Bron: Macrobond

Tot de financiële crisis van 2008 ging het eigenlijk best redelijk. De overheidsschuld in beide landen was jarenlang stabiel rond de 60% van het bruto binnenlands product (BBP). Door de steun die nodig was om de economie door die en in het geval van Europa de daarop volgende eurocrisis heen te loodsen liep de schuldratio in beide landen op. Vanaf 2013 tot de pandemie stabiliseerden de schuldratio’s weer, zij het op een veel hoger niveau. De enorme overheidssteun tijdens de pandemie dreef de ratio’s vervolgens weer omhoog, maar de inflatiegolf van 2022 drukte de ratio’s iets naar beneden. Overigens laat het Nederlandse plaatje een heel ander beeld zien. Het kan dus wel.

Bron: Macrobond

Bessent heeft weinig slagkracht

Inmiddels is er een hoop te doen over de Amerikaanse kapitaalmarktrente. Begin dit jaar was de rente op 10-jarige Amerikaanse staatsleningen nog 4,1%, inmiddels is die opgelopen tot circa 4,8%. Historisch gezien is dat niet een uitzonderlijk hoog niveau en in 2023 was die rente ook zo hoog. Maar doordat de Amerikaanse overheidsschuld op een historisch gezien uitzonderlijk hoog niveau is beland, maakt de Amerikaanse minister van Financiën, Scott Bessent, zich er zorgen over. De rentebetalingen van de Amerikaanse overheid belopen momenteel 3,8% van het BBP. Bij ons is dat ongeveer 1%. Ook zijn die rentebetalingen in de VS inmiddels zo’n 9% van alle overheidsuitgaven en ruim 18% van alle federale overheidsuitgaven.

Bessent heeft recentelijk een paar maatregelen getroffen om de stijging van de kapitaalmarktrente te beteugelen. Zo heeft hij Japan geholpen bij valuta-interventies door hen dollars te lenen en heeft hij langlopende obligaties gekocht en die gefinancierd door kortlopende obligaties uit te geven. Mijns inziens zijn dat vooral cosmetische maatregelen. Veel slagkracht heeft Bessent niet. De kapitaalmarktrente wordt bepaald door vraag naar en aanbod van overheidsobligaties. De meeste invloed op die balans kan Bessent uitoefenen door minder obligaties uit te geven, maar daarvoor moet het overheidstekort worden teruggedrongen. Helaas is daar in Washington weinig enthousiasme voor.

De stijgende kapitaalmarktrente suggereert dat beleggers ofwel minder vertrouwen hebben in de kredietwaardigheid van de Amerikaanse overheid of vrezen dat de Fed er niet in zal slagen de inflatie te beteugelen. Of een combinatie van beide uiteraard.

Ten aanzien van Frankrijk hoor je dat soort urgentie met betrekking tot het intomen van de rentestijging niet. De rente op 10-jarige Franse staatsobligaties is momenteel zo’n 4,2%. Lager dan in de VS dus. Hoe kan dat nou? De Franse overheidsschuld is immers vergelijkbaar met de Amerikaanse. Een belangrijk verschil tussen de VS en Frankrijk is dat de Franse overheid veel minder rente betaalt als percentage van het BBP. Hoewel de omvang van de schuld (als percentage van het BBP) vergelijkbaar is, bedragen de rentelasten van de Franse overheid toch maar circa 2,2% BBP, duidelijk lager dan de bovengenoemde 3,8% in de VS.

Maak meer schulden

In ons eigen land hoor je nog wel eens mensen zeggen dat onze overheid meer schulden zou mogen maken. Onze schuldratio is immers ‘slechts’ circa 45% BBP, een stuk lager dan de maximale 60% die geldt voor eurolanden. We kunnen investeringen in onze infrastructuur bijvoorbeeld goed gebruiken. Toch is het oprekken van onze schuldratio veel moeilijker dan je misschien zou denken.

De schuldratio heeft een teller, de overheidsschuld als absoluut bedrag, en een noemer, het nominale BBP. De ratio stijgt alleen als de teller sneller stijgt dan de noemer, dat wil zeggen als het overheidstekort groter is dan de groei van het nominale BBP. Het overheidstekort is immers in principe gelijk aan de toename van de staatsschuld. De ratio stijgt alleen als je omvangrijke begrotingstekorten boekt en je economie weinig groeit.

Franse economie groeit nauwelijks

Dat zijn geen benijdenswaardige zaken. Maar de Fransen zijn er al jaren heel ‘succesvol’ in. Het Franse begrotingstekort is, al jaren, meer dan 5% BBP. Daarmee neemt de staatsschuld dus toe. Het nominale BBP groeit veel minder snel. Dat lag in het tweede kwartaal dit jaar slechts 1,9% hoger dan een jaar eerder. En dat kwam dan vooral door de inflatie. Echt groeien deed de Franse economie nauwelijks.

Ons nominale BBP was in het tweede kwartaal 4,8% groter dan een jaar eerder, al was dat – toegegeven – ook grotendeels aan inflatie te danken, maar we hadden wel bijna drie keer zoveel echte groei als Frankrijk. De schuldratio kan dan alleen maar stijgen als we begrotingstekorten boeken die boven 4,8% liggen. Daarmee zouden we de Europese norm van 3% echter overschrijden. Daar is onze minister van Financiën, Eelco Heinen, mordicus op tegen. En terecht. Ons begrotingstekort beloopt dit jaar volgens de meest recente schatting van het CPB zo’n 2,8% BBP. In theorie kunnen we onze schuldratio laten stijgen door overheidsinvesteringen te doen die buiten de lopende begroting vallen, maar daartoe zijn de mogelijkheden beperkt.

Waarom is de Franse rente zoveel lager dan de Amerikaanse?

Terug naar Scott Bessent. Als de stijgende Amerikaanse kapitaalmarktrente een uiting van wantrouwen van beleggers jegens de Amerikaanse overheid is, dan zullen de acties die Bessent tot nog toe heeft genomen geen zoden aan de dijk zetten. Het vertrouwen keert slechts terug als de schuldratio daalt en dat gebeurt alleen als het overheidstekort danig wordt verkleind of de economische groei toeneemt. Hoge inflatie duwt de ratio ook wel naar beneden, maar dat werkt alleen kortstondig en niemand wil hoge inflatie. Het electoraat wil het niet en beleggers evenmin. Aangezien de regering-Trump weinig aanstalten maakt om de begroting op orde te brengen, is het in de VS vooral hopen op een groei-impuls van AI en op een milde stemming onder de beleggers. Helaas is hoop geen overtuigende strategie.

Dan naar Frankrijk. Hoe kan het dat de Franse rente zoveel lager is dan de Amerikaanse hoewel de Franse overheidsschuld nog minder houdbaar lijkt dan de Amerikaanse? Beleggers gaan er kennelijk vanuit dat beleidsmakers zullen voorkomen dat Frankrijk wanbetaler wordt.

Die verwachting is niet zomaar een veronderstelling. Toen de ECB de rente in 2022 verhoogde en ook de kapitaalmarktrente opliep, brak het zweet ongetwijfeld uit op diverse ministeries van Financiën. De ECB introduceerde het Transmission Protection Instrument (TPI, onder cynici bekend als ‘To Protect Italy’). Dat beleidsinstrument geeft de ECB de mogelijkheid obligaties te kopen van overheden waar de rente in de optiek van de ECB niet meer in overeenstemming is met de ‘fundamentals’. De ECB heeft het instrument nog nooit gebruikt, maar het geeft een soort nucleaire afschrikking tegen beleggers die de Franse kapitaalmarktrente omhoog zouden willen drukken. Volgens mij zou het instrument moeten worden omgedoopt tot Transmission Protection Facility (TPF, ook wel ‘To Protect France’).

Klein koortje

We zijn destijds aan de euro begonnen op basis van afspraken over begrotingstekorten en overheidsschulden. De Franse begroting heeft in slechts twee van de afgelopen twaalf jaar aan die afspraak voldaan en de overheidsschuld overschrijdt de norm al bijna twintig jaar. Zicht op verbetering ontbreekt. De schuldratio blijft oplopen en de Franse economie groeit nauwelijks. Europese instanties kunnen de problemen nog lang voor zich uit schuiven, maar dit gaat een keer verkeerd aflopen.

In Europa zijn we, terecht, kritisch op Trump die probeert het Fed-beleid te beïnvloeden. Dat doen onze politici niet. Maar dat is ook niet nodig, want de ECB faciliteert feitelijk landen bij het overtreden van de begrotingsregels die er juist zijn ten behoeve van de monetaire stabiliteit. Ik vind dat nog veel kwalijker dan wat Trump doet, maar ik maak deel uit van een klein koortje roependen in de woestijn.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat Europa doet om de Franse economie te beschermen is veel kwalijker dan wat Trump doet verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten oosten van Baltimore kom je over de Chesapeake Bay Bridge op het schiereiland Delmarva. Die naam is een samenvoeging van de staten Delaware, Maryland en Virginia die er gezamenlijk deel van uitmaken. Het is een streek van boeren en vissers en toerisme als derde bron van inkomsten. Langs de Atlantische Oceaan ligt veel strand; Ocean Beach is een populaire badplaats.

De westelijke kustlijn is een van de mooiste van de Verenigde Staten. De Galan bezoekt er de vissende ondernemer Tilghman Hemsley, tevens beeldend kunstenaar. Hemsley verdient de kost als schipper van de charterboot Breezin’ Thru waarmee hij met klanten uit het bedrijfsleven in de baai uit vissen gaat.

Vertrapte geschiedenis

Hemsley stemt elke vier jaar op de Republikeinse presidentskandidaat in de overtuiging dat een Amerikaan ongehinderd door de overheid zijn kansen moet kunnen grijpen. Veel ingewikkelder hoef je het wat hem betreft niet te maken. Na Ronald Reagan was Donald Trump zijn nieuwe held.

Hemsley maakte zich niet al te druk over de politiek totdat hij op de avond van de vierde juli 2020, Independence Day, de televisie aanzette. Op het regionale nieuws zag hij tot zijn verontwaardiging hoe een groep linkse activisten in Baltimore – aan de andere kant van de brug – een standbeeld van Christoffel Columbus van zijn sokkel trok en dumpte in het havenkanaal.

Het beeld van de gemaskerde jongeren die stonden te juichen bij de vernieling van het monument maakte Hemsley razend: hier wordt onze geschiedenis vertrapt en gewist.

Hemsley liet het er niet bij zitten. Hij schakelde zijn zoon Bill in om het beeld uit het kanaal op te dreggen en naar zijn atelier te brengen. Onder politiebegeleiding kwam de gehavende Columbus naar het schiereiland. Daar werden de brokstukken schoongemaakt en op de vloer uitgestald. Zoon Bill, zelf ook beeldhouwer, maakte twee replica’s: één om terug te plaatsen in Baltimore en één als reserve voor het geval de activisten opnieuw zouden toeslaan.

Maar, vertelde Hemsley aan de Nederlandse verslaggever, Columbus was niet langer welkom in Baltimore. Het Democratische stadsbestuur koos voor een nieuw standbeeld, van een anoniem Italiaans-Amerikaans echtpaar met kind. Het nieuwe beeld symboliseert de immigratiegolf van miljoenen Italianen naar Amerika tussen 1880 en 1920. Niemand zou zich daar druk over maken, was de gedachte.

Bij Columbus lag dat heel anders: in 2020 werden dertig beelden van de ontdekker van Amerika van hun sokkel getrokken. Het was deel van een beeldenstorm na de gewelddadige dood van de zwarte Amerikaan George Floyd in Minneapolis. Voor radicale activisten was Columbus een ‘foute witte man’, een onderdrukker van de inheemse bevolking.

In de tuin van het Witte Huis

Ook Donald Trump liet het er niet bij zitten. Het moest afgelopen zijn met het belasteren van nationaal erfgoed in het algemeen en Columbus in het bijzonder. En zo kon het gebeuren dat het Witte Huis zich meldde bij Tilghman Hemsley. Het was de bedoeling dat de replica van Columbus op Columbus Day, 13 oktober 2025, in de tuin van het Witte Huis zou herrijzen. Een jaar later zou Columbus zijn definitieve bestemming krijgen in de geplande beeldentuin met Amerikaanse helden op beschermd federaal grondgebied.

Columbus Day ging voorbij zonder bericht uit het Witte Huis. Maar op 19 maart van dit jaar krijgt Hemsley een verlossend telefoontje: het stadbeeld wordt over twee dagen verwacht. De Hemsleys rijden in een bestelwagen met Columbus en een pick-up met zijn sokkel in colonne naar Washington DC. Op 22 maart staat Christoffel Columbus fier overeind voor het Eisenhower Executive Office Building, ten westen van de West Wing van het Witte Huis. Geen activist die zich nog aan de erflater van de Amerikaanse beschaving kan vergrijpen.

De lotgevallen van Columbus in Baltimore zijn een perfecte illustratie van de onverzoenlijkheid van de Republikeinse en Democratische kampen in het Trump-tijdperk. Wie met Menno de Galan zijn oor te luisteren legt bij de achterban van de president, realiseert zich dat Trump als hun held net zo fier overeind staat als de ontdekker van Amerika naast het Witte Huis. Dat Trump onvoorspelbaar is en een narcist bovendien, nemen zijn aanhangers voor lief: ‘I’m ok with it. I do not necessarily like my favorite quarterback as a person either.’

Black fatigue

Ook de raciale component in de Amerikaanse politiek is nooit ver weg: sommige gesprekspartners van De Galan hebben het over de black fatigue. Het komt erop neer dat Trump-stemmers niet dag en nacht geconfronteerd willen worden met zwart activisme: slavernijverleden, herstelbetalingen, discriminatie, Black Lives Matter, taking a knee.

Het sturen van de Nationale Garde naar de binnensteden van Amerika wordt dan ook door de Republikeinen toegejuicht. Jammer, zo bezien, dat Baltimore zelf nog niet aan de beurt is geweest. Want ook daar kijken de Democratische bestuurders in de ogen van hun tegenstanders de andere kant op bij plunderingen, drugscriminaliteit en onveiligheid.

Menno de Galan: Trumps Amerika. Een zoektocht naar de Republikeinse kiezer. Alfabet, 240 pagina’s, € 22,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom zijn aanhangers het narcisme en de onvoorspelbaarheid van Donald Trump graag voor lief nemen verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse overheid doet dit allemaal en nog veel meer, maar een heldere afbakening van zijn taken kennen wij niet. Liberalen meenden vroeger dat de overheid zo weinig mogelijk moet doen. Socialisten menen nog steeds dat de overheid alle onrecht moet bestrijden dat voortkomt uit ongelijkheden. Confessionelen laveren daartussen met een selectie uit de middeleeuwse werken van barmhartigheid: 1) De hongerigen voeden, 2) de dorstigen lessen, 3) de naakten kleden, 4) de vreemdelingen herbergen, 5) de zieken verzorgen, 6) de gevangenen bezoeken en 7) de doden begraven.

De basis van democratie en rechtsstaat is dat overheid niet zomaar iets mag doen. Dat is het ‘legaliteitsbeginsel’. Burgers mogen alles doen wat niet in strijd is met de wet, de overheid mag alleen doen wat de wet hem expliciet opdraagt. Maar wat is dat?

Het grote verschil tussen de VS en ons

In 1848 hebben we in grote lijnen in de grondwet vastgelegd wat de overheid in ieder geval niet mag doen; wat geen wet hem op mag leggen. De 13 landen die samen de Verenigde Staten oprichtten hadden in 1787 al hun gezamenlijke grondwet geschreven, die net als de onze bepaalt wat de overheid niet mag doen.

Wat weinig Nederlanders beseffen is dat de Amerikanen toen al tien jaar beschikten over een apart document waarin precies staat beschreven wat de overheid wél moet doen. Dat is hun Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776.

Wij hadden al veel eerder een onafhankelijkheidsverklaring: het Plakkaat van Verlatinghe van 26 juli 1581. Daar staat ook in wat de overheid moet doen. De Amerikanen vieren jaarlijks op 4 juli de hunne, maar wij hebben op 26 juli niets te vieren. Want toen wij de koning van Spanje verlieten, zochten we een andere buitenlandse heerser. Slechts omdat niemand wilde, werden we maar zelfstandig. De Amerikanen echter wilden geen nieuwe heerser toen ze de Engelse koning verlieten. Zij wilden vrij zijn. Wij daarentegen wilden geborgen zijn. We vonden dat het de primaire taak van de overheid is om ons te beschermen. En dat vinden we nog steeds.

Wij willen bescherming, zij willen vrijheid

Ons Plakkaat begint met de zin: ‘Het is aan ieder bekend dat een vorst, als dienaar van God, geacht wordt zijn onderdanen te beschermen tegen alle onrecht, overlast en geweld, zoals een herder zijn schapen beschermt.’

Nederlanders hebben praatjes maar aarzelen niet zichzelf met schapen te vergelijken. De Amerikanen zagen dat twee eeuwen later heel anders. Hun Onafhankelijkheidsverklaring begint na een algemene inleiding met: ‘Wij houden de volgende waarheden voor vanzelfsprekend, dat alle mensen gelijk zijn geschapen, dat ze door hun Schepper zijn begunstigd met onvervreemdbare rechten, dat onder die rechten vallen vrijheid en het nastreven van geluk. Dat om deze rechten veilig te stellen, door de mensen overheden worden gevormd, die hun macht rechtvaardigen op de toestemming van de geregeerden.’

De Amerikanen zien het als de taak van de overheid om het de mensen mogelijk te maken vrij te zijn en zelf hun geluk na te streven. Dat is een diametraal andere opvatting dan de Nederlandse. De Amerikaanse overheid moet de mensenrechten veilig stellen. Onze overheid moet ‘zijn’ burgers beschermen. Als schapen.

Democratie voor de kudde

De Amerikanen zijn dan ook democratischer dan wij. Hun overheid ‘wordt gevormd door de mensen’. Ons Plakkaat zegt: ‘De onderdanen zijn niet door God geschapen om de vorst in alles wat hij beveelt onderdanig te zijn en hem als slaven te dienen.’ Maar echt door de burgers gevormd was bij ons de overheid niet. Hij was er gewoon. Volgens het Plakkaat: ‘De vorst regeert bij de gratie van zijn onderdanen en moet met recht en reden over hen regeren, hen beschermen en liefhebben zoals een vader zijn kinderen liefheeft en zoals een herder met hart en ziel zijn schapen beschermt.’ Opnieuw die kudde!

Hoe wisselen onderdanen van regering?

De Nederlandse schapen pikken niet alles: ‘Als een vorst zijn plichten niet nakomt, maar, in plaats van zijn onderdanen te beschermen, hen probeert te onderdrukken als slaven, dan is hij geen vorst maar een tiran, in dat geval mogen zijn onderdanen, na beraadslaging in de Staten-Generaal, hem afzweren en een ander kiezen.’

Na twee keer de term ‘schapen’, gebruikt ons Plakkaat twee maal de term ‘onderdanen’. Wij zien onszelf als onderdanen. Amerikanen niet.

De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring baseert zich niet op de plicht van de vorst om zijn onderdanen te beschermen, maar op de taak van de overheid om de rechten van de geregeerden op vrijheid en het nastreven van geluk veilig te stellen. Hun onafhankelijkheidsverklaring acht het vanzelfsprekend: ‘Dat, steeds als enige vorm van regering destructief wordt ten aanzien van deze doeleinden, het een recht is van het volk om de regering te veranderen of af te zetten en een nieuwe regering te vormen, gebaseerd op zulke principes en georganiseerd op zo’n manier als het hen beter lijkt voor hun veiligheid en geluk.’ En dat hoeft het volk daar niet via de regenten van een Staten-Generaal te doen.

Het vullen van de leegte in ons denken

Ten tijde van ons Plakkaat was het denken minder ver gevorderd dan twee eeuwen later bij de Amerikanen. Destijds kwam niemand op het idee om een grondwet op te stellen toen we onafhankelijk werden. Die kregen we pas toen we door de Fransen waren veroverd. Het idee van een grondwet die de macht van de overheid beperkt, is bij ons Franse import, net als stokbrood of de alpinopet. Met dat geschenk sprongen we wat slordig om.

Na de Duitse bezetting, die ons allerlei nog steeds bestaande wetten en regels opleverde, kregen we via internationale verdragen met een nieuwe import van ideeën te maken. De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens van 1948 introduceerde de gedachte dat de overheid moest zorgen voor werk, inkomen, onderdak en andere materiële zaken. Zo’n taakopdracht zou bij ons alleen maar in de grondwet kunnen komen. Bij de grondwetsherziening van 1954 werd echter besloten deze ‘sociale grondrechten’ niet op te nemen.

Maar in de jaren zestig en zeventig won het idee van sociale grondrechten aan populariteit. Onder invloed van met name D66 en Nieuw Links werd het oude sociaaldemocratische streven naar verheffing van de arbeidsklasse vervangen door de wens tot zelfontplooiing. Kort door de bocht redeneerde men: Je kunt je niet ontplooien als je niet fatsoenlijk te eten hebt, dus de overheid moest zorgen voor een basis.

Van Marx naar Maslow

Voor deze gedachtegang werd een quasi-wetenschappelijke fundering gevonden bij een theorie van ene Abraham Maslow. Wat Karl Marx beweerde voor de geschiedenisleer, beweerde Maslow in de psychologie.

Volgens Marx vormen materiële en economische omstandigheden de grenzen waarbinnen de menselijke geschiedenis zich afspeelt. Maslow stelde in zijn Theory of Human Motivation dat elk mens een bepaalde aangeboren behoeftenopbouw doorloopt, uitgebeeld in een piramide, met vijf lagen. Onderop basale behoeften als zuurstof, drinken en eten. Daarboven veiligheid. Dan sociale contacten. Daar weer boven waardering (respect) en in de top zelfactualisatie. Om zich als gezonde persoonlijkheid te kunnen ontwikkelen moeten bij ieder individu eerst een aantal fundamentele menselijke behoeften bevredigd zijn.

Dat ging er in als koek bij de generatie studenten van de jaren zestig en zeventig die en masse de sociale wetenschappen binnen drong: De overheid moest de materiële voorwaarden scheppen om elke burger in staat te stellen zich als individu te ontplooien.

Vanuit deze visie legde de wetgever in 1983 de plichten van de overheid in de grondwet vast als ‘sociale grondrechten’ van de burger. De overheid moest zorgdragen voor rechtsbijstand, werkgelegenheid, bestaanszekerheid, milieubescherming, volksgezondheid en onderwijs.

Al wordt de theorie van Maslow in de psychologie beschouwd als verouderd, wij zitten er nog mee opgescheept. De Amerikanen niet. Omdat zij in hun Onafhankelijkheidsverklaring reeds hadden vastgelegd wat de overheid moest doen, hebben ze Maslow nooit nodig gehad. Maar in Nederland is het woord van Maslow (grond)wet. En in de internationale verdragen waar de Nederlandse grondwet zich aan onderwerpt, woekeren die ideeën voort. Zo heeft het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) op eigen houtje een hele doctrine van positieve verplichtingen voor de overheid gebouwd.

Liever Donald of Ursula?

Het Europese (en Nederlandse) denken had zich tot de Tweede Wereldoorlog nooit veel van het Amerikaanse denken aangetrokken. Tot dan sprak men hier nauwelijks Engels. Frans was de taal van de politiek, Duits was de taal van de wetenschap. Pas de Tweede Wereldoorlog heeft de Amerikaanse cultuur naar Europa gebracht.

Maar we zijn het nooit eens geworden en al is Engels nog steeds de voornaamste voertaal in de Europese Unie toch drijft ‘het Westen’ geestelijk nu weer uiteen. Niet door handelsconflicten, maar omdat we anders denken over de taak van de overheid.

Daarin begrijpen we elkaar niet. En daarom heeft bij ons Ursula von der Leyen die met de Digital Services Act voorkomt dat burgers verkeerde ideeën krijgen een tweede termijn van vijf jaar gekregen, terwijl zij Donald Trump – die men hier maar dom vindt – een tweede termijn van vier jaar hebben gegeven.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De taak van de overheid: Waarom Nederlanders Amerikanen zo slecht begrijpen verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 13 januari overleed Scott Adams op 68-jarige leeftijd aan de gevolgen van uitgezaaide prostaatkanker. Adams is een van de twee schrijvers waar ik het meest van heb geleerd over de politieke virtuositeit van Donald Trump (de andere Trump-duider is Victor Davis Hanson, die schrijft over Trumps strategie).

Tijdens covid dronk ik een paar keer per week koffie met Adams en ook las ik twee van zijn boeken: Win Bigly. Persuasion in a World Where Facts Don’t Matter (2017) en Loserthink. How Untrained Brains Are Ruining America (2019).

Ongewenste feiten

Het meest recente inzicht dat ik aan hem heb te danken, was een paar weken geleden toen de krant een foto toonde van Trump met de Saoedische kroonprins. Trump wandelde met hem langs de galerij van oud-presidenten en zorgde ervoor dat het beeld van zijn voorganger Joe Biden goed in zicht kwam. Dat was geen portret maar een afbeelding van een ‘autopen’, een machientje waarmee medewerkers de handtekening van een president automatisch nabootsen.

De media suggereerden dat Trump daarmee nog eens extra wraak wilde nemen op zijn voorganger. Adams legde uit dat Trump een heel ander doel had: Amerikanen zijn ontevreden over de stijgende kosten van levensonderhoud en de Democraten beginnen dat te benadrukken omdat ze daarmee een sterk argument hebben tegen Trump. Die vroeg aandacht voor de foto van de ‘autopen’, niet vanwege zijn nog niet volledig verwerkte minachting voor Biden, maar in de verwachting dat de media dan zouden ophouden over de inflatie en zouden beginnen over zijn stijl: ‘smakeloos’, ‘geen respect’, ‘niet presidentieel’.

Zoals Adams ons uitlegde, veranderen mensen niet zo snel van mening. Wie Trump ordinair vond, vindt dat na de foto van de ‘autopen’ nog steeds. Gevaarlijker voor een politicus zijn ongewenste feiten en dus wilde Trump de cijfers over ‘the cost of living’ weg hebben uit de aandacht van het publiek. Dat was zijn bedoeling met de foto.

Hier is een verwante aanbeveling van Adams:

‘Criticus: Trump deed vandaag alweer een ordinaire uitspraak.

Jij: Dat is zo, maar onbelangrijk afgezet tegen de economie en de defensie en die staan er allebei sterker voor dan ooit tevoren.

Je zet jezelf op verlies door te betwisten of Trump nu al of niet iets ordinairs zei. Meer effectief is het om kritiek op details te accepteren, maar er snel een kwalificatie op te plakken van “betrekkelijk onbelangrijk”. Je doel is om je critici ervan te overtuigen dat ze niet zo goed kunnen onderscheiden wat echt belangrijk is. Je probeert niet om hun opvattingen direct aan te vallen.’

Zodoende had Adams maar een paar woorden nodig als reactie op tegenstanders van Trump die hem probeerden uit te maken voor een tweede Hitler: ‘Niemand wordt een Hitler op z’n zeventigste.’

Banger en bozer

Adams schreef ook rake dingen over de media:

‘De technologische innovatie die de nieuwsmedia kapot heeft gemaakt, is het vermogen om de reactie van lezers en kijkers te meten voor elke kop en elke variant van elk verhaal. Zodra we het winstpotentieel kunnen meten van verschillende benaderingen van het nieuws, moeten de nieuwmakers doen wat het beste is voor de winst, want anders schieten ze tekort in wat ze verplicht zijn aan de aandeelhouders. Ook de beloning van de directie hangt af van de winst. (-) Het businessmodel van de media is veranderd van het brengen van informatie naar het manipuleren van de hersenen van lezers en kijkers. (-) Als iets wettelijk mag en winst oplevert, gaan we er veel van zien en lezen. (-) Naarmate de media bekwamer worden om de emoties in onze hersens aan te vuren, zullen we zien dat lezers en kijkers steeds meer bezorgd en boos worden. We zijn banger en bozer – denk ik – dan ooit sinds de Tweede Wereldoorlog. En dat betekent nog meer demonstraties en nog meer verdeeldheid in de toekomst.’

Over winnaars en verliezers in het politieke debat:

‘Wie de logica en de feiten op een rij heeft, wil zich daar uiteraard op beroepen. Mensen die geen sterke argumenten hebben proberen gelijk te krijgen door een etiket op de situatie te plakken en dan te doen alsof het niet eens nodig is om met feiten aan te komen. (-) Als je mensen die meer controle op immigratie willen direct uitmaakt voor “racisten” dan doe je niet mee aan een rationele discussie. Mensen die goede argumenten hebben, gebruiken die argumenten. Wie geen goede argumenten heeft, probeert te winnen door een etiket op te plakken. Als jouw kritiek steunt op etiketten plakken in plaats van argumenten over oorzaak en gevolg, dan ben je bezig met “loserthink”’.

Verkeerde voorspellingen

Mooi, tenslotte, hoe Adams telkens waarschuwde tegen het idee dat trends onbeperkt doorzetten:

‘Economen proberen te voorspellen wat er gebeurt wanneer we een of meer variabelen in een vergelijking veranderen. Maar als je probeert te voorspellen door trends zonder meer door te trekken, dan krijg je voorspellingen zoals:

“De wereldwijde vraag naar kopieerapparaten is op z’n hoogst 5000” (IBM, 1959);

“Waarom zou iemand een computer voor thuis willen?” (Ken Olsen, oprichter van Digital Equipment Corp., 1977);

“We vinden hun muziek onaantrekkelijk, en gitaarmuziek raakt uit de mode” (platenmaatschappij Decca Records, in hun afwijzing van The Beatles, 1962).

Voorspellingen dat huidige trends onbeperkt doorzetten, zijn meestal verkeerd, maar soms nuttig als ze aanmoedigen om de aanpassingen te doen die nodig zijn om een slechte toekomst te voorkomen. Maar verwar niet “nuttig” met “nauwkeurig”’.  

Is dat ook niet de goede manier om aan te kijken tegen de voorspellingen over ‘global warming’?

Twee weken voor zijn overlijden koos Scott Adams voor Jezus, met het eeuwenoude argument van Blaise Pascal: je wilt niet het risico lopen om als godsloochenaar bij Petrus voor de hemelpoort te staan. Tot ziens, Scott!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bedankt en tot ziens, Scott Adams! verscheen eerst op Wynia's Week.

Tot ieders verbazing is de realiteit compleet anders. Nou ja, tot nu toe in ieder geval. Van een ronkende terugkeer van industriële bedrijvigheid die Trump voorzag, is geen sprake terwijl de werkgelegenheid in de industrie in 2025 zelfs is gedaald. Het gesomber van veel economen is eveneens onterecht gebleken, want de economische groei in de wereld heeft de verwachtingen in 2025 overtroffen, de groei van de wereldhandel is zelfs juist aangetrokken en de inflatie in de VS is momenteel lager dan bij ons.

Hoe kunnen zoveel deskundigen, inclusief de Amerikaanse president, zich zodanig hebben vergist? Economie als studiegebied heeft zijn reputatie als ‘the dismal science’ weer eens glorieus eer aangedaan.

Complexe werkelijkheid

In tegenstelling tot veel andere economen, begrijp ik de intenties van Trump wel. Industriële werkgelegenheid is hoogwaardiger dan de werkgelegenheid in veel onderdelen van de dienstensector en vormt daarmee een belangrijke pijler onder de welvaart. Dat de industriële werkgelegenheid afneemt in een economie die steeds meer draait op diensten en waarin vooral de arbeidsproductiviteit in de industrie sterk toeneemt, ligt evenwel voor de hand. Maar vooral nadat China in 2001 lid is geworden van de Wereldhandelsorganisatie heeft de VS veel industriële werkgelegenheid verloren. In 1979 werkten bijna twintig miljoen Amerikanen in de industrie. In 2001 waren dat er nog ruim zeventien miljoen. Daarvan ging binnen tien jaar tijd een derde verloren, wat ongetwijfeld ten dele werd veroorzaakt door de (oneerlijke) concurrentie uit China.

Terug naar de weinig trefzekere voorspellingen van Trump en economen. Het probleem met dat soort bespiegelingen is dat wordt gefocust op een beperkt aantal factoren. In dit geval de importheffingen van Trump. De economische werkelijkheid is echter complex en er speelt altijd een groot aantal factoren. Ook zijn economische voorspellingen vaak gebaseerd op ervaringen uit het verleden, maar zulke torenhoge importheffingen die Trump aankondigde hebben we lang niet gezien. En toen die zich zo’n honderd jaar geleden ook voordeden, zat de economie anders in elkaar.

Als Trump met zijn veel te optimistische bespiegeling wordt geconfronteerd, zal hij waarschijnlijk de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, de schuld geven. Als die de rente eerder en sterker had verlaagd, was de ontwikkeling positiever geweest, zal hij betogen. We zullen nooit weten of hij daarin gelijk heeft, maar ik betwijfel het. Het is de vraag in hoeverre renteverlagingen door de Fed de financieringslasten van bedrijven zouden hebben beperkt en het is verder de vraag of de financieringslasten een cruciale bottleneck vormen voor groei in de sector.

Ook de reactie van de miskleunende economen is vrij voorspelbaar. De instinctieve respons van een econoom wiens voorspelling niet uitkomt is: ‘wacht maar even af, ik krijg heus nog wel gelijk’. En soms klopt dat ook. Als de voorspelde ontwikkeling uiteindelijk toch uitblijft, kiest de econoom meestal een ‘tactische terugtrekking’ die er primair op is gericht om gezichtsverlies te voorkomen. Dan wordt gewezen op andere factoren die een rol hebben gespeeld en waarvan niet in redelijkheid verwacht had kunnen worden dat de bewuste econoom die scherp op het netvlies had.

Die reactie is erg jammer, want van je fouten moet je leren. In dit geval moeten we ons met name afvragen waarom de wereldeconomie ons positief heeft verrast. En vooral: hoe kan de groei van de internationale handel aantrekken terwijl de heffingen juist blokkades opwerpen?

Geen escalatie

Er wordt wel op gewezen dat de heffingen na onderhandelingen uiteindelijk minder hoog zijn uitgevallen dan Trump oorspronkelijk aankondigde. Ook van belang is dat andere landen, China uitgezonderd, geen of weinig vergeldingsmaatregelen hebben getroffen, zodat de handelsoorlog niet verder is geëscaleerd. Ten slotte worden de uitgaven aan kunstmatige intelligentie vaak aangehaald als factor die de economie een belangrijke impuls hebben gegeven. Dat laatste klopt wel, maar kan voor de meeste economen toch geen verrassing zijn geweest.

Ik zou er nog twee factoren aan toe willen voegen. Ten eerste merk ik op dat importheffingen betrekking hebben op goederen. Die maken nu een veel kleiner deel van de economie uit dan honderd jaar geleden. Het is dan logisch dat de verstorende werking van die heffingen op de totale economie nu geringer is dan toen. Dat verklaart wellicht waarom de economische schade van de importheffingen erg is meegevallen, maar het verklaart nog niet hoe de groei van de wereldhandel in 2025 kon versnellen.

Een tweede opmerking betreft daarom de complexiteit van productie- en distributieketens. Tijdens de coronapandemie hebben we de desastreuze gevolgen gezien van verstoringen in deze ketens. Die ervaring leidde tot de conclusie dat de complexiteit van productie- en distributieketens een gevaarlijke kwetsbaarheid vormen. De importheffingen van Trump zouden de wereldhandel daarom een gevoelige optater geven.

De verstoringen van de coronapandemie en die van de importheffingen zijn echter heel verschillend. Tijdens de pandemie ging het om fysieke verstoringen doordat mensen thuis moesten blijven waardoor er niet geproduceerd kon worden en de logistiek compleet van slag raakte. Bij de importheffingen gaat het echter om een schoksgewijze verandering van kosten. Ondernemers die met complexe productie- en distributieketens te maken hebben, zijn hypergevoelig voor verschuivingen van kosten. Dat is in zekere zin een kerncompetentie van hen. Ze passen zich razendsnel aan. Zo bezien is de complexiteit van productie- en distributieketens misschien geen gevaarlijke kwetsbaarheid, maar juist een bron van dynamiek.

Minder stuurbaar en minder breekbaar

Wat leren we hier nu van? Dat de verwachting van Trump niet is uitgekomen, leidt tot de conclusie dat de economie minder stuurbaar is dan hij veronderstelt. Dat de sombere voorspellingen van veel economen niet zijn uitgekomen leidt tot de conclusie dat de economie toch ook minder breekbaar is dan verondersteld.

De les die ik trek, is dat we de veerkracht van de economie, gedreven door de creativiteit en het initiatief van ondernemers die snel op prijsprikkels reageren, niet moeten onderschatten. Anders gezegd, als het beleid van Trump in 2025 niet tot een economische crisis heeft geleid, zal dat in 2026 ook wel niet gebeuren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!  

Het bericht Een reeks miskleunen: Donald Trump en ook veel economen zijn bar slecht in het doen van voorspellingen  verscheen eerst op Wynia's Week.

Een andere schrik was de arrestatie (volgens sommigen ‘ontvoering’) van de Venezolaanse president Nicolás Maduro, die door Amerikaanse veiligheidstroepen van bed werd gelicht. In één dag zat hij in een Amerikaanse cel.

Dubbele schok

Het Iraanse bewind is nog niet bekomen van de twaalfdaagse oorlog met Israël en de vernietiging van de atoominstallaties door Amerikaanse bunkerbusters. De Amerikaanse aanpak in Venezuela produceerde een dubbele schok in Iran: een externe, dankzij de assertiviteit van Amerika, en een interne, door opstanden in Iraanse steden. In de regio ligt vooral de ‘kleine satan’ Israël op de loer, dat in Iran niet alleen kopstukken van Hamas liquideerde, maar ook toplieden van het Islamitische Revolutionaire Garde Corps (IRGC).

Venezuela gaf gewone Iraniërs weer moed en zo ontwikkelde zich een ‘Oost-Europa-effect’ dat digitaal grote afstanden overbrugt.

De Amerikanen leverden in Venezuela een huzarenstukje met de arrestatie van Maduro en president Trump zei dat Amerika wat betreft Iran ‘locked and loaded’ is. Toch is de situatie qua transitie naar een democratie in Venezuela anders dan in Iran. In Venezuela heeft Trump het politieke systeem als het ware onthoofd en werkt hij verder met de vice-presidente Delcy Rodrigues, ooit vurig pleitbezorger van Maduro. Zij heeft weinig keuze: doen wat Amerika zegt, of overplaatsing naar de cel naast die van Maduro.

In Venezuela zijn de politieke krachtsverhoudingen bekend. Er waren verkiezingen, weliswaar vervalst, maar er is inzicht in de verhoudingen. Er is een oppositie met Maria Machado als kopstuk. Ze mocht niet aan de presidentsverkiezingen meedoen wegens té populair. Venezuela kan op het spoor worden gezet met eerlijke verkiezingen, onder toezicht van Amerika. Andere landen zijn in de Trump-doctrine ‘Amerika voor de Amerikanen’ overbodig.

Plaag voor het Midden-Oosten

Dat ligt moeilijker in Iran. De laatste sjah, Mohammed Reza Pahlavi, regeerde van 1941 tot 1979. Zijn vader, die in 1921 na een staatsgreep aan de macht kwam, maakte een fatale misser door in de Tweede Wereldoorlog de kant van nazi-Duitsland te kiezen. Hij werd door de Britten naar Zuid-Afrika verbannen. Sjah Reza Pahlavi moest in 1979 het veld ruimen tijdens een volksrevolutie (hij vluchtte naar Egypte), terwijl ayatollah Khomeini terugkeerde vanuit ballingschap in Frankrijk.

Khomeini werd destijds in Europese progressieve kring omstandig geprezen. Een waanbeeld: de dictatuur werd voor de Iraniërs nóg erger. Iran exporteerde een eigen ‘islamitische revolutie’ en werd zo een plaag voor het Midden-Oosten. In de regio radicaliseerde de islam en het secularisme werd verdrukt. Hoofddoel van de ayatollahs werd de vernietiging van de staat Israël.

Als het klerikale regime valt

Het is in die situatie moeilijker een inschatting te maken van het politieke gemoed in Iran dan in Venezuela. Iran heeft eigenlijk nooit écht vrije verkiezingen gekend, maar wel potentaten en religieuze zendingsdrang. Bovendien is 60 procent van 92,8 miljoen burgers opgegroeid onder de ayatollahs. Iran kent hoogopgeleide mensen in grote steden maar ook een groot, arm platteland. Wat Venezuela en Iran wel gemeen hebben, is een exodus van goed opgeleide burgers. Er is, noodgedwongen, een grote Iraanse en Venezolaanse diaspora.

Er zijn vele groepen in Iran, maar globaal genomen zijn er twee die een politieke leegte zeggen te kunnen vullen, zodra het klerikale regime valt.

Allereerst de Nationale Raad van Verzet van Iran (NCRI), opgericht in 1981 en geleid door Maryam Rajavi die in ballingschap leeft bij Parijs. Doel is het islamitische bewind omverwerpen en vervangen door een seculiere, democratische republiek met scheiding van kerk en staat. Dat verzet heeft zich in het verleden ook gekeerd tegen het bewind van de sjah. Onder beide dictaturen werden vele duizenden verzetsstrijders geëxecuteerd. In 2009 kwam NCRI met foto’s van nucleaire installaties in Iran, als bewijs van pogingen voor de ontwikkeling van een atoomwapen. Bunkerbusters maakten recent een einde aan dit plan.

Rajavi heeft een tienpuntenplan gepresenteerd met als doel een seculiere, democratische republiek. De transitie zou moeten verlopen via een tijdelijke regering die tot taak heeft vrije verkiezingen te organiseren voor een grondwetgevende vergadering die binnen zes maanden een grondwet voorlegt. Minderheden krijgen het recht op een autonome deelstaat. Het tienpuntenplan heeft de steun van een meerderheid in het Amerikaanse Congres De NCRI geniet daar veel vertrouwen, onder zowel Republikeinen als Democraten.

Een tweede oppositiegroep staat onder leiding van Reza Pahlavi (1960), zoon van Mohammad Reza Pahlavi en de voormalige kroonprins. Tijdens de machtswisseling in Iran was hij als 17-jarige voor een luchtmachttraining in Amerika. Daar leeft hij sindsdien in ballingschap. In 1980 werd hij in Caïro ‘symbolisch’ tot sjah gekroond. Hij werd prominent lid van de ‘Iraanse Nationale Raad’, een instituut dat zich inzet voor een democratisch Iran.

Pahlavi’s verzetsactiviteiten vanuit Amerika beperken zich vooral tot diverse initiatieven die niet effectief van de grond kwamen. Hij werpt zich vooral op als ‘symbolische verzoeningsfiguur’. Hij wil een referendum organiseren over de vraag of Iran een democratie of een monarchie moet worden. Voor de korte termijn bepleit Pahlavi een ‘overgangsregering’, met zichzelf als ‘Leider van de Nationale Opstand’, compleet met ruime bevoegdheden. De transitie zou 18 tot 36 maanden moeten duren, indien nodig meer.

‘Geen mullah, geen monarch’

Voor de Amerikanen is dit een netelige kwestie. Mocht het klerikale bewind het veld ruimen, wat is dan het alternatief? Er zijn geen betrouwbare opiniepeilingen die de krachtsverhoudingen weerspiegelen. Aanhangers van Pahlavi noemen NCRI een ‘sekte’; bij de NCRI zien de zoon van de sjah als de ‘nieuwe monarch’. Daarom de slogan ‘geen mullah, geen monarch’. NCRI is een organisatie met basisstructuren; bij Pahlavi draait alles om Pahlavi; zijn naamsbekendheid is in Amerika troef.

Voorlopig kijken de Amerikanen de kat uit de boom. De enige manier om te achterhalen hoe de kaarten onder Iraanse kiezers liggen, is snel vrije verkiezingen organiseren.

Historische proporties

De toekomst van Iran treft niet alleen Iran maar de hele regio. Een verandering van historische proporties. Het eerste land dat dit beseft is Israël. Een democratisch Iran is geen eeuwige vijand meer, mogelijk zelfs een partner. Na decennia van terreur, georganiseerd en gefinancierd door Iran, is de architectuur ervan ingestort. Ook Arabische landen, zoals Saoedi-Arabië dat in een proces van hervormingen zit, kunnen weer normale relaties aangaan. De Abraham-akkoorden komen weer in zicht.

Er zijn grote geopolitieke gevolgen. De druiven zijn zuur voor Rusland en China die ineens twee pionnen verliezen: Iran én Venezuela. Voor Moskou vooral strategisch, voor China ook economisch. China is een economische reus, smachtend naar grondstoffen. De geopolitieke kaart zet Amerika centraal.

Mentale pijn zit in West-Europa, waar vooral progressieve politici en media een oogje dichtknepen bij Venezuela en Iran. Zij waren bijzonder pro-Palestijns, maar het lot van vrouwen in Iran boeide hen maar matig. In februari 2017 bracht de Zweedse rood-groene regering (de ‘eerste feministische regering’ ter wereld) een bezoek aan de leiders van Iran, in verplichte islamitische kledij. Een groter vrouwenverraad was niet mogelijk. Een Iran waar vrouwen zichzelf bevrijden, paste niet in het progressieve wereldbeeld, met Trump als ‘de grote satan’. Daarom miste de BBC de Iraanse revolutie en dacht de NOS dat het om ‘inflatie’ ging.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een omwenteling in Iran zou voor het hele Midden-Oosten een gamechanger zijn – maar zorgt ook voor mentale pijn bij onze linkse politici en media verscheen eerst op Wynia's Week.

Historici zijn gewend te benadrukken dat vooral landen die worden geteisterd door (burger)oorlogen, (natuur)rampen en sociaal-economische tegenslagen een grote kans lopen weg te zakken in een totalitair moeras. Toch zijn er uitzonderingen op deze regel. De op afstand belangrijkste: de Verenigde Staten van Amerika.

Want ga maar na. Amerika was sinds de tweede helft van de negentiende eeuw verwikkeld in een burgeroorlog (1861-1865; meer dan een half miljoen doden) en vocht mee in de Eerste Wereldoorlog (115.000 Amerikaanse doden) en de Tweede Wereldoorlog (400.000 Amerikaanse doden). Daarna volgde de Koude Oorlog, waarbij alleen al in Korea en Vietnam ruim 100.000 Amerikaanse soldaten sneuvelden.

Meer dan genoeg misère

Tussen de militaire bedrijven door werd het land ook nog eens geteisterd door een Spaanse Griepepidemie (1918-1919; circa 600.000 doden), een ongekend hevige economische crisis (de Great Depression van de jaren dertig) en bloedige rassenrellen, met name in de jaren zestig.

Verder werden vier Amerikaanse presidenten vermoord: Abraham Lincoln (1865), James Garfield (1881), William McKinley (1901) en John F. Kennedy (1963). Ook werd een president afgezet: Richard Nixon (1974).  

Alles bij elkaar opgeteld meer dan genoeg misère om een land aan lager wal te brengen. Toch bleef de VS al die jaren een democratische rechtsstaat en werd de vrijheidsvlam nooit uitgetrapt. Kennelijk kan Amerika wel tegen een stootje.

Om die reden zou je verwachten dat er gaandeweg enig vertrouwen is ontstaan in de stabiliteit van de Verenigde Staten. Maar wonderlijk genoeg is dat slechts in beperkte mate het geval. Vooral in progressieve kring kun je heel vaak horen verkondigen dat Amerika bezig is in rap tempo naar de knoppen te gaan: in democratisch, economisch en/of machtspolitiek opzicht, maar ook de vermeende sociale neergang van de VS is een geliefd thema.

Buitengewoon talrijk zijn bijvoorbeeld de boeken, reportages en documentaires waarin Amerika wordt neergezet als een land met een happy few en voor het overige vooral ‘rafelranden’: ontwortelde stadswijken, onttakelde fabrieken, failliete winkels en gesloten scholen. Dat kan niet lang meer goed gaan, zo is al sinds jaar en dag de boodschap. ‘In Amerika is voor één op de zeven families de voorbije vijf jaar de bodem onder het bestaan weggezakt. Er is daar een middenklasse aan het verdwijnen. Veel van die families komen nooit meer terug op het gewone niveau, die zijn gewoon kapot. Dat is een beangstigende ervaring,’ zei bijvoorbeeld Geert Mak nadat hij voor zijn boek Reizen zonder John (2012) een trip door Amerika had gemaakt.

‘Imperial overstretch’

Legendarisch zijn ook de analyses van de wereldberoemde Britse historicus Paul Kennedy. In zijn bestseller The Rise and Fall of Great Powers (1987) zag hij de VS te gronde gaan aan ‘imperial overstretch’: het totaal aan Amerikaanse belangen en verplichtingen, verspreid over de hele wereld, zou veel te groot zijn om ze allemaal tegelijk te kunnen verdedigen. In werkelijkheid stortte een paar jaar later niet in Washington, maar in Moskou een imperium in elkaar.

Sinds Donald Trump in 2016 op het politieke toneel verscheen, is het aantal profeten dat de noodklok luidt over de VS sterk toegenomen. Op steeds luidere toon en met weglating van steeds meer nuances voorspellen ze de spoedige ondergang van Amerika as we know it. Trumps herverkiezing, november vorig jaar, vormde het startschot voor een nieuwe reeks zwaarmoedige analyses, ook in Nederland.

Peilloze diepten

‘Trump omzeilt het parlement en roept wantrouwen op tegen de rechterlijke macht,’ zei de Amerikaans staatsrechtdeskundige en voormalig CDA-senator Eric Janse de Jonge eerder dit jaar op NPO Radio 1. ‘Als dit zo doorzet, is het einde van de Amerikaanse democratie in zicht.’

‘Trump onderscheidt zich in niets van een dictator,’ schreef Heleen Mees op 19 maart in haar Volkskrant-column.

‘Ik aarzel niet om de VS op dit moment een soort dictatuur te noemen,’ zei Amerika-deskundige Paul Verhagen eerder deze maand voor de EO-microfoon.

Optimisten hebben in de bijna 250-jarige geschiedenis van de Verenigde Staten veel vaker gelijk gekregen dan pessimisten. Toch zijn er – zeker in Europa – meer zwartkijkers dan ooit tevoren en heeft hun somberheid over de toekomst van de VS peilloze diepten bereikt.

‘Voer voor psychologen’, zou Harry Mulisch zeggen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Onheilsprofeten die de noodklok luiden over Amerika krijgen al bijna 250 jaar ongelijk. Zou dat iets kunnen betekenen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Von der Leyen leeft in Brussel in zelfgekozen isolement. Ze is de eerste Commissievoorzitter die woont in de topverdieping van het Berlaymont, hoofdkantoor van de Europese Commissie. Op die dertiende etage is haar kantoor. Ze heeft ernaast een appartementje laten inrichten als privévertrek. Op dezelfde verdieping is ook de vergaderzaal van de Commissie, en het restaurant voor ontbijt en lunch. Sommigen noemen dit ‘Spartaans’, maar in feite heeft Von der Leyen zich ‘eingebunkert’.

Vreemdeling in Europa

Via een speciale lift komt zij in de garage met haar dienstauto en chauffeur. Tijdens ritjes naar het Europees Parlement kan ze Brussel, waar ze in 1958 werd geboren, zien door geblindeerde ramen. Niemand kan haar zien. De snelle teloorgang van Brussel ontgaat haar – de Brusselse gemeente Sint-Joost-ten-Node is geïslamiseerd en de armste gemeente van België. De burgemeester, Emir Kir, is een notoire ontkenner van de Armeense genocide. Wie zes jaar zo leeft, is ‘out of touch’. Koningin aan de top, hofhouding met jaknikkers maar vreemdeling in Europa.

In 2019 werd ze tot Commissievoorzitter gekozen met een minieme meerderheid van negen stemmen. Van origine hanteerde de Commissie een collegiaal bestuur. De voorzitter zocht consensus. De één deed dat wat meer ‘top down’ zoals Jacques Delors, de ander concludeerde na open debat, zoals Romano Prodi. De uitbreiding van het aantal lidstaten veranderde de chemie. Manuel Barroso baasde rond als bedrijfsleider. De Luxemburger Jean-Claude Juncker was, na zijn alcoholische versnapering nogal vroeg op de dag, nogal eens het spoor bijster. Zijn kabinetschef Martin Selmayr zwaaide de plak.

De protestante Ursula Albrecht (haar meisjesnaam) gooide het roer om. Ze construeerde een machtspiramide met zichzelf aan de top, bijgestaan door kabinetschef Björn Seibert, haar voormalige medewerker planning op het Duitse ministerie van Defensie. Ursula voelt zich ‘beroepen’, alsof ze door God is aangesteld.

Haar vader Ernst Albrecht behoorde in 1958 tot de eerste ambtenaren van de Europese Commissie en schopte het tot directeur-generaal Mededinging. Van 1976 tot 1990 werd hij als minister-president van de Duitse deelstaat Nedersaksen zeer gerespecteerd. In 1986 trouwde Ursula Albrecht met Heiko von der Leyen, telg uit een adellijk geslacht in de Moezelstreek. Met die klinkende naam ging ze zelf de politiek in. Ze werd uiteindelijk minister van Defensie in de regering Merkel. De Bundeswehr zakte onder haar regie tot een ‘all time low’.

In haar huidige tweede voorzittersperiode staat Von der Leyen onaantastbaar aan de top. De commissiestructuur is dermate versnipperd dat georganiseerde kritiek amper mogelijk is. De informatiekanalen zijn op basis van ‘need to know’, in het beste geval. Von der Leyen vergaarde institutionele macht, maar mist visie, inzicht en uitzicht.

Tijdens een vergadering van haar Europese Volkspartij (EVP) op 30 april in Valencia sprak ze alsof het een feel good-sessie’ was. Ze prees de Spaanse burgers voor de ‘kalmte in het donker’ tijdens de ‘ongeëvenaarde stroomuitval’. De regering van de socialistische premier Pedro Sánchez pronkte met een elektriciteitsnet voor ‘100 procent hernieuwbaar’. Spanje als gidsland. Daarop volgde een black-out. De échte oorzaak ervan is het klimaatbeleid van de Europese Unie. Maar de waarheid benoemen, is ketterij.

Dolly en de wolf

Haar toespraken klinken als sprookjes, vol platitudes, doorgaans eindigend in de drietalige geloofsbelijdenis: ‘Long Live Europe, Es lebe Europa, Vive l’Europe’. Von der Leyen is overtuigd Europees federalist, denkende dat elk EU-fonds met historische wetmatigheid leidt tot de Europese Staat. Doctrinair denken doordesemt de Duitse politiek. DDR-leider Erich Honecker zei op 14 augustus 1989, drie maanden voor de val van de Muur: ‘Den Sozialismus in seinem Lauf hält weder Ochs noch Esel auf’.

In de Commissie grijpt Von der Leyen rechtstreeks in, zeker als het haarzelf betreft. In Nedersaksen, waar de familie resideert, klaagden boeren tevergeefs over de wolvenplaag. Vee werd doodgebeten door wolven die in Europa ‘beschermende status’ genieten. Tot een wolf Dolly doodbeet, het dertig jaar oude lievelingspaard van Von der Leyen. Zij eiste wraak. Von der Leyen zette Commissie-ambtenaren aan het werk om de beschermende status van de wolf te verlagen. Manfred Weber, voorzitter van de EVP-fractie in het Europees Parlement, kreeg van de machtige Commissievoorzitster te horen mee te werken aan een verlaagde bescherming. Jagers In Nedersaksen trokken erop uit om de ‘moordenaar van Dolly’ te liquideren. Dat lukte echter niet tijdens het jachtseizoen. De boze wolf ontsnapte.

Het isolement van Von der Leyen wreekt zich vooral in de relatie met de Trump-regering. Tijdens haar toespraak in Valencia zei ze: ‘Global markets are now shaken by the unpredictable tariff policy of the US administration. US tariffs on the rest of the world are at their highest in a century.’ In werkelijkheid zijn EU-tarieven op Amerikaanse producten het dubbele van Amerikaanse tarieven op producten uit de EU. Haar woorden zullen een uitnodiging uit Amerika niet versnellen.

Het zit dieper. Amerikaanse conservatieven nemen alleen leiders serieus die ‘door het volk’ zijn gekozen. Von der Leyen is aangesteld door EU-regeringsleiders en de Franse president; niet door Europese kiezers. Voor Trump is de EU een regionale organisatie zoals de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) en de Afrikaanse Unie (AU). In die protocollaire volgorde is Von der Leyen een ‘hoge ambtenaar’. Voor haar is dat majesteitsschennis.

Juiste geloofsbrieven

Daarentegen heeft Meloni de juiste geloofsbrieven: gekozen door ‘il popolo’ en conservatief. Ze is in alle opzichten het tegendeel van Von der Leyen: geboren en opgegroeid in de Romeinse volkswijk Garbatella. Moeder uit Sicilië; vader uit Sardinië. Vader ging ervan door met een andere vrouw. Giorgia trad als 15-jarige toe tot de jeugdafdeling van de Movimento Sociale Italiano (MSI), een organisatie met wortels in het Italiaanse fascisme. Wat Von der Leyen in haar schoot kreeg geworpen, moest Meloni stapsgewijs bevechten. Na een gang door rechtse partijen richtte ze uiteindelijk haar eigen partij op: Fratelli d’Italia (FdI) oftewel ‘Broeders van Italië’, de eerste woorden van het Italiaanse volkslied.  In Rome heb ik eens een manifestatie van Fratelli meegemaakt. Het was overduidelijk: ‘la Sorella’ (zus) was de absolute baas van de Fratelli.

Meloni helpt Von der Leyen inzake Trump. Haar oliemannetje is de Italiaanse minister van buitenlandse zaken Antonio Tajani (71), die 22 jaar in het Europees Parlement zat en acht jaar lid was van de Europese Commissie. Tajani, een aimabele en gewiekste figuur, kent in Rome en Brussel – om het op z’n Vlaams te zeggen – ‘God en klein Pierke’. Het was een klein kunstje Von der Leyen ‘toevallig’ bij Trump te krijgen.

Is Meloni de ‘luchtbrug’ voor Von der Leyen uit liefdadigheid? Nee, economisch gaat het Italië goed mede dankzij de ruim 200 miljard euro uit het coronaherstelfonds. Het geld stroomde binnen. Meloni’s rechterhand, de sympathieke Raffaele Fitto uit Apulië (de hak van Italië), werd Europees Commissaris, bevoegd voor regionaal beleid en besteding van gelden uit EU-Fondsen, zoals het coronaherstelfonds. Ook voor Meloni geldt: ‘Prima l’Italia’. 

Derk Jan Eppink werkte als journalist in Nederland en België en als columnist in de Verenigde Staten. Hij was politiek adviseur van Europees commissaris Frits Bolkestein, was lid van het Europees Parlement en van de Tweede Kamer en is auteur van Rechtsomkeert (2024).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Doctrinair, wereldvreemd en geen kiezersmandaat: logisch dat ‘Uschi’ bij Trump niet in de smaak valt   verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren vijftig was de VS nog een industriële grootmacht met 28 procent van de productiewaarde uit de industrie; nu is dat nog maar ongeveer 10 procent. Deze achteruitgang heeft vooral de gebieden getroffen waar Trumps kiezers wonen, en heeft de concurrentiepositie van de VS ten opzichte van China verslechterd. Door de afgenomen industriële productie, zo is de vrees, kan de Amerikaanse militaire capaciteit, bijvoorbeeld bij een conflict met China over Taiwan, niet snel genoeg worden opgeschaald. Daarom wil Trump de Amerikaanse industrie opnieuw versterken.  

Deze heropleving van de industrie wordt echter niet via geleidelijke stappen gerealiseerd, maar door middel van tariefsmaatregelen op alle handelspartners tegelijk. Het idee is dat de chaos de onderhandelingspositie van de VS kan versterken, met als uitkomst verschillende tarieven, afspraken tussen landen en internationale regelingen. Hiermee wordt de wereldorde zo aangepast dat de Verenigde Staten hun belangrijke positie behouden en versterken. 

Nieuwe liberale wereldorde 

In 1944 sloten 44 landen in Bretton Woods (New Hampshire) een financieel-economisch akkoord dat zorgde voor vaste wisselkoersen en een dollar die gekoppeld was aan het goud. Het systeem voorzag ook in de oprichting van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank en bleef bestaan tot de vroege jaren zeventig. Daarna ontstond een nieuw systeem met flexibele wisselkoersen, waardoor landen vrijer konden handelen.  

Na het aantreden van de conservatieve Britse premier Margaret Thatcher (1979) en de komst van de republikein Ronald Reagan naar het Witte Huis (1981) werd de nieuwe liberale wereldorde ingeluid, met vrijhandel en lage tarieven. In deze periode profiteerden de VS van een sterke dollar, die de Amerikaanse wereldmacht versterkte, maar de eigen productie onder druk zette en de sociale ongelijkheid vergrootte. Banen in de industrie verdwenen en er kwamen banen voor terug waarbij werknemers weinig garanties hadden over werkzekerheid, arbeidsvoorwaarden of sociale bescherming. 

De opkomst van China vormde daarbij een belangrijke factor. Econoom Peter Navarro, een adviseur van Trump, waarschuwde al in 2011 in zijn boek Death by China dat overheidssteun voor de Chinese industrie, oneerlijke handelspraktijken, schendingen van intellectueel eigendomsrecht en valutamanipulatie hebben geleid tot het verlies van miljoenen Amerikaanse banen en de achteruitgang van de Amerikaanse productie en technologie. Navarro benadrukte dat strengere handelsregels en herindustrialisatie noodzakelijk waren. In zijn latere werk Crouching Tiger (2015) beschreef hij China als een sluimerende grote macht die haar invloed uitbreidt via economische, militaire en diplomatieke middelen, met inbegrip van de het Belt and Road Initiative, ook wel bekend als de Nieuwe Zijderoute. Navarro waarschuwde dat de VS een stevige strategie moet ontwikkelen om China’s invloed te counteren en de technologische en industriële leiderspositie te behouden. 

Financieel strateeg Russell Napier benadrukte onlangs in het tijdschrift American Affairs dat er sinds de jaren negentig een fundamentele verandering plaatsvindt in het internationale monetaire systeem. China’s valutamanagement en de devaluaties hebben geleid tot een ‘non-systeem’ dat vooral unilateralistische beslissingen bevat, zonder bindende internationale overeenkomsten. Dit heeft geleid tot grote verstoringen, zoals extreem lage rentestanden, recordhoge schulden en hoge aandelenwaarderingen.  

De al genoemde Scott Bessent, toen nog niet Trumps minister van Financiën, schreef in oktober 2024 in The Economist dat Amerika een actievere rol moet spelen bij het hervormen van de wereldwijde handel. Hij pleitte voor beleid dat veiligheid en economie meer met elkaar verbindt, zodat de voordelen van vrijhandel beter kunnen worden benut. Omdat globalisering de Amerikaanse belangen niet altijd dient, adviseerde hij importheffingen en macro-economische interventies, zoals het corrigeren van oneerlijke marktpraktijken en het versterken van de relatie met bondgenoten. Alleen door kritisch te kijken naar de fundamenten van de wereldhandel en deze aan te passen, kunnen volgens Bessent de voordelen behouden blijven en de stabiliteit worden gewaarborgd. 

Vicieuze cirkel  

De status van de dollar als wereldvaluta geeft de VS voordelen, zoals minder betalen bij lenen en grotere geopolitieke invloed, zo schreef Stephen Miran, inmiddels voorzitter van Trumps economische adviesraad, in november in een essay met de titel ‘A User’s Guide to Restructuring the Global Trading System’. Maar er zijn ook nadelen. De wereld heeft meer dollars nodig naarmate de handel toeneemt, waardoor de VS meer moet importeren om de dollar te ondersteunen. Dit creëert een vicieuze cirkel van afhankelijkheid en het uitwijken van productie naar het buitenland. 

De Amerikaanse aanpak om deze cyclus te doorbreken wordt zichtbaar in het streven naar een zogenoemd ‘Mar-a-Lago-akkoord’. Dit plan houdt in dat landen kiezen: of ze delen de kosten van het internationale systeem en passen hun valutawaarden aan om de Amerikaanse industrie te ondersteunen, of ze worden uitgesloten van voordelen. Landen die niet meedoen, krijgen hoge importheffingen en minder toegang tot de Amerikaanse markt. Het plan omvat ook het verminderen van het dollartekort door middel van importheffingen, het opzetten van een staatsfonds dat reserves en goud verzamelt, en het laten betalen van landen die hun obligaties willen omzetten. Door deze maatregelen hoopt de VS haar schuld te verminderen, maar er kleven ook risico’s aan, zoals economische verstoringen en onverwachte gevolgen. 

Kort en goed: de plannen van de Amerikaanse regering om het mondiale handelssysteem te hervormen en daarvoor importheffingen te gebruiken, passen binnen een breder strategisch patroon dat gericht is op het herwinnen van controle over de eigen economie en het terugdringen van afhankelijkheid van het internationale systeem dat de VS zelf heeft opgebouwd. Deze koers wijst op een fundamentele herziening van de wereldwijde economische orde, waarbij veiligheid, nationale belangen en economische stabiliteit centraal staan. 

Feike Reitsma is meer dan veertig jaar werkzaam geweest op het gebied van overheidspersoneelsbeleid, arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het lijkt chaotisch, maar achter de importheffingen van Trump gaat wel degelijk een plan schuil verscheen eerst op Wynia's Week.

Onderschat Trump dus niet. Als hij uit de chaos van de afgelopen twee weken iets goeds kan smeden, dan gaat het vooral om de toekomst van Taiwan. De 23 miljoen Taiwanezen moeten negentig procent van hun voedsel invoeren van overzee. Kerncentrales voorziet in slechts 3 procent van de behoefte aan energie, en dus is Taiwan bijna volledig afhankelijk van schepen met kolen en gas. Als de Chinese president Xi Jinping komende herfst zou besluiten tot een maritieme blokkade van Taiwan, volgt een koude hongerwinter.

Kwetsbaar voor Chinese druk

Omdat Taiwan een eiland is, heeft China voor een blokkade schepen nodig, ook om onderzeese kabels kapot te trekken. Nu heeft de VS nog de sterkere marine, maar China haalt in. Scheepswerven in China bouwen snel door; Amerika, dat tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog elke vijf dagen een nieuw koopvaardijschip te water liet, is uitgeteld in de scheepsbouw.

De VS zijn nog steeds veel vrijer, rijker en inventiever dan China. Maar Amazon, Facebook, Disney en Microsoft bouwen geen schepen. De enige Amerikaanse miljardair die dat zou kunnen, is Elon Musk, maar die is druk met Tesla, ruimtevaart, satellieten, X en nu ook nog een hardhandige ingreep in de ambtenarij.

Verdediging van Taiwan vereist dus langdurige medewerking van scheepswerven in Korea en Japan die eigenlijk al tien jaar geleden had moeten beginnen. Maar die landen liggen in de Oost-Aziatische regio en zijn daarmee kwetsbaar voor politieke en economische druk van China, om nog maar te zwijgen van wilde raketten uit Noord-Korea.

In de Volksrepubliek leeft nog steeds sterk de herinnering aan de honderdduizenden Chinezen die omkwamen bij de massamoord in Nanjing (1937-1938), aangericht door het Japanse Keizerlijke Leger tijdens de Tweede Chinees-Japanse Oorlog. Dat blijkt uit het feit dat Chinese politici als het hen uitkomt in no time een boycot kunnen afroepen van Japanse producten. Niet makkelijk dus voor Japan om volledig de kant te kiezen van de VS en oorlogsschepen voor Trump te gaan bouwen. En ook Korea zal aarzelen om een vliegkampschip te bouwen voor de VS, met de Chinese bondgenoot Noord-Korea zo dicht bij de hoofdstad Seoul.

De befaamde Amerikaanse militair analyticus en politiek expert Edward Luttwak is bang dat veel Chinese militairen en dus ook hun president schaamte voelen over de Chinese geschiedenis waarin de Han-Chinezen zich keer op keer onder de voet lieten lopen. Lang geleden bezweek China meermaals onder Mongoolse hordes die op hun pony’s binnenvielen door de wijd open grens met Mongolië, de Han-Chinezen versloegen en hun eigen nieuwe dynastie stichtten. En in 1931 was er de invasie van Noordoost-China (Mantsjoerije) door het Japanse leger. De korte Chinees-Vietnamese oorlog van 1979 was ook al geen groot succes voor het Chinese Volksbevrijdingsleger.

Vervlogen hoop

Luttwak vreest daarom druk op Xi om te laten zien dat zijn militairen nu eindelijk competent zijn, wat hij zou kunnen bewijzen met een blokkade van Taiwan. De Britse historicus Paul Kennedy, bekend van zijn klassieker The Rise and Fall of the Great Powers (1987), is anno 2025 optimistischer dan Trump. Hij zei twee weken geleden in een interview:

‘In the new tripolar world – with the US, China and India to the fore – there is enough room, enough space, and each of them have their well-defined areas of interest. There’s no need for them to stand on each other’s toes. It’s not one in which you’re so close together that you knock against each other. The nuclear threat posed by each of these nations might also cause them to be cautious. So if you’ve got three powers, each with enough space, and an apprehensive approach to war, then maybe you can tolerate this 21st-century world of three great nations at the top.’

Maar Kennedy noemt in datzelfde interview toch ook Taiwan als mogelijke casus belli. Twintig jaar geleden konden we met rede hopen dat China al maar vrijer en opener zou worden vanwege stijgende welvaart, veel meer contact met het Westen, inclusief Chinese studenten aan westerse universiteiten. Nu is die hoop goeddeels vervlogen en openen rijke Chinese ondernemers beleggingsrekeningen in Singapore. Niet omdat de rendementen bij de bankiers in Singapore hoger zijn dan wat ze kunnen verdienen met ondernemen in eigen land, maar uit onzekerheid over president Xi.

Het is Trumps inschatting dat wereldwijd respect voor de VS nog veel meer vereist dan subsidies voor scheepswerven. Natuurlijk gaat het Trump niet om productie van overhemden en sokken in de VS. Maar hij wil behalve eigen scheepswerven voor de verdediging van Taiwan óók een veilig binnenlands aanbod van medicijnen, auto’s en andere strategisch belangrijke goederen.

Meer respect voor de VS vraagt ook een cultuuromslag. Kennedy suggereert dat op zijn manier wanneer hij vertelt van een nostalgische terugkeer naar Tyneside in Noordoost-Engeland waar hij werd geboren. De scheepswerven bestaan niet meer; zalm zwemt weer in de vroeger vervuilde Tyne. Maar:

‘There may be some products made in the City of London: intellectual products, investment product, but it is not hard-nosed engineering and ship building, like the works of Vickers-Armstrongs. (-)  It’s a developed hunch that measurements of power that are merely statistical, don’t have any hard punch to them and may turn out to be ephemeral. Shipbuilding is real.’

Blijvende onzekerheid

Kan dat zonder paniek op de aandelenbeurzen en zonder een recessie in de VS? Veronderstel dat Trump snel vrede sluit met Canada en Mexico en luistert naar experts over afspraken met Engeland en de EU over handel en defensie. Zelfs als dat allemaal lukt, blijft nog de grote onzekerheid over tarieven voor Vietnam, Indonesië en alle andere landen in Azië waar China druk is geweest met outsourcing. Nieuwe supply chains zijn nodig maar vragen jaren van voorbereiding. In de tussentijd raken mensen werkloos en gaan bedrijven failliet. Trump heeft voor Azië snel betere handelsadviseurs nodig. De wereld, en heel speciaal de 23 miljoen Taiwanezen, wachten er op.

Eduard Bomhoff is emeritus hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. In november 2024 publiceerde hij ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’. Het boek is overal te koop of te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: Bij de clash tussen Donald Trump en Xi Jinping staat ook de toekomst van Taiwan op het spel verscheen eerst op Wynia's Week.