Dat is de kern van het betoog van WOUTER VAN EMBDEN in gesprek met SYP WYNIA. Van Embden is voorzitter van de Stichting Autobelangen die is opgericht om de belangen te dienen van zakelijke ‘Youngtimer’-rijders, maar inmiddels ook van andere autorijders vraag krijgt om hen bij te staan.

Absurde autobelastingverhoging

De laatste maanden is Van Embden druk met een nieuwe aanval van de overheid op zakelijke rijders in auto’s van 15 tot 25 jaar oud. In november van het afgelopen jaar besloot de Tweede Kamer plotseling om bij de bijtelling van zakelijke rijders van deze oudere (‘youngtimers’) auto’s niet meer uit te gaan van de actuele waarde, maar van de nieuwwaarde. In het heel gemiddelde voorbeeld van onze cameraman, zzp’er Renko, betekent dat een verhoging van 1900 naar 15000 euro per jaar, oftewel netto zo’n 500 euro in de maand.

Pijnlijk is dat de Tweede Kamer 17 jaar geleden ook al eens zo’n onnadenkend nachtelijk besluit nam dat daarna weer moest worden teruggedraaid – toen de reden voor het oprichten van de Stichting Autobelangen. Toevallig kwam het omstreden voorstel ook toen van een Tweede Kamerlid van de ChristenUnie, zoals nu van het CU-Kamerlid Pieter Grinwis, die steun kreeg van een (kleine) Kamermeerderheid, maar ook al snel spijt kreeg. Van Embden vraagt enig mededogen voor Grinwis, omdat die op het dwaalspoor werd gezet door ambtenaren van het ministerie van Financiën, nadat Grinwis op zoek was naar financiële dekking voor een groen ideetje.

Wouter van Embden – zelf sympathisant van elektrische auto’s – ziet een repeterend patroon: een handjevol Kamerleden, doorgaans van een paar grotere partijen, veranderen – al dan niet onder druk van succesvolle lobby’s – in een vloek en een zucht een wet, zonder de gevolgen goed te overzien en eventueel geadviseerd door ambtenaren van Financiën.

Daarbij is opvallend dat die ambtenaren al te vaak geen idee hebben van gedragseffecten: hoe reageren burgers en bedrijven op lastenverzwaringen, waardoor de netto-opbrengst voor de staat net zo goed nul of negatief kan zijn. En, zegt Van Embden: ze doen het steeds weer, want ze leren nooit van hun vorige fouten over gedragseffecten.

De burger als automobilist telt niet mee

Een rode draad in dit videogesprek: wie niet aan tafel zit is de sjaak. In dat opzicht komen belangenclubs als Bovag en ANWB er niet best af. Van Embden noemt ze trouwens eerder ‘politieke organisaties’, die wel meepraten in de polder, maar zelden oog hebben voor de belangen van deelgroepen als zakelijke youngtimer-rijders (toch nog 200.000 in getal) of camper-bezitters. En heel vaak zijn zij het die moeten opdraaien voor groene plannetjes (waarvan de effectiviteit niet bij voorbaat vaststaat).

Van Embden heeft in de 17 jaar dat hij nu automobilistenbelangen dient geleerd dat heel veel slechte en schadelijke wetgeving ontstaat vanuit willekeur en wispelturigheid bij de overheid: is het niet de regering, dan wel de Tweede Kamer. ‘En dan gaat het ook om nog veel grotere bedragen en belangen dan van een groep autorijders.’

Ondertussen beraadt Van Embden zich op een betere, bredere belangenbehartiging voor de Nederlandse automobilist, waar een organisatie als de ANWB het naar zijn oordeel teveel laat lopen, waardoor de automobilist steevast de melkkoe van de overheid is: ‘Die maken zich dan bijvoorbeeld drukker over de elektrische fiets dan over de automobilist.’

Wynia’s Week TV is er ook als podcast

Wynia’s Week is helemaal gratis, en wel dankzij de duizenden donateurs die dat mogelijk maken: duizend verhalen en video’s per jaar, drie keer in de week, 156 keer per jaar. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bijna niemand komt op voor de automobilist, de melkkoe van de staat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het meest vernietigende zinnetje in het nieuwste CPB-rapport staat niet in de samenvatting. Niet in de perspresentatie. Niet in de grafieken waarmee politici straks weer op televisie verschijnen. Het staat bijna verstopt op pagina 20. Daar schrijft het Centraal Planbureau letterlijk dat niet is vast te stellen of Nederland een ‘te hoge’ of ‘te lage’ economische ongelijkheid heeft. Lees dat nog eens zorgvuldig.

Het CPB kan dus niet bepalen of het probleem waar het 28 pagina’s over volschrijft überhaupt een probleem ís. Sterker nog: in hetzelfde hoofdstuk erkent het CPB dat te weinig ongelijkheid economisch schadelijk kan zijn, omdat dan de prikkels verdwijnen om te investeren, te ondernemen, risico te nemen en vermogen op te bouwen.

Dat is een opmerkelijke bekentenis. Want de rest van het rapport leest alsof de conclusie allang vaststaat: vermogen is verdacht, box 2 is oneerlijk, ondernemers betalen te weinig belasting en de overheid moet sterker herverdelen. Met andere woorden: de conclusie staat al vast, terwijl het bewijs nog ontbreekt.

Geen neutrale keuzes

En precies daar zit het fundamentele probleem. Het CPB presenteert zichzelf als wetenschappelijk onafhankelijk economisch adviseur van de overheid, maar de keuzes in dit document zijn allesbehalve neutraal. Wat als ‘verstoring’ wordt gezien, welke ongelijkheid problematisch heet, welke groepen moreel onder het vergrootglas liggen en welke fiscale voordelen als normaal worden beschouwd: dat zijn geen puur technische maar pure politieke keuzes. Dat zie je meteen aan de manier waarop verschillende vormen van vermogen worden behandeld.

Pensioenfondsen beheren in Nederland ruim 1800 miljard euro aan vermogen, grotendeels fiscaal vriendelijk opgebouwd. Dat heet verstandig beleid en vooruitdenken.

Eigenwoningbezit vertegenwoordigt ongeveer 1400 miljard euro vermogen en wordt jaarlijks voor miljarden ondersteund via fiscale voordelen. Dat heet bescherming van de middenklasse. Maar zodra een ondernemer vermogen opbouwt in een bv, dit bedraagt in totaal circa 600 miljard, verandert de taal plotseling. Dan heet het ‘uitstel van belastingheffing’. Dan verschijnt het frame van ongelijkheid en fiscale bevoordeling.

De impliciete boodschap is duidelijk: collectieve vermogensvorming is maatschappelijk gewenst, particuliere vermogensvorming verdacht. Hier wordt een culturele mentaliteitsverandering gepropageerd.

Nederland kijkt steeds wantrouwender naar mensen die investeren, sparen, ondernemen en vermogen opbouwen buiten de structuren van de staat om. Dat zie je overal terug. Een ondernemer die twintig jaar vermogen in zijn bedrijf laat zitten voor investeringen, buffers of pensioenopbouw wordt al snel bekeken alsof hij iets ontwijkt. Terwijl diezelfde ondernemer vaak geen cao heeft, geen (gegarandeerd) pensioen, geen WW, geen doorbetaling bij ziekte en geen collectieve zekerheid. Voor veel ondernemers ís die bv het pensioen.

Denk aan de huisarts met een praktijk-bv die jarenlang buffers opbouwt omdat hij geen werkgever heeft die voor zijn pensioen of arbeidsongeschiktheid zorgt. Of de mkb’er die slechte jaren moet kunnen overleven zonder vangnet. In het CPB-rapport verdwijnen dat soort verschillen vrijwel volledig.

Reële prikkels

De miljardair die fiscaal optimaliseert en de mkb’er die zijn pensioen in eigen beheer opbouwt belanden in dezelfde grafieken, onder hetzelfde morele frame en uiteindelijk onder dezelfde beleidsdruk. Dat is een ideologisch denkkader waarin vermogen, ondernemerschap en fiscale zelfstandigheid bij voorbaat als probleem worden behandeld.

Ondertussen blijft het echte probleem grotendeels buiten beeld: arbeid wordt in Nederland extreem zwaar belast. Het toeslagenstelsel heeft een systeem gecreëerd waarin extra werken soms nauwelijks loont. In de afbouwzones van toeslagen lopen marginale druk-pieken op tot zeventig of zelfs tachtig procent. Dat zijn de reële prikkels waar honderdduizenden huishoudens mee te maken hebben.

De overheid belast eerst arbeid extreem zwaar, probeert daarna via toeslagen de schade te repareren en eindigt vervolgens met een bureaucratisch systeem dat gezinnen kan vernietigen zodra één formulier verkeerd wordt ingevuld. Maar over die verstoring schrijft het CPB opvallend weinig.

De echte scheefgroei in Nederland zit namelijk niet tussen de ondernemer met een bv en de werknemer. De echte scheefgroei zit tussen burgers die proberen zelfstandig iets op te bouwen en een overheid die zich met steeds meer regels, lasten en morele frames in hun economische leven wurmt. En precies daar wordt dit rapport gevaarlijk. Want een samenleving die wantrouwend gaat kijken naar mensen die presteren, investeren en ondernemen, tast uiteindelijk haar eigen fundament aan.

Welvaart ontstaat niet uit herverdelingsschema’s of uit CPB-modellen, en zeker niet uit fiscale correcties. Welvaart ontstaat omdat mensen risico nemen. Omdat ondernemers investeren zonder garantie op succes. Omdat sommige mensen jarenlang harder werken, sparen en bouwen in de hoop later iets op te kunnen bouwen voor zichzelf en hun kinderen. Maar precies die groep staat in Nederland steeds vaker permanent onder verdenking. En dat heeft uiteindelijk directe economische gevolgen, want beleid verandert gedrag.

Ondernemers investeren minder als ze het gevoel krijgen dat succes vooral leidt tot hogere lasten en meer wantrouwen. Kapitaal zoekt landen op waar investeren stabieler en voorspelbaarder is. Talent vertrekt naar economieën waar ambitie niet voortdurend verdacht wordt gemaakt. En mensen gaan zich steeds meer richten op de korte termijn: sneller consumeren, minder investeren, minder vermogen opbouwen en minder bereidheid om risico’s te nemen voor de lange termijn. Zo verliest een economie langzaam haar dynamiek, haar innovatiekracht en uiteindelijk haar groeivermogen.

Ideologische ontsporing

Eerst verdwijnen de investeringen. Daarna de ambitie. Daarna het ondernemerschap. Daarna de groei. Waarom nog twintig jaar bouwen als de overheid bij elk beetje succes klaarstaat met nieuwe regels, nieuwe heffingen en nieuwe morele discussies over ongelijkheid?

En uiteindelijk houd je een land over dat misschien statistisch iets gelijker is geworden, maar economisch zwakker, voorzichtiger en afhankelijker. Een land waar steeds minder mensen nog werkelijk iets durven opbouwen.

Dat is de werkelijke consequentie van het denken dat uit dit rapport spreekt. En het meest opmerkelijke: het CPB beseft dat zelf: op pagina 20 van het eigen rapport. Daarom verdient dit rapport geen plek als kompas voor toekomstig beleid, maar als voorbeeld van hoe economisch denken ideologisch kan ontsporen. Een land dat groei, ondernemerschap en vermogensvorming structureel met wantrouwen bekijkt, organiseert uiteindelijk zijn eigen stagnatie.

Het CPB-rapport zou niet leidend moeten zijn voor nieuw beleid, maar terug moeten naar de tekentafel samen met het wereldbeeld dat eruit spreekt.

*John T. Knieriem is aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het CPB verklaart de oorlog aan vermogen zonder te bewijzen dat er een probleem is verscheen eerst op Wynia's Week.

Ruding is een kenner van begrotingstrucs om meer geld uit te geven zonder de lasten te verhogen. Bijvoorbeeld door garanties te verstrekken. Gewapend met deze garanties kunnen bedrijven, ook staatsbedrijven, vervolgens geld lenen. Het kost ogenschijnlijk niks, maar vergroot wel de risico’s voor de overheid als er iets mis gaat met de bedrijven die de garanties hebben gekregen.

Nergens komt de combinatie garanties en goede bedoelingen zo duidelijk naar voren als bij de drie Nederlandse staatsbedrijven in de energiesector. Voor het grote publiek zijn ze grote onbekenden. De Tweede Kamer besteedt maar mondjesmaat aandacht aan hun bezigheden. Maar ondertussen gaan daar kapitalen om.

Politieke missie

De drie staatsbedrijven zijn investeringsafdelingen geworden van de ministeries van Groene Groei en Klimaat en Economische Zaken. Afdelingen die je niet terugziet in ministeriële organogrammen. Maar wel met een politieke missie: industriepolitiek, aardgaszekerheid en klimaatpolitiek.

Wie zijn ze? Energie Beheer Nederland, kortweg EBN, het staatsbedrijf dat namens de overheid participeert in en geld verdient aan het exploiteren van gasvelden. Gasunie, die het leidingennetwerk voor het transport van aardgas in Nederland aanlegt, onderhoudt en exploiteert.

Als derde Tennet, de landelijk beheerder van het hoogspanningsnet. Via dat net brengen regionale netbeheerders, zoals Enexis en Alliander, stroom bij u thuis en op kantoor. Tennet brengt ook de elektriciteit van windparken op zee aan land en speelt een hoofdrol bij oplossingen voor het overbelaste stroomnet.

Gasunie en EBN werken tevens samen in projecten met een hoog risico en exotische namen als Porthos en Aramis voor het opslaan van CO₂ in lege gasputten.

Best belangrijk, maar niet erg spannend, toch?

EBN moet de komende maanden de ‘extra lege’ (aldus D66-minister Stientje van Veldhoven van Groene Groei en Klimaat) gasvoorraden bijvullen voor de winter 2026/2027 als commerciële partijen dat niet doen. Bij de huidige prijzen doen ze dat waarschijnlijk niet. Vorig jaar kreeg EBN al de beschikking over 1,5 miljard euro om aardgas te kopen, indien nodig. En dat was nodig. Inmiddels heeft het kabinet maar liefst 21,6 miljard euro toegezegd om de klus te klaren.

De Gasunie maakt zijn leidingennet geschikt voor het transport van waterstof. Waterstof is prijzig. Maar het kabinet heeft er hoge verwachtingen van voor de verduurzaming van de industrie. Daarom verstrekt de overheid aanzienlijke subsidies aan de Gasunie voor waterstofprojecten. Alleen… de projecten zijn vertraagd. Dit jaar gaat het om ruim 146 miljoen euro subsidie, tot en met 2031 nog eens ruim 816 miljoen euro.

Garantie Tennet

Tennet wil tot 2029 43 miljard euro investeren in Nederland. Daarom heeft de overheid een zogeheten instellingsgarantie afgegeven voor het staatsbedrijf. Met deze garantie kan Tennet miljarden euro’s lenen bij beleggers. De garantie beloopt maar liefst 60,4 miljard euro (‘het plafond’). Het is de hoogste garantie die de Nederlandse staat heeft afgegeven.

Het blijft niet bij het plafond van 60 miljard euro. ‘Naar verwachting zal het plafond nog verder toenemen de komende jaren, omdat er nog meer wettelijk verplichte investeringen bijkomen’, schreven ambtenaren van het ministerie van Financiën onlangs in een nota aan minister Eelco Heinen (VVD).

Tussen de bedrijven door is Tennet een van de grootste, zo niet dé grootste investeerder geworden in infrastructuur in Nederland, op land en op zee. Vorig jaar 4,9 miljard euro. Krijgt Nederland daarbij altijd waar voor zijn geld? Met zulke projecten van politieke urgentie zal het credo zijn: léveren, niet te lang soebatten over de prijs.

Opvallende ontwikkeling: wie was een van de Nederlandse bedrijven die werknemers uit de Golfregio evacueerde toen de VS en Israël de aanval op Iran openden? Tennet. De werknemers werkten daar aan de bouw van een platform op zee, meldde Het Financieele Dagblad.

Duizelingwekkend

Als het u inmiddels duizelt van de tientallen miljarden euro die de schatkist reserveert ten behoeve van de staatsenergiebedrijven… mij ook. En dan is de opsomming van deze meer dan tachtig miljard niet eens compleet, vrees ik.

Misschien duizelt het de leden van het parlement ook. Want er wordt weinig over gedebatteerd in de vergaderzalen.

Wel waakzaam is de Algemene Rekenkamer. Vorig jaar analyseerde de begrotingscontroleur hoe het ministerie van Groene Groei en Klimaat de subsidies voor het waterstofproject van Gasunie ernstig had onderschat. Maar ook dat het beter moet met informatie aan het parlement én met de kostenramingen. Er staan namelijk zoveel meer van deze projecten op stapel.

Vijf jaar geleden waarschuwde de Rekenkamer dat ‘de mogelijke gevolgen van de nieuwe taken’ van de staatsbedrijven ‘voor de energiekosten van bedrijven en burgers grotendeels onbekend’ zijn.

Dat geldt nog steeds. Maakt u zich geen illusies. Uiteindelijk betalen burgers en bedrijven deze tientallen miljarden aan overheidssteun door hogere tarieven en heffingen op hun energierekening of hogere belastingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe drie staatsbedrijven aan klimaatpolitiek doen – buiten beeld, maar met tientallen miljarden euro’s belastinggeld verscheen eerst op Wynia's Week.

Noem deze trend zoals je wilt. Voor de een is het bedrijfsleven daarmee een melkkoe. In werkgeverskringen klinkt regelmatig het mantra dat het bedrijfsleven geen pinautomaat voor de overheid is.

Meevaller

De winstbelasting, die in de fiscale wereld de vennootschapsbelasting wordt genoemd, was een van de weinig meevallers in de geactualiseerde versie van de Miljoenennota 2026 die minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) ruim een week geleden openbaar heeft gemaakt.

Deze actualisatie, de Voorjaarsnota, liet bij de vennootschapsbelasting een meevaller zien van 3,2 miljard euro. Het ministerie ging eerder uit van een opbrengst dit jaar van 49,7 miljard euro. Inmiddels raamt Heinen 52,9 miljard euro.

Het is niet voor het eerst dat de raming van de winstbelasting afwijkt van de werkelijke cijfers, al moeten die in dit geval ook nog definitief worden vastgesteld. Hoe dat kan? Winstbelasting heffen is geen wetenschap. De winsten van bedrijven fluctueren. Bedrijven mogen verliezen tot op zeker hoogte ten laste brengen van winsten. De Hoge Raad gooit met een uitspraak ook wel eens roet in het eten.

Maar als je door deze fluctuaties heen kijkt zie je een slingerende lijn die met name de afgelopen jaren omhoog schiet. In 2000, een jaar met een ijzersterke economie, was de winstbelasting bijna 17 miljard gulden. De winstbelasting dekte toen bijna 11 procent van de uitgaven van de rijksoverheid. Daarna fluctueerden de cijfers totdat ze in de economische malaise van 2010-2015 gingen dalen. Het economisch herstel nadien gaf ook de winsten en dus de winstbelasting een impuls. In 2020 bedroeg de opbrengst bijna 22 miljard euro. Toen goed voor 6,6 procent van de uitgaven.

De nieuwe raming voor dit jaar is ten opzichte van 2020 ruimschoots verdubbeld. De geraamde bijna 53 miljard euro is goed voor bijna 11 procent van de totale uitgaven van de rijksoverheid.

ASML is top

De rappe toename van de vennootschapsbelasting na 2020 is om te beginnen de inhaalopbrengst omdat bedrijven in de pandemie uitstel konden krijgen. Verder is het tarief voor kleinere bedrijven verhoogd.

Er spelen ook specifieke omstandigheden een rol. De eerste zijn de gestegen energieprijzen in 2022 die tot hogere winsten van de energiebedrijven hebben geleid. De tweede is de rentedaling die de winsten van grote banken heeft opgeschroefd. De derde is de digitalisering van de economie. Blikvanger: ASML.

De chipmachinefabrikant betaalde vorig jaar iets meer dan 2 miljard euro aan winstbelasting. De op een na grootste betaler is de Rabobank: 1,76 miljard euro. Samen zijn ze goed voor bijna vier weken AOW-uitkering. Een ander concreet voorbeeld: de vrijheidsbijdrage die het kabinet-Jetten in petto heeft om de extra defensie-uitgaven te betalen kost burgers vanaf 2028 3,4 miljard euro.

Weinig onderzoek

Betekenen de cijfers van ASML en Rabobank dat grote ondernemingen en multinationals de bulk van de winstbelasting betalen? Of betalen zij juist te weinig, zoals linkse politici denken?

Het is opvallend hoe weinig onderzoek is gedaan naar de winstbelasting van individuele ondernemingen. Dat heeft er mogelijk mee te maken dat belastingaangiftes niet openbaar zijn, dat de Belastingdienst een wettelijke zwijgplicht heeft over individuele aangiftes en dat fiscalisten eerder onderzoek doen naar (legale) mazen in de belastingwet. Dat laatste is lucratiever voor hun klanten dan een onderzoek naar wie betaalt hoeveel winstbelasting.

Wel politieke wensen

Daarentegen is een politiek pleidooi voor hogere vennootschapsbelastingen voor grote bedrijven helemaal gratis. Er is altijd wel een besteding van het geld voorhanden en de snelste oplossing is hogere winstbelasting.

Je slaat twee vliegen in één klap. Je financiert de gewenste extra uitgaven zonder dat het burgers geld kost (grote bedrijven gaan toch niet naar stembus…). De hogere belasting presenteer je vervolgens als maatregel tegen ongelijkheid. Anders gaat het geld toch maar naar de vermogende aandeelhouders. Dat zie je terug in oplossingen als: belast bedrijven extra voor de hogere defensie-uitgaven, want zij hebben het meest te verliezen.

Het schaarse onderzoek naar winstbelasting dat beschikbaar is, wijst op een opmerkelijk constant feit. In 2020 publiceerde een adviescommissie een rapport over belastingheffing van multinationals.

De commissie was op verzoek van de Tweede Kamer ingesteld om zich te buigen over de vraag ‘Hoe kunnen multinationals in Nederland eerlijker belasting gaan betalen?’ Je proeft een vleugje propaganda (grote bedrijven zijn niet eerlijk!) en agitatie (laat de rijken de crisis betalen!).

De commissie onderzocht de periode 2010-2017. In deze jaren namen multinationals in Nederland rond de 53 procent van de winstbelasting voor hun rekening. De andere ongeveer 47 procent betaalde het midden- en kleinbedrijf.

Geen vies woord

Van de eerste categorie zijn er hooguit enkele duizenden, van de tweede honderdduizenden. Het bedrijfsleven verdelen in goed (mkb en startups) en kwaad (multinationals en grote bedrijven) is daarom zinloos. Toch is deze misvatting bijvoorbeeld het uitgangspunt van het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA (Progressief Nederland).

Groot of klein, winst is geen vies woord. Nederland moet zuinig zijn op het winstgevende bedrijfsleven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bedrijfswinsten zijn de bonus voor de verzorgingsstaat. Laten we dus zuinig zijn op onze ondernemers verscheen eerst op Wynia's Week.

Bijna 25 jaar geleden begon ik het debat over een vettaks of snacktaks op ongezonde producten. Toen waren de reacties nog overwegend negatief. Een goed voorbeeld is de reactie op een Interdepartementaal Beleidsadvies dat ik een paar jaar later, in 2007, samen met ambtenaren van het ministerie van Financiën en Volksgezondheid opstelde. Hierin werd het kabinet geadviseerd de mogelijkheden voor een extra belasting of een hogere btw op ongezonde producten te onderzoeken.

Op schoot bij de voedingsindustrie

De toenmalige minister van Volksgezondheid Ab Klink (CDA) zag daar wel wat in. VMT, een vakblad voor de voedingsindustrie, schreef over dit advies: ‘Het bedrijfsleven ziet bij voorbaat niets in een prijsmaatregel. Hetzelfde geldt voor hoogleraar Gezondheidswetenschappen Jaap Seidell van de Vrije Universiteit. Hij reageerde verbouwereerd op het aangekondigde onderzoek van Klink. ‘Ik weet niet waar dit plotseling vandaan komt. Het is onverstandig. Maar ja, zo gaat dat in de politiek.’

In die tijd zaten veel voedingswetenschappers nog bij de voedingsindustrie op schoot. Inmiddels is ook Jaap Seidell bijgedraaid. In het tv-programma Buitenhof liet hij zich afgelopen zondag een stuk positiever uit over de suikertaks die het kabinet-Jetten wil invoeren.

Het initiatief van Ab Klink leidde uiteindelijk nergens toe. Dat lag vooral aan het ministerie van Financiën. De belastingdienst kon de invoering van een vettaks of snacktaks niet aan, aldus de ambtelijke top van het ministerie. ‘De Belastingdienst kan het niet aan’, is in de Haagse politiek een effectief middel voor ambtenaren om ongewenst beleid tegen te houden.

Inmiddels hebben meer dan honderd landen in de wereld een suikertaks. Het bewijs dat zo’n taks leidt tot minder suikerconsumptie is zeer overtuigend. Een overzicht van alle studies naar de effecten van een suikertaks dat in 2022 in het medische tijdschrift JAMA werd gepubliceerd, geeft aan dat 10 procent extra belasting leidt tot gemiddeld 15 procent daling van de consumptie van suikerhoudende dranken. De belastingverhoging wordt door fabrikanten voor meer dan 80 procent doorberekend in de prijs. Een eerdere overzichtsstudie uit 2013 gaf verder aan dat een suikertaks tot een daling van overgewicht en obesitas leidt. Deze daling heeft twee oorzaken: consumenten kopen minder suikerhoudende producten en fabrikanten verminderen de hoeveelheid suiker.

Een suikertaks is een effectieve maatregel om de consumptie van suiker terug te dringen. Het is ook een maatregel die de overheid geen geld kost, maar geld oplevert. Het kabinet-Jetten verwacht met de suikertaks 850 miljoen euro op te halen. Volgens schattingen van de Rabobank zal, als producenten het suikergehalte van hun producten niet verminderen, een vijfde van alle supermarktproducten in prijs omhoog gaan door de suikertaks. Producten als koek, snoep, ijs en zoetbroodbeleg kunnen tot wel 20 procent duurder worden.

Geijkte reacties

De tegenstanders van een suikertaks lopen zich ook nu al weer warm. De voorzitter van boerenorganisatie LTO, Ger Koopmans, zei in dagblad De Limburger dat een suikertaks slecht is voor de boeren. De twee belangrijkste mantra’s om ongewenst beleid onderuit te halen – de laagste inkomens worden erdoor geraakt en het vergroot de ongelijkheid – worden ook nu weer van stal gehaald.

Trouw-columnist Sjamadriaan verwoordde de geijkte reactie op het voorstel van een suikertaks: ‘Nederlanders die zich toch al makkelijker een gezonde leefstijl kunnen veroorloven, zullen van een suikertaks minder last hebben dan gezinnen die uit pure noodzaak wel kopen wat er toevallig in de aanbieding is.’ Dit is maar deels waar. Als gezegd daalt de consumptie van suikerhoudende producten met 15 procent als de prijs met 10 procent omhoog gaat. Voor mensen met weinig inkomen is dat waarschijnlijk nog iets meer dan dat. Dit betekent dat consumenten per saldo zo’n 5 procent minder gaan uitgeven aan suikerhoudende producten. Ze houden zo dus geld over om aan andere dingen te besteden. Dit is vooral goed voor mensen met een laag inkomen, want zij besteden gemiddeld een groter deel van hun inkomen aan deze ongezonde producten.

Samenhangende aanpak

Dat mensen minder gaan consumeren is eveneens positief, want het probleem bij overgewicht is niet zo zeer dat mensen ongezond eten, maar vooral dat ze te veel eten. Een glaasje frisdrank op zijn tijd is geen probleem. Het wordt pas een probleem als je dat te vaak en te veel doet. Een suikertaks kan helpen om dat te voorkomen.

Een suikertaks alleen zal het probleem van overgewicht niet oplossen. Daarvoor zou het ook goed zijn als ook producten met veel zout en onverzadigde vetten extra belast worden. Het overgewicht- en obesitasprobleem vergt een samenhangende aanpak waarbij mensen worden gestimuleerd minder (ongezond) te eten en meer te bewegen. De nieuwe medicijnen die helpen om gewicht te verliezen, zoals Wegovy en Mounjaro, kunnen daarbij helpen. Een suikertaks is een eerste en noodzakelijke stap naar een gezondere samenleving.

Laten we hopen dat het er na meer dan 25 jaar debatteren eindelijk van komt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een glaasje frisdrank op zijn tijd is geen probleem, maar te vaak en te veel is ongezond. Goed dus dat er een suikertaks komt verscheen eerst op Wynia's Week.

U koopt een vertrouwd product, maar dan blijkt dat er minder in de verpakking zit. De reep chocola is wat kleiner. Het pak waspoeder wat minder gevuld. Je voelt je opgelicht. Het product is gekrompen, maar kost hetzelfde. Stiekeme prijsverhoging.

Producenten doen ‘t, politici ook. Rob Jetten (D66), Dilan Yeşilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA), de producenten van het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten, zijn op de krimpflatietour.

Sterker nog: de lasten voor de burgers stijgen, maar de inhoud van de sociale verzorgingsstaat, een politiek ‘kernproduct’, krimpt. Het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) hebben de gevolgen van het coalitieakkoord afgelopen week in kaart gebracht.

Zekerheid neemt af

De minderheidscoalitie remt de groei van de zorguitgaven, verhoogt het eigen risico in de zorg en snijdt in sociale regelingen.

Een voorbeeld. Het maximumdagloon, de basis voor onder meer WW-uitkeringen voor werknemers met hogere inkomens, gaat met 20 procent omlaag. Dat kost zo’n 150.000 mensen een aanzienlijk bedrag, tot mogelijk 926 euro bruto per maand becijfert het CPB in een voetnoot. ‘De zekerheid van het inkomen neemt af door het coalitieakkoord’, zegt het Planbureau onomwonden.

Wat krijgt u dan wél voor de hogere lastendruk? Ongeveer 42.000 extra militairen. Fijn voor ons gevoel van veiligheid. Of het de economie zal stimuleren, is een vraag waar ik binnenkort op deze plaats op terugkom.

De beoogde militaire paraatheid zorgt voor een opmerkelijke verschuiving in de economie. De groei van de werkgelegenheid in de marktsector groeit tot 2030 nog maar 0,1 procent per jaar. De rijksoverheid, die onder het kabinet-Schoof drastisch zou krimpen, wordt een banenkampioen: 0,6 procent groei per jaar. Dat zijn vooral militairen. De gezondheidszorg? Ondanks het terugdringen van de groei van de collectieve zorguitgaven, groeit de werkgelegenheid met 1,4 procent.

Overheid en zorg zullen de loonstrijd aanwakkeren op de permanent krappe arbeidsmarkt. Met alle mogelijke gevolgen voor inflatie van dien.

Bureaucratie

Het kabinet-Jetten geeft met deze beleidskeuzes een extra impuls aan de trend van voortdurend stijgende collectieve uitgaven. Dat is in 2020 begonnen met de grootscheepse steun aan bedrijven na de corona-uitbraak. Vervolgens kregen burgers extra steun voor hun energiekosten. Daarna volgden onder meer het Stikstoffonds, geschrapt door het kabinet-Schoof, nu in de herhaling, plus als nieuwste: defensiemiljarden. De strijd tegen het coronavirus werd gevolgd door de strijd tegen opwarming van de aarde en die door de strijd tegen mogelijke indringers (fysiek of online) uit het Oosten.

Maar waar is de strijd tegen de overheidsbureaucratie gebleven? Er was een kortstondige oprisping dat de groei van het aantal ambtenaren van de rijksoverheid ontspoord was. Van 125.446 voltijdbanen (2020) naar 157.019 (2024). De complexiteit van beleid en regels én de bemoeizucht zijn hieraan debet. Actie was geboden… maar nu?

‘Het coalitieakkoord heeft een beperkt effect op de complexiteit van het belasting- en toeslagenstelsel’, concludeert het CPB. De kinderbijslag wordt misschien wat simpeler, maar de zorgtoeslag juist niet. Kortom: stilstand.

Doelstelling gemist

Onder de streep mist het kabinet-Jetten zijn doelstelling van ‘structureel 1,5 procent economische groei’. De groei komt zelfs marginaal lager uit dan eind vorig jaar nog geraamd, namelijk op 1,2 procent per jaar. Na zoveel fanfare (‘Aan de slag’), na het coalitieakkoord waarin economische groei ‘een van onze belangrijkste missies’ heette, is dat een grote tegenvaller, terwijl het regeren nog niet eens is begonnen.

In hun akkoord beloven de partijen dat er bijgestuurd zal worden als de 1,5 procent niet wordt gehaald. Dat moet nu dan toch gebeuren…

Bijsturen betekent: extra overheidsuitgaven. Gevolg: de staatsschuld loopt op, of de collectieve lastendruk stijgt, of beide een beetje (meest voor de hand liggende uitkomst). Het rekenwerk van het Centraal Planbureau geeft geen inzicht in de ontwikkeling de komende jaren van de groei van lastendruk, de som van belastingen en premies ten opzichte van het bbp (nationale productie van goederen en diensten).

De laatste raming van de collectieve lastendruk, van vorig jaar, kwam voor 2027 uit op ruim 39 procent. Dat zal nu met de lastenverzwaring om de defensie te betalen wel 40 procent worden. Historisch hoog.

Landsverdediging is een klassieke overheidstaak. Op korte termijn zal de beoogde groei van de defensie-uitgaven niet gehaald worden, denkt het CPB. De levering van nieuw materieel zal langer duren dan het coalitieakkoord stelt. Dat is dan weer een ‘meevaller’.

Windsubsidies

In de klimaatpolitiek zie je de ontsporingen aankomen. Het Planbureau voor de Leefomgeving denkt dat subsidies voor windparken (60 miljard euro tot 2055) windenergie op zee zullen stimuleren. ‘Met de toename van de productie van elektriciteit uit wind in Nederland neemt de export van elektriciteit uit Nederland toe, waardoor bovenop de verwachte afname van broeikasgasemissies in Nederland ook de emissies van de elektriciteitsproductie buiten Nederland dalen.’

Ooit was Nederland het land van Hans Brinkers die met zijn vinger de dijk dichtte en een overstroming voorkwam. Nu zwaait hij met windmolens en redt hij de wereld.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Aan de slag’ met het kabinet-Jetten betekent vooral: meer geld voor minder sociale zekerheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Een nummer van Drukwerk, 1982.

Maar ook een politieke klassieker. Op zoek naar extra belastinginkomsten? Dan zijn er steevast partijen die zeggen: laat de miljonairs/de rijken/de vermogenden/de kapitalisten (doorstrepen wat niet van toepassing is) de rekening betalen.

Lastenverzwaring

De afgelopen week was het weer raak, maar kwam het refrein van Drukwerk niet uit politieke hoek. Maar liefst drie economen pleitten er onafhankelijk van elkaar voor om burgers met vermogen extra aan te slaan voor de zogeheten vrijheidsbijdrage van het beoogde kabinet-Jetten. De lastenverzwaring, een idee van CDA-leider Henri Bontenbal, is een belasting voor burgers en bedrijven ten behoeve van de verhoogde defensiebegroting. Volgend jaar maakt het kabinet een begin. Vanaf 2028 moeten burgers structureel 3,4 miljard euro extra betalen, bedrijven 1,7 miljard.

Hoe bedrijven moeten betalen is nog onderwerp van overleg met de werkgevers. Burgers betalen via de inkomstenbelasting. Logisch, zou je zeggen. Zadel de overvraagde Belastingdienst niet op met een extra fiscale maatregel.

Maar voor sommige economen is dat niet genoeg. Hoogleraar Bas Jacobs (Vrije Universiteit) schreef ruim een week geleden in weekblad EW in een opsomming van kabinetsmaatregelen: ‘Vermogenden zijn bovendien vrijgesteld van vrijheidsheffing’.

In zijn zaterdagse column in de Volkskrant schreef econoom Frank Kalshoven vorige week: ‘Prima om de inkomstenbelasting wat te verhogen om de stijgende defensieuitgaven te bekostigen, maar waarom niet óók wat euro’s opgehaald met vermogen als grondslag? Defensie is weliswaar een zuiver collectief goed, maar mensen met veel bezit hebben toch echt meer te verliezen dan arme sloebers.’

PvdA-economen?

En de maandag daarop kwam Mathijs Bouman, ‘huiseconoom’ van Nieuwsuur, in zijn column in Het Financieele Dagblad met dit advies: een vrijheidsbelasting op vermogen. Want: ‘Bij oorlog gaat er veel stuk, dus is het logisch dat de kapitaaleigenaren flink meebetalen aan defensie.’

Is Nederland opeens terug in de jaren zeventig van de vorige eeuw toen alle spraakmakende economen PvdA-economen waren of in dienst van een vakbond? Een grotere collectieve sector was toen een teken van beschaving, bezuinigen was fout. Moreel fout.

Storend in de beleidsadviezen van het economentrio is het gebrek aan cijfers. Wanneer is iemand vermogend?

Misvattingen

De aangevoerde argumenten voor een vermogensheffing zijn ook hoogst twijfelachtig. Om te beginnen de stelling dat vermogenden zijn vrijgesteld. Nee. Ook vermogenden betalen inkomstenbelasting, sterker nog: de heffing op beleggingen in box 3 wordt niet gebaseerd op wérkelijk gerealiseerd rendement maar op papieren winsten. Verder is de inkomstenbelasting al progressief. Meer verdienen, meer betalen.

Tweede misvatting. Een belasting is geen verzekering. De premie voor een schadeverzekering wordt mede vastgesteld op basis van de waarde van het verzekerde (huis, auto, inboedel). Een verzekering geeft recht op een schadevergoeding. Een belasting is wat het is: belasting. Geen recht op schadevergoeding later.

Welke schade?

Derde misvatting: economen beschouwen schade kennelijk puur en alleen als materiële schade. Dat is verbazingwekkend omdat in tijden van oorlog de meeste burgers lijfsbehoud en dat van hun naasten boven alles verkiezen. Of je nu de vermogende burger ben of de arme sloeber. Wie denkt na een bombardement: o fijn, mijn auto heeft geen krasje, als partner en kinderen in het ziekenhuis liggen? Of op de begraafplaats?

Ik ga in de redenering van voornoemde economen niet mee, maar als je toch vindt dat sommige mensen meer risico lopen dan anderen, moet je niet de vermogenden noemen. Dan moet je zeggen: militairen lopen het grootste gevaar om lijf of leden te verliezen. Stel hen dan vrij van de vrijheidsbijdrage.

Ongelijkheid

Vierde misvatting: áls materiële schade dan zo allesoverheersend is, om welke materiële bezittingen gaat het dan? Kennelijk denken economen vooral aan koopwoningen. Maar niet aan woningcorporaties, als groep de grootste huizenbezitters van Nederland. Niet aan cruciale infrastructuur, zoals elektriciteitscentrales, internetknooppunten, datacenters, opslagterminals voor olie, aan bruggen, sluizen en spoorwissels of de havens waar vloeibaar aardgas aan land komt. Allemaal bedrijven. Waarom dan zo graag vermogens en bezit van burgers belasten?

Economisch mogen de argumenten twijfelachtig zijn, de drie economen voelen wel haarfijn het politiek-correcte debat aan. Dat gaat over ongelijkheid. Ongelijkheid is het Kwaad. In dit geval: de ongelijkheid van vermogens. Over de ongelijke inkomensverdeling hoor je in tegenstelling tot de woelige jaren zeventig weinig linkse politici meer. Internationaal gezien is de inkomensongelijkheid in Nederland, zeker na belastingen en premies, tamelijk bescheiden. Daarvoor komen mensen niet de barricades op.

Wie ongelijkheid wil aankaarten, gebruikt vermogensongelijkheid. Vermogens zijn ongelijk verdeeld, dat is een feit. Tel je pensioenen mee, dan is het plaatje al een stuk gelijker. Ouderen hebben meer vermogen dan jongeren, al zijn er genoeg niet-vermogende ouderen. Geslaagde ondernemers en hun nazaten zijn doorgaans vermogender dan werknemers. Voor wie gelijkheid een kwestie is van moraliteit, is dat een vloek. Vandaar: pluk de rijken.

Dapper verzet

Dat zie je terug in politieke pleidooien voor hogere erfbelastingen. Voor het belasten van ‘superrijken’, of dat nu effectief is of juist niet, omdat de ‘rijken’ dan liever verhuizen. En nu dus ook in de gevraagde extra vermogensbelasting voor onze landsverdediging.

Snijdt het hout? Nee. Maar het is toch maar mooi dapper verzet tegen het Kwaad van de Ongelijkheid.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank! 

Het bericht Laat ‘de rijken’ extra betalen voor onze defensie? Wat een zot en onzinnig voorstel! verscheen eerst op Wynia's Week.

De overheid belast particuliere vermogens, zoals spaargeld, beleggingen en vastgoed. Maar hoe moet de overheid de belasting heffen? Dat is de vraag ter waarde van 2,4 miljard euro die op tafel ligt.

Niet tevreden

Deze week gaat de Tweede Kamer waarschijnlijk akkoord met een wetswijziging voor de belasting op vermogens (box 3). Maar de meerderheid én de verantwoordelijke staatssecretaris, Eugène Heijnen (BBB, Fiscale Zaken), lijken niet tevreden. Het is een lapmiddel. De wetswijzing moet per 2028 ingaan. Elk jaar uitstel kost namelijk 2,4 miljard euro.

Ondertussen ploeteren een miljoen of meer belastingplichtigen én de ambtenaren van de Belastingdienst met een ondeugdelijk fiscaal stelsel. Met alle kosten en frustraties van dien.

Hoe is Nederland in deze fiscale zomp terecht gekomen?

Het was in 1997, in het eerste kabinet-Kok (PvdA, VVD en D66) dat de fiscale tovenaar Willem Vermeend (PvdA), tevens staatssecretaris belastingzaken, en minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD), een boud plan lanceerden. Een belastingherziening.

De tijdgeest was hun bondgenoot. Lage inflatie, stijgende inkomens, beurskoersen en huizenprijzen. Met Zalm en Vermeend aan de knoppen kwam een nieuwe belastingstelsel tot stand, met box 1, 2 en 3. Zo ongeveer iedereen ging erop vooruit.

Wereldprimeur

Zalm en Vermeend bedachten een unieke fiscale regeling voor de belasting op vermogen. Weg met vermogensbelasting. Vanaf de invoering in 2001 stond de belasting op het rendement op dat vermogen centraal in box 3. Of dat nu rente op spaargeld was, dividend of koerswinst op aandelen; de vrijstellingen laat ik verder terzijde, op één na: de eigen woning bleef buiten deze belasting.

Als belastbaar rendement kozen ze voor een fictief percentage: 4 procent. Dat was minder dan de spaarrente en de koersstijgingen. Eigenlijk werd je nog gematst. Over het rendement betaalde je 30 procent belasting.

Ze hadden een wereldprimeur. Een fictief, verzonnen rendement belasten, dat deed niemand. Het paste in de traditie dat Nederland graag gidsland speelt.

Maar het gidsland had met één ding geen rekening gehouden: de werkelijkheid. Na de bankencrisis van 2008/2009 forceerde de Europese Centrale Bank de rente omlaag tot een negatieve stand. De 4 procent fictief rendement was écht fictie geworden. Het sprookje was uit. Spaarders werden bozer en bozer.

Den Haag deed niks.

Na de bankencrisis volgde een economische recessie. De overheid bezuinigde. Politici konden de opbrengsten van de fictieve rendementsheffing niet missen. Ze zochten hun heil in afweermechanismen en ontkenningen, een reflex die doet denken aan de politieke reacties op de bevingsschade in Groningen en het toeslagendebacle.

Drijfzand

De Hoge Raad maakte op 24 december 2021 een einde aan de fictie van 4 procent rendement op spaargeld. De fiscus moest het werkelijke spaarrente belasten. Andere arresten volgden en het bouwwerk uit 2001 bleek te berusten op drijfzand. Burgers hadden jarenlang te veel belasting betaald. Maar het was te duur om iederéén te compenseren. Dus alleen de bezwaarmakers van het eerste uur kregen volledige compensatie, anderen alleen over de laatste jaren.

Sinds dat arrest wordt over een nieuw fiscaal stelsel gesoebat. Pesterige sentimenten slopen in het debat. De overheid moet natuurlijk de rechtsregels handhaven, maar de gedupeerde belastingplichtigen zijn niet armlastig, ze eten er geen boterham minder om. De overheid gaat ondertussen rustig door met ficties. Het fictieve rendement op beleggingen zou dit jaar naar 7,78 procent verhoogd worden. Daar stak de Tweede Kamer een stokje voor. Het is nu 6 procent. De belasting daarover is 37 procent.

Welke winst?

De politieke vraag is nu: moet de fiscus vanaf 2028 de vermogenswinst belasten of de vermogensaanwas? Voor de belasting op vermogenswinst moet je wachten tot de belegging is verkocht, dan is immers de winst gerealiseerd. De vermogensaanwas kun je jaarlijks belasten aan de hand van de gestegen of gedaalde waarde.

Simpel, zou je zeggen. Vermogenswinst belasten ligt voor de hand. De belastingplichtige en de Belastingdienst kennen de opbrengst. Het voelt ook het meest rechtvaardig. Winst is pas winst als het bedrag op je bankrekening staat.

Het aanstaande kabinet-Jetten belooft de fiscale wetgeving ‘door te ontwikkelen’, wat dat ook moge betekenen, naar zo’n vermogenswinstbelasting. Maar hoe en hoe snel? Hun coalitieakkoord straalt hierover geen urgentie uit.

Makkelijke melkkoe

De vermogenswinstbelasting wordt vanaf 2028 alleen ingevoerd voor vastgoed en durfinvesteringen. Niet voor aandelen en obligaties. Daar gaat de fiscus rekenen met de vermogensaanwas. Ook de aanwas is weer fictie. Want je betaalt belasting over een vermogensstijging die alleen op papier bestaat en niet op je rekening staat. Het ministerie van Financiën loopt opnieuw het risico op een juridische zeperd. Nederland kiest opnieuw internationaal een uitzonderingspositie, concludeert de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs.

Waarom willen kabinet en Kamer dit toch? De overheid loopt anders miljarden mis. Bij het belasten van vermogenswinst is het wachten op de eerste beleggers die winst realiseren. De meeste beleggen op langere termijn, dus dan kan het nog jaren duren voordat de opbrengst voor de fiscus weer op peil is.

Daarom de vermogensaanwasbelasting. Niet omdat het rechtvaardig is, maar omdat particuliere vermogens een onmisbare, makkelijk melkkoe zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Uw vermogen is een makkelijke melkkoe – en de overheid is verslaafd aan de miljardenopbrengst verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is sprake van een al jaren durende trend van ruim bovengemiddelde lastenverzwaringen: gemeenten halen nu met 15,3 miljard euro zo’n 68 procent meer op dan de 9,1 miljard euro in 2016. Gemeenten zijn behoorlijk ‘creatief’ in het opleggen van specifieke lastenverzwaringen. De toenames per categorie variëren enorm in de tijd en tussen gemeenten. Zo stijgt de OZB dit jaar in sommige gemeenten met meer dan 20 procent en betalen eigenaren van een vakantiehuis in Nederland nu in veel gevallen drie- tot viermaal meer belasting dan vijf jaar geleden (mede door nationale belastingen en stijging van de WOZ-waarde). Kortom, het hakt er steeds harder in.

Scepsis is op zijn plaats

Deze behoorlijk dramatische ontwikkeling roept twee vragen op die tot op heden nauwelijks in de publiciteit aan bod komen: hoe goed wordt al dit extra geld besteed en wat zijn de implicaties voor de nationale economie, inclusief het macro-economisch plaatje van totale belastingdruk en financieringssaldo?

De eerste vraag betreft de mate van efficiency (verhouding tussen kosten en opbrengsten) en effectiviteit (de mate waarin een gesteld doel wordt bereikt) van het gemeentelijk beleid. Deze zullen fors uiteenlopen tussen specifieke beleidsterreinen en individuele gemeenten, maar in het algemeen is scepsis op zijn plaats. Die scepsis berust op drie factoren.

Ten eerste wordt een dergelijke, in de kern van de zaak ‘bedrijfseconomische’ vraag in veel gevallen niet of weinig expliciet en met kracht gesteld, en blijven substantiële consequenties bij falend beleid veelal uit. Dat is heel anders bij ondernemingen, andere particuliere organisaties en individuele burgers die direct, keihard met de gevolgen van falend beleid worden geconfronteerd. Daar waar die zeer kritisch over de eigen uitgaven (moeten) zijn, ontbreekt die druk in aanzienlijke mate als het om de collectieve, gemeentelijke uitgaven gaat.

Anders gezegd: de politieke druk vanuit de kiezers op een gemeente om efficiënt en effectief te opereren is veel minder dan de druk en verantwoordelijkheid die men ervaart als het om het eigen geld gaat. Hierbij speelt ook mee dat men veel minder op de hoogte is van waar al die belastingcenten naartoe gaan en wat er precies mee gebeurt. Door verkiezingen kunnen wat algemene beleidsprioriteiten verschuiven, maar de kwaliteit van de concrete uitvoering zal men doorgaans niet of nauwelijks op de radar (kunnen) hebben.

De scepsis is ten tweede gebaseerd op talrijke indicaties dat de uitvoering van beleid serieus hapert. De problemen bij de jeugdzorg – waarvoor gemeenten verantwoordelijk zijn en waar meer dan 8 miljard euro per jaar aan uitgegeven wordt – zijn welbekend. Ook de schuldhulpverlening blijkt in de praktijk weerbarstig. Men vermoedt dat wel zo’n 80 procent van de mensen met problematische schulden niet in beeld is, mede omdat mensen zich schamen, slechte ervaringen met de overheid hebben, en het proces om tot gehele of gedeeltelijke schuldkwijtschelding te komen ingewikkeld en bureaucratisch (en dus kostbaar) is, en wel een jaar kan duren. Volgens de verantwoordelijk wethouder in Arnhem ‘bleek [het] enorm veel werk’.

Jo-jo-beleid

Ook de energietoeslag wordt door de gemeenten uitgevoerd. Daarbij is sprake van een jo-jo-beleid – dan kan er weer wél en dan plotseling weer níet een beroep op worden gedaan en pech gehad als de pot leeg is (binnen een week eind april 2025) – hetgeen ook niet bevorderlijk is voor de effectiviteit.

Bij de individuele inkomenstoeslag constateert het Nibud dat het aanvragen in sommige gemeenten onnodig complex is. Verschillende regelingen binnen één gemeente worden soms afgehandeld door verschillende instanties en inwoners moeten hun inkomen volgens het budgetinstituut ‘bij elkaar sprokkelen via diverse loketten’. De uitvoeringskosten laten zich raden.

Ook hulp bij het huishouden en voor vervoer wordt door gemeenten, via de WMO, gefinancierd en er is een schoolkostenregeling. En dan is er nog de collectieve zorgregeling of Gemeentepolis: een zorgverzekering speciaal voor inwoners met een laag inkomen en/of weinig vermogen. De gemeente betaalt vaak een deel van de premie mee en biedt gunstige voorwaarden. 

Dit beknopt overzicht laat zien hoezeer gemeenten inkomenspolitiek zijn gaan voeren; iets waarvoor ze nooit bedoeld zijn en ook niet geschikt voor zijn: de derde bron van scepsis. Ze begeven zich op terreinen die ver afliggen van hun traditionele, onomstreden taken en zijn een soort brandweer geworden die her en der, ad hoc en tegen hoge kosten maar nogal eens met weinig resultaat, brandjes blussen – brandjes die vooral te maken hebben met tekortschietende inkomens. De eigen verantwoordelijkheid van betrokkenen wordt veelal niet aan de orde gesteld. In feite is er sprake van forse, verdere nivellering waarmee we bij de tweede vraag aan het begin van dit artikel zijn beland: wat betekenen de sterk stijgende gemeentelijke lasten voor de nationale economie, inclusief totale belastingdruk en financieringssaldo?

Het antwoord is vrij simpel. De toenemende belastingdruk wordt deels verschoven naar lokaal niveau, maar belast de burger even hard. Als reactie op de geplande forse afname van de inkomsten uit het Gemeentefonds – leidend tot het zogenoemde ravijnjaar – verhogen de gemeenten hun lokale belastingen en heffingen drastisch, direct resulterend in hogere inflatie en lagere koopkracht. Het nationale financieringssaldo wordt weliswaar redelijk in de hand gehouden, maar dat gebeurt vooral door via een omweg de belastingen te verhogen.

In de kern van de zaak wordt zodoende een nog groter deel van ons inkomen door de collectieve sector opgeëist en besteed, en blijft er voor de burger minder over om naar eigen inzicht te besteden. Dat is niet wat je van zich liberaal noemende partijen zou verwachten.

Grote verspilling

Naast deze voortschrijdende collectivisering, waardoor de individuele keuzevrijheid van de burger wat te doen met zijn geld steeds verder wordt ingeperkt, is een wellicht even belangrijk aspect dat veel van dat geld inefficiënt en ineffectief wordt besteed, zodat er sprake is van grote verspilling. Burgers kunnen het niet alleen niet naar eigen inzicht en voorkeuren besteden, maar zien het ook uitgegeven worden aan zaken waar ze niets of weinig mee hebben – als ze er al weet van hebben – en dat door een instantie die al te vaak faalt bij de uitvoering.

De focus van de beleidsmakers op het in de hand houden van macro-economische kengetallen – zoals het nationaal financieringssaldo – laat onverlet dat de burger financieel hard wordt getroffen. Hij krijgt veel te weinig waar voor almaar meer afgedragen belastinggeld. Daarbij doet het er niet toe of het nationale of lokale belastingen zijn; dat is een kwestie van door de kat of de hond gebeten worden…

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met hun steeds hogere lokale lasten nivelleren de gemeenten er lustig op los – en het geld wordt vaak ook nog eens verspild verscheen eerst op Wynia's Week.

Je kunt het gebruik van beide belasten.

De afgelopen weken debatteerde de Tweede Kamer over het Belastingplan 2026. Hoe int de overheid belastingen en premies voor zijn uitgaven van 486 miljard euro? Het plan gaat niet alleen over grote getallen. Het gaat ook over symboliek, over de elite en de gewone fietser.

Wervelwind

Wil de overheid ons stimuleren om de fiets te pakken naar ons werk? Gezond idee. Goed voor de fietsenwinkels. Gaan we fiscaal aanmoedigen. Dat was dertig jaar geleden, onder fiscale wervelwind Willem Vermeend (PvdA), staatssecretaris in het eerste paarse kabinet van PvdA, VVD en D66.

De afgelopen weken stond de ‘fietsregeling’ weer in het Belastingplan. Hij moet verduidelijkt worden. Er is namelijk verwarring ontstaan. Moet een door de werkgever beschikbaar gestelde leenfiets die alleen wordt gebruikt om van het station naar de werkplek te fietsen belast worden? Antwoord: hoeft niet. Dat geldt ook voor dienstfietsen, ov-fietsen en andere deelfietsen.

Nee, dan de privéjet. Op voorstel van GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren ging de Kamer akkoord met een aparte vliegbelasting voor privéjets (negentien of minder zitplaatsen). ‘Hoog tijd, want in een klimaatcrisis kan een kleine elite niet blijven wegkomen met vervuiling waar de rest voor opdraait’, claimde GroenLinks-PvdA op LinkedIn. Het klimaat redden en de elite pesten, leuke dingen voor de achterban. Hoe verder je vliegt, hoe hoger de belasting. PVV en VVD stemden tegen, CDA en D66 voor.

De leenfiets en de privéjet zijn maar twee voorbeelden van de steeds verdere verfijning van de fiscale wetgeving en de daarmee onlosmakelijk verbonden ondoorgrondelijkheid en complexiteit. Of het nu het stelsel van toeslagen en uitkeringen is of de box 3 belasting op vermogen, het schreeuwt om vereenvoudiging of afschaffing, niet verduidelijking.

Goede bedoelingen

Wie belastingheffing langs de politieke links-rechts meetlat legt, moet concluderen: meer een links dan een rechts thema. Linkse partijen zien altijd wel een maatschappelijk probleem dat zich laat oplossen met extra geld. De mogelijkheden om dat geld te lenen zijn vanwege de euro-regels gelimiteerd. Eureka! Hogere belastingen.

Omdat de uitgaven een goede bedoeling hebben, komen hogere belastingen voor burgers en bedrijven uit een goed hart. Op rechts zou je meer tegendruk verwachten. Maar ook op rechts hebben partijen zo hun stokpaardjes, zoals lagere btw of afschaffing van het eigen risico in de zorgverzekeringen. Want goed voor de koopkracht.

Als je wat meer afstand neemt, valt op dat Nederland wonderlijke opvattingen heeft over het begrotingsrecht en het belastingrecht, twee politieke grondrechten. Een minister mag geen uitgaven doen zonder toestemming van het parlement. Deze grondrechten gaan hand in hand. Het vaststellen van de hoogte van belastingen, accijnzen, heffingen et cetera, weegt misschien nog wel zwaarder. ‘No taxation without representation’ was de leus van de Amerikaanse rebellen in 1776 tegen hun Britse vorst, koning George III. We betalen geen belasting als we geen zeggenschap hebben.

Nederland heeft de twee grondrechten de afgelopen maanden gesplitst. De ‘oude’ Tweede Kamer besliste over de uitgaven in de rijksbegroting 2026, de nieuwe, op 29 oktober gekozen Kamer heeft afgelopen week gestemd over het belastingplan 2026. Heeft de gewijzigde Tweede Kamer met een versterkt centrumrechts blok zich laten gelden bij het vaststellen van de belastingen in 2026?

Beetje schuiven

Nog iets wonderlijks. De belastingwetten en de inning van het geld zijn gedelegeerd aan ‘maar’ een staatssecretaris. Waar de begroting en de uitgaven ‘echte’ politiek zijn, waar ook economen graag over schrijven, is belastingheffing iets voor een kleine groep ‘ingewijden’. Als lobbyist kun je daar je slag slaan.

De Tweede Kamer verschoof de afgelopen week 3,5 miljard euro in het Belastingplan, becijferde Het Financieele Dagblad. Klinkt imposant, is echter slechts 0,78 procent van de geraamde belasting- en premies in 2026. Revolutionair is anders.

Winstpunt voor de burger

Toch klinkt wel iets door van de verkiezingsuitslag. Een meerderheid weigerde bijvoorbeeld om akkoord te gaan met de verdere verhoging van het veronderstelde (zogeheten forfaitaire) rendement op beleggingen in box 3.

Als je het veronderstelde rendement niet realiseert, maar minder ontvangt, dan kun je de heffing ongedaan maken, verdedigde demissionair staatssecretaris Eugène Heijnen (BBB). Maar dan ligt de bewijslast bij de burger, niet bij de Belastingdienst. Dus het schrappen van deze box 3-verhoging is een klein winstpunt voor de burger versus de bureaucratie.

Symboolpolitiek

De Tweede Kamer onderstreepte met de privéjet-heffing dat symboolpolitiek onweerstaanbaar blijft. De aparte, gedifferentieerde vliegbelasting moet structureel 58 miljoen euro opleveren. Zou het? De voorstanders zien ze vliegen. Deze heffing gaat net zo uitpakken als eerdere verhogingen van de kansspelbelasting, de tabaksaccijnzen en de eerdere veronderstelde box 3-rendementen.

Burgers veranderen hun gedrag als ze dat kunnen. Niet door minder te consumeren, zoals de bedoeling is van een accijnsverhoging, maar door hun rokertjes over de grens te kopen. Daar is het goedkoper. Door liever illegaal te gokken. En door verhuurde woningen en appartementen te verkopen omdat de box 3-heffing én het wettelijk huurplafond verhuur onrendabel maakt. Gevolg: een verkoopgolf van particuliere beleggers. Nog minder beschikbare commerciële huurwoningen. De wet betaalbare huur van CDA-kopstuk Hugo de Jonge is omgeslagen in zijn tegendeel: onbetaalbare huur. De burger is geen pinautomaat.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht De leenfiets ontzien en de privéjet belasten: zo maakt de Kamer belastingen nog ondoorgrondelijker en complexer verscheen eerst op Wynia's Week.