Het opvallende is dat partijprogramma’s desondanks bol staan van maakbaarheid. Alsof politieke wil en beleid volstaan om maatschappelijke problemen naar believen op te lossen. Maar wie de blik richt op de biowetenschap, stuit op een ongemakkelijker werkelijkheid: er zijn grenzen aan wat beleid kan maken of breken.

Murray en de terugkeer van de biologie

Precies die spanning staat centraal in het werk van de Amerikaanse politicoloog en sociaal-wetenschapper Charles Murray. Hij verwierf bekendheid – of beter: beruchtheid – met The Bell Curve (1994), dat hij samen met Richard Herrnstein schreef. Hun betoog dat intelligentie deels erfelijk is en ongelijk verdeeld over bevolkingsgroepen, leidde tot een storm van verontwaardiging. Het boek werd verguisd, Murray werd persona non grata. In Nederland werd het debat erover nauwelijks gevoerd.

In zijn recentere werk, Human Diversity (2020), keert Murray terug naar hetzelfde explosieve terrein. Nu niet alleen met betrekking tot intelligentie, maar ook tot sekse, ras en sociale klasse. Hij baseert zich daarbij op een wetenschappelijke revolutie die in 2008 doorbrak met het Human Genome Diversity Project. Sindsdien is het genetisch onderzoek in een stroomversnelling geraakt. De boodschap van Murray is prikkelend: het idee dat verschillen in sekse, ras en klasse louter sociaal bepaald zijn, een hardnekkige erfenis van de jaren zeventig en tachtig, blijkt niet houdbaar.

Murray is zich bewust van de gevoeligheid van zijn betoog. Op de eerste pagina van Human Diversity waarschuwt hij al: dit is een technisch, wetenschappelijk werk. Toch schrijft hij het niet alleen voor vakgenoten, maar juist ook voor de geïnteresseerde leek. De kern van zijn boodschap is simpel én gevaarlijk: genetische verschillen bestaan, ze zijn gradueel en subtiel, maar wel degelijk reëel – en ze hebben gevolgen voor ons denken over onderwijs, emancipatie en immigratie.

Daarmee raakt Murray aan een pijnpunt. De sociale wetenschappen en de politiek gaan doorgaans uit van maakbaarheid: iedereen kan alles, mits maatschappelijke barrières worden opgeruimd. Maar wat als blijkt dat niet alleen opvoeding en omgeving (nurture), maar ook genetica (nature) onze mogelijkheden begrenst? Dan is een groot deel van het politieke project – de voortdurende strijd om barrières te slechten – mogelijk vergeefse moeite.

Geen hiërarchie, wel verschil

Belangrijk is dat Murray zich nadrukkelijk distantieert van biologische hiërarchieën. Voor hem bestaat er geen rangorde van inferieur naar superieur, noch tussen seksen, noch tussen rassen, noch tussen sociale klassen. Het gaat hem om graduele verschillen. Juist dat maakt zijn boek zo explosief: het ondergraaft de culturele consensus dat verschillen slechts sociale constructies zijn.

Daarmee richt Murray zich tegen de dominante academische en journalistieke wereld, die dit soort onderzoek liever wegwuift of verdacht maakt. Het risico van misbruik door racisten of extremisten erkent hij volmondig. Maar, zo stelt hij, de grotere bedreiging komt niet van de flanken, maar van een intellectuele elite die weigert de werkelijkheid onder ogen te zien.

Sekseverschillen en de grenzen van emancipatie

Wat Human Diversity blootlegt, is dat de illusie van maakbaarheid haar grenzen bereikt. Murray laat zien dat biologie een rol speelt – in sekse, in ras, in klasse. Dat is geen oproep tot fatalisme of determinisme, maar wel een noodzakelijke correctie op een politiek die zichzelf gevangen houdt in spreadsheets en beleidsdoelen. Het ongemak dat zijn boek oproept, is precies de reden om het te lezen.

Sinds de jaren zeventig werd in de academische en politieke wereld het idee dominant dat sekse vooral een sociaal construct is: een kwestie van opvoeding, verwachtingen en cultuur. Maar het genetisch onderzoek van de afgelopen decennia laat zien dat dit beeld veel te eenvoudig is. Sekseverschillen in het brein ontstaan in de foetale ontwikkeling, rond de twaalfde week zodra de geslachtsorganen gevormd zijn.

Onderzoek van Margaret McCarthy en anderen wijst bijvoorbeeld uit dat persoonlijkheidsstoornissen ongelijk verdeeld zijn: autisme, hyperactiviteit, schizofrenie, dyslexie en stotteren komen vaker bij mannen voor, terwijl depressie, bipolaire stoornis, eetstoornissen en PTSS relatief vaker bij vrouwen optreden. Nog pregnanter: door dat ene Y-chromosoom zijn mannen verantwoordelijk voor negentig procent van alle moorden. Dat is geen cultureel bijproduct, maar een genetisch verschil met verstrekkende consequenties.

Opmerkelijk is wat Murray laat zien over persoonlijkheidskenmerken en sociaal gedrag – zijn zogenoemde cognitive repertoire. Je zou verwachten dat sekseverschillen kleiner worden naarmate een samenleving gelijker wordt. Maar het tegenovergestelde is het geval. In landen als Zweden, Zwitserland en Nederland – internationaal koplopers in seksegelijkheid – lopen de verschillen tussen mannen en vrouwen juist verder uiteen. In landen met minder emancipatie, zoals Congo of Egypte, zijn die verschillen kleiner.

Niet voor alle vrouwen

Dat staat haaks op decennia feministische beleidsdoelen. Juist in gelijke samenlevingen lijken mannen en vrouwen sterker hun biologische voorkeuren te volgen. Op het niveau van vaardigheden zien we hetzelfde patroon: vrouwen scoren wereldwijd beter op taal en geheugen, mannen kiezen vaker voor bèta-techniek. Capaciteiten verschillen nauwelijks, voorkeuren des te meer.

De feministische revolutie heeft veel deuren geopend, maar niet voor iedereen. Hoogopgeleide vrouwen vonden hun weg naar sectoren die vroeger voor mannen waren gereserveerd. Voor vrouwen met alleen voortgezet onderwijs veranderde er weinig. Aan hen is de emancipatiegolf grotendeels voorbijgegaan.

Ras, klasse en de ongemakkelijke implicaties

Na sekseverschillen betreedt Murray misschien wel het meest explosieve terrein: genetische differentiatie tussen etnische groepen en sociale klassen. Alleen al de vraag durven stellen levert doorgaans meer verontwaardiging dan antwoorden op. Maar voor Murray is het onvermijdelijk om het debat aan te gaan.

Sinds 2008, met het Human Genome Diversity Project, is de kennis over genetische variatie explosief toegenomen. We weten nu dat populaties uit Europa, Azië en Sub-Sahara-Afrika grotendeels dezelfde genetische basis delen, maar dat er ook subtiele verschillen bestaan die doorwerken in gezondheid, gedrag en soms in cognitieve patronen. Murray pleit ervoor die verschillen niet weg te poetsen uit angst voor misbruik, maar ze juist nuchter te onderzoeken.

Klasse

Even gevoelig is de vraag naar genetische differentiatie tussen sociale klassen. Traditioneel werd klasse gezien als puur economisch of cultureel: wie rijk was had betere kansen, wie arm was, werd achtergesteld. Maar Murray wijst erop dat cognitieve vermogens en persoonlijkheidskenmerken niet gelijk verdeeld zijn over de samenleving, en dat dit mede genetisch bepaald is.

Dat betekent niet dat armoede ‘in de genen’ zou zitten. Wel dat er grenzen zijn aan de maakbaarheid van klassenverschillen, hoe goedbedoeld beleid ook is. Hier stuit Murray op het hart van de politieke illusie: de overtuiging dat de samenleving met genoeg beleid en investeringen volledig gelijk te trekken is.

Beperkingen aan het integratiebeleid

Wat Murray in Human Diversity scherp onder woorden brengt, is dat de politieke en maatschappelijke gevolgen van zijn inzichten niet te negeren zijn. Beleidsprogramma’s rond onderwijs, vrouwenemancipatie, integratie en immigratie zijn vaak gestoeld op de aanname dat gelijke kansen automatisch leiden tot gelijke uitkomsten. Het genetisch onderzoek laat zien dat dit niet klopt.

Dat heeft directe consequenties voor het migratiedebat. Integratieprogramma’s veronderstellen doorgaans dat nieuwkomers zich met voldoende scholing, taalonderwijs en arbeidstoeleiding vanzelf zullen aanpassen en op termijn dezelfde uitkomsten zullen bereiken als autochtonen. Maar als genetische en temperamentverschillen een rol spelen, dan is dat beleid in feite gebaseerd op een fictie. Integratie kan bijdragen, maar is beperkt.

Daarmee rijst een ongemakkelijke vraag: hoeveel van ons immigratiebeleid is een kostbare poging om een ideaalbeeld in stand te houden? Murray’s boodschap is dat het structureel veranderen van persoonlijkheidskenmerken en sociaal gedrag ‘by design on a large scale’ nauwelijks mogelijk is. Dat is een weinig geruststellende boodschap voor politici en beleidsmakers die geloven in maakbaarheid.

Murray’s boek is geen pamflet en al helemaal geen politiek programma. Het is een wetenschappelijke verkenning, stevig onderbouwd met statistiek, grafieken en voetnoten. Maar de implicaties zijn onmiskenbaar.

Wie zijn analyse serieus neemt, moet erkennen dat de politieke belofte van maakbaarheid op losse schroeven staat. Emancipatie kan vooruitgang brengen, maar niet alle verschillen wegpoetsen. Integratieprogramma’s kunnen bijdragen, maar niet alles gelijk trekken. Onderwijs kan kansen vergroten, maar niet ieders aanleg veranderen.

Pijnlijke conclusie

Dat maakt Human Diversity een ongemakkelijk, maar noodzakelijk boek. Want het herinnert ons eraan dat beleid niet alleen moet uitgaan van idealen, maar ook van realiteit. En de realiteit is dat verschillen bestaan – tussen mannen en vrouwen, tussen bevolkingsgroepen, tussen klassen. Niet als hiërarchie, maar als graduele variatie.

De vraag is dus niet langer of die verschillen er zijn, maar wat we ermee doen. En misschien is dat wel de pijnlijkste conclusie: dat de samenleving minder maakbaar is dan we decennialang hebben willen geloven.

Charles Murray, Human Diversity: The Biology of Gender, Race and Class, Hachette, 2020, 500 pp.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Pijnlijke waarheid: genetische verschillen beperken het streven naar gelijkheid van mannen, vrouwen, sociale klassen en etnische groepen verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren ’70 van de vorige eeuw bestond er slechts één perspectief voor de verklaring van menselijk gedrag, het zogenaamde nurture-perspectief. Dat hield in dat mensen blanco geboren worden en vervolgens door hun milieu, met name hun opvoeding, en de cultuur waarin ze leven, worden ingevuld. Je gedrag is het resultaat van de sociale omgeving waarin je opgroeit.

De moed van Buikhuisen

De criminologie werd in die tijd gedomineerd door sociologische theorieën die erop neerkomen dat crimineel gedrag het gevolg is van armoede en achterstelling. Ook bestond er een ‘kritisch’ perspectief dat zegt dat criminelen niet bestaan. Wel zijn er mensen die als crimineel bestempeld worden en zich vervolgens ook als zodanig gaan gedragen. Nog kritischer is de theorie volgens welke ook crimineel gedrag een kwestie is van etikettering. De machtigen benoemen bepaalde gedragingen, die niet toevallig vooral voorkomen in de lagere regionen van de samenleving, als crimineel.

Wouter Buikhuisen had in 1977 de euvele moed om deze hele manier van denken naast zich neer te leggen en de oorzaken van crimineel gedrag te zoeken in ‘nature’, in aangeboren, neurologische factoren. Hij wilde als pasbenoemd hoogleraar criminologie in Leiden (daarvoor was hij hoogleraar in Groningen) onderzoek doen naar het activatieniveau van het autonome zenuwstelsel.

Zijn hypothese was dat jongeren met een zwak reagerend autonoom zenuwstelsel meer geneigd zijn tot crimineel gedrag. Bij het overwegen van bijvoorbeeld diefstal ervaren zij niet de normale angstgevoelens, maar blijven volstrekt koel en onaangedaan. Hierdoor zijn ze betrekkelijk ‘gewetenloos’. Ook zouden ze gemakkelijk een gevoel van verveling krijgen en dat willen verdrijven met crimineel gedrag. Onwillekeurig denk je nu aan fatbike-jongetjes die joggende vrouwen een klap op de billen geven.

Hoewel Buikhuisen zijn ideeën en onderzoeksopzet nog helemaal niet had uitgewerkt, was alleen al het opperen ervan aanleiding tot grote verontwaardiging die culmineerde in een nooit eerder vertoonde heksenjacht. Toen ik onlangs iemand vertelde dat Buikhuisen was overleden, zei hij: ‘Buikhuisen? Was dat niet die man van die doorlopende wenkbrauwen?’ Dat was een verre echo van het primitieve niveau waarop destijds de strijd tegen de dissident Buikhuisen gevoerd werd.

Omdat hij de oorzaak van criminaliteit zocht in ‘nature’, gingen zijn tegenstanders op zoek naar eerdere criminologen die dat hadden gedaan en stuitten op de Italiaanse criminoloog Lombroso. De 19^de-eeuwse Lombroso meende dat de criminele persoonlijkheid herkenbaar was aan bepaalde uiterlijke kenmerken, onder meer aan doorlopende wenkbrauwen. Dit soort volkomen achterhaalde opvattingen werden, zonder een spoor van bewijs, Buikhuisen in de schoenen geschoven.

‘Bent u een fascist?’

Van Lombroso naar de eugenetica van de nazi’s bleek maar een kleine stap te zijn, en zo werd het iedereen al snel duidelijk hoe verdorven de plannen van Buikhuisen waren. ‘Bent u een fascist?’, was de eerste, op de bekende temerige VPRO-toon gestelde vraag van Cherry Duijns aan Buikhuisen in een interview uit 1978, waarvan hij overigens de beelden in 2005 weigerde af te staan.

De enige min of meer wetenschappelijke discussie werd gevoerd in het Nederlands Juristenblad tussen de rechtssocioloog Kees Schuyt (tegen Buikhuisen) en de criminoloog Jan van Dijk (voor). Schuyt opperde dat een eventueel statistisch verband tussen fysiologische processen en crimineel gedrag nog geen oorzakelijk verband is. Beide kunnen bepaald worden door een derde, achterliggende factor.

Determinisme

Dat is natuurlijk waar, maar dat geldt ook voor alle verbanden die zijn gevonden tussen sociale factoren en crimineel gedrag. Ook die zijn louter statistisch en niet oorzakelijk. Zo kan het statistische verband tussen armoede en criminaliteit verklaard worden door een gebrek aan zelfdiscipline als derde, achterliggende factor. Maar Schuyt heeft het gevaar dat statistische en causale factoren door elkaar worden gehaald, nooit ingebracht als bezwaar tegen sociologisch onderzoek.

Schuyt maakte zich zorgen over het deterministische mensbeeld dat schuil zou gaan achter de plannen van Buikhuisen. Ook dat argument heeft de bijsmaak van willekeur, omdat het net zo goed kan worden ingebracht tegen sociologische en psychologische theorieën. Ook die pretenderen dat gedrag uiteindelijk geheel bepaald wordt door factoren waarop de vrije wil geen vat heeft. Schuyt bracht het feit dat zich in het zenuwstelsel toevalsprocessen afspelen in als argument tegen het determinisme. Alsof toeval ons vrij maakt.

Intussen had de Vrij Nederland-columnist Piet Grijs zich opgeworpen als aanvoerder van de mediahetze tegen Buikhuisen. Week na week hakte hij in op de verblufte criminoloog, maandenlang. Niet alleeen tot vermaak van het publiek, maar ook van veel collega-criminologen. Behalve Jan van Dijk nam niemand het voor hem op.

Uiteindelijk maakte Buikhuisen wel een begin met zijn onderzoek, maar nam na enkele jaren ontslag, omdat zijn eigen vakgroep zich tegen hem keerde. Hij vestigde zich als kunsthandelaar in Spanje.

Progressief wereldbeeld

In 2009 zorgt Carel Stolker, de toenmalige decaan van de rechtenfaculteit van de Leidse universiteit, namens die universiteit voor de rehabilitatie van Buikhuisen. Maar je kunt niet zeggen dat het daarmee toch nog goed is afgelopen. Er is een man kapotgemaakt, omdat hij een onderzoek wilde doen dat niet paste binnen de heersende manier van denken. Dat kapotmaken gebeurde vanuit een progressief wereldbeeld, waarin criminaliteit wordt gezien als neveneffect van een onrechtvaardige samenleving. Verander de maatschappelijke structuren en de misdaad zal verdwijnen als sneeuw voor de zon. Die naïeve, simplistische opvatting werd ondergraven door het biologische perspectief van Buikhuisen. Daarom moest Buikhuisen vernietigd worden.  

Wokisme

De affaire-Buikhuisen maakt duidelijk hoezeer de wetenschap wordt  geleid door modieuze opvattingen en daarmee samenhangende taboes. Tegenwoordig is dat de woke-ideologie die mensen onderscheidt in daders en slachtoffers, afhankelijk van de groep waartoe ze behoren. Wie tot de dadergroepen behoort en het wokisme niet nadrukkelijk genoeg aanhangt, wordt buitengesloten. De meeste wetenschappers geven om hun carrière, voelen de tijdgeest goed aan en zijn wel zo wijs om daar niet tegenin te gaan.

Maar dat soort wijsheid hoort niet thuis in de wetenschap. Daar behoort nonconformisme te heersen, een onbegrensde vrijheid van denken, en daar horen mensen als Buikhuisen te werken. Dat hij daar is weggepest, is een eeuwige schande voor de intellectuele gemeenschap in Nederland.

Chris Rutenfrans is criminoloog en eindredacteur van Wynia’s Week. Hij werkte van 1978 tot 1988 aan het Criminologisch Instituut van de universiteit van Nijmegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Progressieve tijdgeest pestte Wouter Buikhuisen weg verscheen eerst op Wynia's Week.