Waarschijnlijk stemt de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart over het wetsontwerp ‘Toezicht gelijke kansen bij werving en selectie’. In maart 2023 stemden de regeringsfracties en de linkse oppositiepartijen in de Tweede Kamer al vóór. In de Eerste Kamer wordt het nog spannend.

Wat wil de wet? Het gaat om een verplichting voor alle werkgevers om een werkwijze te hebben die gericht is op het voorkomen van discriminatie bij de werving en selectie van personeel. Bedrijven met meer dan 25 werknemers moeten deze werkwijze op schrift uitwerken. Ook intermediairs, zoals uitzendbureaus en recruiters, moeten voldoen aan deze wet. De Arbeidsinspectie gaat controleren of de wet wordt toegepast en gaat waar nodig sancties opleggen en publiceren. Aan de Arbeidsomstandighedenwet wordt een hoofdstuk ‘voorkoming van arbeidsmarktdiscriminatie bij werving en selectie’ toegevoegd.

Het wetsvoorstel is onderdeel van een breder pakket aan maatregelen om te ‘bevorderen dat ieder die tot de arbeidsmarkt wil toetreden of al op de arbeidsmarkt actief is gelijke kansen krijgt om zijn loopbaan op te bouwen en eerlijk wordt beoordeeld op basis van zijn kennis en vaardigheden’. Dat is volgens het kabinet nodig omdat nu mensen worden uitgesloten van de arbeidsmarkt en hen kansen worden onthouden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) concludeerde in 2020 dat 27 procent van de Nederlanders discriminatie ervaart.

De kosten zijn voor de belastingbetaler

Over rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van de wet zijn in de Eerste Kamer kritische vragen gesteld. Er dreigen forse administratieve kosten en boetes voor werkgevers en intermediairs. Zij worden belast met het uitschrijven van een procedure voor werving en selectie, het toetsen van deze werkwijze aan de stand van de wetenschap en het hierover verantwoording afleggen aan de Arbeidsinspectie. De wetenschap heeft echter nog geen goedgekeurde werkwijze afgeleverd, dus er moet worden gegrasduind in allerlei bronnen.

De werkwijze moet vervolgens in de organisatie worden besproken. Ondertussen reist de Arbeidsinspectie met naar verwachting zo’n twintig mensen het land rond om werkgevers op de aanwezigheid van zo’n werkwijze te controleren en bij afwezigheid ervan te beboeten. Werkgevers kunnen dus een sanctie krijgen opgelegd voor het niet voldoen aan een onbekende en zich ontwikkelende norm.

De calculaties van de lastendruk voor werkgevers zijn veel te laag. Ook is het nog maar de vraag of de Arbeidsinspectie de bijbehorende taken goed aan kan. Volgens het CBS er zijn er meer dan 15.000 bedrijven met meer dan 50 medewerkers en meer dan 20.000 bedrijven met tussen de 20 en 50 medewerkers. Bij al die bedrijven moeten inspecties worden gedaan, voorlichting worden gegeven en – indien nodig – nadere verkenningen worden verricht, klachten worden behandeld en sancties worden opgelegd. De kosten zijn voor de belastingbetaler. Het lijkt moeilijk te rijmen met pleidooien van onder meer het CPB om overheidsingrijpen te matigen.

Nog een bezwaar: de bestaande wetten en instanties rond gelijke kansen blijven bestaan. Dat vertroebelt het beeld: waar precies kunnen betrokkenen bij discriminatie verhaal halen en wie treedt dan op? En is het overigens niet zo dat een verstandige werkgever de meest geschikte kandidaat voor de vervulling van een vacature zoekt, ongeacht geslacht, culturele achtergrond en andere persoonskenmerken? Zo heeft iedere sollicitant gelijke kansen.

Ook de wet beoogt gelijke kansen te bevorderen, maar de door het kabinet aangedragen literatuur focust in veel gevallen op het tegengaan van discriminatie van ‘mensen van kleur’ en/of een buitenlandse naam. Zijn of komen er straks ook gecertificeerde werkwijzen voor vrouwen, jongeren, ouderen, lhbt’ers, gehandicapten en mensen van Nederlandse afkomst? 

In de titel van het wetsontwerp wordt gesproken over gelijke kansen bij werving en selectie. Wie denkt dat het voor het kabinet voldoende is dat iedereen bij gelijke geschiktheid ongeacht nationaliteit, geslacht, migratieachtergrond, leeftijd of seksuele oriëntatie dezelfde kans heeft om aangenomen te worden, ziet dat toch verkeerd. 

Het gaat niet om gelijke kansen, maar om gelijke uitkomsten

Er is volgens CDA-minister Karien van Gennip van Sociale Zaken namelijk sprake van groepen op de arbeidsmarkt die zich in een ‘structurele achterstandspositie’ bevinden. Voorkeursbeleid blijft daarom toegestaan. Het gaat dus niet zozeer om gelijke kansen, maar om gelijke uitkomsten, lees: een evenredige vertegenwoordiging van een bepaalde voorkeursgroep. Tot zo’n groep behoort naar schatting inmiddels de helft van het arbeidsaanbod in Nederland.

Het kabinet wil met deze wet iets doen aan het gevoel van veel mensen dat ze gediscrimineerd worden. Maar ‘ervaren discriminatie’ wordt niet weggenomen door toezicht op werving en selectieprocedures. De regeldruk voor het bedrijfsleven is al te hoog en de economische groei in Nederland stagneert. Het lijkt beter als de Eerste Kamer nu niet nog snel de lasten verder verzwaart.

*Feike Reitsma was arbeidsmarktonderzoeker en beleidsmedewerker op het gebied van arbeidsmarktbeleid en overheidspersoneelsbeleid. Gerrit Kreffer is onder meer demograaf en behoorde tot de auteurs van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’ (2021).

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zitten ondernemers echt te wachten op nóg meer bemoeizucht met hun personeelsbeleid? Het kabinet denkt van wel. verscheen eerst op Wynia's Week.

In zijn boek De gezagscrisis beschrijft filosoof Ad Verbrugge hoe er na de ‘bevrijding’ van het individu in de jaren zestig een nieuwe zakelijke orde kwam: een optimale inrichting van economie, samenleving en wereld, geleid door ‘systeembouwers’ als bedrijfskundigen en andere ‘deskundigen’. Hij vertelt ook over de grenzen van die ‘maakbaarheid’: ‘De kredietcrisis van 2008 toonde de grenzen van financiële deskundigheid, religieus-extremistische terroristische aanslagen ondermijnden de seculariseringsthese van vele sociologen, en de coronacrisis liet zien dat de medische wetenschap maatschappelijke vraagstukken niet kan vervangen,’ zegt hij in HP/De Tijd.

De mens is het mikpunt geworden

De systeembouwers van de jaren twintig zijn de gedragsdeskundigen. Je zou ze dominees kunnen noemen, want zij weten beter wat goed is voor ons. Of het nu gaat om klimaatzorgen of corona: de oplossing ligt in gedragssturing. Zijn we onvoldoende gezond? Verban alcohol uit sportkantines, reguleer taartjes trakteren op het werk en verbied sigarettenverkoop in supermarkten. Corona? Start een gedragsunit die uitzoekt hoe je met psychologische oorlogsvoering ervoor zorgt dat mensen de maatregelen opvolgen. Klimaat? Hetzelfde verhaal. Dierenleed? Verwijder paarden uit draaimolens om een ‘verkeerd’ beeld van dieren te voorkomen.

‘Alles is gedrag’ luidt een van de hoofdstukken van mijn boek De maakbare mens dat in mei 2023 verscheen. Daarin beschrijf ik hoe de maakbare samenleving naar binnen is gericht: de mens is het mikpunt van de maakbare samenleving geworden. De risicoloze utopie – lees:  de digitale, ‘duurzame’ en diverse samenleving waarin gezondheid, gemak en veiligheid goden zijn – is binnen handbereik via goed gedrag van de burger. Dat gaat gepaard met bemoeizucht en betutteling, maar ook met vingerwijzen naar verkeerd gedrag. Het bovenstaande data-onderzoek richt zijn pijlen weliswaar op omgevingsfactoren, maar gedragsverandering blijft het vanzelfsprekende vertrekpunt. Gedragssturing is genormaliseerd.

Net als eerdere ‘systeembouwers’ kampen de gedragsdominees met grenzen. De transitie naar een duurzame, diverse, digitale samenleving staat bol van de paradoxen die haaks staan op de basisbeloften van de maakbare samenleving: gezondheid, veiligheid en uiteraard gemak. Duurzaamheid is niet gezond, denk aan massale bomenkap en diersterfte door groene maatregelen. Diversiteit van opvattingen of minderheden die niet in een hokje te duwen zijn, zorgen voor groot ongemak. Digitalisering wordt opgedrongen maar is getuige ‘de hetze’ tegen sociale media ook al niet ‘veilig’, en al zeker niet altijd gemakkelijk.

Een van de grootste risico’s van de alom aanwezige nadruk op goed gedrag – ik kan daar elke dag een nieuw voorbeeld van geven – is uniformiteit. En daarmee een hoge intolerantie voor alles wat afwijkt. Beïnvloeding brengt niet alleen betutteling, bemoeizucht en – niet onbelangrijk – meer belastingen, maar ook blikvernauwing en buitensluiting van tegengeluiden.

Intolerantie voor de risico’s van het leven is de rode draad door de maakbare samenleving. Elke onvolkomenheid moet worden voorkomen via meer maatregelen, het liefst automatisch geregeld via algoritmes of AI. In gezondheidszorg ligt de nadruk op preventie via leefstijlinterventies, veiligheid draait om nul risico’s. Zero tolerantie geldt ook voor verkeerde meningen, bijvoorbeeld in de cancelcultuur waarin mensen worden uitgewist. Of in de strijd tegen desinformatie waarbij verkeerde meningen moeten worden voorkomen door het preventief verwijderen van onwelgevallige opinies.

Tussen de regels door schets ik ook een portret van de maakbare mens. De modelburger komt er niet goed af. Hij/zij/X is gemakzuchtig, kortzichtig, kleinzerig en vooral onverdraagzaam. Voor andere opvattingen en levensstijlen, maar ook voor ‘klein leed’ zoals rook op een schilderij of ‘te veel’ blanken in een historische film.

Alles moet ‘mathematisch’ worden opgelost

Bleef het maar bij wat ‘wokeness’ of steeds absurdere betutteladviezen. Maar de maakbaarheidsmanie zit in alle haarvaten van de samenleving. De natuur is maakbaar, gevoelens en gedachten ook. Consensus en conformisme beheersen de wereld van media en politiek. De modelburger leeft in een modellenmaatschappij waarin elk probleem ‘mathematisch’ opgelost moet worden. Alles wat niet in modellen of metingen te vatten is, bestaat niet. De modelburger zelf lijkt op een oersaaie robot die regels uitvoert. Hij is gezond en veilig, spuwt de juiste meningen eruit, maar zijn menselijke gelaagdheid is zoek.

God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland. Misschien zijn we hier vatbaarder voor de illusie dat het creëren van de ideale mens en maatschappij via technologische en psychologische ingrepen een optie is. Maar ik ken ook de liberale, zelfs antiautoritaire kant van Nederland. Helaas is de liberale gedachte dat iedereen vrij is om te doen en laten wat hij wil zolang het anderen niet direct schaadt, al een tijdje losgelaten. Bij het antirookbeleid viel het mij voor het eerst op dat het beleid niet is gericht op het voorkomen van gezondheidsschade bij anderen, maar op het uitroeien van de laatste rokers. Tijdens de zware ziekte van mijn vrijheidslievende vader zag ik de schaduwkanten van protocollengeneeskunde. Eerder merkte ik al dat de academische wereld evenmin vrij is van ‘kuddegedrag’.

Dat de illusie van maakbaarheid totalitair is werd duidelijk in coronatijd. Vragen stellen was verdacht, zelf nadenken niet gewenst, volgzaamheid de norm. Het virus moest ten koste van menselijkheid worden verslagen. De dreiging van een digitale dystopie werd reëel. Digitale controle is sindsdien in een stroomversnelling geraakt. De coronapas werd een internationaal vaccinatiepaspoort. Nu hangen de Europese digitale identiteit, de digitale euro en toezichtdrones boven onze hoofden. Zelfs in de supermarkt of in de auto is digitale controle normaal.

Denken dat alles maakbaar is, is geloven in een schijnwerkelijkheid. Een geloof dat mensen vaker met dwang en drang reduceert tot middelen. Het maakbaarheidsproject staat haaks op vrijheid en is een fundamentalistische ontkenning van leed en leven in zijn verschillende facetten. Het onbehagen over opgedrongen volmaaktheid borrelt ook op. Het verlies van vrijheid, vertrouwen en verbeelding wordt breed gevoeld, merkte ik aan de reacties op mijn boek. Daarin bevragen diverse denkers vastgeroeste dogma’s. Tegelijk met De maakbare mens verschenen andere boeken die de controlestaat bekritiseren, zoals De integrale staat van Paul Frissen. Desondanks draait de maakbaarheidsindustrie automatisch door.

Onze tijd is hysterisch

De maakbare samenleving lijkt op een gevangenis waarin elke stap voortdurend wordt gemonitord, terwijl je bij echte nood op jezelf bent aangewezen. ‘De overheid controleert niet wat het moet controleren, maar wat het kan controleren’, zei mentaliteitshistoricus Henri Beunders tegen mij. Hij typeert onze tijd terecht als hysterisch.

Gelukkig zijn er ook tegengeluiden en weten we dat de geschiedenis golfbewegingen kent. En dus is er ook de hoop dat het maakbaarheidsgeloof ooit verdwijnt. Nu maar hopen dat de klepel dan niet opnieuw doorslaat.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wie bevrijdt ons van de gedragsdominees? verscheen eerst op Wynia's Week.

George Orwell waarschuwde voor het gevaar van ‘the gramophone mind’ – de eindeloze herhaling van heersende opvattingen. De Britse schrijver had in 1945 grote moeite een uitgever te vinden voor Animal Farm: deze satirische roman zou in oorlogstijd ‘aanstootgevend’ zijn voor Stalin, de leider van de Sovjet-Unie, en diens sympathisanten in het westen. In The Freedom of the Press merkte Orwell op: ‘Unpopular ideas can be silenced, and inconvenient facts kept dark, without the need for any official ban.

In onze tijd pleiten politici voor het inperken of reguleren van media-uitingen en debat – met als argument het ‘hogere belang’ van het beschermen van de democratie tegen misleidende of gevaarlijke opvattingen. Van hogerhand klinken argumenten als ‘in tijden van populisme heeft de pers een verantwoordelijkheid om …’, ‘door het gevaar van de pandemie kunnen we niet meer toestaan dat…’ of ‘de vijand verspreidt desinformatie …’.  

De kiezer als tegenstander

De Duitse Rijkskanselier Otto von Bismarck probeerde in de jaren tachtig van de 19^e eeuw de electorale opmars van de socialisten te bestrijden via een ‘Sozialistengesetz’ dat publicaties, verenigingen en bijeenkomsten verbood.

De IJzeren Kanselier had angstvisioenen die westerse regeringen van nu zouden herkennen. Huiver voor mobilisatie van de ontevreden massa via de stembus (‘de kiezer is op drift’ verzuchten veel media), achterdocht over inmenging door buitenlandse machten en subversieve bewegingen (‘statelijke actoren’ en ‘anti-overheidsextremisten’ in het veiligheidsjargon van nu) én noodkreten tot solidariteit van Europese machthebbers onderling tegenover opstandige burgers (zie hoe politici als Guy Verhofstadt en Frans Timmermans de Europese bestuurslaag liefst inzetten als stuwdam tegen wat zij zien als grillen van het electoraat).

Binnen Nederlandse regeringspartijen klinkt al het sentiment door dat media en debat (en zelfs invloed via de stembus) liefst het exclusieve domein dienen te zijn van ‘nette mensen’. Dat is precies het standpunt van 19^e eeuwse conservatieven en reactionairen. Wie in dat spoor denkt gaat vanzelf vinden dat kritiek op ‘nette’ politici neerkomt op ‘lèse-majesté’.

Minister Hugo de Jonge haalde wild uit (‘wat zou het helpen als dit soort kwaadaardigheid geen podium zou krijgen’) na een column van Marianne Zwagerman van 26 mei in De Telegraaf met de titel ‘de uittocht van de Kaag-elite is begonnen’. Ook Twitter-eigenaar Elon Musk wekt met provocerende uitspraken (‘My pronouns are: prosecute/Fauci’) regelmatig de toorn op van westerse regeringen.

De stem van de autoriteiten

De observatie van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat machthebbers in elk tijdperk een ‘waarheidsregime’ (régime de vérité) construeren is hoogst actueel.  Rond Corona, de oorlog in Oekraïne en zelfs rond een nationaal probleem als stikstofdepositie klinkt de stem van de autoriteiten én hun ‘producenten van de waarheid’ in instituties, wetenschap en media alsmaar dwingender. In zo’n klimaat is durf nodig om met een afwijkend standpunt – hoe beschaafd verwoord ook – te komen.

Instructief waren de reacties op een petitie met een oproep tot onderhandelen met Rusland over een wapenstilstand, mede ondertekend door oud-PvdA minister Hedy d’Ancona, voormalige president van De Nederlandse Bank Nout Wellink, Volkskrant-columnist Bert Wagendorp en wetenschappers en (oud-) journalisten uit klassiek linkse hoek.

Aantijgingen waren hun deel, waaronder ‘objectief dienstbaar aan Poetin’ (dixit NRC-columnist en voormalig PSP-bestuurslid Hubert Smeets ) en ‘vileine Pro-Poetin propaganda’ (volgens de hoofdredacteur van het uiterst linkse Socialisme.nu.

Nut van tegenspraak

Medeondertekenaar en oud-diplomaat Nikolaos van Dam trok in een interview met NRC een parallel met de situatie in 2012 in Syrië, toen het westen niet wilde onderhandelen met de dictator Assad: ‘Vervolgens kregen we vijfhonderdduizend doden en werd er alsnog onderhandeld. Assad zit er nog steeds.’

Men kan lachen om de naïviteit van pacifisten tegenover een dictator op oorlogspad als Poetin, of blij zijn dat onze tijd geen equivalent kent van de drammerige linkse vredesbeweging van de jaren tachtig van de 20^ste eeuw. Maar stel dat Washington zou willen proberen de Nederlandse regering te overreden om na F16’s ook Nederlandse militairen naar Oekraïne te sturen: welke stem met enige maatschappelijke autoriteit zou dan tegengas durven te geven?

Verdedigen

Op 26 mei 2023 stelde debatcentrum De Balie midden in Amsterdam een uitgebrande Russische tank tentoon. In de woorden van de speechende burgemeester Femke Halsema: ‘De tank herinnert ons eraan dat we democratie elke dag moeten verdedigen’. Directeur Yoeri Albrecht kreeg van een medewerker van het extreemlinkse online platform Left Laser steeds opnieuw de vraag ‘heeft u financiering vanuit de NAVO? Albrecht trok uiteindelijk uit frustratie de microfoon uit handen van de vragensteller en bleef herhalen dat de vragensteller ‘een dictator verdedigde’ en daarom geen recht van spreken had.

Als vanzelfsprekend gaan we er van uit dat onze eigen democratische waarden en vrijheden ongeschonden uit de strijd gaan komen. Zou een onthullend en kritisch boek over de Oekraïense president Zelenski, of over financiële belangen in Washington achter het conflict, in 2023 een uitgever vinden – of zou het te aanstootgevend zijn?

Ballingen en dissidenten

Hannah Arend, zelf in 1933 gevlucht uit Nazi-Duitsland, besprak in The Origins of Totalitarianism de paradox van grenzen: ze houden soms vluchtelingen tegen, maar geven tegelijk politieke ballingen en intellectuele dwarsliggers de kans in buurlanden een veilige haven te zoeken. In het ‘geglobaliseerde westen’ – dat zich mentaal én geografisch over de wereld uitstrekt van Hawaï tot Kiev tot Nieuw-Zeeland – kunnen in eigen land controversiële stemmen steeds minder rekenen op clementie van andere regeringen. Zo ontstaan ‘eeuwige dissidenten’, die verstoken blijven van uitgevers, platforms, lezingen of gastdocentschappen.

In London ondervroeg de Britse antiterreurpolitie op 18 april 2023 een medewerker van de linkse Franse uitgever Éditions la Fabrique over de ‘anti-regeringsopvattingen’ van zijn auteurs. De Amerikaanse veteraan-onderzoeksjournalist Seymour Hersh moest noodgedwongen overgaan tot zelfpublicatie op Substack van zijn artikel van 8 februari 2023 dat stelde dat de Amerikaanse regering verantwoordelijk was voor het opblazen van de Nordstream-pijpleidingen. Westerse autoriteiten gaven geen inhoudelijke weerlegging maar schilderden Hersh af als een geestelijk verwarde oude man.

Zwarte schapen

Nadat klokkenluider Edward Snowden en hacker-journalist Julian Assange (oprichter van onderzoekplatform Wikileaks) pijnlijke onthullingen deden over afluisterpraktijken van het Amerikaanse militaire- en veiligheidsapparaat konden ze hooguit proberen te vluchten naar Ecuador.

Oud CIA-directeur Mike Pompeo noemde Wikileaks ‘een vijandige inlichtingendienst’. Assange wacht in een Britse anti-terreur gevangenis een jarenlang voortslepende uitleveringsprocedure af, onder goedkeurend oog van Europese regeringen en zonder veel protest van westerse media die hem tot 2016 nog regelmatig als bron opvoerden.

Onderzoekscollectief Bellingcat, waar Yoeri Albrecht een bestuursfunctie bekleedt, geniet juist een gerieflijke positie binnen het ecosysteem van inlichtingendiensten en het defensieapparaat – waarmee het qua timing en inhoud van zijn berichtgeving vaak synchroon loopt. 

Eurocommissaris Thierry Breton dreigde onlangs Twitter te weren van het territorium van de Europese Unie indien eigenaar Elon Musk zich niet houdt aan het desinformatiebeleid van de EU, waar andere social media bedrijven als Meta en Google zich ‘vrijwillig’ aan conformeren. Michel Foucault zei vlak voor zijn dood nog dat niets gevaarlijker is dan een politiek systeem dat de waarheid voorschrijft.  

Coen de Jong is auteur van de boeken Dwingeland (2021) en Wokeland (2022). Deze boeken zijn overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week.

De onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en andere donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Censuur en zelfcensuur worden steeds normaler verscheen eerst op Wynia's Week.

De erfgenamen van Roald Dahl – de familie – hebben de rechten op zijn werk ondergebracht in ‘The Roald Dahl Story Company’, die anderhalf jaar geleden voor naar schatting 500 miljoen dollar werd verkocht aan het Amerikaanse mediaplatform Netflix, dat ook in Nederland veel klanten heeft. Bij die gelegenheid kondigde Netflix al aan, het werk van Dahl in de breedste zin te gaan exploiteren: film, tv, games, consumentenproducten ‘en meer’. Netflix wilde ‘deze tijdloze verhalen’ naar ‘more audiences’ brengen ‘in nieuwe formats’.

Kwetsend? Beledigend?

Dat had een teken aan de wand kunnen zijn. Netflix had al een reputatie als verspreider van het ‘woke’ gedachtengoed, waarin alles dat beledigend of kwetsend zou kunnen zijn, vooral voor groepen die als kwetsbaar en/of als slachtoffer worden beschouwd, moet worden geweerd. Het gaat dan niet alleen om nazaten van Afro-Amerikaanse slaven, maar eigenlijk om alle etnische, raciale of culturele en geslachtelijke minderheden, blanke westerse mannen uitgezonderd.

Als onderdeel van deze agenda worden ‘sensitivity readers’ aangesteld, hedendaagse censors, die teksten en beelden zodanig vervangen en aanvullen dat ze worden ontdaan van alles dat voor genoemde kwetsbare groepen beledigend of kwetsend zou kunnen zijn. De censors zelf dienen ook uit dergelijke ‘gevoelige’ groepen afkomstig te zijn.

Dit is precies wat de Britse uitgever nu met het werk van Roald Dahl gedaan heeft – zonder twijfel op initiatief, met medeweten of in overleg met de Amerikaanse Netflix-bazen.

Particuliere censuur

In lijn met de hele woke-golf die sinds enkele jaren over de westerse wereld spoelt zijn er door de uitgever honderden veranderingen aangebracht in de boeken van Dahl. Mensen mochten niet meer dik, lelijk of gigantisch zijn, het dragen van een pruik werd van een positieve aanbeveling voorzien, her en der werden ‘genderneutrale’ aanpassingen doorgevoerd. De op het eerste gezicht misschien kleine aanpassingen zijn niettemin fundamentele ingrepen in het karakter van het werk van Dahl.

Er kan niet genoeg worden gewaarschuwd voor dergelijke particuliere censuur, die overigens niet op zichzelf staat. In het geval-Dahl lijkt het gedreven door de behoefte aan optimale exploitatie in samenhang met omarming van de woke-ideologie. Maar in veel westerse landen, Nederland zeker niet uitgezonderd, doet de overheid daar hard aan mee, door het instellen van wetten, regels en subsidieprotocollen die ogenschijnlijk uit de lucht komen vallen en waar nooit een echt maatschappelijk debat en al helemaal nooit een verkiezingsdebat over is gevoerd.

Keert de wal het schip?

Het enige goede nieuws is, dat de woke-ideologie met het bijbehorende censorschap in Nederland nu in zoverre op verzet stuit, dat het niet populair is bij de bevolking (die ook nooit iets is gevraagd). De politieke partij die het woke-gedachtengoed bij uitstek uitdraagt, Bij1, heeft slechts 1 Kamerzetel en staat niet op winst.

De regeringspartij die bij uitstek verantwoordelijk is voor de verspreiding van woke-regels is D66 en die staat op verlies. ‘Woke’ tv-programma’s, radioprogramma’s en dito theatervoorstellingen en museale exposities: er wordt niet of nauwelijks gekeken, geluisterd en bezocht. In de taal van de tijdgeest: woke is een #fail.

Dat is inmiddels ook tot Netflix doorgedrongen. Nadat Netflix eerder vooropliep in het verspreiden van het woke-geloof – onder meer door overdreven en ongeloofwaardige multiculturaliteit – kwam het mediabedrijf daar vorig jaar op terug. Dat was niet vrijwillig: de klandizie liep snel achteruit.

Dat leidde tot een interessante bijstelling van de interne richtlijnen. Nu heette het dat Netflix met ‘verschillende smaken en standpunten’ van de kijkers rekening wilde houden, ook als die door sommigen als ‘provocatief’ beschouwd konden worden.

Netflix zei nu ‘de artistieke vrijheid’ in stand te willen houden – ‘dat is beter dan te censureren en bepaalde stemmen in de kiem te smoren’. Wie zich daar niet in herkende moest maar elders werk gaan zoeken, aldus de leiding van Netflix. Voor de kinderboeken van Roald Dahl kwam de herziene richtlijn van Netflix kennelijk te laat.

‘Dwingeland’ en ‘Wokeland’

Bij Uitgeverij Blauwburgwal – het zusje van Wynia’s Week – verschenen kort na elkaar de boeken ‘Dwingeland’ en – heel recent – ‘Wokeland’ van schrijver Coen de Jong. In de casus-Dahl en aanverwante zaken komt de inhoud van die boeken treffend samen.

Schrijver Coen de Jong, geïnterviewd door het Algemeen Dagblad, zei meteen aan de roman ‘1984’ van George Orwell te moeten denken toen hij hoorde over de ingrepen in de boeken van Dahl. ‘Bij Dahl wordt iets aangepast aan de ideologie van het heden. Precies zoals Orwell het beschrijft.’

Verder: ‘De Jong begrijpt het, wanneer oud taalgebruik wordt herschreven, omdat sommige mensen het misschien niet meer begrijpen. ‘Maar dit is anders: het gaat over dik. Of lelijk. Dat maakt het zo raar. Je kan wel willen dat niemand die woorden nog gebruikt, maar in de praktijk doen mensen dat wel.’’

‘Orwell meets woke’

Nog kwalijker vindt De Jong het, dat het werk van Dahl fundamenteel verandert, zegt hij in het AD. ‘Als je iets uit een boek wilt halen, moet je dat heel spaarzaam doen en goed uitleggen waarom je het doet, bijvoorbeeld omdat het als racisme wordt gezien. Bij Roald Dahl wordt nu op ideologische gronden gesneden in het verhaal. Daardoor verandert de essentie van het boek en wat de schrijver ermee bedoelde.’

Pikant is dat Coen de Jong, nota bene met zijn boek ‘Wokeland’ ook zelf te maken kreeg met een vorm van particuliere censuur, namelijk door online-winkel bol.com. De grootste boekhandelaar van Nederland bleek zonder enig onderzoek en puur op basis van – onbekende – algoritmes De Jongs nieuwste boek van een waarschuwing te hebben voorzien.

‘Wokeland’ bevat volgens bol.com ‘mogelijk grof taalgebruik en/of de weergave van een racistische behandeling van mensen of culturen’. Die waarschuwing is volstrekt uit de lucht gegrepen, maar bol.com heeft de waarschuwing tot dusver niet ingetrokken. Verzoeken van de uitgever aan bol.com om opheldering bleven tot dusver onbeantwoord.

De boeken van Coen de Jong zijn overal te koop, onder meer in de winkel van Wynia’s Week. ‘Dwingeland’ vindt u HIER  en ‘Wokeland’ vindt u HIER.

Het bericht De affaire-Roald Dahl laat zien: geen enkel tijdloos boek is veilig voor de tijdgeest verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn verschillende positieve gevolgen. Door digitalisering kan de overheid snel en gemakkelijk de burger bereiken en vice versa. Ook wordt aan beide kanten veel onnodig papierwerk voorkomen. Zo kan de belastingaangifte tegenwoordig online worden gedaan, waarbij burgers de vooraf ingevulde gegevens alleen maar hoeven te controleren, in plaats van alles zelf op te zoeken en in te vullen.

Bovendien kan de burger via een DigiD-account gemakkelijk zijn identiteit bij allerlei overheidsinstanties verifiëren en zaken digitaal afhandelen, in plaats van bij een loket langs te moeten gaan.

Tegelijkertijd kan digitalisering een aantal nadelige effecten hebben op de relatie tussen burger en overheid, zoals uitsluiting, discriminatie en een gebrek aan transparantie en verantwoording.

Uitsluiting

Allereerst kan niet iedereen meekomen in de digitaliseringsdrang van de overheid. Digitale geletterdheid is nog altijd niet vanzelfsprekend. Denk aan ouderen, maar ook aan immigranten en laaggeletterden.

Deze burgers komen in de knel wanneer ze geconfronteerd worden met een digitaliserende overheid. Ze kunnen zelfs afhankelijk worden van anderen om privacygevoelige overheidszaken af te handelen. Daarnaast heeft niet iedereen dezelfde materiële toegang tot de digitale wereld.

Niet elke burger is in het bezit van een smartphone, laptop of tablet. Bovendien is er ook een groep burgers die niet mee wíl komen in de digitale plannen van de overheid. Zij willen niet dat de overheid op die manier allerlei gegevens over hen kan verzamelen. Bovendien maken ze zich zorgen over de veiligheid van al die data. Niet geheel onterecht, zo blijkt. In 2020 kwam zo’n 20 procent van de gemelde datalekken van de overheid.

De vraag is dan ook in hoeverre de overheid rekening dient te houden met digibeten en sceptici. Anders dan op de markt, hebben burgers niet de mogelijkheid over te stappen naar een andere partij.

De overheid mag zich dan ook niet dezelfde vrijheid permitteren als een private partij op dit gebied. Zij is er voor ons allemaal, dus ook voor burgers die niet mee kunnen of willen gaan in haar digitale ambities. Iedere burger heeft immers recht op een gelijkwaardige behandeling.

Dat betekent dat de overheid altijd ook non-digitale communicatiemogelijkheden moet blijven aanbieden. Hoewel dat wellicht als een onnodige kostenpost wordt gezien, moet de overheid beseffen dat zij niet haar eigen wensen, maar de wensen en behoeften van de burger als uitgangspunt voor het beleid moet nemen.

Tegelijkertijd valt niet te ontkennen dat digitale vaardigheden onmisbaar zijn geworden in de huidige samenleving. Van het vinden van werk, tot het onderhouden van sociale contacten; het leven speelt zich nu voor een belangrijk deel online af.

De overheid kan hier een ondersteunende rol spelen, zodat burgers zelfredzaam kunnen blijven. Denk aan het aanbieden van cursussen voor digibeten. Door een faciliterende, richtinggevende, maar niet-dwingende houding aan te nemen, kan de overheid zo zorgen voor meer digitale inclusie in de samenleving.

Discriminatie

De overheid is tevens gebruik gaan maken van algoritmen. Daarmee kan er meer inzicht worden verschaft in bepaalde situaties in de maatschappij. Denk aan het berekenen van welke straten in een stad een verhoogde kans op eenzaamheid kennen.

Met name worden algoritmen ingezet voor risicosignalering. Op die manier kan de overheid gerichter te werk gaan. Er zijn echter verschillende risico’s te noemen bij het gebruik van algoritmen door de overheid.

Zo kan er sprake zijn van een onbedoeld terugkoppelingseffect. De politie doet nu bijvoorbeeld aan ‘predictive policing’, waarbij algoritmen op basis van allerlei data berekenen welke wijken een verhoogde kans op criminaliteit kennen. De politie zet vervolgens extra eenheden in deze wijken in, waardoor hier ook meer incidenten zullen worden waargenomen. Die data worden teruggekoppeld naar het algoritme, dat daarop nog meer zal benadrukken dat die wijken een verhoogd risico kennen en meer politie-inzet vereisen. Andere wijken krijgen juist minder aandacht, waardoor incidenten hier buiten het zicht blijven.

Verder kunnen de data waarop een algoritme zich baseert gebrekkig zijn. Ze kunnen verouderd, gebaseerd op gekleurde beslissingen uit het verleden of op een verkeerde manier ingevoerd zijn. Bovendien wordt vaak ten onrechte gedacht dat data inherent objectief zijn. Hier liggen echter altijd bepaalde keuzes achter voor welke data je wel en niet selecteert en op welke manier die worden gecategoriseerd. Dat is een subjectieve afweging, die een vertekend beeld kan geven van de werkelijkheid.

Verdacht door algoritme

Het belangrijkste bezwaar is dat dergelijke risicosignaleringssystemen kunnen resulteren in discriminatie en een ongelijke behandeling. In onze rechtsstaat wordt veel waarde gehecht aan de zogeheten onschuldpresumptie: een individu is onschuldig, totdat het tegendeel bewezen is.

Door dit soort algoritmen kunnen bepaalde burgers bij voorbaat al verdacht worden van illegale handelingen. Bovendien blijken geregeld discriminerende aspecten als etniciteit als risicofactor te worden meegewogen. Dit was ook het geval in de recente toeslagenaffaire. De overheid bleek daar gebruik te hebben gemaakt van een algoritme dat het hebben van een dubbele nationaliteit meewoog als risicofactor voor fraude. Onschuldige burgers werden daarbij aangewezen als fraudeur, met alle gevolgen van dien.

Het gebrek aan transparantie en verantwoording

Digitalisering heeft ervoor gezorgd dat allerlei overheidsprocessen geheel of gedeeltelijk zijn geautomatiseerd. Hierdoor zijn deze processen ook ondoorzichtiger geworden. Om ervoor te zorgen dat de burger niet buitenspel wordt gezet, is er behoefte aan meer transparantie en verantwoording. De overheid heeft bijvoorbeeld haar datahuishouding vaak niet op orde, waardoor burgers niet weten welke gegevens over hen bij die overheid bekend zijn, hoe zij hier precies mee omgaat en welke beslissingen op basis van die data worden gemaakt.

Onder de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) hebben burgers onder meer recht op inzage in, en rectificatie van hun persoonsgegevens. De overheid zou er daarom goed aan doen duidelijke verantwoordelijken voor het beheer van deze persoonsgegevens aan te wijzen en een systeem op te zetten waarbinnen burgers gemakkelijk hun eigen data in kunnen zien. Denk aan een ‘digitale kluis’ voor persoonsgegevens.

Onheldere deals met bedrijven

Ook ten aanzien van algoritmen is de overheid niet altijd transparant. Dit terwijl deze, zoals we gezien hebben in de toeslagenaffaire, een grote impact kunnen hebben op de levens van burgers.

De overheid geeft geregeld aan dat zij op het gebied van algoritmen samenwerkt met private partijen en dat die geen openheid kunnen geven in verband met hun bedrijfsgeheim. Dit is niet alleen geen geldig excuus voor haar transparantieplicht, maar het wijst ook op een onderliggend probleem dat de overheid transparantie en verantwoording pas als overwegingen achteraf ziet. De overheid zou al bij voorbaat dergelijke overeenkomsten niet aan moeten gaan. Zij moet zorgen voor duidelijke transparantiestandaarden en alleen gebruikmaken van technologieën die daarop aansluiten.

Het is wel belangrijk te duiden wat er dan precies wordt bedoeld met transparantie. Niet iedereen heeft namelijk dezelfde kennis over dergelijke technologieën.

Naar de burger toe moet de nadruk liggen op uitlegbaarheid. Denk aan het in duidelijke en begrijpbare taal uitleggen wat het doel is van een algoritme en welke (persoons)gegevens precies worden gebruikt. Anderzijds betekent transparantie dat er tevens inzicht wordt verschaft aan technische experts. Dit kan door ze bijvoorbeeld de gebruikte data en de broncode van een algoritme te laten doorlichten.

Ambtenaren geven daarnaast aan moeite te hebben op basis van hun eigen expertise af te wijken van het oordeel van een algoritme. Zij gaan er veelal van uit dat het algoritme het wel juist zal hebben, terwijl dat dus lang niet altijd het geval is. Er moeten dus handelingskaders worden opgesteld die ruimte bieden voor professionele autonomie.

Op die manier wordt er niet blind vertrouwd op het oordeel van een algoritme en wordt het gebruik van dit soort technologieën stilgelegd zodra er bijvoorbeeld een vermoeden van discriminatie bestaat. Het gaat uiteindelijk dus niet alleen om de techniek zelf, maar ook om de handelingskaders van degenen die er gebruik van maken.

Tot slot moet de overheid nagaan of het (gedeeltelijk) automatiseren van processen in bepaalde gevallen überhaupt verstandig is. Hoe complexer dergelijke processen in elkaar steken, hoe groter dan kans op fouten wanneer deze worden geautomatiseerd. Dat geldt al helemaal voor overheidsprocessen waarbij fouten tot grote schade kunnen leiden bij burgers. Bij de toeslagenaffaire had de complexiteit van het hele toeslagenstelsel een grote rol in de problemen die daarop volgden. Hier geldt dan ook ‘eerst organiseren, dan pas automatiseren’.

drs. Wilbert Jan Derksen is wetenschappelijk medewerker bij de TeldersStichting. prof.dr.ir. Marijn Janssen is hoogleraar ICT & Governance aan de Technische Universiteit Delft.

Dit artikel is gebaseerd op een hoofdstuk uit het geschrift Digitalisering en liberale kernwaarden. Vrijheid door grenzen te stellen in de digitale wereld (2022). Deze publicatie is HIER te bestellen bij uitgeverij Gompel & Svacina.

Het bericht Risico: de digitale overheid kan uitsluiting, discriminatie en verlies van privacy veroorzaken verscheen eerst op Wynia's Week.

Utrecht aan Zee

De tijd van wegkijken is voorbij, schrijft schrijver en filosoof Jurriën Hamer over de aanpak van de klimaatcrisis in dagblad Trouw. Volgens hem hebben we maar een paar jaar om te voorkomen dat Utrecht aan Zee een feit is. In de tussentijd raadt hij aan niet te vertrouwen op ‘technologische’ oplossingen, geen klimaatgrapjes te maken, niet naar grote bedrijven als Shell te wijzen of te denken dat Nederland te klein is om een verschil te maken.

Hij citeert daarbij jounaliste Naomi Klein die lange tijd bang was om ‘het beest in de bek te kijken’ maar nu doordrongen is van de noodzaak van radicale verandering. Hij roept iedereen – grote spelers én de lezer – op om aan het werk te gaan om klimaatverandering te stoppen.

Leer rouwen om het klimaat

Hoe het individuele klimaathandelen er precies moet uitzien wordt niet uitgelegd in de column. Maar het is niet moeilijk om daar een idee bij te vormen: je huis isoleren, minder vlees eten, de auto en het vliegtuig laten staan. Voor wie toch twijfelt hebben veel gemeenten tegenwoordig klimaatcoaches in dienst die in gesprekken met burgers onderzoeken hoe het eigen gedrag klimaatbestendiger kan. Dat gebeurt via inzichten uit de ‘klimaatpsychologie’.

Een belangrijke pijler daarvan is dat doemscenario’s averechts werken. Deelnemers moet daarom ‘positief handelingsperspectief’ worden geboden. Naast gedragsverandering voor ‘de energietransitie’ houden klimaatpsychologen zich bezig met de geestelijke gevolgen van klimaatverandering. Zoals leren rouwen om het klimaat.

Angst als gedragsdriver

De ‘inzichten’ uit de klimaatpsychologie sluiten aan op de principes van andere projecten voor gedragsverandering. De uitgangspunten en methoden daarvan zijn veelal variaties op één thema: de mens is een ‘beperkt rationeel’ of ‘voorspelbaar irrationeel’ wezen. Een kuddedier ook dat alleen via bescherming tegen verleidingen, het bespelen van emoties en ‘sociale normstelling’ de ‘juiste keuzes’ kan maken.   

Bij de overheid is gedragsbeïnvloeding inmiddels gemeengoed geworden. Een ‘rijksbreed’ netwerk van gedragsexperts – het Behavioral Insights Network Nederland – ondersteunt sinds 2014 alle overheidsdepartementen bij het uitvoeren van gedragsprojecten. Niet alle projecten zijn even discutabel. Gedragsinzichten worden bijvoorbeeld gebruikt om ervoor te zorgen dat mensen op tijd overheidsformulieren invullen. Andere gedragsinterventies zijn schimmiger. Zo werd tijdens de coronacrisis angst ingezet als gedragsdriver en dienden sommige maatregelen vooral om gehoorzaamheid af te dwingen.

Hoe krijg je ouderen uit hun woning?

In de wereld van academische adviseurs waar de overheid op leunt is zo’n beetje elk probleem op te lossen met gedragsverandering. Om de woningnood het hoofd te bieden kan de overheid het beste 65-plussers stimuleren om hun gezinswoning te verruilen voor een kleinere ouderenwoning, schrijven wetenschappers van Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag van de Universiteit Leiden in een advies aan de overheid.

De belangrijkste reden om aan de Rapportage: regie over volkshuisvesting mee te werken was dat overheidsbeleid gebaat is bij inzichten uit de gedragswetenschappen, verklaart hoogleraar Economische Psychologie en haar toepassingen Wilco van Dijk. ‘Nog te vaak wordt bij het vormgeven van beleid uitgegaan dat mensen weloverwogen beslissingen maken, terwijl dit niet altijd het geval is.’ Naast het wegnemen van financiële en praktische bezwaren moet de overheid zich daarom richten op ‘psychologische drempels’ die voorkomen dat ouderen ‘doorschuiven’ naar kleinere ouderenwoningen. Een van de genoemde drempels is dat 90 procent van de 65-plussers tevreden is over de eigen woning en woonomgeving.

Verkasgesprek

Eén populaire methode voor gedragssturing is EAST, waarbij de letters staan voor easy, attractive, social en timely. Om ouderen tot verhuizen te bewegen is volgens de experts het pensioenmoment een goede aanleiding om het verkasgesprek te voeren. Soms komt een gunstige timing als een geschenk uit de hemel. Zo is het gastekort volgens een andere onderzoekster van hetzelfde Leidsekenniscentrum een goede gelegenheid om burgers te laten meewerken aan de grootschalige energietransitie: ‘Een crisis als nu met de oorlog is heel dichtbij, dat voel je nú in je portemonnee. Mensen tonen dan bereidheid en flexibiliteit om te veranderen’. 

Allerhande kwesties lenen zich voor gedragsinterventies. Binnen het programma ‘Transities en Gedrag’ van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is 9,5 miljoen euro beschikbaar gesteld voor ‘interdisciplinair’ gedragsonderzoek voor het versnellen van gewenste transities. Gehonoreerde projecten richten zich onder meer op mobiliteit, eetgedrag, en ‘duurzame geestelijke gezondheidszorg’ waarin het aanpassingsvermogen van mensen wordt vergroot en ondersteund door ‘compassievolle technologie’.

Verbod op reclame voor vlees

Vooral voor ‘gezondheid’ kunnen gedragsinterventies voor sommigen niet ver genoeg gaan. De kruistocht tegen roken is uitgebreid naar andere leefgewoonten. Drankgebruik of fastfood worden in het Nationaal Preventieakkoord nu eveneens aangepakt met reclameverboden, accijns en leefstijlinterventies. De preventieaanpak wordt binnenkort verbreed voor mentale gezondheid; om problemen als gevoelens van somberheid of slaapproblemen ‘aan te pakken en te voorkomen’.

Gedragsbeïnvloeding is een wereldwijde trend. Toch loopt Nederland hierin voorop. Volgens hoogleraar Obesitas Liesbeth van Rossum zijn ‘wij het enige land dat én leefstijlinterventies vergoedt én werkt met gewichtsverlagende medicijnen én dat een preventieakkoord heeft. Als we in een nieuw akkoord nog harder inzetten, gaan we de goede kant op.’ Als enige gemeente in de wereld heeft Haarlem nu ook een verbod op reclame voor vleesproducten in de buitenruimte, bedoeld om ‘mensen niet te verleiden tot het maken van keuzes die slecht zijn voor het milieu’.

Korter douchen in de strijd tegen Russisch gas

Het geloof in gedragsverandering gaat hand in hand met dataïsme en digitale controle. Rabobankeconoom Barbara Baarsma pleitte zo voor een persoonlijk CO2-budget dat ook nog verhandelbaar is. Ook in andere dossiers wordt de inzet van digitale middelen voor gedragssturing niet geschuwd, denk alleen al aan de omstreden coronapas die als het aan de Raad van State ligt wordt opgenomen in een permanente coronawet. 

Oplossingen buiten het maakbare gedragsmodel krijgen nauwelijks aandacht. Dat was zo in de coronacrisis. Vroege oproepen om voor goede ventilatie te zorgen werden weggehoond. Ook was het lange tijd taboe om lage vitamine D-waarden te koppelen aan een ernstig verloop van covid. Tijdens de persconferenties ging het vaker over ‘goed gedrag’ dan over meer IC-capaciteit.

In andere ‘crisissen’ verschuift de focus eveneens naar gedrag. Zo riep het kabinet mensen op om korter te douchen in de strijd tegen Russisch gas. In dagelijkse discussies over dierenleed wordt het averechtse effect van klimaatoplossingen als windmolens of biomassa gemakkelijk weggewuifd met vermanende verwijzingen naar vleeseetgedrag of zuivelgebruik.

Strijdig met individuele vrijheid

Vooral in een klimaat waarin alternatieve oplossingen en discussies over aannames achter transities taboe zijn, is debat gewenst. De glijdende schaal van grootschalige inzet van gedrag als wapen roept vragen op over de ethische grenzen van gedragssturing. Zeker nu grote partijen als de overheid en het bedrijfsleven mede dankzij geavanceerde technologie dwingerder kunnen sturen.

Maakbaar gedrag als middel voor transities botst met menselijke waardigheid. En met individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Tenzij vrijheid niet meer is dan precies hetzelfde zijn als alle anderen.

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Alles wat er mis gaat komt door u. U moet zich beter gedragen verscheen eerst op Wynia's Week.

 ‘De mensheid heeft de keuze tussen vrijheid en geluk, en voor het overgrote merendeel van de mensheid is geluk beter.’ Is dit citaat uit George Orwells legendarische roman 1984 het antwoord op de vraag waarom socialistische en collectivistische ideeën tegenwoordig, vooral onder jonge mensen, zo verrassend populair zijn – of zeg maar gerust overweldigend populair?

En legt Orwell ons hier uit waarom vrije wereldbeelden in het politieke discours in toenemende mate in het defensief worden gedreven? We kunnen het daar op houden en over gaan tot de orde van de dag, maar dat zou fataal zijn. Want we staan nu, aldus de Duitse wetenschapsfilosoof Michael Esfeld, ‘op een tweesprong tussen een open samenleving en totalitarisme.’

Aan de horizon van de politieke ontwikkelingen lijkt een nieuwe bedreiging voor een vrije en open samenleving op te duiken – nog vaag, maar toch steeds duidelijker: het zwaard van Damocles van een sociaal kredietsysteem hangt ons boven het hoofd. In Duitsland staan de eerste proefprojecten al op het programma, in studies in opdracht van allerlei ministeries praat men graag over een ‘bonussysteem’ naar Chinees model. Zulke projecten worden bij een vrij fors deel van de volwassen bevolking steeds populairder.

Toenemende steun voor overheidstoezicht

Het ‘ERGO Risk Report 2019’, een onderzoek naar de risicocompetentie en persoonlijke verantwoordelijkheid van de Duitsers, uitgevoerd in samenwerking met het Harding Center for Risk Competence van het Max Planck Instituut voor Menselijke Ontwikkeling in Berlijn, kwam tot de conclusie dat één op de vijf respondenten pleitte voor een sociaal puntensysteem in Chinese stijl.

Twaalf procent heeft geen mening over zo’n totalitair project. En bijna een derde (32 %) van de stemgerechtigde Duitse bevolking ziet wel iets in een sociaal kredietsysteem of wijst het in ieder geval niet af. Opvallend is ook dat vooral jongvolwassenen zo’n beloningssysteem positief waarderen: bijna een kwart (23%) van de ondervraagde 18- tot 31-jarigen stond er positief tegenover.

In hun tussenrapport over het onderwerp Digitalisering nemen de auteurs in hun eindconclusie geen blad voor de mond: ‘Maar het is nog verbazingwekkender dat ten minste een op de vijf Duitsers zich zowel staatstoezicht kan voorstellen als belonings- en strafsystemen: een aanzienlijk deel van de Duitsers vindt totaal staatstoezicht gebaseerd op het Chinese model en volledig verlies van privacy in het digitale tijdperk best iets strevenswaardigs.’

Corona pandemie als katalysator

Tijdens een van zijn talkshows in oktober 2020 kwam tv-presentator Markus Lanz met een cruciale opmerking. Tegen de premier van Baden-Württemberg, Winfried Kretschmann (Groenen) zei hij: ‘Misschien dat we over vijftig jaar terugkijken op deze pandemie en dat we het dan niet hebben over wat er nu eigenlijk aan de hand was met dat virus, maar dat we ons herinneren dat dit het begin van het staatstoezicht was.’

Hij had gelijk. Dat is niet alleen een hypothetisch, maar ook een reëel gevaar. In 2019 wees een meerderheid een sociaal toezichtsysteem nog af, dat is waar, maar daarmee is het sein niet veilig. Bovendien is dat onderzoek inmiddels drie jaar oud en dus achterhaald.

In de vervolgstudie, het ‘ERGO Risicorapport 2020 EXTRA’, was de vraag uit 2019 over de houding ten opzichte van een sociaal kredietsysteem helaas geschrapt. Daarmee werd een mooie kans gemist om in een tijdreeksanalyse de invloed van de coronapandemie en de toen genomen maatregelen op dit specifieke standpunt te meten.

Het algemene beeld is dat de Duitsers zich in de loop van de pandemie meer hebben opengesteld voor ‘digitale innovaties’. Mark Klein, dataspecialist van ERGO, merkte in een persbericht bondig op dat ‘de coronapandemie (…) een sterke aanjager van digitalisering is’ en dat dit ‘tot blijvende veranderingen zal leiden’.

Dat is wel een heel oppervlakkige en triviale, zelfs sussende opmerking, als je kijkt naar de ontwikkelingen van de afgelopen tweeënhalf jaar, als je kijkt naar de implementatie van maatregelen die in wezen al geheel in lijn waren met de logica van een sociaal kredietsysteem: Covid-certificaten, digitale vaccinatiekaarten, immuniteitsbewijzen, QR-codes, corona-apps, 2G- & 3G-maatregelen en wat dies meer zij, allemaal in tegenspraak met ‘de rechtsstaat en de open samenleving: zonder enig bewijs worden mensen ervan verdacht anderen schade toe te brengen. Ze kunnen zich van die blaam alleen zuiveren door te pas en te onpas een certificaat te tonen,’ aldus de al eerder genoemde Michael Esfeld in de discussie over de invoering van een Covid-certificaat in Zwitserland. Hij sloeg de spijker op zijn kop.

In de loop van de pandemie werden in de gezondheidssector immers al sociale belonings- en sanctiestrategieën ingezet: gevaccineerde mensen werden beloond met nieuwe oude vrijheden, mochten terug naar bioscopen, theaters, winkels, bars, voetbalstadions, enzovoort, terwijl degenen die om welke reden dan ook besloten hadden zich niet te laten vaccineren, systematisch werden uitgesloten van het sociale leven. Er was en kan toch bij zulke ontwikkelingen geen sprake zijn van een meerderheid die daarmee instemt.

De staat bepaalt wat goed en wat fout is

Het is een eenvoudig principe: vrij menselijk handelen dat niet door de staat wordt gereguleerd, wordt als iets fundamenteel gevaarlijks of op zijn minst verdachts beschouwd, en de staat en zijn favoriete experts definiëren vervolgens in hun alwetende overmoed ‘goed’ en ‘verstandig’ gedrag op allerlei terreinen.

Aan zaken als volksgezondheid wordt een absoluut belang gehecht. Met regelgeving, wetten en dan indirect via digitale toepassingen, dus met behulp van apps, zorgt de overheid ervoor dat gewenst gedrag wordt beloond, terwijl ongewenst gedrag wordt gesanctioneerd: Op deze manier probeert de overheid de bevolking in de gewenste richting te sturen of te ‘nudgen’.

Pilotproject in Beieren

De mogelijkheden om dergelijke sociale belonings- en sanctiemechanismen toe te passen beperken zich bepaald niet tot de gezondheidssector. Vrijwel alle terreinen van het leven, maar vooral klimaat- en milieubescherming, zijn potentieel voor de hand liggende toepassingsgebieden.

In haar maatregelenpakket voor het Beierse klimaatbeschermingsoffensief van november 2019 heeft de Beierse deelstaatregering de introductie aangekondigd van een Beierse duurzaamheids-token, een zogenaamd ‘eco-token’. Dat lezen we op pagina 92 van de lange versie van het 10-puntsplan. Het specifieke doel is de ‘bevordering van duurzaam gedrag in het dagelijks leven door milieubewuste actie te belonen.’

Concreet zou er een ‘documentatiesysteem inclusief beoordelingskader’ moeten worden ontwikkeld, waarin ‘gebruikers op basis van hun milieubewuste gedrag pluspunten kunnen sparen in de vorm van duurzaamheidstokens’. Die kunnen ze dan inwisselen bij partners in de economie. Als voorbeeld worden theaters, zwembaden en biologische markten genoemd.

Dit proefproject, geleid door het Beierse Staatsministerie voor Digitale Zaken (StMD), zou oorspronkelijk vanaf 2021 gaan draaien. Uit een reactie van de StMD van 26 augustus 2021 op een schriftelijk verzoek van het Beierse staatsparlementslid Annette Karl (SPD) blijkt echter dat het ‘ecotoken’ ‘nog niet gebruikt wordt’ en ‘voornamelijk vanwege de pandemie-situatie is opgeschort’.

Het duurzaamheidstoken is niet alleen vreemd door zijn revolutionaire inhoud en doelstellingen, vreemd is vooral dat Beieren, sinds november 2018 bestuurd door de christelijke CSU en niet-partijgebonden politici – geen Groenen in de deelstaatregering dus – de eerste federale deelstaat is die deze stap naar een klimaatkredietsysteem zet.

Apologeten van de overheid die sussend tegenwerpen dat het ‘ecotoken’ (tot nu toe) in zijn huidige vorm ‘slechts’ een regeling is waarmee de staat gewenst gedrag kan belonen, die hebben nog wel gelijk: mensen die er niet aan willen meedoen of die milieubelastende gedrag vertonen, mogen in dit systeem immers geen straf opgelegd krijgen. Het gaat voorlopig alleen om pluspunten sparen; punten aftrekken en eventueel daaraan gekoppelde sancties voor de spaarders, dat wordt nog niet overwogen.

Die apologeten zien echter niet dat waar de eerste stap is gezet, waar de staat het zich al aanmatigt om het dagelijkse gedrag van mondige burgers, buiten de rechtspraak om, maar in het kader van politieke wenselijkheid, te evalueren en uiteindelijk te belonen, die staat zich steeds totalitairder opstelt, en in naam van een hogere ideologie op alle sociale terreinen een vinger in de pap probeert te krijgen.

En ze zien niet hoe groot het risico is dat dit iets blijvends is, dat de mensen eraan wennen, dat het normaal wordt, en dat er dan geleidelijk een uitbreiding komt naar andere sociale terreinen; dat er verdere ontwikkelingen komen, aanvullingen op het systeem, in de vorm van sanctiemechanismen. Want vrijheid – in de woorden van wijlen FDP-politicus Guido Westerwelle – sterft niet van de ene op de andere dag, ze sterft altijd centimeter voor centimeter.

Het ‘bonussysteem’-scenario

In augustus 2020 verscheen in Duitsland een onderzoek met de schijnbaar onopvallende titel ‘Toekomstige waarden van mensen in ons land’. De studie, die ongeveer 300.000 euro had gekost, was uitgevoerd in opdracht van het federale ministerie van Onderwijs en Onderzoek (BMBF). In het rapport worden onder meer zes verschillende toekomstscenario’s gepresenteerd als een ‘mijlpaal van toekomstgerichte analyse’. Rekening houdend met sociale waarden schetsen ze een ‘bewust breed spectrum van mogelijke toekomsten’ en ook de ‘mogelijkheidsruimte (…) en wat vanuit het perspectief van vandaag minder waarschijnlijk lijkt’.

Op basis van geselecteerde sleutelfactoren werden mogelijke ontwikkelingspaden tot 2030 geanalyseerd en uiteindelijk consistente, plausibele, gevarieerde, relevante en toekomstbestendige ruwe scenario’s ontwikkeld, waarvan de uiteindelijk gepresenteerde scenario’s met een bijbehorend waardenlandschap zijn afgeleid.

Een van de zes ontwikkelde hypothetische scenario’s verdient onze aandacht: Vanaf pagina 122 wordt besproken hoe de sociale realiteit in Duitsland in 2030 eruit zou kunnen zien met een zogenaamd ‘bonussysteem’.

De opmerkingen op de eerste pagina hebben al iets macabers: de vraag is bijvoorbeeld of het ‘succesvolle’ [sic!] sociale kredietsysteem niet ook buiten China openlijk moet worden overwogen, of zo’n digitaal bonuspuntensysteem misschien ‘met een vrije democratische orde verenigbaar zou kunnen zijn’ en of mensen de beslissingen over hun leven in de toekomst nog wel autonoom moeten nemen, zelfbeschikking dus, of dat dit beter met behulp van ‘algoritmische aanbevelingen [en]’ kan gebeuren.

Concreet gaat het scenario van het digitale puntensysteem over het verzamelen van punten voor door de staat gewenst gedrag en het toekennen van negatieve punten voor ongewenst gedrag. De relevante terreinen in de samenleving waarop het systeem wordt toegepast zijn vrijwilligerswerk, naastenzorg, orgaandonatie, oudedagsvoorziening, verkeersgedrag en de persoonlijke CO2-voetafdruk. De verzamelde pluspunten als beloning voor volgzaam gedrag kunnen vervolgens worden ingewisseld voor bijvoorbeeld kortere wachttijden voor bepaalde cursussen.

De auteurs beschouwen onder meer de stelling van de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev als een signaal dat het bonuspuntscenario mogelijk in aantocht is. Krastev denkt dat de pandemie de geesten heeft rijp gemaakt voor op big data steunend totalitarisme, naar Chinees voorbeeld, ‘omdat we hier gezien hebben hoe efficiënt en vaardig de Chinese overheid de bewegingen en gedragspatronen van de eigen bevolking controleert’ (sic!).

Hoe zit het met dat ‘bonussysteem’?

Hierbij dient opgemerkt te worden dat de afzonderlijke scenario’s die in het onderzoek worden gepresenteerd geenszins concrete instructies of plannen voor de overheid zijn, maar slechts toekomstscenario’s die de betrokken experts denkbaar achten. Het antwoord van de federale regering op een vraag uit het parlement hierover luidt:

‘De BMBF prioriteert en evalueert de individuele scenario’s niet. Integendeel, de BMBF gebruikt ze in de eerste voorbereiding op toekomstige uitdagingen en als een stimulans voor bijdragen aan het maatschappelijk discours.’

En verder: ’De federale overheid is niet van plan om een bonussysteem in te voeren, ook niet in het onderwijs. Het gaat in de beschrijving van het bonussysteem niet om een wenselijk scenario, noch is het ‘een suggestie van de auteurs’, maar, zoals hierboven toegelicht, het is onderdeel van het resultaat van een uitgebreide scenario-analyse.’

Het feit dat de Duitse bondsregering de invoering van een totalitair sociaalkredietsysteem ontkent en verwerpt, is in eerste instantie bemoedigend, maar kan op basis van de ervaring van de afgelopen twee en een half jaar moeilijk duurzaam vertrouwen wekken: aan de lopende band werden eerder uitgegeven verklaringen herzien, eerder aangekondigde doelen gewoon genegeerd zodra ze bereikt waren of domweg ingewisseld voor doelen die verder weg lagen in de tijd; belofte na belofte werd niet nagekomen of zomaar gebroken.

Laten we vooral die onbeschaamde politieke ommezwaai niet vergeten, in een paar maanden tijd collectief doorgevoerd, waarbij verplichte vaccinatie eerst als een ‘samenzweringstheorie’ werd voorgesteld om vervolgens de hoogste prioriteit van de minister van Volksgezondheid te worden en daarna bittere realiteit, althans in het gezondheidssysteem.

Maar het negatieve hoogtepunt in het totale falen van de overheidscommunicatie was ongetwijfeld een verklaring van het Duitse federale ministerie van Volksgezondheid. In een tweet van 14 maart 2020, die vandaag nog steeds online staat, lezen we, twee dagen voordat tot een algemene lockdown werd besloten:

‘!Pas op voor nepnieuws! Er wordt beweerd dat het federale ministerie van Volksgezondheid / de federale regering binnenkort grootscheepse verdere inperkingen van het openbare leven zal aankondigen. Dat is NIET waar! Help alstublieft de verspreiding ervan te stoppen.’

Wat kun je hiervan leren? Overheden vertellen soms niet de waarheid. Blind vertrouwen is – overigens op geen enkel moment – een goed idee. Mooi klinkende aankondigingen en vriendelijke persberichten zijn niet van belang – relevant zijn alleen waarneembare ontwikkelingen en tendensen.

En uiteindelijk heeft Michael Esfeld gelijk: we bevinden we ons op een tweesprong tussen een open samenleving en nieuwe vormen van totalitarisme. Dat de vijanden van de open samenleving daar nog niet voor uitkomen, doet daar nauwelijks aan af.

Marius Marx schrijft voor het jeugdblad Apollo News. Dit artikel verscheen eerder – in het Duits – in Tichys Einblick waar Marius Marx redacteur is. De vertaling van dit artikel is van Willy Hemelrijk.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Coen de Jong schreef het boek Dwingeland, Orwell in de polder – over de toenemende staatsdwang en afnemende vrijheid in het Nederland van nu. Aanbevolen! U kunt Dwingeland overal kopen, zoals HIER.

Het bericht Hoe Chinese denkdwang ook in Duitsland populair wordt: voor het klimaat! verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar de nadelen worden ook steeds duidelijker. Onze persoonlijke ervaringen worden op een openbare markt verhandeld. De Amerikaanse Harvard-hoogleraar Shoshana Zuboff noemt het ‘surveillance-kapitalisme’. Surveillance-kapitalisme verhandelt menselijke ervaring als een soort onbewerkt materiaal om het om te vormen tot datasets over gedrag.

Handel in immateriële goederen

Een deel van deze data is bedoeld om ons leven makkelijker te maken, er is bijvoorbeeld een servicepakket dat je nodig hebt voor je cv-ketel, maar er zijn extra’s aan verbonden, en die worden ingevoerd in computerprogramma’s die je gedrag kunnen voorspellen. En die voorspelling is interessant voor andere bedrijven, die graag betalen voor die gegevens. De bedrijven die deze immateriële goederen verhandelen zijn er schatrijk mee geworden.

Niemand komt bij u aan de deur om u te verplichten iets aan te schaffen. Het is allemaal veel subtieler, een duwtje hier, en een aanbod daar. Bestel eens een boek bij Amazon, u krijgt daarna een lijstje te zien van andere boeken die gedestilleerd zijn uit de koopervaring van anderen. Amazon weet precies waar u in geïnteresseerd bent.

De CV-thermostaat van Nest

Uw Nest-thermostaat is ontwikkeld door een bedrijf van Alphabet, de Google holding, en werd in 2018 door Google opgenomen in haar portfolio. De thermostaat maakt gebruik van bewegingssensoren en computerprogramma’s die uw gedrag registreren en vertalen naar de juiste temperatuur op het juiste moment in uw huis. In combinatie met een modulerende cv-ketel bespaar je ook nog eens energie. Uw gebruik wordt bijgehouden en teruggekoppeld naar de servers van Google. Iedere thermostaat heeft een privacy policy, en een service-overeenkomst.

Nest neemt nauwelijks verantwoordelijkheid voor de data die ze verzamelt, en verkoopt de data door aan andere geïnteresseerde bedrijven. U kunt natuurlijk weigeren. Maar uit een analyse van twee Engelse wetenschappers blijkt dat je ongeveer duizend contracten moet doorlopen om de precieze voorwaarden duidelijk te krijgen voor je thermostaat.

Het doel is ons te automatiseren

Het gaat niet alleen meer over een proces waarmee ons gedrag geregistreerd wordt, maar om een vergaande gedragsinvloed op ons leven. Het is niet langer voldoende om informatiestromen te automatiseren, maar het doel is om ons te automatiseren, zo schrijft Zuboff.

Ze maakt definitief een eind aan het ideaal van rond de eeuwwisseling, het idee dat het digitaal verbonden zijn met anderen per definitie sociaal is of, meer recent, ‘inclusief’ en dat dit altijd tendeert naar meer democratie en democratisering van kennis. De inmiddels gevleugelde uitspraak dat wanneer je iets gratis aangeboden wordt, jij zelf het product wel moet zijn, is maar ten dele waar. De eigenlijke klant is het bedrijf dat handelt in een markt voor toekomstig gedrag. Uw en mijn gedrag.

Data-opslag en de autoverzekeraar

Hal Varian, een van Google’s CEO’s, laat zien hoe computerisering, data-opslag en gedragsobservatie interessant zijn voor een autoverzekeraar. Het systeem dat je auto monitort kan ook de betalingen van je premie in de gaten houden. Als je te laat bent met je betaling kan het systeem een startonderbreker in werking stellen. Het algoritme geeft tegelijk je locatie aan en je auto kan opgehaald worden door de sleepdienst.

De verzekeraar kan ook je rijgedrag in de gaten houden, en dat resulteert in een hogere of lagere premie. Verzekeraars weten al sinds jaren dat rijgedrag samenhangt met persoonskenmerken. Ze konden er weinig aan doen, maar met dit systeem zijn er ongekende mogelijkheden.

Amerikaanse consultants adviseren hun klanten in de verzekeringswereld om gebruik te gaan maken van deze surveillancemogelijkheden. Deloitte weet uit eigen onderzoek dat de meeste mensen huiverig zijn om persoonskenmerken vrij te geven. De consultants van Deloitte adviseren dan ook om lagere premies in te zetten om mensen over te halen. Je krijgt met andere woorden kortingen als je maar keurig rijdt en op tijd betaald.

De EU en de maximumsnelheid

De EU heeft inmiddels wetgeving aangenomen die alle autofabrikanten vanaf 2024 verplicht de rijsnelheid te beperken tot een vastgestelde maximumsnelheid. Nieuwe auto’s krijgen een ‘kastje’ dat in verbinding staat met een computernetwerk dat snelheden en locaties registreert. Te hoge snelheid betekent waarschuwingstrillingen en automatisch afnemende snelheid tot een door de EU bepaald maximum. Een monitorsysteem dat ongekende mogelijkheden biedt voor verdere surveillance.

Zo lang er benzineauto’s zijn kun je niet meer te hard optrekken, want denk aan het milieu, je mag je motor niet onnodig laten draaien voor een stoplicht, want het milieu, etc. De maximum snelheid kan eenvoudig bijgesteld worden. Daar ga je dan met je Porsche op de Duitse snelweg met honderd kilometer per uur.

In feite hebben we niet goed door wat er aan de hand is, zegt Zuboff. We gebruiken nog steeds categorieën als ‘monopoly vorming’ of ‘privacy gevoeligheid’, om surveillance-kapitalisme tegen te gaan.

En hoewel deze categorieën van vitaal belang zijn, en er sprake is van monopolievorming en er bovendien een reële dreiging is van het schenden van onze privacy, schieten al deze woorden te kort waar het gaat om dit bewakingsfenomeen. Dit nieuwe regime dat we nog nauwelijks in beeld hebben is veel ingrijpender dan ‘monopolyvorming’ of ‘privacyschending’. Maar de EU heeft er geen belangstelling voor.

Klaus Schwab

Surveillance-kapitalisme is niet hetzelfde als digitale technologie. Het is digitale technologie in actie. In een vorig artikel in Wynia’s Week over Klaus Schwab beschreef ik zijn gretige en kritiekloze omarming van fenomenen als artificiële intelligentie (AI), robotica, zelfsturende auto’s, 3D-printing en kwantum computing.

Er is veel meer aan de hand, de surveillancekapitalist wil ons doen geloven, net zoals Schwab, dat Google een onvermijdelijk gevolg is van nieuwe technologie. Commerciële belangen en technologische noodzaak zijn echter niet hetzelfde.

Mijn probleem met Schwab is niet dat hij de CEO’s van de tech-bedrijven uitnodigt, het probleem is de veronderstelde onontkoombaarheid van surveillance die met deze bijeenkomsten in Davos gemeengoed is geworden. Je zult je moeten verdiepen in de concrete praktijk en niet alleen in bijvoorbeeld de monopolievorming zoals de EU doet.

De EU en het anti-trust onderzoek

De Europese Commissie heeft een formeel anti-trust onderzoek ingesteld naar de juridische overeenkomst tussen Google en Meta (Facebook) met betrekking tot hun advertentiestrategie. De vraag is of hier niet een EU-wetgeving voor open concurrentie is geschonden. Google kon onze privé-ervaringen omzetten in financieel gewin omdat wetgeving op dat gebied ontbrak.

Margrethe Vestager die hier namens de EU toezicht op houdt, moet uitzoeken of de vele uitgevers die gebruik maken van online-advertenties niet in de wielen gereden worden door de ‘Jedi Blue’-overeenkomst tussen Google en Meta. Jedi Blue, het contract tussen de twee kan gezien worden als oneerlijke economische concurrentie door monopolievorming, waardoor andere aanbieders uit de markt gedrukt worden.

Dit maakt ook duidelijk dat technologie nooit op zichzelf staat, de reeks artificiële intelligentie, robotica etc heeft een economisch doel, het zijn geen interessante uitvindingen op zichzelf. Zuboff is in veel meer geïnteresseerd dan economie alleen, ze verzet zich terecht tegen het schenden van de grenzen van onze privé-ervaringen, en onze morele integriteit.

Duopoly

De vraag die zij stelt is hoe zinvol het is om de monopoliepositie van Google en Facebook aan te vechten zoals de EU voorstaat. Het zal volgens haar resulteren in meerdere surveillancebedrijven, die weliswaar op kleinere schaal actief zijn, maar wel de weg openen naar nog meer surveillance.

De ‘duo-poly’, een tweezijdig monopoly van Google en Facebook in hun advertentiestrategie vermindert het aantal surveillancebedrijven in online-advertenties niet wezenlijk. De EU die zich graag beroept op onze waardengemeenschap lijkt hier geen oog voor te hebben.

Het internet verdwijnt

Het lijkt of het werkelijke probleem onzichtbaar is. Onze digitale wereld is zo’n algemeen goed geworden, dat we nauwelijks doorhebben wat er speelt. Zuboff refereert aan een bijeenkomst van het World Economic Forum in 2015 in Davos, de ‘winter speeltuin van het neoliberalisme’ zoals ze het noemt.

Eric Schmidt, de vroegere CEO van Google (later Alphabet), was door Schwab uitgenodigd om te praten over de toekomst van het internet. Naast hem zaten Sheryl Sandberg en Marissa Mayer, beiden CEO van Google en Yahoo. Eric Schmidt weet hoe hij een zaal moet toespreken, zijn openingszin is dat het internet zal verdwijnen. Rumoer alom in de zaal.

Schaduwland

Zijn argument is als volgt. Er zullen zo veel IP-adressen komen, zo veel computers, sensors, spullen die je draagt, dat je het niet langer opmerkt. De digitale wereld is ondergronds gegaan. Net als de immense hoeveelheid infrastructuur in buizen, leidingen, kabels, relais en verbindingen die je niet meer ziet maar die wel degelijk ondergronds aanwezig zijn.

Schmidts opmerking was echter niet nieuw. Hij parafraseerde de computerwetenschapper Mark Weiser. Hij wees er op dat de verst gevorderde technologie inmiddels onzichtbaar is geworden. De computers zelf verdwijnen naar de achtergrond.

Weiser beschreef onze virtuele wereld als een ‘schaduwland’, want we zitten nog steeds achter een bureau, vaak met andere mensen, en buiten regent het of schijnt de zon. De materiële wereld is altijd aanwezig, en we zijn zelf onderdeel van die wereld als levende materie. Het wordt tijd dat we veel kritischer kijken naar dat schaduwland.

Arie Graafland schrijft voor Wynia’s Week artikelen over actuele onderwerpen, vaak naar aanleiding van recente boekpublicaties. Wynia’s Week verschijnt twee keer per week en is gratis. De donateurs maken dat mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de digitale wereld zijn wij zelf het product verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar er komen deze zomer ook nog snelheidsbegrenzers in de auto en er zijn proeven met betalen via locatiegegevens in de trein. En de Europese Unie werkt aan een Europees digitaal identiteitsbewijs. Niet alleen voor ‘veiligheid’, maar ook voor ‘gezondheid’ en ‘gemak’ geven we de zeggenschap over ons eigen leven uit handen.

De controlesamenleving kent weliswaar steeds meer critici. Maar voorlopig wijst niets erop dat er naar ze geluisterd wordt. 

‘Polarisatiepas’

Een van de meest omstreden maatregelen in de coronacrisis was het coronatoegangsbewijs. De ‘polarisatiepas’ bleek niet alleen onzinnig tegen corona maar maakte volgens critici ook de weg vrij voor een surveillancestaat. Een petitie van onder meer Mona Keijzer om het coronapaspoort in al zijn vormen bij het grofvuil te zetten, leverde dan ook bijna een miljoen handtekeningen op.

Dat alles weerhoudt gezondheidsminister Ernst Kuipers er niet van om de pas in de gereedschapskist te houden. Ook is hij niet van plan om een EU-voorstel om het coronacertificaat nog een jaar te hanteren voor reizen binnen Europa tegen te houden. Verder trekt hij dit jaar nog eens 29,4 miljoen euro extra uit voor communicatie, ‘doorontwikkeling’ en beheer van digitale oplossingen ‘in het kader van corona, zoals de coronacheckapp’.

Op internationaal niveau wordt eveneens verder getimmerd aan digitale ‘gezondheidscontrole’. Zo werkt de WHO samen met Deutsche Telekom aan een internationaal vaccinatiepaspoort. De wereldwijde pas waarover de WHO binnenkort meer nieuws naar buiten zal brengen, is geïnspireerd door de werkwijze van de Europese coronapas of de Digital Covid Certificate (DCC).

Digitale identificatie blijft wat de EU betreft niet beperkt tot corona. Al sinds 2014 droomt de Europese Commissie van een EU-brede digitale identiteitspas. Met die pas (ook wallet genoemd) kunnen burgers zich in alle EU-landen digitaal identificeren voor toegang tot publieke en private voorzieningen, zoals een bankrekening openen, inchecken in een hotel of inloggen op sociale media.

De coronapas is niet echt weg

Hoewel corona vooral de nadelen van een digitale samenleving voelbaar maakte, heeft covid volgens de EU aangetoond dat een digitale EU-pas ‘urgent’ is. De gemiddelde burger heeft weliswaar nauwelijks notie van de plannen, maar volgens de EU is 63% toch voorstander van een ‘unieke en veilige digitale identiteitskaart voor alle onlinediensten.’

Ook in eigen land zien sommige politieke partijen geen bezwaren in het uitbreiden van de coronapas. Alle coalitiepartijen stemden evenals de PvdA, Volt en GroenLinks tegen een motie van Tunahan Kuzu van Denk om corona-apps nooit te gebruiken voor andere doeleinden dan bedoeld.

In het coalitieakkoord staat verder dat Nederland het voortouw neemt bij het versterken van Europese samenwerking in digitalisering, voor ‘mensgerichte’ inzet van onder meer kunstmatige intelligentie, cybersecurity en digitale identiteit.

Veiligheidsbegeerte

Buiten corona valt er dan ook genoeg te controleren. De coronapandemie is nog niet voorbij of de volgende crisis dient zich aan. Maar zelfs als de ‘Tweede Koude Oorlog’ als sneeuw voor de zon smelt is er genoeg om bang voor te zijn. Zo’n beetje alles wordt tegenwoordig als gevaarlijk gezien. Van een ongezonde levensstijl tot het klimaat en ‘complotdenkers’.

Vrijwel elk menselijk handelen is in de controlemaatschappij een potentieel risico dat het liefst met technische oplossingen of overheidsingrijpen moet worden weggepoetst, zegt ook filosoof Gerben Bakker in Dansen met de Hydra dat binnenkort uitkomt. Bakker onderzoekt daarin via Hannah Arendts filosofie alternatieven voor onze omgang met ‘veiligheidsbegeerte’. Het huidige controledenken is volgens hem gericht op korte termijn veiligheidswinst en leidt tot conformisme, het verlies van autonomie en menselijke waardigheid.

Gecontroleerd autorijden

De controlementaliteit beheerst zo vrijwel alle terreinen van het leven. Zelfs in de auto – ooit hét symbool voor persoonlijke vrijheid – ontkomen burgers niet aan de controlestaat. Zo zijn alle nieuwe auto’s vanaf 6 juli verplicht uitgerust met een ingrijpend waarschuwingssysteem voor te snel rijden. De Intelligent Speed Assistent (ISA) wordt gecombineerd met een black box die informatie over de rit opslaat en rijfouten van de bestuurder aan de politie kan geven.

De digitale assistent kan nu nog per rit worden uitgezet, maar de vrees bestaat dat dit bij een volgende update niet meer kan. De ‘snelheidsbegrenzer’ is bovendien slechts een van de dertig veiligheidssystemen die de EU dit jaar verplicht voor nieuwe auto’s. Andere verplichtingen zijn onder meer een aansluiting op een alcoholslot en een waarschuwingssysteem dat slaperigheid of smartphonegebruik opmerkt, via bijvoorbeeld software dat afwijkend rijgedrag in de gaten houdt.

Big Brother in de trein

Big Brother rijdt in het openbaar vervoer ook mee. Translink, het bedrijf achter de ov-chipkaart, is in februari een proef gestart voor betalen voor treinreizen via een app die precies bijhoudt waar je bent tijdens de treinrit. De app die reizigers ervoor moet behoeden dat ze bij een verkeerde paal in- of uitchecken maakt gebruik van de locatiebepaling (gps) van de telefoon.

Met die tot op een paar meter nauwkeurige gegevens kan volgens hoogleraar ICT & Recht Frederik Zuiderveen Borgesius zelfs worden vastgesteld hoelang iemand op de wc zit en welke fastfoodrestaurants er tijdens een reis worden bezocht.

Behalve voor ‘veiligheid’ worden voor ‘gemak’ privacy en andere grondrechten overboord gegooid. Om reizen ‘nog makkelijker’ te maken experimenteert Translink zo ook met inchecken via de bankpas en met wearables; ‘intieme technologie’ als smartwatches die dicht bij het lichaam worden gedragen en waarmee mensen ook kunnen betalen.

Naast ‘Makkelijk!’ zijn al die kostbare aanpassingen volgens het ov-bedrijf goed voor ‘keuzevrijheid ‘. De oude vertrouwde ov-chip blijft daarbij eveneens een keuze verzekert Translink dat naar eigen zeggen gelooft in ‘vrij bewegen’. Toch verandert de opvolger van de privacy-vriendelijke strippenkaart ook. Hoe precies weten ze nog niet, maar het bedrijf ‘gaat mee met onze tijd en daar hoort nieuwe techniek bij’.

Dwingeland

De controledrang beperkt zich niet tot het doen, ook het denken wordt verder gereguleerd. In Dwingeland, Orwell in de polder beschrijft historicus en politicoloog Coen de Jong al hoe de Gedachtepolitie-in-oprichting ongewenste meningen bijstuurt. Tijdens de coronacrisis sneuvelden vooral onwelgevallige wetenschappelijke inzichten in de strijd tegen ‘nepnieuws’ en ‘desinformatie’.

Techbedrijven zuiveren nog altijd miljoenen bijdragen van artsen en wetenschappers die niet stroken met overheidsagenda’s. Sinds het begin van de Oekraïneoorlog doet ook de staat mee aan censuur. Al in het prille begin van de oorlog kondigde de EU-voorzitter een verbod aan op Russische staatsmedia in heel Europa.

Oekraïne-oorlog als alibi

De Oekraïneoorlog wordt verder door Nederlandse inlichtingendiensten aangegrepen voor voorstellen tot nog ruimere controlebevoegdheden, zoals het op grote schaal aftappen van internetverkeer ‘voor digitale veiligheid’.

Zonder staatsbemoeienis functioneert de controlesamenleving inmiddels ook goed. Klikken bleek bijvoorbeeld voor veel burgers geen bezwaar bij het overtreden van coronamaatregelen. Sommige burgers zijn zelfs op eigen houtje een heksenjacht gestart op kritische artsen. De cancelcultuur drijft deels op brave burgers en bedrijven die graag elk ongemak willen uitwissen. Bij dat ongemak horen tegenwoordig ook Russische componisten of kunstwerken.

Veiligheidsillusie

De totalitaire technologische controlestaat kent wel steeds meer critici. Experts uiten in diverse media regelmatig kritiek op de illusie van totale veiligheid, het niet onverdeeld afwijzen van technieken als gezichtscontrole of de ‘technische stand van de samenleving’. Eenvormigheid leidt niet per se tot betere beslissingen. De steeds groter wordende afhankelijkheid van technologie en overheden luidt tevens het einde van vrijheid in, zo wordt gewaarschuwd.

Voorlopig dendert de controletrein desondanks door naar dystopia. Nu niets erop wijst dat iemand nog controle heeft over de controlemaatschappij, is het tijd om aan de noodrem te trekken.

Bina Ayar brengt in Wynia’s Week regelmatig verslag uit over schurende maatschappelijke en politieke kwesties. Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek? Doneren aan Wynia’s Week kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Iedere ‘crisis’ is aanleiding om de controletrein voort te laten denderen verscheen eerst op Wynia's Week.

Gesloten systeem…

Journalist Gerard van Westerloo tekende in 2003 in Niet spreken met de bestuurder op, hoe politicologen verzuchtten dat de Nederlandse politiek een gesloten systeem is. In ‘bestuurlijk Nederland’ zijn de insiders lief en aardig voor elkaar en wisselen ze probleemloos van functie, op basis van lidmaatschap van de kaderpartijen PvdA, CDA, VVD, D66 en GroenLinks. De vele ‘bestuurders’ – een poldereufemisme voor ongekozen beslisser of uitvoerder – zijn afgeschermd tegen kritiek.

De insiders houden de Tweede Kamer liefst zo lang mogelijk buiten beslissingen die belangengroepen onder elkaar voorkoken, zoals aan de Klimaattafels van Ed Nijpels. Vaak krijgt de Tweede Kamer pas op het laatste moment een onderhandelingsresultaat onder ogen. Niet toevallig is diezelfde Tweede Kamer het enige orgaan dat wèl rechtstreeks door de kiezer is verkozen.

…zonder rekenschap

De afgelopen twee decennia mogen leden van de Tweede Kamer minder meepraten, krijgen ze minder informatie maar ontvangen ze wel bakken met kritiek. Bijeffect hiervan is dat Kamerleden vooral met hun mediaexposure bezig zijn. Regerende partijen houden de gelederen gesloten en meten het ‘draagvlak’ voor hun beleid af aan peilingen en aan de echokamer van de talkshows.

Tijdens de voortslepende kabinetsformatie in 2021 heeft het demissionaire kabinet RutteDrie – afgetreden wegens het verkeerd informeren van de Tweede Kamer – het gemak ontdekt van niet hoeven te luisteren naar een parlement of een achterban. De ministersploeg is inmiddels een duiventil. Tegelijkertijd nemen Mark Rutte en Hugo de Jonge samen met een petit comité van ministers (en fractieleiders) wél vergaande besluiten rond de bestrijding van het coronavirus.

Coronabeleid institutionaliseert noodgrepen

Nederlandse burgers zijn na 1,5 jaar coronamaatregelen geconditioneerd – als waren we bewoners van een zorginstelling – om instructies en aanwijzingen op te volgen van verplegend en toeziend personeel. Barristas, obers en supermarktmedewerkers kregen de taak Nederlanders op basis van noodverordeningen of -wetten over mondkapjes en QR-codes wel of niet toe te laten tot een café of supermarkt.

Zo ontstaat tussen burgers en personeel – vaak scholieren, studenten en beveiligers die niet zoals politieagenten met wettig gezag zijn bekleed – een ongelijke machtsverhouding, die tot frictie kan leiden. Horecabezoek is ook niet meer anoniem, wat burgers van weer een stukje privésfeer ontdoet. Veel en vaak moeten gehoorzamen leidt tot gewenning.

Dwangmatigheden en onguur klimaat

De noodmaatregelen zijn allemaal tijdelijk, verzekeren de demissionaire politici ons. Stel dat corona in 2023 verdwenen is. Viert Nederland dan massaal feest? Of is er tegen die tijd een Klimaat Noodtoestand Management Team (KNMT) opgetuigd, onder voorzitterschap van Ed Nijpels?

Nijpels – de ongekozen voorzitter van het Klimaatberaad dat zonder inspraak van Nederlandse burgers opereert – herhaalde bij WNL op Zondag op 14 november dat het klimaat te belangrijk was om aan de democratie over te laten. Met democratie en inspraak hebben voorstanders van stevig klimaatbeleid als hoogleraar ‘transitiekunde en duurzaamheid’ Jan Rotmans en Urgenda-voorzitter Marjan Minnesma weinig. Vanuit de milieubeweging klinken al oproepen tot strafbaarstelling van ‘klimaatontkenning’.

Steeds is de rode draad: de gevestigde politieke partijen komen er samen uit, de burgers voegen zich en wie er op wijst dat het beleid onlogisch of ineffectief is krijgt de wind van voren. Over het gebruik van vervuilende biomassa verklaarde VVD-er Henk Kamp als minister van Economische Zaken tegenover BNN-VARA dat biomassa schoon was ‘omdat de Europese Commissie dat heeft vastgesteld’.

Democratie: nog voor iedereen?

Vicepremier en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge verweet ongevaccineerden op 16 oktober in Hart van Nederland dat ze potentieel ‘het bed bezet houden van iemand die wacht op een operatie’. De uitspraak van De Jonge heeft politieke lading.

De oppositiepartijen op de flanken zijn immers vaak gekant tegen het coronabeleid van de regering. Lager opgeleiden, immigranten en religieuzen (moslims en orthodoxe protestanten) stemmen relatief vaak op deze oppositiepartijen én zijn ook relatief vaker niet gevaccineerd. Standpunten over 2G en het coronatoegangsbewijs zijn onderdeel van diverse culturele kloven in Nederland.

Het NOS Journaal meldde op 17 november dat een meerderheid in België vóór een vaccinatieplicht zou zijn. Eerder bezworen Hugo de Jonge en vele Kamerleden nog dat vaccinatieplicht uitgesloten zou zijn. Dat standpunt kan makkelijk schuiven als andere EU-lidstaten wél een vaccinatieplicht invoeren.

Hoe verstandig vaccinatie vanuit medisch oogpunt ook is – en hoe irrationeel de redeneringen van mensen die zich niet laten vaccineren soms ook zijn – hoe denken regeringen ‘weigeraars’ te gaan dwingen zonder naar autoritaire maatregelen te grijpen? Onuitvoerbaar en onverstandig, zei viroloog Marc van Ranst, de Belgische Jaap van Dissel.

Geen rem op ondoordachte wetgeving

Er bestaan toch waarborgen tegen ondoordachte wetgeving? Gerard van Westerloo schreef al dat de leden van de Eerste Kamer uit partijpolitieke overwegingen zelden tegen wetsvoorstellen stemmen, ook als ze die wetsvoorstellen onverstandig vonden. De Raad van State, die de regering vooraf adviseert over wetgeving, kreeg op 17 november van de Autoriteit Persoonsgegevens nog een keiharde tik op de vingers vanwege de Toeslagenaffaire. De RvS beschermde burgers niet tegen bestuurlijke willekeur en liet na discriminatie te signaleren.

Vrijwel niemand luistert als het College voor de Rechten van de Mens op 16 november aangeeft dat de regering de noodzaak van 2G-beleid en de uitbreiding van het coronatoegangsbewijs onvoldoende heeft aangetoond. Of als in Trouw van 16 november Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur in Leiden, waarschuwt: ‘Wat zal de overheid bedenken bij een volgende crisis? Hoe meer instrumenten je de overheid in handen geeft, hoe meer zij er gebruik van zal maken’. Of als in Vlaamse krant De Standaard Joren Vermeersch aankaart dat coronatoegangsbewijzen met QR code een halve revolutie in de omgang tussen burger en staat betekenen, waarbij de staat enorm aan macht wint.

Opinieklimaat

Dat ongekozen uitvoerders niet van tegenspraak houden was op 12 november te zien bij Op1. Burgemeester Jos Wienen praatte met een gezicht vol minachting luidkeels door iedereen heen die kanttekeningen plaatste bij 2G beleid. 

Opiniemakers Sheila Sitalsing en Rosanne Hertzberger schreven in de – toch redelijk gezagsgetrouwe – Volkskrant en NRC kritische commentaren over 2G. NRC riep in een hoofdredactioneel commentaar – vol mitsen en maren – de regering zelfs op 2G niet lichtzinnig in te voeren. Rond de door het kabinet eind 2020 bepleite invoering van de Avondklok hoorden we zulke geluiden ook, maar effect sorteerde deze tegenspraak niet.

‘Erbij horen’ heeft in weldenkend Nederland een voorwaardelijke status, zo bleek uit reacties vanuit ‘weldenkende’ kringen op Rosanne Hertzberger: ‘idioot’, ‘citeren uit het werk van fascisten’. Afdwongen sensibilisering ligt op de loer. Voor elke Hertzberger zijn er bovendien minstens vijf Roland Pieriks, die via (ongekozen) organen als de Gezondheidsraad dekking geven aan het beknotten van vrijheden.

‘Het Virus moet nu verslagen worden’ riepen vele politici, opiniemakers en journalisten de afgelopen week. Het collectief in Dwingeland verdraagt in tijden van nood geen dwarse individuen, geen afwijkende meningen en geen tegenspraak. Orwell kijkt postuum met belangstelling toe en kan nu en dan een grijns niet onderdrukken.

Het boek DWINGELAND, Orwell in de polder van Coen de Jong verscheen in de zomer van 2021 en is onverminderd actueel. DWINGELAND is verkrijgbaar als paperback (20 euro, gratis verzending), als luisterboek (16,95) en als e-book (12,50). Meer informatie en bestellingen voor de paperback HIER en voor het e-book HIER. Veel leesplezier!

Het bericht In Dwingeland verdwijnt de tegenspraak verscheen eerst op Wynia's Week.