Van een afstandje bekeken is elke burgemeester in Nederland een soort lokale vorst of vorstin, waarvan in besloten kring is bepaald dat het geselecteerde individu in staat moet worden geacht die voorname, zowat adellijk aandoende rol te vervullen.

Polderachtige benoeming in het kwadraat

Deze bestuurlijke traditie in ogenschouw nemend is de benoeming van Carola Schouten, ex-minister en ex-vicepremier namens de ChristenUnie, tot burgemeester van Rotterdam een polderachtige benoeming in het kwadraat. Viel er van medekandidaat Hugo de Jonge (CDA) nog te verwachten dat hij een ego bezit dat niet 24/7 in staat is zich ondergeschikt te maken aan het burgemeesterschap, en dat hij af en toe schoenen uit de kast zou trekken die het decorum buitenproportioneel zouden opfleuren: bij de evangelische christen Carola Schouten wordt bijna automatisch een garantie geleverd dat er van frivoliteiten geen sprake zal zijn.

Ofwel, de meest rauwe, gewelddadige, populisme-gevoelige stad van Nederland (zie het succes van Fortuyn, van Leefbaar Rotterdam, van de PVV) zal ‘in handen vallen’ van een van de meest gedisciplineerde en dienstbare politici die ons land rijk is.

In dit verband is het niet geheel insignificant dat een van de eerste foto’s van Carola Schouten, na haar benoeming, er eentje was met weldoener en Bekende Rotterdammer Sander de Kramer, een wandelende ambassadeur van het goede doel die zich het leed in de wereld, van Oekraïne tot Afrika en van kanker tot luchtwegaandoeningen, aantrekt en er, in de voetsporen van Desmond Tutu en de Dalai Lama, de Four Freedoms Award voor kreeg uitgereikt.

In het AD Rotterdams Dagblad stak De Kramer alvast de niet-originele loftrompet over Schouten: ‘Ze is aardig, vriendelijk en een verbinder. In deze sterk polariserende samenleving kan ze bruggen slaan.’

Hoe verliep de stoelendans?

Als we de reconstructie van AD-journalist Peter Groenendijk mogen geloven is het partijpolitieke gekonkel tijdens het selectieproces binnen de perken gebleven, hardnekkige telefonades vanuit de steeds brutaler opererende machtspartij D66 voor hun kandidaat Alexandra van Huffelen even daargelaten. Uit zijn verslag blijkt dat Carola Schouten de gemeenteraadsleden van de selectiecommissie vanaf het eerste moment heeft geïmponeerd met haar persoonlijkheid, haar visie op de stad en haar inmiddels veelvuldig geciteerde levensloop van alleenstaande moeder, die haar na een jeugd in Brabant nu al dertig jaar geleden, dus zeer vroeg in haar leven, naar de Rotterdamse wijk Spangen bracht.

De suggestie die uit het AD-artikel opstijgt en die je ook in het fluistercircuit van Rotterdam kunt opvangen, is dat Schouten tijdens de selectieprocedure inderdaad boven haar partijpolitieke kleur is uitgestegen. En dat ze het meeste van alle kandidaten in dat ideaalplaatje van lokale vorst, in dit geval vorstin, leek te passen.

Marianne van den Anker

Deze ‘adellijke eis’ heeft overigens zeer ten nadele van een andere vrouwelijke kanshebber gewerkt, namelijk Leefbaar Rotterdam-politica Marianne van den Anker. Zij was vanaf 2004, als wethouder Veiligheid en Volksgezondheid, de absolute ster van het eerste college met Leefbaar Rotterdam. Werd en wordt in brede kring geroemd om haar daadkracht, waaronder haar gebleken oplossend vermogen bij het transformeren van de tippelzone rond de Keileweg, ooit het criminele en zedenbedervende afvoerputje van de havenmetropool.

In puur politiek opzicht zou Van den Anker een veel betere match zijn geweest met het huidige Rotterdam dan plattelandsdochter Schouten, maar hier en daar hoorde je dat ze in emotionele zin ‘een ongeleid projectiel’ zou zijn, hetgeen, gelet op de zoektocht naar een Rotterdamse versie van koningin Beatrix, niet als een minpuntje werd gezien maar als een onoverkomelijke tekortkoming. De bevolking van een gezichtsbepalende, Nederlandse stad zou eens opgelucht ademhalen bij een daadkrachtige, uitgesproken, lijstjes afvinkende doener als burgemeester!

Nee, daar is onze bestuurscultuur nog niet aan toe.

Mochten mensen nog de illusie koesteren dat Rotterdam een PvdA-stad is, al was het maar omdat deze partij ook nu nog een disproportioneel aantal burgemeesters levert en de sociaaldemocraten decennia lang ook de burgemeesterspost in Rotterdam stevig in handen hebben gehad, dan is het tijd om die illusie los te laten. Alhoewel Ahmed Aboutaleb (PvdA) wanneer hij afzwaait de titel van langst zittende burgemeester van Rotterdam tegemoet kan zien en hij in 2021 werd uitgeroepen tot ‘beste burgemeester van de wereld’, stond de zoektocht naar diens opvolger deels in het teken van de eis een leider naar het stadhuis te halen die minder testosteron door de aderen heeft stromen en een beetje minder door bewijsdrang achterna wordt gezeten.

Het schijnt dat ‘Abou’ tot in verre uithoeken in de wereld tenenkrommende toespraken kon houden. Bij bezoeken aan coke-havens zou hij het lokale douanepersoneel tijdens zelfvoldane betogen allerlei allang bekende tips hebben gegeven om de effectiviteit van hun werk te vergroten; dit tot grote ergernis van andere delegatieleden die er, uit schaamte, van naar hun schoenpunten begonnen te kijken. Bij Carola Schouten zal de kans op dergelijke, ego-gerichte optredens aanzienlijk kleiner zijn, dan wel tot nul gereduceerd worden; in die zin is zij te beschouwen als de anti-Aboutaleb.

Geen enkele PvdA’er

Voor degenen die het, tot slot, een doorn in het oog is dat burgemeesters nog belachelijk vaak van PvdA-huize zijn: Carola Schouten is dat, wat je ook van haar vindt, niet. Sterker nog, uiteindelijk stond er geen enkele PvdA-er op de shortlist!    

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter, podcastmaker. Met collega-auteur Chrétien Breukers maakt hij De Nieuwe Contrabas podcast, een van de beste beluisterde, literaire podcasts in het Nederlandse taalgebied. In 2020 trok hij de aandacht met zijn satirische roman ‘Houden van Trump’ en zijn laatste boek is de door EW geprezen interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Carola Schouten (ChristenUnie) wordt de semi-heilige van Rotterdam verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch gaf de uitslag van 22 november alle reden voor grondig ander beleid. Waarom gloort er dan nog zo weinig hoop?

NSC komt nog niet uit de verf

Voor een deel ligt dat aan personen. Geert Wilders is een solist, en houdt de teugels wel erg strak. Zijn beste secondant is nu de neutrale Kamervoorzitter Martin Bosma. De ervaren onderwijsdeskundige Harm Beertema is vertrokken, en te weinig nieuwe Kamerleden van de PVV kunnen een eigen geluid inbrengen. NSC heeft bewonderenswaardig boze Kamerleden (Agnes Joseph over de pensioenen, Sandra Palmen over de toeslagen), maar Pieter Omtzigt en Nicolien van Vroonhoven slagen er nog niet in om die boosheid Kamerbreed te maken. Hoewel Rutte III en Rutte IV toch echt een complete ramp waren, niet alleen als het gaat om de pensioenwet en de toeslagenaffaire.

Jammer ook dat Omtzigt de enthousiaste groep rond De Nieuwe Denktank en Alliantie, opgericht om hem te steunen, vorig jaar toch niet heeft gebruikt, hoewel die klaar stond met goed uitgewerkte dossiers over stikstof, natuur en de boeren, precies drie onderwerpen waar NSC nu nog te veel lijkt op het oude CDA.

BBB is constructief, maar Caroline van der Plas wordt door de elite steeds weggezet als niet handelend in het algemeen belang, maar alleen voor het eigenbelang van boeren en vissers. Voor Wilders zijn de haat en het dédain van de elite een plus, want die vormen een deel van zijn appeal. Voor Van der Plas en haar BBB vormen ze echter een zwaar nadeel; als Mona Keijzer inderdaad minister of zelfs (vice)premier wordt, zal ze hard moeten werken om Nederland ervan te overtuigen dat BBB er is voor iedereen.

Niet alleen personen en hun temperamenten spelen een rol; er moeten ook structurele oorzaken zijn voor gebrek aan enthousiasme over het komende kabinet. Misschien deze keer nog niet eens zozeer de ‘stroperigheid’, want behalve bij de pensioenen horen we weinig van de vakbeweging, en de werkgevers hebben met Ingrid Thijssen een heel zwakke voorzitter.

432 extra platforms

Eén belangrijke, meer constitutionele handicap van Nederland, waar ik hier nog eens op wil ingaan, is dat we als enige land is West-Europa geen rechtstreeks gekozen burgemeesters hebben. Met iedere vier jaar simultaan 342 burgemeestersverkiezingen zouden er 342 extra platforms bijkomen voor een beredeneerd en goed afgewogen anti-elite geluid.

Het is nu nog te gemakkelijk voor de D66- en GroenLinks-ambtenaren, voor het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en voor al die zorgvuldig samengestelde adviesraden – het lijken wel paddenstoelen, er komen er steeds meer – om afwijkende opinies en analyses dood te zwijgen of er een karikatuur van te maken.

Voorlichters van ministers zijn gratis beschikbaar en het is vaak te veel gevraagd voor de Volkskrant, NRC en de NOS om met bonafide onderzoeksjournalistiek hun halve waarheden te ontmaskeren. Columnisten – de Volkskrant heeft er 55, telde Jeroen Trommelen een jaar geleden – trekken de journalisten naar goedkoop, opiniërend links. Dat zou een stuk beter kunnen worden als er nieuws zou zijn over interessante campagnes voor burgemeestersverkiezingen met uitdagers uit de gelederen van PVV, NSC, BBB of partijloze onafhankelijke kandidaten.

Alle 342 zittende burgemeesters van meestal VVD, CDA en PvdA zouden dan de noodzaak voelen om een meerderheid van de kiezers achter zich te krijgen. Dan moeten ze veel breder luisteren dan nu, en hard gaan lopen voor de stem en de zorgen van huizenbezitters (warmtepompen), huurders (multiculturele probleemwijken), middenstanders (verbod op niet-elektrische bestelbusjes), ouders met schoolgaande kinderen (lesuitval, ideologisch bevlogen leraren, kwaliteitsverlies) en bezorgde senioren (zorgadministratie, veiligheid op straat).

Windmolens of natuur?

Een willekeurig voorbeeld: burgemeester Ronald van Meygaarden van Boxtel. Hij is vooral bekend als penningmeester van Klimaatverbond Nederland, een zwaar gesubsidieerde organisatie voor ‘ambitieus klimaatbeleid’. De website van het Klimaatverbond toont een weiland zonder weidevogels, want het is geheel belegd met zonnepanelen, en daarachter een horizon met links, midden en rechts reusachtige windmolens.

Misschien vinden de burgers van Boxtel dat veel mooier dan hun grote natuurgebied Kampina, met bos, heide en beekdalen, maar het is dan wel afgelopen met wandelen: weilanden vol zonnepanelen zijn daar immers niet geschikt voor. Mochten de Boxtelaars dat offer toch willen brengen, dan wensen wij ze nog vele gelukkige jaren toe met hun burgemeester, maar liefst wél na validatie, lees: burgemeestersverkiezingen.

Evenwichtige keuzes

De grootste partij in Boxtel is de PVV. Die zou dan vermoedelijk met een tegenkandidaat komen voor Van Meygaarden. De campagne zou dan kunnen gaan over de 500 kilo drugs die vorig jaar in Boxtel zijn gevonden. Of over de restaurants in Midden-Brabant waar je zelden eters ziet: omdat ze alleen dienen voor het witwassen van drugsgeld. Of over de vraag of er meer politie moet komen om leegstaande schuren vaker te controleren op de aanwezigheid van verboden chemicaliën.

Het zou burgemeester Van Meygaarden dwingen om het goede evenwicht te vinden tussen zijn geliefde strijd tegen CO2 en de lastige strijd tegen drugscriminaliteit, niet alleen goed in zijn eigen ogen, maar ook goed volgens de Boxtelaars.

De ex-politici die zich nu vlot laten parachuteren op burgemeestersposten door vrienden in hun eigen partij, zouden bij burgemeestersverkiezingen echt aan het werk moeten. Sharon Dijksma (Utrecht) bijvoorbeeld, oud-voorzitter van de Jonge Socialisten. Ze heeft de huidige generatie Jonge Socialisten in haar universiteitsstad ongetwijfeld diep ontroerd met haar vliegreis naar de klimaatconferentie in Abu Dhabi. Ze gaf daar een originele powerpointpresentatie aan de oliesjeiks over fietsen voor het klimaat.

Maar de Utrechtenaren die dromen van een burgemeester die de landelijke politiek onder vuur durft te nemen om meer huizen te bouwen, waarom kunnen die bij burgemeestersverkiezingen niet met een eÍgen (tegen)kandidaat komen? Een electoraal gevecht dwingt alle partijen om rekening te houden met zoveel mogelijk burgers, en dat is een goede zaak.

Wat onze democratie nu nodig heeft is niet een oorlog voor of tegen CO2, maar meer aandacht voor de lokale noden van woningzoekenden en middenstanders. Nog een voordeel: met rechtstreeks gekozen burgemeesters komt er hopelijk meteen een einde aan de loopbaan van burgervaders als Hubert Bruls (Nijmegen), die een lobby aanvoerde voor dwang bij het huisvesten van asielzoekers. Als we voortaan mogen kiezen, komen er misschien wel burgemeesters die in Den Haag gaat lobbyen voor hun eígen burgers.

De politiek zou er rijker van worden, Wilders, Van der Plas en Omtzigt krijgen zo een lokale kweekvijver voor landelijk talent, de media krijgen spannende verkiezingscampagnes en de rijksambtenaren zouden zien dat er overal in het land intelligente (kandidaat)burgemeesters zijn met een scala aan ideeën voor beter beleid. Kort en goed: burgemeestersverkiezingen zouden kunnen zorgen een democratische doorbraak en een nieuwe politieke cultuur.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Rechtstreeks gekozen burgemeesters: waar wachten we in hemelsnaam nog op? verscheen eerst op Wynia's Week.

In West-Europa is alleen Nederland nog zonder gekozen burgemeester, en dat is deze week extra urgent omdat het spook van het rekeningrijden weer opduikt. Volgens de plannen gaan we in 2030 zeven cent per gereden autokilometer betalen. Een groep van 31 plattelandsgemeenten heeft al protest aangetekend.  

Franse burgemeester moet in eigen woonplaats gekozen worden 

Dan is het veiliger wanneer we niet nog eens 25 jaar wachten totdat er BBB-burgemeesters worden benoemd. In Frankrijk is 8 procent van de burgemeesters boer of gepensioneerd landbouwer. Meer dan de helft van de burgemeesters heeft een afkomst die bij ons het best zou passen bij BBB, PVV of SP: middenklasse en vakmensen. Zelfs in de grotere gemeentes in Frankrijk is niet meer dan een op de drie gekozen burgemeesters afkomstig uit de hoger opgeleiden, heel anders dus dan in Nederland.    

Ze kunnen ook niet vanuit Parijs worden geparachuteerd: burgemeesters moeten een verkiezing in hun eigen woonplaats winnen. In Frankrijk hebben veel lokaal gekozen burgemeesters dan ook geholpen bij het in goede banen leiden van de protesten van de Gilets Jaunes tegen het duurder maken van autorijden. 

Als ik voor Nederland aan Google vraag om ‘burgemeester-boer’, verschijnen alleen Richard de Boer (beroepspoliticus) en Jan de Boer (korte tijd leraar en daarna ook beroepspoliticus), ongetwijfeld voortreffelijke bestuurders maar samen nul jaar ervaring in het bedrijfsleven.  

Straks zal ongetwijfeld de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) beleefd memoreren dat de eigen auto voor de boeren en andere buitenlui belangrijker is dan voor de stadsbewoners die met fiets, bus, tram en trein naar het werk kunnen. De VNG heeft een commissie voor economie en klimaat, en die staat onder leiding van  de ervaren GroenLinks-wethouder Frank van Vliet uit Delft. Op Twitter re-tweet Van Vliet: ‘Zo snel mogelijk stoppen met fossiele brandstoffen!’  

Burgemeesters vormen ongevaarlijk badkamerkoor 

Dat wordt dus op z’n best een sotto voce-protest van de VNG in de traditie van langjarige voorzitter en lobbyist Annemarie Jorritsma: een farce  in vier bedrijven. Eerste bedrijf – VNG legt zogenaamde ‘harde’ eisen op tafel;  tweede bedrijf -VNG gaat in op de uitnodiging voor een goed overleg; derde bedrijf- er wordt overlegd tot diep in de nacht; vierde bedrijf – VNG is tevreden met kleine concessies van het Rijk. 

Mijn verklaring voor de voorkeur van de Haagse elite om de burgemeesters uit eigen kring te selecteren is dat daarmee een ongevaarlijk badkamerkoor van burgemeesters wordt samengesteld – ontspannen samen zingend, niet allemaal precies tegelijk maar wel met dezelfde dirigent in het Torentje en van dezelfde bladmuziek van de ministeries. Burgemeesters in kleinere plaatsen proberen in aanmerking te komen voor een grotere gemeente met meer salaris. Burgemeesters in grote steden willen om prestigeredenen (Halsema!) beslist nog een keer worden herbenoemd. Dan is begripvol meezingen met de collega’s in Den Haag aangewezen.  

Burgemeester is vaak oudgediende uit Den Haag 

Om die reden is het ook zo roekeloos dat de president van De Nederlandsche Bank, de directeur van het Centraal Planburau en het hoofd van de Autoriteit Financiële Markten alle drie afkomstig zijn van één ministerie, het ministerie van Financiën. De vorige Planbureau-directeur Coen Teulings moest weg want hij was te onafhankelijk. Met drie oud-ambtenaren van Financiën is dat gevaar geweken. Eens waren ze alle drie aanwezig op een vergadering van een of andere Kamer-commissie. De directeur van het CPB zei tevreden: ‘We zijn het eigenlijk steeds eens’. Griezelig gezellig. 

In Frankrijk is de gekozen burgemeester de lijstaanvoerder van de grootste partij in de gemeenteraad. Zo heeft de gemeente een krachtige stem als het nodig is om te protesteren tegen fout beleid vanuit Parijs. In Nederland is de burgemeester vaak een oudgediende uit Den Haag, vol begrip voor de lastige puzzels die zijn of haar vroegere collega’s proberen op te lossen.  

Bij de komende verkiezing gaat het onder andere ook over de steeds zakkende kwaliteit van de zorg voor onze ouderen. Grote tekorten aan personeel, te veel ouderen die eigenlijk niet meer thuis kunnen wonen maar voor wie geen plaats is.  

De vaak schimmige manier waarop het Rijk bezuinigt door meer taken maar minder middelen aan de gemeentes over te dragen, verdient scherpe discussie, onafhankelijke berekeningen van wat vereist is, en kritiek. Die komt niet van benoemde burgemeesters vol begrip voor hun Haagse vrienden. Die komt wél van burgemeesters die aanvoerder zijn van de grootste partij in de gemeenteraad.  

Zet gekozen burgemeester hoog op agenda 

‘Kabinet bezuinigt sluipenderwijs’ is nu de kop in de media. Met een paar honderd gekozen burgemeesters sluipt het kabinet niet meer zo eenvoudig weg. Hetzelfde geldt voor de bezuinigingen op de Jeugdzorg die ook al over de schutting van de gemeenten zijn gegooid. Het Rijk kan zich zo veel permitteren omdat de gemeenten geen krachtig, onafhankelijk tegengeluid laten horen.  

Het lijkt er op dat BBB als eerste punt voor de verkiezingen gaat voor een volledige opschorting van het stikstoffonds totdat helder is waarom Nederland zo afwijkt en totdat toekomstig beleid kan steunen op een breed gedragen rekenmodel.  

Mijn advies zou zijn om ook de gekozen burgemeester ook hoog op de agenda te plaatsen. Trek samen op met de SP en andere partijen en neem de estafette-stok voor meer democratie over van D66 waar Wouke van Scherrenburg en Barbara Baarsma hun partij proberen ervan te overtuigen om ouderen het kiesrecht af te nemen.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.  

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Zo’n partij als BBB zou de gekozen burgemeester moeten eisen verscheen eerst op Wynia's Week.