaar maakt tegen demonstratief bidden op straat, krijgt te horen dat hij meer tolerant moet zijn. Geen discussie, geen vergelijking met andere landen – ik heb twintig jaar in Islamitische landen gewoond en daar nooit demonstratief bidden op straat gezien.

Zolang de ministers afhankelijk blijven van zulke linkse ambtenaren, en die ambtenaren thuis bevestiging krijgen van hun vooroordelen en dogma’s bij NOS, NRC en de Volkskrant, is het wel erg optimistisch om van het kabinet-Jetten verbetering te verwachten. De linkse dogma’s zijn nog extra gevaarlijk omdat ook onze rechters hun uitspraken baseren op rapporten uit de ambtenarij. Europees jurist Lucas Bergkamp heeft hier in Wynia’s Week uitgelegd hoe de ambtenaren zich in rechtszaken over klimaat maar beperkt willen verzetten tegen de ‘feiten’ die worden aangedragen door extreme pressiegroepen als Greenpeace en Milieudefensie, en hoe dan de rechter niet anders kan dan meegaan in hun ‘feiten’.

En intussen wordt veel te veel door de vingers gezien. Toen de ambtenaren bij Buitenlandse Zaken op de stoep van hun ministerie gingen zitten staken, had de leiding hen natuurlijk een dienstbevel moeten geven. Toen rector Peter-Paul Verbeek van de Universiteit van Amsterdam dagenlang alle ruimte bood aan razende, verwoestende antisemieten had dat het einde moeten betekenen van zijn ambitie om voorzitter te worden van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).

Ook het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) kan zich veel te veel permitteren Nog steeds is het PBL groot voorstander van ‘biomassa’, in de praktijk vooral houtpellets die vanuit Noord-Amerika per dieselschip hiernaartoe worden vervoerd en verbrand. Tegelijk blijft het PBL volhouden dat van kernenergie niets valt te verwachten vóór 2040, terwijl over de hele wereld nieuwe centrales worden opgestart.

Stel je voor dat Greenpeace een juridische actie begint tegen kernenergie. Hoe makkelijk is het dan niet voor een toekomstige rechter om te beslissen dat er toch geen haast is met nucleair terwijl het verbranden van bomen volgens het PBL ook goed helpt tegen CO2?

Grote sociale druk

Dogma’s en vooroordelen zijn hardnekkig. Bij ambtenaren, rechters en NOS-journalisten is er grote sociale druk om niet af te wijken van de heersende mode. De Franse filosoof Jean-Paul Sartre werd Mao-aanhanger en bleef dat tot zijn dood in 1980, twintig jaar na de 50 miljoen doden van de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ en tien jaar na de gruwelen van de Culturele Revolutie. En hij had alleen rekening te houden met de gevoelens van Simone de Beauvoir. Onze linkse ambtenaren, rechters en journalisten willen op het werk ook liever niet alleen staan, en weten dat iedereen op de gang instemt met de Trump-haat. En de ministers laten de oren naar hen hangen. Dat bleek tijdens het kabinet-Schoof toen de minister van Buitenlandse Zaken zich na aanvankelijke aarzeling aansloot bij de antisemieten, en toen klimaatminister Sophie Hermans bleef vasthouden aan ‘netto nul’, zonder ooit in te gaan op de schade voor onze economie.

Zo kan links de botte haat tegen rechts overstijgen:

1. Kom met een overtuigende argumentatie inzake ‘netto nul’. Hoe kunnen we dat doel bereiken wanneer geen enkel belangrijk land meedoet, terwijl onze energie almaar duurder wordt dan elders, met als gevolg dat hier steeds meer fabrieken sluiten. Wat is de winst daarvan voor het klimaat?
2. Start eindelijk een serieuze dialoog met stikstofdeskundigen van buiten Den Haag, zoals Arnout Jaspers, bekend van Wynia’s Week, en ook Wouter de Heij. Stichting Agrifacts heeft eveneens recht op inhoudelijke reacties en niet alleen het kleineren van onderzoeksjournalist Geesje Rotgers.

3. Zorg voor wetswijzigingen om te bereiken dat alleen omwonenden één keer bezwaar kunnen maken tegen een (kleine) kerncentrale, maar dat landelijke lobby’s geen standing hebben. Milieudefensie is 100 procent tegen nucleair en wil alleen zon en wind – dat mag, maar dan geen vertragende (deels met belastinggeld gefinancierde) procedures tegen de staat.
4. Stel nieuw management aan bij Stichting Vluchtelingenwerk. Oorspronkelijk een club van vrijwilligers, krijgt Vluchtelingenwerk nu jaarlijks 100 miljoen euro subsidie van de overheid. Maar op de eerste pagina van het jongste jaarverslag staat: ‘We trokken op allerlei manieren aan de bel om te waarschuwen voor de desastreuze gevolgen van de asielplannen van het nieuwe kabinet.’ Vrijwilligers staat dat vrij; met belastinggeld betaalde managers horen behulpzaam te zijn bij de uitvoering van overheidsbeleid.

Geen verbetering

Dit zijn geen scherpe eisen, maar simpelweg vier pogingen om haat te vervangen door discussie. Ik schat dat er onder het kabinet-Jetten niks van terechtkomt. Het land gaat verder achteruit, overal komen nog grotere azc’s, de Noordzee wordt verder verwoest met inefficiënte en vervuilende windmolens en de bestuurskundigen in Den Haag blijven de boeren schofferen. Het wordt slechter totdat rechts zo’n grote verkiezingsoverwinning boekt dat de haters zich uit eigenbelang beter gaan gedragen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Links haat rechts, met steun van liegende ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de werkelijkheid totaal anders is, wordt vooral bewezen door het voortdurend uitdijende rijksambtenarenapparaat.

‘Het kabinet brengt het aantal ambtenaren en externe inhuur substantieel terug,’ stond vorig jaar te lezen in het regeerprogramma van het inmiddels demissionaire kabinet-Schoof. Dat leek een reusachtige cesuur. Maar toen kwamen dit voorjaar de nieuwe cijfers van de Algemene Rekenkamer. De personeelsomvang van het Rijk bleek in 2024 te zijn gestegen met ruim 9.000 naar 157.000 fte. Bovendien gaf de overheid vorig jaar een recordbedrag van 3,7 miljard euro uit aan ‘externe inhuur’ van consultants, interim-managers en vooral ict’ers.

Eindeloos overleg

‘Terwijl de Nederlandse economie vanaf 2018 met zo’n 12 procent is gegroeid, zijn de groeicijfers van het aantal voltijdbanen bij de overheid soms het dubbele of meer,’ concludeerde Menno Tamminga eerder deze maand in Wynia’s Week. Bij de rijksoverheid (inclusief Defensie en Belastingdienst) steeg het aantal voltijdbanen tussen 2018 en 2024 met maar liefst 30 procent. In het gesubsidieerde onderwijs was de groei 15 procent en bij gemeenten 18 procent. In totaal groeide het aantal voltijdbanen bij de overheid als geheel (rijk, gemeenten, provincies, onderwijs) met 16 procent.

‘Wie af en toe op de ministeries rondloopt, ziet dat overal wordt vergaderd met soms wel vijftien, twintig ambtenaren aan de vergadertafel,’ schreef Annemarie van Gaal onlangs in haar wekelijkse Telegraaf-column. ‘Eindeloos overleg over teksten, notities en rapporten. Alles moet over honderd schijven en voor advies ook nog naar een van de vele honderden adviescolleges gestuurd worden, waarbij er gaandeweg nóg meer vergaderd, gecoördineerd en overlegd wordt.’

Ambtelijk waterhoofd

Een voortdurend groeiende overheid met een steeds groter ambtelijk waterhoofd: als een verschijnsel zo hardnekkig is, ga je als vanzelf vermoeden dat er wel diepe historische wortels zullen zijn. Maar is dat ook zo?

Decennialang werd het aanzien van de Nederlandse politiek bepaald door drie stromingen: het liberalisme, de christen-democratie en de sociaal-democratie. Tegen het einde van de negentiende eeuw ontwikkelden zich binnen deze stromingen de eerste politieke partijen. Tussen die partijen bestonden fundamentele inhoudelijke verschillen. Maar er was ook een fundamentele overeenkomst: hun afkeer van te veel staatsmacht.

Om met de liberalen te beginnen: die huldigden destijds het grondbeginsel van het individualisme. De staat had vooral de taak om de ‘onvervreemdbare rechten’ van burgers te beschermen: vrijheid, leven en eigendom. In het bijzonder de economie diende daarentegen zoveel mogelijk verschoond te blijven van overheidsbemoeienis. Wanneer iedere burger in vrijheid zijn eigen belangen kon najagen en daarbij niet werd belemmerd van boven af, zou de maatschappij zich als vanzelf op de meest gezonde wijze ontwikkelen. Ook met sociale wetgeving was het volgens de liberalen oppassen geblazen: die zou zomaar kunnen leiden tot een ‘maatregelen-staat’, en dan was het met de vrijheid van de burgers gedaan.

Toonaangevend in het christelijke kamp waren de orthodoxe protestanten. Hun voorman Abraham Kuyper (1837-1920) was eveneens wars van grote staatsbemoeienis. Zijn overwegend gereformeerde volgelingen waren – toen ze zich begonnen los te maken van de Nederlandse Hervormde Kerk – op harde wijze door de overheid vervolgd. Dat nooit meer. Kuyper formuleerde het leerstuk van de ‘soevereiniteit in eigen kring’. Daarin was de staat niet meer dan een van de ‘levenskringen’, net als het gezin, de kerk, de school en het bedrijf.

En wat te denken van de negentiende-eeuwse sociaal-democraten. Hun grote inspirator was de zeer anti-etatistische Duitse denker Karl Marx (1818-1883). Het door hem geformuleerde politieke einddoel was het ‘afsterven’ van de staat. Sociaal-democraten waren daarom allergisch voor alles wat riekte naar ‘verstatelijking’. Met een overheid die op de stoel van de ondernemer ging zitten, schoten arbeiders immers niets op. Het kapitalisme zou dan – zij het in een andere vorm – toch blijven bestaan. Nog in 1912 stelde de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) een beginselprogramma op waarin van de staat nauwelijks werd gerept.

Regels, restricties en voorschriften

Als we terugkijken, wat voor Nederland lag er dan ruim honderd jaar geleden in het verschiet, met zoveel liberale, christelijke en socialistische nachtmerries over een oppermachtige staat? Toch zeker níet het land dat we sindsdien – dankzij een hele reeks liberale, christelijke en socialistische bestuurders – zijn geworden.

Het onderwijs, de woningmarkt, de zorgsector: ze zijn verstrikt geraakt in een web van Haagse regels, restricties en voorschriften. Als daardoor problemen ontstaan, wordt geroepen om nóg meer Haagse regels, restricties en voorschriften. Betutteling en bevoogding van de burger zijn heel gewoon geworden. Van vuurwerk-, alcohol- en rookverboden tot de ban op gratis plastic tasjes. Tijdens de coronapandemie bleek de overheid zelfs bij machte ons een avondklok op te leggen, nota bene zonder een zakelijke, cijfermatige onderbouwing.

‘In ’t verleden / Ligt het heden / In het nu wat worden zal,’ zo luiden de bekendste dichtregels van Willem Bilderdijk (1756-1831). Mooi gezegd. Maar in het licht van ons anti-overheidsverleden is de oppermachtige ambtenarenstaat die we in 2025 overal om ons heen zien, totaal onbegrijpelijk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De ambtenaar is eigenlijk een totaal on-Nederlands verschijnsel verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens de ambtenarenwet mag een ambtenaar die het niet eens is met het beleid van zijn/haar dienst dit niet door een openbare opinie of via een betoging naar buiten brengen. Dat kan namelijk de uitvoering van dat democratisch tot stand gekomen beleid frustreren. Inmiddels zijn er voorbeelden te over van ambtenaren die zich openlijk keren tegen het beleid van hun eigen minister.

Anoniem roddelwerk

Zo waren er ambtenaren op het ministerie van Buitenlandse Zaken die publiekelijk demonstreerden tegen het Israëlbeleid van hun minister. Ambtenaren van het ministerie van Asiel en Migratie lieten met een advertentie in Trouw weten dat ze het niet eens waren met de weigering van hun minister een lintje toe te kennen aan vrijwilligers in de vluchtelingensector. De ambtenaren die bij de affaire-Khadija Arib betrokken waren, maakten het nog bonter. Zij slaagden erin door anoniem roddelwerk over grensoverschrijdend gedrag Arib het parlement uit te werken.

Onderzoeksjournalisten van de Volkskrant beschreven in november 2022 het gedrag van een aantal topambtenaren op de griffie van de Tweede Kamer. Daar was bijvoorbeeld Jaap van Rhijn, directeur huisvesting bij de griffie. Hij vond dat hij recht had op een vaste stoel bij vergaderingen van het presidium van de Kamer. Dat de griffie dienstbaar moet zijn had hij kennelijk niet begrepen. Van Rhijn was een egotripper die de werking van de democratie niet begrijpt. Want in een democratie zijn niet bureaucraten de baas, maar de Kamerleden die de kiezers vertegenwoordigen.

In het Volkskrant-artikel ging het ook over een brief van Jan Willem Duijzer, directeur bedrijfsvoering en informatisering bij de griffie. De brief was gericht aan toenmalig Kamervoorzitter Arib. Het was hetzelfde verhaal als bij Van Rhijn. Duijzer wilde niet als knecht van het presidium worden behandeld en vond dat hij bij alle vergaderingen van het presidium aanwezig behoorde te zijn.

Toenmalig Kamervoorzitter Arib vond dat niet (top)ambtenaren van de griffie, maar het presidium zélf bepaalt welke ambtenaren bij het politieke overleg aanwezig kunnen zijn. Zij liet ambtenaren wachten op de gang of stuurde ze weg. Arib bleek in sommige gevallen functionarissen met stemverheffing te hebben aangesproken. Uit de niet erg verheffende samenvatting van het latere ‘feitenonderzoek’ door bureau Hoffmann blijkt dat negen gesprekspartners hieronder emotioneel hebben geleden. Met ‘macho’-ambtenaren als Van Rhijn en Duijzer voor ogen komt dat lijden nogal komisch over.

Van wie het anonieme roddelwerk afkomstig was, is tot op de dag van vandaag niet opgehelderd. Dat de leden uit het managementteam van de griffie er een rol in speelden, lijkt echter wel duidelijk. Zij herkenden immers de klachten over de ‘sociaal onveilige werksituatie’ die door Arib zou zijn geschapen. Naast de anonieme brieven waren deze verklaringen bepalend voor het starten van het onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag door Arib.

Wel slachtoffers, geen daders

Of die topambtenaren nu echt achter de anonieme brieven over Arib zaten, weet ik natuurlijk ook niet. Een van de grootste vragen is waarom het presidium, en dan met name toenmalig Kamervoorzitter Vera Bergkamp, maar één kant van de affaire liet onderzoeken, namelijk het mogelijk onheuse gedrag van Arib. Het mogelijk onheuse gedrag van leden van de griffie bleef daarentegen buiten beschouwing. Ook de vraag wie welke competenties heeft bij de werkzaamheden in en rond het presidium, kwam niet aan de orde. Daarmee stond ook al bij voorbaat vast dat de (top)ambtenaren wel slachtoffers, maar geen daders konden zijn. Dat bleek bijvoorbeeld ook uit het advies van de landsadvocaat Pels Rijcken over deze zaak. Ook hij bleek zich niet te hebben afgevraagd of dit conflict door topambtenaren van de griffie zelf was opgestookt.

In november 2022 kreeg onderzoeksbureau Hoffmann de opdracht een feitenonderzoek te doen naar de mogelijk onveilige werksituatie op de griffie, veroorzaakt door Arib. Ook hier bleef de mogelijk negatieve rol die de griffie had gespeeld buiten beschouwing. Hoffmann deed een jaar over dit onderzoek, maar er kwam niets van belang uit. De enige negatieve conclusie voor Arib was eigenlijk de al eerder genoemde stemverheffing waarmee ze sommige ambtenaren had aangesproken. Of die ambtenaren mogelijk ook zelf Arib met stemverheffing hadden aangesproken, vernamen we uiteraard niet.

Dan is er dus nog de vraag wie naar de pers gelekt heeft over het voorgestelde feitenonderzoek naar Arib. De eerste verdachte, Sonja K., is inmiddels vrijgesproken. Volgens de rechtbank heeft het onderzoek naar Sonja K. wel ‘belastende omstandigheden opgeleverd, die wijzen op mogelijke betrokkenheid van de verdachte bij het lekken’. Die omstandigheden leverden echter niet het overtuigende en wettige bewijs op van de betrokkenheid van Sonja K.

Overigens rijst uit het rechtbankverslag het beeld van een zwijgcultuur op. Zo wordt gemeld ‘dat van de personen die zijn gehoord een groot deel terughoudend leek te zijn met het afleggen van een verklaring, in die zin dat zij vermoedelijk niet het achterste van hun tong hebben laten zien’. Degenen die gehoord zijn, dekken elkaar in stilzwijgen. Dat was ook al het geval op een geheime bijeenkomst die plaatsvond op 28 september 2022. Daar werden ‘scenario’s’ in kaart gebracht over de wijze waarop beschuldigingen tegen Arib wereldkundig konden worden gemaakt. Pas toen die bijeenkomst door een ambtenaar werd onthuld, kwamen er ook enkele verdachten in beeld, waaronder dus vooral Sonja K.

Vogelvrije politici

Veel betrokkenen hadden er belang bij deze affaire vooral niet als een soort politieke competentiestrijd tussen politicus Arib en (top)ambtenaren van de griffie te beschouwen. Dan hoefden immers die topambtenaren bij de griffie zich niet te verantwoorden voor hun gedrag. Dan blijft natuurlijk wel de vraag staan wat het belang van Bergkamp was om haar voormalige collega Arib in de verdachtenbank te zetten. Waarom moest Arib bij voorbaat hangen? Was Bergkamp jaloers op het succes van haar voorganger, terwijl zij zelf als een niet kordate Kamervoorzitter werd beschouwd? Of heeft zij zich in de luren laten leggen door de ambtenaren van de griffie? Was ze niet kordaat genoeg om zich onafhankelijk op te stellen tegenover haar eigen ambtenaren, zoals Arib dat wél kon?

We zullen het waarschijnlijk nooit te weten komen. Wel weten we dat door Bergkamps optreden politici vogelvrij zijn verklaard. Op wraak beluste topambtenaren die zich in hun ego aangetast voelen, kunnen zich te allen tijde anoniem over politici beklagen.

Het lijkt raadzaam de hele zaak van voren af aan opnieuw te laten onderzoeken. Daarbij zouden niet alleen Arib, maar ook Bergkamp en de (voormalige) topambtenaren van de griffie als mogelijke daders moeten worden beschouwd. Gezien de eerder genoemde zwijgcultuur die er rond dit onderwerp heerst, is een parlementaire enquête met openbare verhoren daarvoor het aangewezen middel.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De onderste steen moet boven. En dus is het tijd voor een parlementaire enquête naar de affaire-Khadija Arib verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo ging Musk aan het werk bij de overheid, en hield in het voorbijgaan ook een grote opruiming in de DEI (Diversity, Equity and Inclusiveness) bureaucratie. Net als bij ons was er in de VS hevige discriminatie van blanke mannen (maar wel minder discriminatie van ouderen dan in Nederland, met een president van 78, senatoren in de 80 en topbelegger Warren Buffett van 94). Sommige medische faculteiten, bijvoorbeeld die van de Universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA), hadden zo’n scheef – en trouwens onwettig – voorkeursbeleid voor selectie van hun studenten dat zelfs de vakbekwaamheid van de afstuderende artsen in gevaar kwam.

Ambtenaren aan de macht

Trump heeft als voordeel dat hij de hele uitvoerende macht aanstuurt; in Nederland heeft een minister-president die bevoegdheid niet, en individuele ministers zullen bang zijn dat – als ze energiek starten – het met hen net zo zal aflopen als in 2023 met de onfortuinlijke VVD-onderwijsminister Dennis Wiersma. Die vond dat de Inspectie van het Onderwijs wel wat vaker en grondiger kon inspecteren, maar werd vervolgens door ambtelijke sabotage weggepest. Hoor en wederhoor bleken daarbij niet nodig. Zo blijven in Nederland de ambtenaren aan de macht.

Niet zo in Amerika. Noem Trump wild, ‘over the top’ en een olifant in de porseleinkast, maar hij moet iets doen aan de veel te hoge staatsschuld, de onmacht om de eigen marineschepen nog te onderhouden (terwijl China steeds meer dreigt bij Taiwan), en aan een door bureaucratie en woke verlamde overheid. Het is niet waarschijnlijk dat Republikeinse presidentskandidaten als John McCain (2008) en Mitt Romney (2012), als ze waren gekozen, de daadkracht van Trump hadden getoond.

Naast zijn werk met Musk in de ambtenarij gaat Trump luidruchtig door met kritiek op de media, met name The New York Times en de nieuwszenders op tv. Is dat chique? Nee. Is dat nuttig en nodig? Trump vindt kennelijk van wel, en wie kan het hem kwalijk nemen na alles wat hij heeft meegemaakt? Eerst in 2016 de campagne van Hillary Clinton, die stiekem betaalde voor het foute Steele-dossier waarin Trump van allerlei verzonnen wandaden werd beschuldigd. Daarna het langdurige onderzoek van oud-FBI directeur Muller die zijn eigen criminele mensen uit de wind probeerde te houden, maar bleef insinueren dat Trump de wet had overtreden. Toen Trumps ervaren minister van justitie William Barr dat rechtzette, kreeg ook die weer de media over zich heen.

En dan waren er in 2020 en 2024 natuurlijk de pogingen van bijna alle media en van de hele Democratische partij om Bidens dementie te ontkennen. Steeds had het bestrijden van Trump prioriteit boven eerlijkheid. Zo raakten burgers steeds meer hun vertrouwen in de media kwijt. En dan werd Trump in juli 2024 ook nog het slachtoffer van een bijna fatale moordaanslag door incompetentie bij de FBI…

Tijd voor een ommezwaai

Trump wijst de ambtenaren en de ‘failing media’ aan als belangrijkste oppositie. Maar wie zijn bij ons de tegenstanders van Geert Wilders en Caroline van der Plas en van de 4,2 miljoen Nederlanders die bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 hebben gestemd op PVV, BBB of NSC en die nu zijn gefrustreerd door het weinige wat het kabinet-Schoof tot nog toe heeft bereikt? Is het de krachtige en welsprekende kritiek van GroenLinks-PvdA en van D66 die verklaart dat nu alweer wordt gesproken over een volgend kabinet zonder PVV en BBB? Ik denk het niet.

Er zijn in de Europese geschiedenis veel voorbeelden van politici die eerst de elite en daarna de kiezers wisten te overtuigen dat het tijd was voor een ommezwaai. Denk aan Groot-Brittannië, waar het Harold Wilson in 1963 lukte met zijn ’thirteen wasted years’, en daarna Margaret Thatcher met haar ‘Labour isn’t working’ (1979) en Tony Blair met zijn ‘New Labour’ (1997). Bij ons in Nederland, met altijd coalitieregeringen, is dat moeilijker, maar het leek Pim Fortuyn – een vrij man, niet gebonden aan coalitie-calculaties – in 2002 te lukken met zijn kritiek op Paars. Twintig jaar later is het te veel eer voor Rob Jetten, Frans Timmermans of Jesse Klaver om erkend te worden als intellectuele hoofdaanvoerders van een breed verzet tegen het kabinet van Dick Schoof.  

De echte weerstand tegen PVV, BBB en NSC komt, zo lijkt het, van de NPO die nog steeds iemand als Ed Nijpels een podium geeft over klimaat. Van de ambtenaren bij de Belastingdienst die beweren dat er de komende jaren niets kan worden veranderd aan belastingtarieven en toeslagen. Van het Planbureau voor de Leefomgeving dat onwetenschappelijk, onbetrouwbaar en onbehulpzaam oreert over stikstof, biomassa en kernenergie. Van de massa’s ‘bestuurskundigen’ die klimaatminister Sophie Hermans niet durven te vertellen dat snel doorzetten met kernenergie de juiste aanpak is. En van dagbladen als NRC en de Volkskrant met hun neiging tot antisemitisme en hun reflex om alles wat tegenvalt te wijten aan zwakke ministers en nooit aan obstructie door ambtenaren.

Twee voorbeelden, beide over PVV-asielminister Marjolein Faber. Die kreeg het vorige maand hard te verduren over de vijf lintjes bij Koningsdag waar zij niet voor wilde tekenen. Dat recht had zij natuurlijk. Ambtenaren mogen een minister niet dwingen om met hun keuzes in te stemmen.

Belangrijker dan die vijf lintjes: in het hele land groeien zorgen over grote aantallen werkloze, jonge asielzoekers, vooral uit Syrië. We hebben nog niet gehoord hoe Timmermans, Jetten en Klaver dat willen aanpakken. De ambtenaren van minister Faber hadden haar direct toen zij aantrad moeten informeren hoe landen waar asielzoekers sneller mogen (en moeten) werken dan in Nederland gemiddeld minder last hebben van criminaliteit en overlast.

Wachten op een ‘Wende’

Jonge Nederlanders mogen met 15 en 16 jaar bijverdienen na school en dat houdt ze van de straat; jonge asielvragers uit Syrië in diezelfde leeftijd moeten rekenen op minimaal twee jaar lijdzaam wachten in een asielcentrum. Onmogelijk voor jonge mannen die dromen van een fat bike, een vriendin en respect van hun leeftijdsgenoten. Maar Fabers ambtenaren kunnen (of willen) haar niet vertellen hoe andere landen het beter doen. Steeds beweren ze intern dat niks kan en mag vanwege nationale en Europese regels. Maar als andere landen dan opeens wél meer kunnen en mogen, zien we de ambtenaren daar nooit snel en doortastend op inspelen.

Over een jaar zijn we minister Faber misschien alweer vergeten, maar de tegenwerkende en lekkende ambtenaren die beleid laten verdrinken in zompige Kafka-bureaucratie zijn er dan nog steeds. Trump daarentegen zal blijven verbazen, ik hoop ten goede. Op de wat langere duur zal onze ambtenarij steeds meer verzet oproepen en misschien gaan we in Nederland dan wel een keer een echte ‘Wende’ meemaken, even onverwacht als in 1989 in Oost- en Midden-Europa.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De kritiek van Trump op ambtenaren en de media is ook van toepassing in Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.