In beide deelstaten was op heftige wijze campagne gevoerd. De verschillende partijen lagen nek-aan-nek in de peilingen of balanceerden juist op de afgrond van de kiesdrempel. Kortom: voor de liefhebbers van politiek spektakel was er veel te halen.

Ook de uitslagen hadden een historische dimensie. De gevestigde orde schudt op zijn grondvesten. Na deze septembermaand is de Bondsrepubliek zoals wij die kenden definitief voorbij.

Feodale traditie

Beginnen we bij Mecklenburg-Vorpommern. Geheel in de feodale tradities die het geboorteland van onze voormalige prins-gemaal Hendrik (1876-1934) altijd al kenmerkten, bestuurde de SPD de deelstaat als een soort privédomein. Onder leiding van voorvrouw Manuela Schwesig was de partij daar onbetwist heer en meester.

Dat Schwesig via schimmige constructies miljoenen uit Rusland het land wist in te sluizen, mocht de pret niet drukken. Ook subsidiefraude en per abuis verbrande papieren konden haar reputatie niet schaden. In de economisch zeer zwakke deelstaat was en is elk miljoentje welkom.

Dat Schwesig weinig verkeerd kan doen in de ogen van de kiezers blijkt wel uit de uitslag. Zij maakte van moeizame peilingen op de valreep nog een inhaalrace. De AfD won maar liefst 21,5 procent en werd met 38,2 procent de grootste. Maar de partij heeft geen absolute meerderheid kunnen veroveren. De SPD kan met 35,5 procent samen met de Linke (6,5) en de Grünen (5,7) blijven regeren. Het goede resultaat van de SPD is geheel en al verbonden aan de persoon van Schwesig en heeft weinig relatie met de zieltogende sociaaldemocratie in de rest van Duitsland.

Grote schok

Op zich dus geen verrassingen ten opzichte van de peilingen, maar de grote schok is natuurlijk het feit dat de CDU onder de kiesdrempel van 5 procent is gebleven. De christendemocraten zijn al sinds 1949 het fundament van de Duitse democratie. De partij die in 1989-1990 met vaste hand de voormalige DDR liquideerde en de Oost-Duitsers een nieuwe Heimat in de soziale Marktwirtschaft wist te geven. Uitgerekend die partij is voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek niet langer vertegenwoordigd in een van de deelstaatparlementen. Veel dramatischer kan de teloorgang van de Duitse Volksparteien niet worden gesymboliseerd.

De eens zo trotse CDU van Konrad Adenauer, Helmut Kohl en Angela Merkel heeft definitief de aansluiting bij het politieke midden en rechts verloren. Onder de kiesdrempel blijven betekent dat je op de vuilnisbelt van de Sonstige (de ‘overige partijen’) terecht bent gekomen. De liberale FDP ligt daar al langer, op sterven na dood, en krijgt nu dus gezelschap van de illustere CDU.

Ook in Berlijn vonden zondag verkiezingen plaats en ook hier stonden spanning en sensatie op het programma. De CDU-burgemeester faalde totaal tijdens een stroomuitval afgelopen januari en stond er in de peilingen niet al te best voor. Met een verlies van een kleine 10 procent viel de schade zelfs nog mee. In de betere buitenwijken werd nog volgens de oude conventies gestemd. De AfD deed het in het traditioneel linkse Berlijn niet eens zo slecht: met een winst van ruim 7 procent kwam de partij op 16,3 procent. Dat is onder het gemiddelde van de landelijke peilingen, maar toch.

De grote sensatie in Berlijn was de winst van die Linke. Deze radicaal-linkse populistische partij wist op grote schaal kiezers van SPD en Grünen in te palmen. Maar hoe links zijn ze bij die Linke eigenlijk? Hun Rusland-standpunt ligt tamelijk dicht bij dat van de AfD. Ze veroordelen de Russische inval, maar daar blijft het dan ook bij. Ze zijn overtuigd pacifistisch, tegen wapenleveranties aan Oekraïne, en zijn strikt tegen de herinvoering van de dienstplicht.

Hoe sociaal ze zijn bij die Linke is eveneens de vraag, want met hun draconische voorstellen tegen projectontwikkelaars jagen ze de laatste investeerders in woningbouw de stad uit.

Hamas en Clans

Ronduit pijnlijk voor het aanzien van de Bondsrepubliek is het standpunt van die Linke inzake Israël en Hamas. Delen van de partij zien de islamitische terreurorganisatie als een legitieme verzetsbeweging. Even symbolisch als gênant was de aanwezigheid van een bekende Hamas-propagandist op een Wahlparty van die Linke in stadsdeel Neukölln. Dat de man in kwestie ook nog gelieerd wordt aan de georganiseerde misdaad van zogeheten Clans maakte het nog saillanter.

In theorie zou een coalitie van CDU, SPD en Grünen de stad met een heel kleine meerderheid kunnen gaan regeren. Maar de Grünen hebben al laten weten dat ze wel met die Linke in zee willen. Of de SPD de lokroep van het pluche kan weerstaan, is zeer de vraag.

Historische breuk

De pijnlijke ondergang van de CDU in Mecklenburg-Vorpommern is een signaal dat de Bondsrepubliek zoals wij die kennen aan het verdwijnen is. Dat geldt a fortiori tevens voor de uitslag in Berlijn. Uitgerekend in de hoofdstad van het land komt waarschijnlijk een regering aan de macht onder leiding van een partij die wil breken met alle basisprincipes van de Bondsrepubliek. Om te beginnen met Adenauers Westbindung: trouw NAVO-lidmaatschap en integratie in de EU om de democratie overeind te houden en de Russen buiten de deur. Ook staat die Linke model voor een breuk met Adenauers toenadering tot de Joden en de staat Israël. Dat was het begin van Wiedergutmachung en de lange pijnlijke weg van Vergangenheitsbewältigung.

Merkel verklaarde ooit het bestaan van Israël tot een kerndoel van de Duitse buitenlandse politiek. Maar nu gaan zich pijnlijke taferelen afspelen wanneer er hoog bezoek uit Israël naar Berlijn komt. Uit hoofde van haar functie als burgemeester zal Linke-voorvrouw Elif Eralp dan toch aanwezig moeten zijn. Daarbij zullen de wanvertoningen in het Amsterdam van haar collega Femke Halsema verbleken.

Moet het ergste nog komen, zoals Schopenhauer zei? Er komen hoe dan ook altijd weer nieuwe verkiezingen aan. Zo gaat dat nu eenmaal in een democratie.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht We krijgen nieuwe buren. Want de oude Bondsrepubliek is bezig te verdwijnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Anno 2026 debatteert het herenigde Duitsland over een ‘Parteiverbot’ voor Alternative für Deutschland (AfD), in de peilingen ruimschoots de grootste partij. Het Bundesamt für Verfassungsschutz bespioneert – als grondwetpolitie – leden van de AfD. Een ZDF-journalist ondervroeg onlangs Alice Weidel, AfD-fractieleider in de Bondsdag, zoals de Stasi ooit dissidenten ondervroeg.

Critici hebben een remedie: op de Berlijnse Muur volgt de ‘Brandmauer’, met als doel AfD buiten elke vorm van (mede)bestuur te houden. Het is echter niet uitgesloten dat de AfD op 6 september bij de deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt (hoofdstad Magdeburg) niet alleen de grootste wordt, maar tevens een meerderheid van de zetels in de Landtag haalt. Op de cover van Der Spiegel werd AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund daarom ‘der gefährlichste Mann Deutschlands’ genoemd. Inderdaad, flinke porties DDR.

Professorenpartij

In Nederland kon de PVV een rol spelen in een gedoogconstructie (2010-2012) en een regeringscoalitie (2024-2025) en deelnemen aan stemafspraken. Voor de AfD geldt in Duitsland de banvloek. Duitse veiligheidsdiensten dichten de partij een ‘gesicherte rechtsextremistische Bestrebung’ toe. Een ‘kopje koffie doen’ met een Tweede Kamerlid van de PVV is in Den Haag niet ongebruikelijk, maar hoef je in de Bondsdag met een AfD’er niet te proberen. Grenst aan hoogverraad.

De AfD begon in 2013 als liberale, euro-kritische partij en werd getypeerd als ‘professorenpartij’, geleid door de hoogleraar economie Bernd Lucke en Hans-Olaf Henkel, voormalig voorzitter van het Bundesverband der Deutschen Industrie (BDI). Als Oost-Duitse stemmentrekker kwam Frauke Petry in de top terecht.

Alles veranderde in 2015 door de asielinstroom en het ‘wir schaffen das’ van toenmalig bondskanselier Angela Merkel. Voor de AfD werd het een ommekeer. Over de euro sprak niemand meer; het nieuwe thema werd immigratie. Petry nam de fakkel over, terwijl Lucke en Henkel demonstratief de partij verlieten. Het schisma sproot direct vooruit uit het opengrenzenbeleid van Merkel. Ze kreeg dan ook de bijnaam ‘die Mutter der AfD’.

Naarmate het migratieprobleem toenam met aanslagen op kerstmarkten en ‘steekincidenten’, groeide de AfD en schoof verder naar rechts. Een gouden kans voor onder anderen Björn Höcke, de Duits-nationalistische leider van de AfD in Thüringen.

De meeste kopstukken van AfD zijn geboren en/of opgegroeid in West-Duitsland en niet in de voormalige DDR, waar de AfD als protestpartij het populairst is. Voor Höcke geldt dat hij is geboren in Lünen (Noordrijn-Westfalen), hoewel zijn familie bestaat uit ‘Heimatvertriebenen’ uit Oost-Pruisen. Hij bepleit een soort ‘Völkisch’, etnisch-nationalisme. Het Holocaust-Mahnmal in Berlijn betitelde hij in 2021 als ‘het monument van de schande’.

Höcke geniet veel steun van de Oost-Duitse partijbasis. In 2017 deed partijvoorzitter Petry een poging Höcke uit de AfD te zetten en rekende daarbij op steun van Alice Weidel. Maar Weidel liet Petry vallen, die daarop vertrok. In 2021 deed partijvoorzitter Jörg Meuthen een poging Höcke te wippen; maar weer mislukte het.

Weidel is intussen het boegbeeld van de AfD. Ze is getrouwd met een vrouw van kleur, welbespraakt en internationaal bekend, ook in de VS. Ze is zelfs goed bevriend met Elon Musk, de rijkste man ter wereld. Höcke is slechts wereldberoemd in Thüringen en bovendien een slechte spreker. Toch blijft de factor-Höcke de kiezelsteen in de AfD-schoen.

‘Ons oude, veilige Duitsland’

Ulrich Siegmund, lijsttrekker in Saksen-Anhalt, heeft een onbevangen houding en is vrolijk en optimistisch. Hij is drie maanden na de Duitse hereniging in 1990 geboren en zegt in interviews dat hij ‘ons oude, veilige Duitsland’ terug wil. Het is een begrijpelijk gevoel, maar welk Duitsland is dat dan?

Siegmund heeft de DDR, dat een aparte ‘socialistische’ identiteit creëerde, nooit meegemaakt. Oost-Duitsers hunkeren in feite naar een Duitsland dat nooit heeft bestaan. Massa-immigratie is een inbreuk op hun leefwereld en veiligheidsgevoel, dat overigens niet tot Oost-Duitsland is beperkt.

Kiezersonderzoek laat zien dat ‘migratie’ hét thema bij uitstek is dat kiezers naar de AfD drijf. Duitsers proberen zo een ommekeer in Berlijn af te dwingen. Maar ‘politiek Berlijn’ grijpt naar uitsluiting, verkettering en DDR-methoden, zoals het bespioneren van AfD-politici en hun kiezers.

Opmerkelijk is dat een andere partij met een omstreden nestgeur, Die Linke, in de Bondsrepubliek juist als troetelkind wordt behandeld. Die Linke komt voort uit de restanten van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) die tot 1989 veertig jaar lang de DDR regeerde en is momenteel de bakermat van Duits antisemitisme en anti-Israël sentimenten. De AfD is juist pro-Israël.

Kop van Jut

In de praktijk wordt het steeds moeilijker om de partij van Weidel uit te sluiten. In landelijke peilingen scoort de AfD rond de 28 procent en de christendemocratische CDU/CSU rond de 20 procent. De sociaaldemocratische SPD, de Groenen en Die Linke eisen van CDU/CSU ‘absolute trouw’ aan de Brandmauer, zodat zij hun linkse wensenlijst door de strot van de christendemocraten kunnen duwen, die zo steeds verder vervreemden van hun rechtse kiezers.

Gevolg is een massale overloop van ‘burgerlijke Duitsland’ naar de AfD om een ander asielbeleid af te dwingen. Kop van Jut is bondskanselier Friedrich Merz die, toch al radeloos en stuurloos, helemaal onderaan de populariteitslijst van Duitse politici bungelt.

Als het in de politiek tegenzit, zit alles tegen, en dat geldt ook voor de Duitse christendemocraten. Jens Spahn, tot voor kort CDU-fractieleider in de Bondsdag, is gehuwd homoseksueel en principieel tegenstander van draagmoederschap. Dat belette hem niet met behulp van een Amerikaanse draagmoeder een kind aan zijn gezin toe te voegen. Hij vertrok.

De Berlijnse CDU-burgemeester Kai Wegner beweerde tijdens een stroomstoring in zijn stad de hele hard te hebben gewerkt aan een oplossing. Dat bleek niet waar: hij was gaan tennissen. Wegner stelt zich niet langer herkiesbaar.

Dan was er nog de christendemocratische minister-president van Thüringen, Mario Voight, die bleek te hebben gerommeld met zijn proefschrift en vervolgens zijn doctortitel moest inleveren. Hij overleefde in het deelstaatparlement ternauwernood een motie van wantrouwen, afkomstig van Björn Höcke.

Grote, welwillende reus

Het is opvallend dat de electorale groei van de AfD nu ook doorzet in de ‘oude’ Bondsrepubliek, zowel onder conservatieve kiezers in het zuiden als in de grote steden in het Roergebied, waar de SPD altijd dominant was. Telkens is dé reden: overmatige immigratie, vervreemding in eigen land.

Duitsland komt zo in eenzelfde spagaat terecht als veel andere West-Europese landen, met inbegrip van Nederland. Het zelfverklaarde politieke midden durft geen noodzakelijke koerswijzigingen in te zetten tegen overmatige immigratie, waardoor elk beleid stagneert. Wat wél gedaan wordt, is vaak te weinig en te laat.

Volgend jaar zijn er parlementaire dan wel presidentiële verkiezingen in onder meer Frankrijk, Spanje, Italië, Polen en Finland. De kans is groot dat de drempels die een effectiever migratie- en asielbeleid blokkeren dan worden geslecht. Is het dan ook voorbij met de Brandmauer?

Duitsland is de grote, welwillende reus in Midden-Europa, psychologisch kwetsbaar en politiek twijfelend. Zoals dat in het Duits heet: ‘ein unsicherer Kantonist’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Tegen de rechtspopulisten van de AfD is in Duitsland zo’n beetje alles geoorloofd. Effect heeft het niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo had de regering – met de hete adem van de vakbeweging in de nek – besluiten genomen over belastinghervormingen, maatregelen tegen het bizar hoge Duitse ziekteverzuim en minder regels voor het MKB. Ook in Duitsland is geld niet gratis en kwam er een Reichensteuer van 45 procent voor inkomens boven de 250.000 euro. Het echt hete hangijzer – een hervorming van de pensioenen – is nog even uitgesteld.

In het traditionele zomerinterview was Merz dan ook voorzichtig tevreden. Dit ondanks het feit dat hij, met 15 procent steun, de impopulairste kanselier aller tijden is.

Amerikaanse draagmoeder

Maar echt genieten van de zomer zat er helaas voor Merz niet in. De ene jobstijding na de andere diende zich aan. Zo was er het schandaal over het draagmoederschap van de fractievoorzitter van CDU/CSU Jens Spahn, massaontslagen in de auto-industrie en natuurlijk de in de opiniepeilingen immer stijgende AfD.

Fractievoorzitter en prominent CDU-lid Spahn had zich in het verleden negatief uitgelaten over het draagmoederschap. Dit ondanks het feit, aldus Spahn, dat het hem als homoseksueel persoonlijk raakte, gaf hij bij herhaling te kennen dat hij als christendemocraat wel tegen betaald draagmoederschap moest zijn. Hij steunde openlijk de wetgeving die dit verbood. Ook afgelopen februari op een partijcongres sloot hij zich aan bij de meerderheid die het verbod wilde handhaven.

Dat christenen niet altijd even oprecht zijn moge bekend zijn, maar dit was wel een farizeïsch hoogstandje. Op het moment dat hij zijn afkeuring uitsprak, was de voor 150.000 dollar ingehuurde Amerikaanse draagmoeder al geruime tijd zwanger van Spahns baby.

Doppelmoral is nog een zwakke uitdrukking voor deze vertoning. Uit het feit dat Spahn dacht hier mee weg te kunnen komen, kunnen we verschillende dingen afleiden.

Duidelijk is dat Spahn lak heeft aan zijn eigen achterban. De leden van zijn partij zijn juist in grote meerderheid tegen betaald draagmoederschap. In de tweede plaats laat het zien dat Merz een zwakke leider is. Eerst feliciteerde hij Spahn met de gezinsuitbreiding om nog geen 24 uur later mee te surfen op de golven van de publieke verontwaardiging. Dat Merz, na het aftreden van Spahn, nog steeds aan het worstelen is met een herordening van zijn partij en kabinet spreekt boekdelen.

In de derde plaats is dit natuurlijk koren op de propaganda-molen van de AfD. Voor de zoveelste keer zien zij bevestigd dat de gevestigde partijen definitief het contact met de kiezer hebben verloren. Voor de verandering hebben ze dit keer ook nog eens het gelijk volledig aan hun kant.

Hoogste energieprijzen

Dan de economie. Door de eenzijdige omschakeling naar ‘hernieuwbare’ energie en het gelijktijdig sluiten van alle kerncentrales heeft Duitsland niet alleen de hoogste uitstoot van Europa, maar ook de hoogste energieprijzen. Juist de Duitse export gebruikt veel energie en wordt dus op hoge kosten gejaagd. De internationale concurrentiepositie brokkelt dan ook af.

Naast de dure energie kampt de industrie ook nog met een extreem stroperige Europese en nationale bureaucratie en gebrekkige digitalisering. Startups verlaten massaal het land en vestigen zich in de Verenigde Staten waar deregulering en durfkapitaal de toon aan geven.

Juist de auto-industrie, het paradepaardje van de Duitse ingenieurskunst, verkeert in zwaar weer. De alomaanwezige toeleverancier Bosch heeft het verdwijnen van meer dan 30.000 banen aangekondigd. Bij Volkswagen staan wereldwijd 100.000 banen op de tocht. Ondanks eerdere beloftes dat de ontslagen elders zouden vallen, is nu bekend dat ook in Duitsland zware klappen zullen vallen.

Niet alleen bij VW, maar ook bij de concernmerken Audi en Porsche gaat het slecht. Ooit was een baan bij VW een garantie voor een onbekommerd bestaan, maar nu dreigen er niet alleen 50.000 ontslagen maar zullen zelfs complete fabrieken moeten verdwijnen. Uitgerekend in economische zwakke regio zoals Ost-Friesland en Saksen. Ook bij BMW en Mercedes is de stemming niet zo best. Zij proberen met ‘natuurlijke afvloeiing’ gedwongen ontslagen te beperken, maar of dat vol te houden is, valt te betwijfelen.

De malaise in de auto-industrie is symbolisch voor de gehele Duitse economie. De Duitsers waren zelfgenoegzaam en overtuigd van de eigen superioriteit. Maar ondertussen misten ze de boot bij nieuwe ontwikkelingen zoals hybride auto’s en autonoom rijden. VW lachte de Japanners uit toen ze alle kaarten op de hybride auto zetten, maar dit autotype is inmiddels veruit het populairste op de Europese markt. Ook de slag om de stekkerauto hebben ze verloren. Tesla en de Koreaanse en Chinese concurrentie liggen straatlengtes voor en zijn vermoedelijk niet meer in te halen.

Desastreuze opiniepeilingen

Dan zijn er natuurlijk nog de desastreuze opiniepeilingen om de zomer van Merz definitief te verpesten. In de landelijke peilingen staat de AfD nu bij alle acht (!) toonaangevende peilingbureaus stevig aan kop. Gemiddeld scoort de partij in deze peilingen ruim 27 procent en is daarmee met afstand de grootste partij van het land. De CDU/CSU komt op iets meer dan 20 procent en coalitiepartner SPD op 12 procent.

De enige andere groeier is Die Linke, de erfgenaam van de Oost-Duitse communistische partij. Ze zaten in de lappenmand, maar door verjonging én radicalisering van de partij scoren ze nu hoger dan ooit tevoren. Dat de kersverse partijvoorzitter de CDU/CSU als een ‘fascistische’ partij betitelde, maakt ze niet bepaald regierungsfähig, maar dat mag de opiniepret niet drukken.

Het is Merz dus overduidelijk niet gelukt om de AfD ‘kapot te regeren’ met overtuigende hervormingen en een heldere migratiepolitiek. In de verkiezingscampagne had hij dit parmantig aangekondigd maar daar is tot op heden niets van terecht gekomen. De kwakkelende economie, de aanhoudende migratie en het straatgeweld en terrorisme die daarmee samenhangen, gooien roet in het eten. De recente aanslag in Berlijn maakt het voor de AfD alleen maar makkelijker om op het migratie-vraagstuk te scoren.

Nachtmerrie voor het establishment

Met angst en beven kijken de gevestigde partijen dan ook uit naar de deelstaatverkiezingen in september. Op 6 september in Sachsen-Anhalt en op 20 september in Berlijn en Mecklenburg-Vorpommern. In beide Oost-Duitse deelstaten staat de AfD op respectievelijk 41 en 36 procent. Zelfs in het linkse Berlijn is de AfD in de peilingen met 19 procent de grootste partij.

Als in beide Oost-Duitse deelstaten de kleine partijen onder de kiesdrempel blijven, is de kans groot dat de AfD in haar eentje kan gaan regeren. Een nachtmerrie voor het establishment want dan zou de Rusland-vriendelijke AfD zomaar toegang kunnen krijgen tot geheime informatie van de inlichtingendiensten en in de Duitse Eerste Kamer de boel kunnen gaan ontwrichten.

Interessante tijden

De reactie is tweeërlei. Sommige politci – met name binnen de SPD – pleiten voor een verbod van de AfD. Anderen – met name binnen de CDU – roepen op om pragmatischer met de AfD om te gaan. Dat laatste zou betekenen dat de Brandmauer – het cordon sanitair – zou moeten worden neergehaald.

Kortom: we beleven interessante tijden. Maar voor Nederland geen reden tot Schadenfreude. Duitsland is nog steeds met afstand de grootste economie van Europa en Nederland is daar sterk afhankelijk van. Bovendien moet Duitsland in Europa het politieke en militaire leiderschap op zich nemen. Het zou een ramp zijn wanneer na Groot-Brittannië, Frankrijk en Spanje nóg een groot Europees land feitelijk onbestuurbaar zou raken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Het Duitsland van Friedrich Merz glijdt steeds verder weg. In september wacht een nieuwe nachtmerrie verscheen eerst op Wynia's Week.