We zijn niet het enige land waar de overheidsbegroting knelt. Sommige eurolanden overtreden de geldende begrotingsregels jaar in jaar uit en alsof dat nog niet genoeg is, wordt naarstig gezocht naar nog meer budgettaire ruimte. Voor de beoordeling of een land aan de Europese begrotingsregels voldoet, mogen extra uitgaven aan defensie tot en met 2028 buiten beschouwing worden gelaten. En de discussie over het uitgeven van eurobonds om gemeenschappelijke uitgaven te doen, steekt met grote regelmaat de kop op.

Boekhoudregels

Bij ons is onlangs de discussie opgelaaid of overheidsinvesteringen wel volledig moeten drukken op het jaar waarin ze worden gedaan, zoals onder het huidige ‘kasstelsel’ bij de Rijksoverheid gebruikelijk is. Bedrijven, zo wordt opgemerkt, schrijven investeringen juist over een reeks van jaren af. Zo’n ‘baten-lastenstelsel’ zou ook voor de Rijksoverheid meer passend zijn, zo wordt betoogd. Het is een heel oude discussie.

Peter Wennink heeft dat kasstelsel van de Rijksoverheid ‘middeleeuws’ genoemd. Als de overheid zou doen wat bedrijven doen, dan ontstaat ruimte voor de broodnodige investeringen. Die vergroten vervolgens het verdienvermogen van het land waardoor de investeringen zichzelf terugverdienen. Kortom, de boekhoudregels staan de vooruitgang in de weg.

Daar vallen nogal wat kanttekeningen bij te plaatsen. Allereerst is de overheid geen bedrijf. Als een bedrijf investeringen doet die niet renderen, gaat het failliet. Als blijkt dat investeringen geen of te weinig rendement opleveren, wordt rechtsomkeert gemaakt.

Bij de overheid leiden investeringen die niet renderen alleen maar tot een hogere overheidsschuld en permanent hogere rentebetalingen in de toekomst. De tucht van de markt ontbreekt. Er zal weinig discipline zijn de uitgaven aan niet renderende investeringen te stoppen. Sterker nog, sommige politici zullen geneigd zijn die uitgaven juist te verhogen.

Rekbare definitie overheidsinvesteringen

Daarnaast komen de baten van succesvolle investeringen van bedrijven direct ten gunste van die bedrijven die er hun schuldverplichtingen uit voldoen. Bij overheidsinvesteringen gaat het vooral om maatschappelijk rendement, wat nog niet automatisch betekent dat de overheid meer inkomsten krijgt om de rentebetalingen te voldoen.

Een weer heel andere discussie is hoe overheidsinvesteringen worden gedefinieerd. Bij uitgaven aan de infrastructuur lijkt het helder. Toch is dat maar de vraag. Verbeteren alle uitgaven aan de infrastructuur het verdienvermogen van ons land? Gevreesd moet worden dat de definitie van overheidsinvesteringen rekbaar zal blijken.

Negatief rendement onderwijsinvesteringen

Tal van economen zien uitgaven aan onderwijs bijvoorbeeld als een investering. Op zich valt daar het nodige voor te zeggen. Maar een tweetal recente publicaties werpen hier een interessant licht op. In een onlangs gepubliceerd artikel in economenblad ESB (hier) is berekend dat tussen 1995 en 2024 de reële onderwijsuitgaven per leerling in het primair en secundair onderwijs min of meer zijn verdubbeld. Tegelijkertijd blijkt uit de recent gepubliceerde PISA-scores dat de leesvaardigheid van Nederlandse middelbare scholieren weer verder is afgenomen. Die trend zien we al langer.

Een bedrijf zou kunnen concluderen dat de extra onderwijsuitgaven per leerling een negatief rendement hebben opgeleverd en dat deze uitgaven dus gestaakt dienen te worden. Uiteraard is dat te kort door de bocht, maar het maakt hopelijk duidelijk hoe ingewikkeld zulke discussies kunnen zijn. Het meten van het rendement van overheidsinvesteringen is bepaald geen sinecure. Het maakt hopelijk ook duidelijk dat het niet alleen gaat om de hoogte van de uitgaven maar vooral om de kwaliteit van wat daarmee wordt voortgebracht.

Verder is het opmerkelijk dat wordt verondersteld dat overheidsinvesteringen worden bevorderd als we de financiële last van die uitgaven uitsmeren over een reeks van jaren. Bij bedrijven is het precies omgekeerd. In landen waar wordt gepoogd de bedrijfsinvesteringen op korte termijn aan te zwengelen worden afschrijfperiodes juist verkort, soms zelfs tot een jaar. Dat geeft al aan dat bedrijven en de overheid heel andere entiteiten zijn.

Niet meer ruimte voor investeringen

Mijn belangrijkste kanttekening bij de voorgestelde verandering van de boekhoudconventies van de Rijksoverheid is dat het uiteindelijk helemaal geen additionele budgettaire ruimte voor investeringen creëert. Je mag verwachten dat de overheid jaarlijks significante investeringen doet volgens een gedegen langetermijnplan. De uitgesmeerde uitgaven van een reeks opeenvolgende jaren zullen ongetwijfeld min of meer vergelijkbaar zijn met de uitgaven die in een enkel jaar plaatsvinden. Dan maakt het op langere termijn helemaal niet uit of je de uitgaven voor die investeringen in het jaar van de uitgave als financiële last neemt of dat je de last in de tijd uitsmeert. Voor bedrijven ligt het iets anders. Die moeten winstbelasting betalen. Daarvoor is het noodzakelijk om de opbrengsten en de kosten voor elk individueel jaar nauwkeurig in beeld te hebben.

Is minder discipline wel voordelig?

Ik moet toegeven dat boekhouders, accountants en helemaal actuarissen mij soms wijzen op mijn kennelijk tekortschietende begrip van boekhouding. Misschien is dat hier ook het geval. Als macro-econoom kan ik mij echter niet aan de indruk onttrekken dat voorstanders van een andere boekhoudkundige benadering van overheidsinvesteringen toch vooral op zoek zijn naar budgettaire ruimte, die er uiteindelijk niet is.

Als het zo zou zijn dat een knellende begrotingsdiscipline de economische vooruitgang in de weg staat, dan valt voor minder discipline wat te zeggen. In de werkelijkheid blijkt een groter begrotingstekort evenwel geen voorwaarde te zijn voor het verdienvermogen van de economie. Het verband is eerder negatief dan positief. Zo zou ik liever het voorbeeld van Zwitserland of Singapore volgen dan van Frankrijk. Een succesvol economisch model wordt door heel andere zaken bepaald dan het laten vieren van de begrotingsdiscipline.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een groter begrotingstekort is geen voorwaarde voor economische vooruitgang verscheen eerst op Wynia's Week.

Bron: Macrobond

Tot de financiële crisis van 2008 ging het eigenlijk best redelijk. De overheidsschuld in beide landen was jarenlang stabiel rond de 60% van het bruto binnenlands product (BBP). Door de steun die nodig was om de economie door die en in het geval van Europa de daarop volgende eurocrisis heen te loodsen liep de schuldratio in beide landen op. Vanaf 2013 tot de pandemie stabiliseerden de schuldratio’s weer, zij het op een veel hoger niveau. De enorme overheidssteun tijdens de pandemie dreef de ratio’s vervolgens weer omhoog, maar de inflatiegolf van 2022 drukte de ratio’s iets naar beneden. Overigens laat het Nederlandse plaatje een heel ander beeld zien. Het kan dus wel.

Bron: Macrobond

Bessent heeft weinig slagkracht

Inmiddels is er een hoop te doen over de Amerikaanse kapitaalmarktrente. Begin dit jaar was de rente op 10-jarige Amerikaanse staatsleningen nog 4,1%, inmiddels is die opgelopen tot circa 4,8%. Historisch gezien is dat niet een uitzonderlijk hoog niveau en in 2023 was die rente ook zo hoog. Maar doordat de Amerikaanse overheidsschuld op een historisch gezien uitzonderlijk hoog niveau is beland, maakt de Amerikaanse minister van Financiën, Scott Bessent, zich er zorgen over. De rentebetalingen van de Amerikaanse overheid belopen momenteel 3,8% van het BBP. Bij ons is dat ongeveer 1%. Ook zijn die rentebetalingen in de VS inmiddels zo’n 9% van alle overheidsuitgaven en ruim 18% van alle federale overheidsuitgaven.

Bessent heeft recentelijk een paar maatregelen getroffen om de stijging van de kapitaalmarktrente te beteugelen. Zo heeft hij Japan geholpen bij valuta-interventies door hen dollars te lenen en heeft hij langlopende obligaties gekocht en die gefinancierd door kortlopende obligaties uit te geven. Mijns inziens zijn dat vooral cosmetische maatregelen. Veel slagkracht heeft Bessent niet. De kapitaalmarktrente wordt bepaald door vraag naar en aanbod van overheidsobligaties. De meeste invloed op die balans kan Bessent uitoefenen door minder obligaties uit te geven, maar daarvoor moet het overheidstekort worden teruggedrongen. Helaas is daar in Washington weinig enthousiasme voor.

De stijgende kapitaalmarktrente suggereert dat beleggers ofwel minder vertrouwen hebben in de kredietwaardigheid van de Amerikaanse overheid of vrezen dat de Fed er niet in zal slagen de inflatie te beteugelen. Of een combinatie van beide uiteraard.

Ten aanzien van Frankrijk hoor je dat soort urgentie met betrekking tot het intomen van de rentestijging niet. De rente op 10-jarige Franse staatsobligaties is momenteel zo’n 4,2%. Lager dan in de VS dus. Hoe kan dat nou? De Franse overheidsschuld is immers vergelijkbaar met de Amerikaanse. Een belangrijk verschil tussen de VS en Frankrijk is dat de Franse overheid veel minder rente betaalt als percentage van het BBP. Hoewel de omvang van de schuld (als percentage van het BBP) vergelijkbaar is, bedragen de rentelasten van de Franse overheid toch maar circa 2,2% BBP, duidelijk lager dan de bovengenoemde 3,8% in de VS.

Maak meer schulden

In ons eigen land hoor je nog wel eens mensen zeggen dat onze overheid meer schulden zou mogen maken. Onze schuldratio is immers ‘slechts’ circa 45% BBP, een stuk lager dan de maximale 60% die geldt voor eurolanden. We kunnen investeringen in onze infrastructuur bijvoorbeeld goed gebruiken. Toch is het oprekken van onze schuldratio veel moeilijker dan je misschien zou denken.

De schuldratio heeft een teller, de overheidsschuld als absoluut bedrag, en een noemer, het nominale BBP. De ratio stijgt alleen als de teller sneller stijgt dan de noemer, dat wil zeggen als het overheidstekort groter is dan de groei van het nominale BBP. Het overheidstekort is immers in principe gelijk aan de toename van de staatsschuld. De ratio stijgt alleen als je omvangrijke begrotingstekorten boekt en je economie weinig groeit.

Franse economie groeit nauwelijks

Dat zijn geen benijdenswaardige zaken. Maar de Fransen zijn er al jaren heel ‘succesvol’ in. Het Franse begrotingstekort is, al jaren, meer dan 5% BBP. Daarmee neemt de staatsschuld dus toe. Het nominale BBP groeit veel minder snel. Dat lag in het tweede kwartaal dit jaar slechts 1,9% hoger dan een jaar eerder. En dat kwam dan vooral door de inflatie. Echt groeien deed de Franse economie nauwelijks.

Ons nominale BBP was in het tweede kwartaal 4,8% groter dan een jaar eerder, al was dat – toegegeven – ook grotendeels aan inflatie te danken, maar we hadden wel bijna drie keer zoveel echte groei als Frankrijk. De schuldratio kan dan alleen maar stijgen als we begrotingstekorten boeken die boven 4,8% liggen. Daarmee zouden we de Europese norm van 3% echter overschrijden. Daar is onze minister van Financiën, Eelco Heinen, mordicus op tegen. En terecht. Ons begrotingstekort beloopt dit jaar volgens de meest recente schatting van het CPB zo’n 2,8% BBP. In theorie kunnen we onze schuldratio laten stijgen door overheidsinvesteringen te doen die buiten de lopende begroting vallen, maar daartoe zijn de mogelijkheden beperkt.

Waarom is de Franse rente zoveel lager dan de Amerikaanse?

Terug naar Scott Bessent. Als de stijgende Amerikaanse kapitaalmarktrente een uiting van wantrouwen van beleggers jegens de Amerikaanse overheid is, dan zullen de acties die Bessent tot nog toe heeft genomen geen zoden aan de dijk zetten. Het vertrouwen keert slechts terug als de schuldratio daalt en dat gebeurt alleen als het overheidstekort danig wordt verkleind of de economische groei toeneemt. Hoge inflatie duwt de ratio ook wel naar beneden, maar dat werkt alleen kortstondig en niemand wil hoge inflatie. Het electoraat wil het niet en beleggers evenmin. Aangezien de regering-Trump weinig aanstalten maakt om de begroting op orde te brengen, is het in de VS vooral hopen op een groei-impuls van AI en op een milde stemming onder de beleggers. Helaas is hoop geen overtuigende strategie.

Dan naar Frankrijk. Hoe kan het dat de Franse rente zoveel lager is dan de Amerikaanse hoewel de Franse overheidsschuld nog minder houdbaar lijkt dan de Amerikaanse? Beleggers gaan er kennelijk vanuit dat beleidsmakers zullen voorkomen dat Frankrijk wanbetaler wordt.

Die verwachting is niet zomaar een veronderstelling. Toen de ECB de rente in 2022 verhoogde en ook de kapitaalmarktrente opliep, brak het zweet ongetwijfeld uit op diverse ministeries van Financiën. De ECB introduceerde het Transmission Protection Instrument (TPI, onder cynici bekend als ‘To Protect Italy’). Dat beleidsinstrument geeft de ECB de mogelijkheid obligaties te kopen van overheden waar de rente in de optiek van de ECB niet meer in overeenstemming is met de ‘fundamentals’. De ECB heeft het instrument nog nooit gebruikt, maar het geeft een soort nucleaire afschrikking tegen beleggers die de Franse kapitaalmarktrente omhoog zouden willen drukken. Volgens mij zou het instrument moeten worden omgedoopt tot Transmission Protection Facility (TPF, ook wel ‘To Protect France’).

Klein koortje

We zijn destijds aan de euro begonnen op basis van afspraken over begrotingstekorten en overheidsschulden. De Franse begroting heeft in slechts twee van de afgelopen twaalf jaar aan die afspraak voldaan en de overheidsschuld overschrijdt de norm al bijna twintig jaar. Zicht op verbetering ontbreekt. De schuldratio blijft oplopen en de Franse economie groeit nauwelijks. Europese instanties kunnen de problemen nog lang voor zich uit schuiven, maar dit gaat een keer verkeerd aflopen.

In Europa zijn we, terecht, kritisch op Trump die probeert het Fed-beleid te beïnvloeden. Dat doen onze politici niet. Maar dat is ook niet nodig, want de ECB faciliteert feitelijk landen bij het overtreden van de begrotingsregels die er juist zijn ten behoeve van de monetaire stabiliteit. Ik vind dat nog veel kwalijker dan wat Trump doet, maar ik maak deel uit van een klein koortje roependen in de woestijn.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat Europa doet om de Franse economie te beschermen is veel kwalijker dan wat Trump doet verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Je hoeft alleen maar nee te zeggen’, moet Wim Duisenberg, minister van Financiën in het kabinet Den Uyl (1973-1977), tegen Gerrit Zalm hebben verteld, toen de VVD’er in 1994 minister van Financiën werd. Alle andere ministers willen, opgejut door lobbygroepen, ambtenaren en verkiezingsprogramma’s, altijd meer geld uitgeven. Maar ministers en staatssecretarissen van Financiën moeten het geld vinden. Dat betekent: een hoger begrotingstekort of hogere belastingen, want bezuinigingen doen van au.

Geen fratsen

Juist dat nee zeggen maakte ministers van Financiën populair bij de kiezers. Dat is wel te begrijpen. Een strikte en sobere minister van Financiën voldeed aan het zelfbeeld van Nederlanders: geen fratsen, nuchter, niet verder springen dan je polsstok lang is. Spaarzaamheid is een vaderlandse deugd. Mede daarom groeit ons spaargeld elk jaar verder, of de rente nu laag is of wat hoger.

Spaarzaamheid en standvastigheid waren eigenschappen die ministers van Financiën graag uitdroegen in Europa. In de economische crisis na 2008 stapelden de Rutte-kabinetten bezuiniging op lastenverzwaring. Alles om de Europese begrotingsnormen te halen: een tekort onder 3 procent van de nationale economie (BBP) en een staatsschuld van minder dan 60 procent.

Vanaf de kansel van ‘gidsland’ Nederland konden ministers spilzieke landen zoals Griekenland en Italië kritiseren. Of met botheid bejegenen. I’m Dutch, so I can be blunt, zei minister van Financiën Jan Kees de Jager (CDA) toen Griekenland in 2011 kapseisde. Ik ben Nederlander, dus ik kan recht-voor-zijn-raap zijn.

Maar spaarzaamheid en strikt begrotingsbeleid zijn de afgelopen jaren bijna achteloos aan de dijk gezet. Demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) mikt in 2026 op een begrotingstekort van 2,9 procent. Eén kink in de kabel en de rijksoverheid moet tóch bezuinigen of de toch al hoge lasten van burgers en bedrijven verhogen. Of, want dat kan ook, extra schulden maken, zoals Frankrijk, en maar zien hoe Brussel reageert. De royale begrotingspolitiek stimuleert de economie, die desondanks maar matig groeit, en de vrijgevigheid houdt de arbeidsmarkt krap, de lonen hoog en de inflatie ook.

Voor Heinens partij, de VVD, is strikt begrotingsbeleid een onderscheidend kenmerk. In de doorrekening van verkiezingsprogramma’s van de (middel)grote partijen, minus de PVV die dat niet wilde, ontlopen de meeste partijen elkaar niet veel. VVD en Groenlinks-PvdA hangen rond 2,3 procent, maar CDA en D66 zoeken de gevarenzone op, met een tekort van 2,8 procent.

Ontsporen

De VVD maakt op langere termijn echter veel minder schulden. GroenLinks-PvdA en het CDA laten het tekort ontsporen. Het dreigende zetelverlies van de VVD onderstreept de desinteresse van de kiezer in deze toekomst, al is in de partij meer aan de hand dan dit. Begrotingspolitiek en belastingen staan in een recente peiling van Kieskompas in de ranglijst van de belangrijkste thema’s van kiezers op de tiende plaats.

Het punt is: partijen willen niet snappen dat hogere schulden gepaard gaan met hogere rentelasten die andere, nuttige uitgaven verdringen, tenzij de belastingen omhoog gaan en zo kom je in een vicieuze cirkel.

Wat is er met de partijen en hun kiezers gebeurd dat begrotingspolitiek vrijwel irrelevant is?

Overheid redt u

Om te beginnen de nasleep van de covidpandemie. Het kabinet RutteDrie reageerde op de bevriezing van de economie met talrijke steunmaatregelen. De overheid was de redder van de economie. Dat werkte verslavend. Ook de gasprijsexplosie na de inval van Poetin in Oekraïne kocht de overheid ten dele af. Zo ontstaat gewenning. We lenen het geld wel, dus ruim baan voor de uitgaven. Dat geldt even goed voor klimaatpolitiek.

De tweede reden is de politieke omslag. Twee departementen met dure wensen staan opeens hoog in de politieke ranglijst. Defensie en Volkshuisvesting. Saillant: Ruben Brekelmans (VVD), demissionair minister van Defensie, scoorde afgelopen zomer in een peiling hoger op vertrouwen dan Heinen van Financiën. Volkshuisvesting is hét departement dat verbonden is met de twee brandende thema’s, namelijk wonen en immigratie. Voor wie bouwen we? Voor inwoners of voor asiel-, studie- en arbeidsmigranten?

Derde reden: links en rechts populisme. Niks nieuws onder de zon. De communistische CPN voerde ooit campagne met het motto ‘lonen omhoog, prijzen omlaag’.

Elke politicus die geen populist is, dat wil zeggen: weet wat zijn kiezers beroert en daarnaar handelt, is vroeger of later een verliezer. Kenmerkend is: plannen zijn alles, de financiering is vanzelfsprekend. Geld is gratis. Links (SP, GroenLinks-PvdA) haalt het gratis geld bij grote bedrijven en ‘de rijken’, de PVV schrapt asieluitgaven en laat de staatsschuld oplopen.  

Begrotingspolitiek telt niet mee

Om hogere defensie-uitgaven te bekostigen verhoogt GroenLinks-PvdA de lasten voor bedrijven. De VVD bezuinigt op de zorg. PVV-leider Geert Wilders schreef vrijdag op berichtendienst X: ‘Maar wij zouden nooit miljarden voor Defensie weghalen bij de zorg! Met een vd laagste schulden vd EU is er voorlopig voldoende ruimte voor extra Def-uitgaven.’

Vrijdag, de dag dat het CPB met zijn uitkomsten kwam, stond begrotingspolitiek in de schijnwerper. Dat was één dag. Verder telt het thema niet mee. Dat betekent een breuk met de recente politieke mores. Politieke coalities sneden desnoods in uitgaven en deden zich met een krappe begroting tekort, maar namen andere landen wél de maat. Dat is voorbij. Maar bandeloze begrotingspolitiek zal Nederland bezuren als onvermijdelijke tegenvallers of een crisis zich aandienen.    

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het begrotingstekort gaat ontsporen. Politici willen gretig extra uitgaven doen en denken dat geld gratis is. verscheen eerst op Wynia's Week.