Er zijn diersoorten die solitair leven, maar de mens hoort daar niet bij. De mens leeft in groepen. Hij overleeft niet zonder anderen. Dat dit Robinson Crusoë wel lukte, is nu net de crux van het verhaal uit 1719, dat meteen een internationale ‘bestseller’ werd. Volgens mensen die er verstand van hebben was het de eerste Engelstalige roman en het is in ieder geval een van de eerste romans ter wereld waarin de ik-persoon de verteller is.

De kluts kwijt

De precies tweehonderdvijftig jaar tussen het uitkomen van het boek van Daniël Defoe en de Nederlandse televisieproductie van Eli Asser met muziek van Harry Bannink omvatten de opkomst en ondergang van het typografische tijdperk en het begin van de verdringing van de drukpers door de beeldtechniek.

In die periode was het thema dat de mens niet alleen leeft, een veel voorkomend – misschien wel het meest gebruikte – onderwerp in de literatuur met als dieptepunt de beroemde zin l’enfer c’est les autres die op 27 mei 1944 op het toneel werd uitgesproken in de eenakter Huis Clos van Jean-Paul Sartre. Toen was het intellectuele deel van de mensheid echt de kluts kwijt.

Robinson Crusoë was een schipbreukeling, een van die vele mooie woorden die de Nederlandse taal rijk is. (Mag ik – dit geheel terzijde – ook het prachtige woord ‘wasknijper’ ter overpeinzing onder uw aandacht brengen?).

Schipbreuk is een woord dat een specifiek geval van falende techniek omschrijft. En het is juist de techniek – waar ook de wasknijper onderdeel van uitmaakt – die de mens in staat stelt om te leven in grotere en geestelijk meer stimulerende groepen dan alleen het familieverband van de jager-verzamelaar.

Ikke en de ander

Maar ja, hoe moet een mens omgaan met al die soortgenoten in zijn directe omgeving? Wat moet de ik-persoon in ieders leven doen met alle andere ikken die ook van alles willen? Filosofen, theologen, psychologen, moralisten, fundamentalisten, politici, stichters van godsdiensten en eigenlijk iedere ouder die kinderen opvoedt, hebben zich sinds mensenheugenis over deze vraag gebogen. Als communis opinio valt uit al dat denken te distilleren dat je maar beter aardig voor de ander kunt zijn.

In het lied waar dit verhaal mee opent werd deze kennis verwoord als:

‘Vriendschap, liefde, broederschap, het zijn geen loze kreten.

We leven echt niet voor de grap, dat mag je nooit vergeten.’

Persoonlijke ambities

Vriendelijkheid alleen biedt echter geen antwoord op alle vraagstukken die zich in een samenleving aandienen. Daarvoor is meer nodig. ‘De mens is een politiek dier,’ constateerde Aristoteles tweeduizend jaar voordat de roman werd uitgevonden. De mens wil namelijk niet alleen bij een groep horen. Zodra hij bij de groep is, treedt zijn tweede drijfveer in werking. Binnen die groep wil hij niet de minste zijn. De mens heeft een instinct tot samenwerken, maar anders dan de mier of de bij heeft de mens persoonlijke, individuele ambities.

Het is een heel gedoe om al die ambities van al die mensen zonder al te harde botsingen in goede banen te leiden. In de meeste landen lukt dat niet. Daar slaan ze elkaar om de haverklap de hersens in.

Van kolonialisme naar asielindustrie

Tot 1950 trokken ambitieuze Europeanen de wijde wereld in, onderwierpen daar lokale machthebbers en hielden vechtende fracties zo goed mogelijk onder de duim, zoals Robinson Crusoë probeerde met de kannibalen van zijn buureiland. Maar dat doen we niet meer. Dat heet kolonialisme. Dat is slecht.

In plaats daarvan maken moderne transporttechnieken het de verliezende partij in door geweld verscheurde landen steeds vaker mogelijk naar Nederland te komen. De hier overheersende vriendelijkheid jegens de medemens, maakt dat we dat toestaan. In 1969 toen immigranten niet hierheen vluchtten voor geweld, maar kwamen om te werken, bezong men dat als volgt:

‘Help de Spanjaard en de Turk die tussen ons verblijven.

Naastenliefde is de kurk waarop we allen drijven.’

Maar een halve eeuw later is er een asielindustrie van mensenhandelaren, opvangcentra, gespecialiseerde advocaten, dwangsommen, spreidingswetten en hotelketens die van overheidswege worden gevuld met mensen uit alle windstreken. Dat is geen kurk. Dat is een blok beton. We zinken. Ergens is iets misgegaan.

Van Bromsnor naar politieman die moet onderduiken

De opschudding van de week was onlangs het beeld van een politieman in Utrecht die niet hardhandig maar hardvoetig optrad tegen een vrouw in islamitische klederdracht die hem belaagde terwijl hij een andere vrouw in islamitische klederdracht in de kraag vatte. De politieman en zijn gezin moesten onderduiken na bedreigingen. Dat is andere koek dan wat kinderen op televisie zagen ten tijde van ’t Schaep met de 5 Pooten. Toen had Swiebertje het wel eens aan de stok met veldwachter Bromsnor, maar dat werd altijd weer geregeld door de burgemeester en diens huishoudster Saartje.

Iedere keer als ik een wijsneus het woord geopolitiek hoor gebruiken, steevast gevolgd door de oproep dat de steeds snellere verandering in de wereld Europa dwingt tot een andere opstelling én tot snellere besluitvorming, denk ik aan Saartje, die dat allemaal overbodig zou hebben gevonden. Haar ging het erom dat ze de boel in haar eigen keuken op orde hield, net zoals Voltaire in 1759 betoogde aan het eind van zijn Candide: Il faut cultiver son jardin. Je moet je eigen tuintje wieden!

Bezuinigingen

En dan hebben we natuurlijk nog de eeuwige tweedeling in de maatschappij, die onuitputtelijke bron van inspiratie voor politici die elke achterstand van de een ten opzichte van de ander te lijf gaan met subsidies, toeslagen, zorg, extra zorg, investeringen, het vrijmaken van middelen en nog meer zorg en zich met hand, tand én emotie verzetten tegen wat welhaast de sociaaleconomische variant van genocide lijkt geworden: bezuinigingen.

Het dagelijks nieuws uit politiek Den Haag gaat vooral over geld. Geld voor onderwijs, geld voor defensie, geld voor dit en geld voor dat. Alsof meer geld voor onderwijs zou zorgen voor beter onderwijs en iedere euro extra ergens iets goeds teweeg zou brengen, terwijl iedere euro minder in een budget tot schade en rampen zou leiden. In ’t Schaep met de 5 Pooten wist men wel beter:

‘Als de buurman armoe lijdt, in stilte zit te treuren.

Probeer ‘m dan met wat menselijkheid een beetje op te beuren.’

Berispt

Niemand, behalve in communistische regimes, heeft ooit gezongen over hulp van de overheid die mensen gelukkiger maakt. Het lijkt wel of we in 2026 minder weten dan de zangers uit 1969.

Veel van de mensen nu, waren toen jong. De drie zongen destijds ook een lied met het fraaie refrein: ‘Het zal je kind maar wezen, yeah, yeah, yeah, yeah.’ Daarin werden wij als volgt berispt: ‘Jeugd van Nederland denk nou niet dat jullie lekkertjes benne. Als je je eigen in de spiegel ziet, dan moet je toch erkennen.’

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank! 

Het bericht We benne op de wereld om mekaar te helpen nietwaar? verscheen eerst op Wynia's Week.

De opties zijn beperkt. Het kabinet-Jetten kan er voor kiezen om de lasten voor de burgers te verhogen, te bezuinigen op andere collectieve uitgaven of om het begrotingstekort en de staatssschuld te laten oplopen. Waarschijnlijk kiezen ze voor alle drie een beetje.

Oudere generaties profiteerden van vredesdividend

Vooral de verleiding om de lasten door te schuiven naar de toekomst en het begrotingstekort te laten oplopen is verleidelijk. Hier kleeft wel een risico aan. Door de onzekere internationale situatie zou de rente de komende jaren wel eens verder kunnen oplopen. De tijd dat geld lenen bijna gratis was, ligt al weer een tijdje achter ons. Dat maakt de staatssschuld duurder en leidt tot financiele tegenvallers voor het kabinet.

Het roept daarnaast de vraag op of we de lasten van het versterken van onze veiligheid en de kwaliteit van onze samenleving moeten afwentelen op jongere generaties of dat ook de huidige oudere generaties daaraan moeten bijdragen. Zij zijn het immers geweest die het meest geprofiteerd hebben van het vredesdividend na de val van de communistische regimes begin jaren negentig.

Bezuinigingen en lastenverzwaringen voor burgers en bedrijven zijn niet populair. De vrees is dat het minderheidskabinet hiervoor geen steun zal vinden bij de oppositiepartijen. Die zouden wel de leuke dingen voor de mensen aan een meerderheid willen helpen, maar niet de pijnlijke maatregelen. Deze angst dat het minderheidskabinet niet de noodzakelijke maatregelen kan nemen om de ambitieuze plannen te financieren en de overheidsfinancien op orde te houden, is niet helemaal terecht. Het nieuwe kabinet kan veel bereiken zonder steun van de oppositiepartijen.

Schrap plannen van het vorige kabinet

Het kabinet zal bij bezuinigingen vooral kijken naar de zorg en de sociale zekerheid. Dat is logisch want deze twee uitgavenposten vormen samen de helft van de totale collectieve uitgaven. Om te beginnen kan het kabinet bezuinigen op een aantal plannen van het vorige kabinet. Het kabinet-Schoof wilde het eigen risico in de zorg verlagen en geld uittrekken voor het herinvoeren van verzorgingshuizen. Door deze plannen te schrappen bezuinigt het nieuwe kabinet in een klap €5 miljard zonder dat de burger daar iets van merkt.

Het kabinet-Schoof wilde ook vanaf 2029 de kinderopvang voor ouders met een inkomen van meer dan €55.000 per jaar bijna gratis maken. Dit kadootje aan rijke ouders is overbodig, vergroot de personeelstekorten in de kinderopvang en is ook nog eens moeilijk in te voeren omdat het leidt tot ongeoorloofde staatssteun. Als dit wetsvoorstel wordt ingetrokken bespaart het nieuwe kabinet nog eens anderhalf miljard euro. Zo kan het nieuwe kabinet een flink deel van de bezuinigingen voor de eerste jaren realiseren zonder dat daar steun van oppositiepartijen voor nodig is.

Laat rijke ouderen meer bijdragen

Ook voor lastenverzwaringen is expliciete steun van de oppositiepartijen niet altijd nodig. Veel van de eigen bijdragen in de zorg, de kinderopvang en het onderwijs worden door de minister bij Algemene Maatregel van Bestuur vastgesteld. Hiervoor is geen wetswijziging noodzakelijk. Natuurlijk kan een Kamermeerderheid dergelijke lastenverzwaringen door een motie trachten tegen te houden. Een handige minister kan dat door het vinden van meerderheden op rechts of links voorkomen. Een argumentatie dat in de zorg de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen en rijke ouderen financieel meer kunnen bijdragen aan hun eigen zorg zou weerklank moeten vinden bij linkse partijen.

Hetzelfde geldt voor het verhogen van de inkomensgrens voor de bijdrage die werkgevers voor hun werknemers betalen in de zorgverzekeringswet. Het maximum inkomen waarover premie wordt geheven is nu €75.864. Door dat wat te verhogen dragen de hogere inkomens meer bij aan de kosten van de zorg. Ook dat zou steun moeten krijgen van linkse partijen.

Richt je op haalbare plannen

Wat het nieuwe kabinet beter niet kan doen is ingrijpende stelselwijzigingen voorstellen. Hiervoor is een lang wetgevingstraject en steun van oppositiepartijen nodig. Belangrijker is echter dat in de zorg stelselwijzigingen vaak tot een kostenexplosie leiden en vrijwel nooit tot besparingen. Ook plannen om de zorg efficiënter in te richten leveren vrijwel nooit de beloofde besparingen op.

Het nieuwe kabinet zou zich verder moeten richten op haalbare plannen. In de agenda die D66 en CDA begin december presenteerden, was bijvoorbeeld het voorstel opgenomen om nieuwe medisch specialisten standaard in loondienst te nemen. Dit is een onhaalbaar plan. Het leidt tot veel verzet bij de vrijgevestigde medisch specialisten en het is in strijd met de vrijheid van ondernemen.

Blijf van de medisch specialisten af

De vorige coalitie van PVV, VVD, NSC en BBB besloot op een ondoordacht moment om €150 miljoen te bezuinigen op de inkomens van vrijgevestigde medisch specialisten. Deze week moest minister Jan Anthonie Bruin van Volksgezondheid de Tweede Kamer met hangende pootjes meedelen dat dat niet gaat lukken. De Federatie Medisch Specialisten, de belangenorganisatie, weigert hier aan mee te werken en het voorstel is in strijd met het recht op het vergaren van een inkomen. Het plan om nieuwe medisch specialisten te verplichten in loondienst te werken zal op dezelfde bezwaren stuiten. Het is daarom niet zinvol hier als kabinet veel van te verwachten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bezuinigen is makkelijker dan gedacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom hierbij een gratis advies van iemand die dat meer dan 40 jaar wél gedaan heeft, bovendien bestuurlijke taken heeft vervuld en daarnaast te rade is gegaan bij meerdere collega’s met zowel bestuurs- als patiëntenzorg-ervaring.

Bullshitjobs

De voorkeur van politici om vooral mensen te consulteren die werken aan de zorg en niet in de zorg heeft ertoe geleid dat de verkregen adviezen vooral gaan over bezuinigen in de zorg in plaats van aan de zorg. Deze adviezen gaan dan ook nog niet zelden gepaard met weer nieuwe managersfuncties. Dat zijn dan overigens vaak functies die te duiden zijn als bullshitjobs. Immers, zo blijven hun banen aan de zorg bestaan en komen er zelfs nieuwe bij.

Een ander weinig benoemd probleem is dat politici, zeker die met bestuursverantwoordelijkheid, nauwelijks geïnteresseerd zijn in de langere termijn en voornamelijk steeds maar willen scoren op de korte termijn. Een stelselwijziging zoals bepleit in mijn boek Zieke Zorg is dan ook kansloos op dit moment.

Vooropgesteld zij dat er best wel bezuinigd kan worden op onderdelen in de zorg. Maar – om een geliefde managementterm te gebruiken – er is heel veel laaghangend fruit aan de zorg. Daar kan enorm bezuinigd worden zonder nadelen voor de patiënt. De nieuwe regering zal daarom als stelregel moeten hanteren dat alvorens in de zorg te bezuinigen, de bezuinigingen aan de zorg in volle gang zijn.

Een eerste maatregel waar geen enkele patiënt iets van gaat merken is om een derde van alle managersfuncties in de zorg op te heffen, te beginnen met het geven van een dergelijke stelopdracht aan de raden van bestuur van ziekenhuizen. Wanneer de stelopdracht in termen van budget gaat, schrap een derde van het budget ten behoeve van het management, en niet in fte’s, dan is het nóg makkelijker uitvoerbaar.

Reduceer de rol van banken

Daarnaast kunnen per decreet alle registraties die niet tot een aantoonbare verbetering van zorgkwaliteit hebben geleid, worden geschrapt. Alleen registraties van basisgegevens, die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van beleid, en medisch noodzakelijke registraties worden gehandhaafd. Dat zal onmiddellijk repercussies hebben voor veel verborgen kosten die gemaakt worden in de ziekenhuizen, en ook leiden tot (gedeeltelijke) ontmanteling van de organisaties die hiervan leven. Als onderdeel hiervan kunnen ziekenhuisaccreditaties, die vooral papieren lasten en advieskosten genereren, per onmiddellijk worden geschrapt.

Een andere eenvoudige besparing is de rol van de banken te reduceren. Banken berekenen voor de leningen aan zorginstellingen zoals ziekenhuizen, een veel te hoge rente met als nepargument dat de lening risicovol is. Financieel experts en garantiestellingen door de staat zouden hier snel verandering in moeten kunnen brengen. Een regering met inzicht in de precieze getallen, waar ik als burger geen toegang toe krijg, kan de omvang van de te hoge significante bedragen die verdwijnen in de diepe portemonnees van banken wel bepalen.

Met preventie bezuinig je niet

Dan over de zorg zelf. De politici laten zich helaas beïnvloeden door prietpraat over bezuinigen door ‘niet-bewezen effectieve zorg’ te schrappen. Het is een onzinbegrip dat in veel partijprogramma’s staat en doet daarom het ergste vrezen. Het is een pakketbeheer-term en komt van mensen die niet willen begrijpen dat veel kwaliteit van zorg niet te bewijzen is met trials.

Evenzo gaat bezuinigen door preventie alleen werken als we tegelijk beslissen om mensen boven een bepaalde leeftijd geen toegang meer te geven tot alle zorg. Wat vriendelijker gezegd, preventie levert zelden echte bezuinigingen op de korte en middellange termijn en resulteert alleen in structureel minder zorgkosten als je impliciet ook minder zorg gaat leveren aan oudere generaties. Immers met goede preventie gaan mensen weliswaar op oudere leeftijd dood, maar in de periode vóór hun dood blijven ze zorgkosten genereren. En dan misschien minder aan kanker, maar méér aan ouderdomsziekten zoals dementie. Uiteraard draagt preventie bij aan levensgeluk en daarom draag ik het een warm hart toe, maar het is geen goede bezuinigingsmaatregel.

Vraag ouderen wat ze nog willen als ze ernstig ziek worden

Waar we massaal in zouden moeten investeren is zogenaamde advanced care-planning. Ouderen die plots geconfronteerd worden met een ernstige ziekte, dreigende ziekenhuis- of zelfs intensive care-opname, zijn daar te vaak niet op voorbereid. Zij moeten dan acuut ver dragende beslissingen nemen. Frequent heb ik in mijn carrière gezien dat het dan uitdraait op een pijnlijk, lang en belastend ziektebeloop, uitmondend in overlijden in het ziekenhuis.

Bespreek daarom met vooral alle ouderen (75+) én hun directe omgeving, onder rustige omstandigheden wat ze graag nog als behandeling willen, mochten ze onverhoopt erg ziek worden. Dat geldt ook voor – jongere – patiënten met progressieve chronische ziekten die tot invaliditeit leiden. Het besef dat het leven eindig is, is weliswaar confronterend, maar essentieel. Deze advanced care -planning is een instrument ter verbetering van de kwaliteit van zorg met als nevenwerking lagere zorgkosten, zoals ook uit onderzoek blijkt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bezuinig op de zorg door managementfuncties op te heffen en door met ouderen van tevoren te bespreken wat ze nog willen als ze ernstig ziek worden verscheen eerst op Wynia's Week.