Tussen 2020 en 2030 moet er maar liefst 37.000 hectare aan nieuw bos worden aangeplant. Dat hebben het rijk en de provincies in 2020  afgesproken in de Nationale Bossenstrategie. Het plan is om in 2030 de hoeveelheid bos met tien procent te vergroten. Verschillende organisaties, waaronder Staatsbosbeheer, hebben deze opdracht onderling verdeeld en nemen de realisatie van nieuw bos voor hun rekening.

Stapje voor stapje steeds meer bos

Voor Staatsbosbeheer geldt dat zij van de 37.000 hectare nieuw bos 5.000 hectare zelf regelen. Rond deze tijd, precies op de helft van 2020 en 2030, zou Staatsbosbeheer zo’n 2.500 hectare nieuw bos geplant moeten hebben. In werkelijkheid heeft Staatsbosbeheer op dit moment slechts zo’n 1.200 hectare gerealiseerd. Dat betekent dat ze volgens hun eigen doelstelling nog vijf jaar de tijd hebben om ongeveer 3.800 hectare nieuw bos aan te leggen.

Staatsbosbeheer laat weten dat deze moeizame voortgang te maken heeft met het regelen van benodigde vergunningen van gemeenten, maar is toch positief: ‘Hoewel die vijfduizend hectare nog niet in zicht is, krijgt Nederland zo stapje voor stapje steeds meer bos.’ Inmiddels heeft Staatsbosbeheer besloten om de deadline van 2030 op de langere baan te schuiven.

In het tiende voortgangsrapport Natuur van het Interprovinciaal Overleg (IPO) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur werd eind 2023 teruggeblikt op de voortgang van de Nationale Bossenstrategie. In dat rapport is vermeld dat tot en met 2023 van de 37.000 beoogde hectare in totaal 1.436 hectare – inclusief de bijna 1.200 hectare nieuw bos van Staatsbosbeheer (de 1200 hectare zijn cijfers tot en met het plantseizoen van 2024/25, dus eind 2023 zal het enkele honderden hectare minder geweest zijn) – nieuw bos is gerealiseerd. Het tempo ligt, zo staat in het voortgangsrapport, ‘ver achter op de gestelde doelen’. Volgens de opstellers van dit rapport heeft het te maken met ‘aanhoudende onzekerheid over de financiering, onder meer door het wegvallen van het Transitiefonds’.

Bomen gaan ten koste van natuur en landschap

Om de doelstellingen te halen zijn gemeenten, provincies en organisaties zoals Staatsbosbeheer druk bezig met het vinden van ruimte – veelal graslanden, waar de biodiversiteit al zeer laag is, aldus Staatsbosbeheer – om er bomen te planten. Maar dat gaat ook wel eens ten koste van andere natuur. Zo zal Staatsbosbeheer naar alle waarschijnlijkheid 14 hectare aan bos en struiken planten in natuurgebied De Steendert, een stuk cultuurlandschap in West-Betuwe.

Het oorspronkelijke plan van Staatsbosbeheer was om er 37 hectare te realiseren. Daar was de voltallige gemeenteraad in 2023 fel tegen. Die zei tegen de wethouder dat er ‘geen boom’ bij zou komen in De Steendert, een historisch natuurgebied dat zich kenmerkt door smalle slootjes, oude hagen, open vlakten en weidevogels. Staatsbosbeheer kwam onlangs, op verzoek van het college van B&W van West-Betuwe, met een nieuw plan om geen 37, maar 14 hectare bos te realiseren in het natuurgebied. Daar ging de wethouder tóch mee akkoord, ondanks eerder protest van de gemeenteraad. Het college van B&W lijkt zowel de omwonenden als de gemeenteraad te hebben omzeild in de overeenkomst met Staatsbosbeheer om dit plan te realiseren. De vraag is of de plannen voor De Steendert nog kunnen worden teruggedraaid of stilgezet. Veel bewoners zijn nu juist geen fan van dit plan om een bos in De Steendert te planten. Volgens hen gaat dat ten koste van de natuur en het landschap.

Bomenkap voor biodiversiteit

Behalve dat we een CO2-probleem hebben waarvoor we duizenden hectare aan nieuwe bomen moeten planten, brengt het massaal planten van bomen op bepaalde plekken de biodiversiteit in gevaar. Terwijl het op de ene plek goed is om bomen te hebben, zijn bomen op andere plekken ongewenst omdat ze de natuur verstoren. Zo heeft op de Sallandse Heuvelrug Staatsbosbeheer, samen met Natuurmonumenten,  een ‘noodzakelijke ingreep’ gepleegd door duizenden bomen te kappen om zodoende ruimte te maken voor heide. Het zou namelijk slecht gaan met de planten en dieren in het heidelandschap, aldus de natuurbeheerders die de bomenkap verdedigen.

Andere natuurclubs, zoals Stichting Natuuralert, stellen dat het na de kap slecht gaat met de zandhagedis en roofvogels, die nu hun winterverblijven zijn kwijtgeraakt. De bomen verstoorden het  heidelandschap en moesten daarom wijken uit naam van de biodiversiteit. Volgens de Omgevingswet (voorheen Wet natuurbescherming) moet de oppervlakte bos die gekapt is, elders worden aangeplant. In het dichtgeregelde Nederland betekent het dat iemands stukje grond omgetoverd moet worden tot een nieuw bos.

In een interview met EenVandaag stelt hoogleraar natuurbeheer aan de Wageningen Universiteit David Kleijn dat hij de bomenkap wel begrijpt. ‘Als andere typen natuur het moeilijk hebben, en dat is op dit moment zo, dan is het begrijpelijk dat wat bos moet wijken om meer plek te maken voor die andere natuur.’ Ook stelt Kleijn dat het planten van bomen een ander doel dient dan het beschermen van de biodiversiteit. Het planten van bomen gebeurt omwille van de koolstofopslag. ‘Daarvoor is het nuttig dat je veel bomen hebt. Maar voor biodiversiteit is het een ander verhaal.’ Kortom: de ene biodiversiteit wordt ingeruild voor de andere.

Een artikel in het Parool met de kop ‘De boom rukt op in Amsterdam ten koste van biodiversiteit’ stelt dat in Amsterdam de biodiversiteit ‘kwetsbaar’ is. De gemeente is onlangs gekomen met een herstelplan, een plan om de biodiversiteit in de gemeente te herstellen. En de grote vijand van de biodiversiteit in het van oorsprong moerassige Amsterdam? Dat is de boom. ‘Als we niets doen wordt alles bos’, aldus stadsecoloog Florinda Nieuwenhuis. En aangezien Amsterdam nooit geteisterd wordt door een vloedgolf of een bosbrand, moet de gemeente ‘het doen met de maaimachine of de kettingzaag’. Of, om met wethouder Van der Horst te spreken, ‘voor de biodiversiteit moeten nu eenmaal kosten en keuzes worden gemaakt’.

Biodiversiteit belangrijker dan CO2-verhaal?

Met het oog op de waternatuur moeten in ieder geval bomen langs de oevers wijken. In het herstelplan erkent de gemeente dat, volgens de Bomenverordening, voor iedere gekapte boom een nieuwe boom moet worden geplant. Toch lijkt de gemeente zich daar niet aan te kunnen houden: ‘Gezien de grote opgave op gebied van aquatische biodiversiteit en waterkwaliteit kan overwogen worden de Bomenverordening aan te passen en voor biodiversiteit en waterkwaliteit een uitzonderingsclausule op te nemen.’ Heeft de gemeente dan nu al het CO2-verhaal vervangen door het biodiversiteitsverhaal?

1300 bomen weg?

Langs het kanaal Almelo-Nordhorn staan grote zomereiken. Daarvan zijn 1300 bomen gemarkeerd met een oranje stip. Deze maken onderdeel uit van een ‘inventarisatie’ van de provincie om te kijken welke bomen er kunnen worden omgezaagd om de ‘biodiversiteit te verbeteren’. JA21 Overijssel stelde na veel ophef vragen aan het college van Gedeputeerde Staten, die reageerde met de stelling dat er ‘geen 1300 bomen worden gekapt’. Wél kijkt de provincie welke bomen ze kunnen weghalen om de biodiversiteit te dienen.

De provincie zal beginnen met een pilot op één locatie, waar ze ‘slechts’ 30 bomen gaan kappen. Het resultaat van de pilot zal doorslaggevend zijn voor de provincie bij de beslissing of ze wel of niet alle bomen gaan kappen. Het heeft er alle schijn van dat door de felle reacties van omwonenden en Stichting Behoud Twents Landschap de massale bomenkap van tafel is, en nu eerst wordt gewerkt met een kleinschaliger ‘pilot’.

Door de bomen het bos niet meer zien

Voor en sinds het Klimaatakkoord van Parijs staren klimaat- en milieuorganisaties en (lokale) overheden zich blind op CO2-reductie. Bomen waren hét wondermiddel tegen de massale CO2-uitstoot van burgers en bedrijven. In rap tempo werden grootschalige plannen voor duizenden hectare nieuw bos gemaakt. Inmiddels lijken bomen op verschillende plekken juist een gevaar voor de biodiversiteit, en worden ze gekapt – weliswaar minder dan er worden geplant – om de andere natuur te redden. Nog altijd geldt de verplichting om meer dan 30 duizend hectare nieuw bos te realiseren. Elk stukje grond in Nederland heeft inmiddels een bestemming. Er moeten bossen bij, maar dat mag niet ten koste gaan van heide, en vice versa.

Tegelijkertijd pleit nota bene D66 voor het bouwen van tien nieuwe steden. Boeren willen nog blijven boeren. Boomknuffelaars vechten met biodiversiteitsstrijders, die vechten met boeren. Is er nog iemand die door de bomen het bos ziet?

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bomen planten en bomen kappen. Hoe het klimaatbeleid de biodiversiteit in gevaar brengt, en andersom. verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie nog twijfelde over de absurditeit van het stikstofbeleid ten behoeve van biodiversiteitsbehoud en natuurherstel in Nederland, doet er goed aan dit fragment te bekijken uit de tv-serie Terug in het Wild (BNN/VARA, 31 januari 2025). De serie toont een project voor natuurherstel en toename van de biodiversiteit in de Schotse hooglanden.  

Het gaat om een enorm gebied dat door overbegrazing door edelherten ontbost is en veranderd in glooiende heidevelden. Dat mag natuurlijk niet, dus de herten worden op grote schaal afgeschoten, en er worden honderdduizenden dennenbomen geplant, die door wildhekken beschermd worden tegen de paar overgebleven herten.  

Nederlands natuurherstel en biodiversiteitsbehoud

Ook in ons land zijn de oorspronkelijke (loof)bossen verdwenen, echter niet door hertenvraat, maar door kaalkappen, overbegrazing door vee, en tot slot afplaggen van de resterende vruchtbare toplaag. Tot er stuifzanden overbleven: door de mens vernietigde natuur.

De opdracht voor de ecologen in Nederland is dus nog duidelijker dan in Schotland: hier is de natuur niet door herten maar door mensen vernietigd, dus moeten hier zéker kosten noch moeite gespaard worden voor het herstel. Want wat de Schotten kunnen, kunnen we in Nederland natuurlijk ook! Natuurherstel en biodiversiteitstoename vinden we hier minstens zo belangrijk.

Uit dit fragment van het RTL nieuws van 10 december 2020 blijkt dat we inderdaad ook in Nederland zware middelen niet schuwen: het voortdurend kappen van alle nieuwe boompjes; intensief begrazen door speciale kuddes; ingrijpend stikstofdepositiebeleid; tot desondanks uiteindelijk altijd weer machinaal afplaggen noodzakelijk wordt, en de nieuw gevormde vruchtbare bovenlaag weer voor enige decennia verwijderd wordt met een bulldozer. Alles wordt uit de kast getrokken om de stuifzanden en heidevelden te behouden of te herstellen.

Maar wacht eens… die heidevelden zijn toch juist door de mens vernietigde natuur? Hoe kan het dat het herstellen van bossen in Schotse heidegebieden natuurherstel heet, en in Nederland een onacceptabele aantasting van ‘de meest kwetsbare’ natuur is? Waar één vogelpoepje per jaar al leidt tot ontoelaatbare ‘schade’ aan natuur en biodiversiteit, waar boeren van de rechter voor moeten worden verdreven? Hoe kan natuurherstel in Schotland precies het tegenovergestelde betekenen van natuurherstel in Nederland?

Geen natuur maar vernietigde natuur

In deze notitie over stikstoftoonde ik al in 2020 aan dat ons stikstofbeleid volstrekt irrationeel is en nodeloos schadelijk voor onze boeren en onze economie. Veel vernietigende publicaties in de jaren daarna, met als belangrijkste De Stikstoffuik van Arnout Jaspers, gebruikten deels dezelfde argumenten, maar één argument uit mijn notitie bleef onderbelicht, en dat is in mijn ogen nou juist het essentiële argument tegen het stikstofbeleid: successie.

De zogenaamde ‘kwetsbare natuurgebieden’ in ons land, waarvoor de extreme depositie-eisen gelden, zijn zoals gezegd geen ‘natuur’ maar ‘vernietigde natuur’.  De zandverstuivingen en heidevelden die resulteerden kun je mooi vinden, maar het blijft vernietigde natuur.

Gewenste natuur

Ook als er geen mensen op deze aarde zouden wonen, zouden deze schraalste gebieden zich via heidevelden en struikgewas in een jaar of 50 weer ontwikkelen tot bos. Daar is geen binnenlandse of buitenlandse stikstofdepositie voor nodig. Dat proces van natuurherstel heet ‘successie’ en is volkomen natuurlijk. Geen enkele deskundige bioloog zal dit tegenspreken.

Toen ik dit argument op een discussieavond over het onderwerp voorlegde aan de aanwezige professor die voorstander was van het stikstofbeleid, was de reactie ‘Ja dat klopt, maar je wilt toch zeker niet alleen bos in Nederland?’

De conclusie is duidelijk: het stikstofbeleid heeft niets met natuurbehoud te maken, maar met het behoud van door ecologen gewenste natuur, door juist het voorkomen van natuurherstel.

Meer stikstof betekent sneller natuurherstel

Wie wel eens door de prachtige heidevelden rond Den Bosch gelopen heeft, zal overigens net als ik vinden dat we een aantal van deze gebieden moeten behouden. Maar dat is dan geen natuurbehoud maar wensnatuurbehoud en in feite landschapsbeheer. En het gaat tegen het natuurlijke natuurherstel in: heidevelden kunnen alleen bestaan door intensief en ingrijpend beheer door de mens.

De tweede conclusie is dat de stikstofdepositie helemaal niet bepalend is voor de kwaliteit van de natuur. Meer stikstof betekent snellere successie en dus sneller natuurherstel. En de verschraalde gebieden die sommigen willen behouden, worden ook zonder de extra stikstof gewoon weer bos. Dat gaat via de fase van de heidevelden: heide kan op zeer schrale grond groeien omdat het zelf stikstof in de grond brengt. Daardoor kunnen er ook andere planten gaan groeien die de heide weer verdringen, waarna de volgende fase van de successie begint met gras, struiken en boompjes, zoals uit het nieuwsfragment al bleek.

Daarom wordt de maximale depositiewaarde in de kwetsbare gebieden zelfs niet gehaald bij nul stikstof neerslag door de mens: de natuur heeft zo zijn eigen middelen om zich te herstellen, als je niet uitkijkt!

Wie hierover een echt deskundige natuurbeschermer wil horen, kan de uitstekende foodlog podcast beluisteren met Henk Rampen:

Als je wilt vaststellen wat de ‘natuur’ is die we van Brussel in stand moeten houden, dan kun je daar moeilijk een ijkmoment voor kiezen. En dat ijkpunt kies je al helemaal niet op het moment van maximale natuurvernietiging, dus met de meeste heidevelden en stuifzanden. Brussel wil natuurbehoud, geen natuurvernietigingsbehoud.

En terug naar 200 jaar geleden, vóór de industriële ontwikkeling van Nederland, zou betekenen dat we veruit het grootste deel van onze bossen zouden moeten kappen, want het bosoppervlak is de laatste eeuwen enorm toegenomen. Waarbij de laatste 50 jaar de biodiversiteit van onze bossen ook nog eens enorm is verbeterd.

Voor landschapsbeheer hoeft geen boer te wijken

Een aardige definitie voor ‘natuurlijk’ zou kunnen zijn: dat wat het dichtste komt bij hoe de natuur eruit zou zien als er geen mensen in Europa waren. Dus in Nederland loofbos, met hier en daar tijdelijke open gebieden door bosbranden.
De huidige stikstofneerslag zou de ontwikkeling naar dit gewenste bos versnellen. Zie als bewijs de weelderige gemengde bos-landbouwgebieden in Twente en de Achterhoek.  

We kunnen samen beslissen dat we toch een aantal zandverstuivingen en heidegebieden willen behouden, en daar dan het vereiste kap-, graas- en afplagwerk voor blijven doen. Dat is dan landschapsbeheer en geen natuurbehoud. Eigenlijk is het gewoon het aanleggen van recreatiegebied.
En daar hoeft geen boer voor te wijken.

*Theo Wolters is voorzitter van de Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het stikstofbeleid is niet gericht op behoud van natuur maar op behoud van vernietigde natuur verscheen eerst op Wynia's Week.