Op het moment dat Scheffer de straat binnenloopt naar de woning van de in ongenade gevallen natuurwetenschapper, duiken uit het niets allerlei beambten in burger op. Als de deur openzwaait, maant de gastheer zijn bezoeker tot stilzwijgen door naar het plafond te wijzen. Pas achter in de tuin zijn ze buiten het bereik van de afluisterapparatuur.

Dialectiek zonder dogma

In zijn nieuwe boek De dag na de bevrijding typeert Scheffer Robert Havemann treffend als de man ‘in wiens leven alle verschrikkingen van het moderne Duitsland samen komen’. Als verzetsstrijder tegen het naziregime werd Havemann ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd niet voltrokken. Tijdens de Koude Oorlog kreeg hij een Berufsverbot in West-Berlijn wegens kritiek op de Amerikaanse kernwapenpolitiek. Hij verhuisde van West naar Oost, waar hij als hoogleraar aan de Humbold Universität furore maakte.

In het semester 1962-1963 gaf Havemann een aantal lezingen onder het motto Dialectiek zonder dogma. Hij keerde zich tegen de verkettering van de verworvenheden van de relativiteitstheorie, de kwantummechanica en de genetica door de partijmarxisten. Zijn conclusie in de bomvolle collegezaal: ‘Als deze vertegenwoordigers van het dialectisch-materialisme hun zin hadden gekregen, had de Sovjet-Unie geen Spoetniks gehad.’

Zoveel vrijzinnigheid konden de autoriteiten niet verdragen. Havemann werd geroyeerd als lid van de communistische partij. Nadat hij kritiek had geleverd op de verbanning van zijn vriend, de dissidente zanger Wolf Biermann, kreeg hij huisarrest.

In het gesprek met de Nederlandse verslaggever wisselt Havemann kritiek op de DDR af met harde veroordelingen van de ‘schandelijke’ Amerikaanse nucleaire agressie. Maar als Scheffer aanstalten maakt om zijn biezen te pakken, heeft Havemann een verrassing in petto. ‘Ik ben ervan overtuigd’, zegt hij kalm, ‘dat de deling van Duitsland overwonnen kan worden.’ Wie tegen de verdeling van Europa in twee vijandige helften is, vervolgt Havemann, kan onmogelijk het zelfbeschikkingsrecht van de Duitsers in het hart van Europa loochenen.

Scheffer hapt naar adem. Hier in een zonnige tuin in Oost-Berlijn doorbreekt een onafhankelijke geest het grootste taboe uit de naoorlogse geschiedenis. ‘Dat het Duitse vraagstuk open was, drong voor het eerst tot me door’, schrijft Scheffer 35 jaar later. ‘Een hereniging van Duitsland, leek niet alleen onmogelijk, het was ondenkbaar en volstrekt onwenselijk in de ogen van zowat iedereen. Ook van degenen die enthousiast spraken over een ‘derde weg’ voor Europa tussen beide grote mogendheden in.’

Oekraïne zo snel mogelijk in de EU

Paul Scheffer reflecteert in De dag na de bevrijding op een halve eeuw bemoeienis met Europa. Als journalist sprak hij met geleerden, autoriteiten en dissidenten. Als wetenschapper liet hij zich inspireren door schrijvers van fictie en non-fictie. Als adviseur van de regering was hij betrokken bij vraagstukken van Europese integratie en demografische ontwikkeling. Hij gaf lezingen op het hele continent en debatteerde met iedereen die zijn passie voor Europa deelde.

Het levert een rijk boek op waarin hij zich over de meest uiteenlopende kwesties uit heden en verleden uitlaat. Het mondt uit in een pleidooi voor een zo snel mogelijke opname van Oekraĩne in de Europese Unie. Scheffer stelt vast dat het belegerde Oekraïne als gevolg van de steun door het Westen ‘in feite al behoort tot de veiligheidsgemeenschap die Europa wil zijn’.

Een vrome katholiek

Robert Havemann liep in 1981 vooruit op wat Scheffer ‘het einde van de naoorlogse tijd’ noemt. Die ‘naoorlogse tijd’ begon op de Conferentie van Jalta in februari 1945 waarin de geallieerde leiders de verdeling tussen Oost- en West-Europa in de grondverf zetten. Dat die verdeling op den duur onhoudbaar zou zijn, begrepen alleen degenen die – net als Havemann – opkwamen voor de mensenrechten en de zelfbeschikking van de volkeren van Midden-Europa. Mensen als Lech Walesa en Adam Michnik in Polen, Vaclav Havel en Milan Kundera in Tsjecho-Slowakije en György Konrad in Hongarije.

Als correspondent in Warschau verbaasde Scheffer zich over de katholieke erediensten die werden opgedragen tijdens de opstand in Gdansk tegen de Poolse regering. Leider Walesa van de vrije vakbond Solidarność was een vrome katholiek. ‘Op zijn revers heeft hij het insigne van de Zwarte Madonna van Częstochowa gespeld’, constateerde de oplettende verslaggever.

Totalitaire pretentie verongelukte

Maar de historicus Michnik herinnerde zich de rol van de RK-kerk in Polen in de jaren dertig. Die werd in intellectuele kringen beschouwd als een giftige cocktail van antisemitisme, fascisme, obscurantisme en fanatisme. ‘We zagen niet’, aldus Michnik, ‘dat de verdediging van religieuze vrijheden een inbreuk vormde op de poging tot gelijkschakeling van de Poolse cultuur door een van bovenaf opgelegd atheïsme.’

De versmelting van katholicisme en nationale identiteit maakte het moeilijk voor de heersende machten om zich de geschiedenis en het geestelijk leven toe te eigenen, stelt Scheffer. ‘Daarom verongelukte de totalitaire pretentie van het communisme in Polen.’

Geen Erasmusprijs voor Charta77

Lang niet iedereen was blij met de oppositie in Midden-Europa. Het denken in onwrikbare invloedssferen, dat in Jalta zijn oorsprong vond, vond je niet alleen bij rechtse ‘realisten’, maar ook bij links en de vredesbeweging.

Zo schreef de PvdA in haar verkiezingsprogramma: ‘In de Oost-West dialoog moeten maatregelen om tot ontwapening te komen voorrang hebben op punten zoals vrije uitwisseling van personen en gedachten.’

De Nederlandse regering voorkwam in 1986 dat de Erasmusprijs aan Charta 77, de beweging voor de verdediging van de mensenrechten in Tsjechoslowakije, werd uitgereikt. Het ging namelijk om ‘een delicate politiek kwestie.’

Vaclav Havel, medeoprichter van Charta 77, zag in die houding een appeasement uit naam van het behoud van de vrede. Dat hield toen de erkenning van de ‘legitieme veiligheidsbelangen van de Sovjet-Unie’ in. Het gevolg was een politiek van niet-inmenging. 

Paul Scheffer prijst Ronald Reagan omdat die daar geen boodschap aan had. De Amerikaanse president zag dat de ontspanningspolitiek de Koude Oorlog in stand hield. ‘Het communisme is een bizar hoofdstuk uit de menselijke geschiedenis’, stelde Reagan, ‘waarvan de laatste bladzijden nu worden geschreven.’ Hij dwong zijn Russische tegenspeler Michail Gorbatsjov in 1986 tot een ingrijpend akkoord over nucleaire ontwapening.

Bang voor reprise Jalta

In februari van dit jaar bezocht Scheffer in een ijskoud Kyiv Oleksandra Matviichuk. Met haar Center for Civil Liberties won zij in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede. Ze sprak onbevreesd over de corruptie in het hedendaags Oekraïne: ‘In een normale tijd zou de president allang zijn getroffen door een impeachment vanwege de hardnekkige corruptie in zijn entourage.’

Maar het is nog altijd oorlog. Matviichuk is zeer bezorgd over wat zij ziet als een reprise van Jalta. Waarin Trump en Poetin het op een akkoordje gooien zonder rekening te houden met Oekraïne en de rest van Europa.

Paul Scheffer: De dag na de bevrijding. Een drieluik over Europa,

Prometheus, 560 pagina’s, € 39,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een rijk boek over een halve eeuw bemoeienis met Europa verscheen eerst op Wynia's Week.

Dertig jaar geleden was dit ondenkbaar. Het communisme was dood. De Sovjet-Unie stortte in, de Berlijnse Muur verdween en China werd rijk zodra het ruimte gaf aan particulier ondernemerschap. Zelfs de sociaaldemocratie trok haar conclusies. Blair had zijn Third Way. Kok schudde zijn ideologische veren af.

Nog geen rode golf

Nu is communist zijn weer een carrière. Daar hoeven we niet direct een rode golf in te zien. De SP haalde in oktober slechts drie zetels. In Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië leiden AfD, Rassemblement National en Reform UK de peilingen, alhoewel Reform op dit moment een terugval doormaakt. Electoraal beweegt Europa naar rechts. Maar politieke omslagen beginnen zelden in de stembus. Eerst verschuift het discours aan de keukentafel en op straat. Daarna komen de media en de opiniemakers.

In Groot-Brittannië bouwde Gary Stevenson een YouTube-kanaal met 1,6 miljoen abonnees. Opgegroeid in een arm deel van Oost-Londen, miljonair geworden als handelaar bij Citibank, inmiddels de bekendste Britse criticus van vermogensongelijkheid. Zijn stelling: bezit concentreert zich bij een steeds kleinere groep, en zonder forse vermogensbelasting bouwt een gewone werknemer nooit meer iets op.

Stevenson is geen communist, en zijn ster kreeg dit jaar de eerste krassen en er is genoeg in te brengen tegen zijn visie. Maar twintig jaar geleden had niemand met dit verhaal de Britse mainstream gehaald.

Dan Amerika. Zohran Mamdani, 34 jaar, lid van de Democratic Socialists of America, en is sinds januari burgemeester van New York. Hij hanteert een extreem-linkse agenda. En nog onlangs won Abdul El-Sayed de Democratische senaatsvoorverkiezing in Michigan van de kandidaat van het partijestablishment. Dat ging zeker niet alleen over economie. Gaza en de pro-Israëlische lobby speelden een hoofdrol. Maar het patroon telt: een jonge activistische linkerflank die gevestigde kandidaten daadwerkelijk verslaat, zoals de Tea Party dat vijftien jaar geleden bij de Republikeinen deed.

Volgens Gallup oordeelt nog 54 procent van de Amerikanen positief over het kapitalisme, tegen 60 procent in 2021. De laagste peiling sinds jaren. Socialisme blijft impopulair met 39 procent.

Voor wie de Koude Oorlog bewust meemaakte betekende communisme de Muur, de Goelag, de censuur en de miljoenen doden van Stalin en Mao en lange rijen voor winkels en tekorten aan alles. Een vijfentwintigjarige heeft die herinnering niet. Die ziet een woningmarkt waar hij niet in komt, ouders die moeten bijspringen, en vermogen dat sneller groeit dan zijn salaris. Dan komt iemand langs die zegt dat het systeem niet meer werkt. Dat is dan een aantrekkelijk verhaal.

Maar het is ook een verhaal dat de feiten negeert. Tussen 1990 en 2022 ontsnapten volgens de Wereldbank ongeveer 1,5 miljard mensen aan extreme armoede. En in het Westen deed de arbeidersklasse precies wat Karl Marx niet voorzag. Zij verpauperde niet. Zij werd eigenaar. Van een huis, een auto, een pensioen en aandelen.

Nederland en andere Europese landen zijn geen ongeremde kapitalistische samenlevingen. Wij kennen hoge belastingen, minimumlonen, sociale zekerheid, pensioenstelsels, subsidies en een regelapparaat dat elk jaar uitdijt. Wie onze problemen toeschrijft aan veertig jaar ongebreideld kapitalisme kijkt niet goed.

De woningmarkt is het beste voorbeeld. Jongeren zien prijzen die veel sneller stegen dan hun inkomen en trekken daar hun conclusies uit. Alleen stijgen de prijzen niet door de vrije markt alleen. Ze komen vooral door bouwbeperkingen, ongeremde immigratie, ruimtelijke ordening, stikstofregels, eindeloze procedures, jarenlang te weinig bouwen en een rentebeleid dat bezit beloonde en sparen bestrafte. Overheidsfalen wordt gepresenteerd als marktfalen. Het kapitalisme krijgt de rekening.

Uitwassen aanpakken

Dat ontslaat ons niet van de plicht echte uitwassen aan te pakken. Ga kijken hoe sommige arbeidsmigranten in het Westland wonen. Voor hun baan én hun bed afhankelijk van dezelfde uitzender. Wie zijn werk verliest, staat op straat. Dat is uitbuiting en geen kapitalist kan dat verdedigen. Ook binnen het kapitalistisch model moeten uitwassen bestreden worden. Een markteconomie heeft regels nodig die de markt in stand houden. Dat wist Adam Smith al.

Kapitalistische samenlevingen hebben dat eerder gedaan. John D. Rockefeller bouwde Standard Oil uit tot een bijna onaantastbare macht. In 1911 liet het Amerikaanse Hooggerechtshof het concern opknippen in afzonderlijke bedrijven. Rockefeller werd er alleen maar rijker van, want zijn belangen in de opvolgers stegen hard in waarde. Concurrentiebeleid bleek uiteindelijk zelfs goed voor de kapitalist die het trof.

De grootste test moet nog komen. Niemand weet hoeveel werk kunstmatige intelligentie zal vervangen, en de voorspellingen van Elon Musk en zijn collega’s verdienen scepsis, want zij hebben belang bij hun eigen revolutie. Maar stel dat ze deels gelijk krijgen. Dan produceren machines de welvaart en resteert er één vraag die ertoe doet: wie bezit die machines?

Kansen voor gewone mensen

Als een handvol ondernemingen de chips, de data en de robots bezit, kan de economie spectaculair groeien terwijl miljoenen mensen economisch overbodig worden. Op dat moment krijgt Left Laser zijn aanhang cadeau.

De grote overwinning van het kapitalisme was nooit alleen de groei. Het was dat gewone mensen een belang kregen in het systeem. Een huis, spaargeld, een pensioen, een eigen zaak, en het vooruitzicht dat hun kinderen het beter zouden krijgen.

Wie dat wil behouden, moet gewone mensen weer in staat stellen zelf iets op te bouwen. Dat begint met bouwen in plaats van vergaderen, en met monopolies opknippen voordat ze de politiek kopen.

Vermogens laten groeien

En het betekent ook ophouden met het afromen van vermogensopbouw. Een land dat de vermogensvorming van zijn middenklasse wegbelast en zich vervolgens afvraagt waarom twintigers niet meer geloven dat zij ooit iets zullen bezitten, hoeft niet verbaasd te zijn wie er dan wél naar hen luistert.

Het communisme verloor de twintigste eeuw. Of het kapitalisme de eenentwintigste overleeft, hangt mede af van de vraag of een nieuwe generatie weer het gevoel krijgt dat er voor haar iets te winnen valt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Nee Left Laser, wie onze problemen toeschrijft aan ongebreideld kapitalisme kijkt niet goed verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is goed dat de krant dat deed want Walesa is 82 jaar oud. Ronald Reagan (1911 – 2004), Margaret Thatcher (1925 – 2013) en de Poolse paus Johannes Paulus II (1920 – 2005) die ook meehielpen de communistische terreur in het oosten van Europa ten einde te brengen, zijn overleden. Maar van Walesa kunnen we nog iets nieuws leren.

Banden met Nederland

Wałęsa werd in 1943 geboren in een dorpje in Polen, op dat moment zo ongeveer de slechtste plek ter wereld om je op te bevinden. Het ligt in de streek Koejavië en dat geeft hem een band met ons, want in de zestiende en zeventiende eeuw vestigden Hollandse en Friese doopsgezinden zich in dat gebied, aanvankelijk om te ontkomen aan de wrede vervolging waar ze hier mee te maken hadden. Ze gingen de moerassige delta van de Weichsel inpolderen. Vanuit hun eerste dorpen stichtte elke volgende generatie tot ver in Polen langs die rivier weer nieuwe kolonies. Tot op heden is hun invloed in de taal daar te bespeuren.

Na een opleiding tot elektromonteur kon Walesa aan de slag op de Lenin-werf in Gdańsk dat onder zijn oude naam Dantzig ook hele oude zakelijke en culturele banden met ons land heeft. We werden er zelfs geweerd. Zoveel handelaren uit de Lage Landen gingen er wonen dat de Stadsraad van Dantzig in 1457 verdere immigratie verbood. Kom daar in Nederland nu nog maar eens om!

Enfin, Walesa protesteerde tegen misstanden en werd ontslagen. Zijn kameraden legden het werk neer. Op 14 augustus 1980 brak Walesa met anderen door de omheining naar binnen, werd de leider van de staking en richtte de vakbond Solidarność op. Oprichten van een vakbond was bij communisten verboden. Bedrijven zijn immers in handen van de staat en die is in handen van de arbeiders. De regering zette grof geweld in. De stakers zetten door. Er vielen doden. Op een gegeven ogenblik had Solidarność tien miljoen leden, bijna een derde van de Poolse bevolking. Het regime moest onderhandelen. Walesa bond niet in. De bovenbazen in de Sovjet-Unie raakten steeds verder in paniek.

Anders dan Joop den Uyl

In 1989 viel de Berlijnse muur en werden in Polen vrije verkiezingen gehouden, waarmee het land zich ontworstelde aan de Sovjet-dictatuur al had Joop den Uyl in 1987 nog gezegd: ‘Ik denk dat het een verkeerde benadering zou zijn om zelfs maar te speculeren dat vandaag of morgen een land uit het Oostblok zou kunnen treden.’ Walesa had de tegenovergestelde benadering en werd in 1990 president van Polen.

Onderscheid tussen doel en middel

Het kan geen kwaad om naar een moedig man te luisteren. Walesa doet ongaarne uitspraken over de huidige politiek, hoezeer de interviewer hem die ook probeert te ontlokken. Uiteindelijk laat hij los het wel eens te zijn met de doelen van de Amerikaanse president Trump, maar niet met de middelen die Trump gebruikt. Bijvoorbeeld de manier waarop hij de Oekraïense premier Zelensky publiekelijk de oren waste.

Dat onderscheid maken tussen doel en middelen zou ook het publieke debat in Nederland ten goede komen. Het zou misschien zelfs kunnen leiden tot een onbevangen discussie over de doelstellingen van de Amerikaanse regering in plaats van over de persoon van de president.

Volgens Walesa heeft de wereld leiding van de Verenigde Staten nodig om China en Rusland in toom te houden. Welke Nederlandse politicus is het daarmee eens en zo niet waarom niet?

Media maken massa cynisch

Volgens Walesa gaat het niet goed met de democratie en hij zegt ook waarom. Omdat de massa er niet langer in gelooft. Dat komt volgens hem door de pers. Vroeger geloofden mensen in de democratie omdat ze in politici geloofden. Maar nu kunnen ze zien wat er echt achter de schermen gebeurt; hoe politici zich gedragen. Daardoor zijn ze diep cynisch geworden en stemmen ze op demagogen, populisten en schurken, aldus Walesa.

Het zou inderdaad mogelijk zijn dat gezag mystiek nodig heeft om zich te schragen. De macht behoeft enige mist en nevel om niet helder te laten zien hoe hij werkt. Monarchie bijvoorbeeld gaat niet ten onder aan publieke daden van de vorst, maar aan privé-gedrag dat onbedoeld naar buiten komt. ’s Werelds oudste nog bestaande organisatie, de katholieke kerk, was zich ook altijd bewust van het belang van het mysterieuze. De priester brabbelde in onverstaanbaar Latijn met zijn rug naar het knielende volk terwijl hij een wonder verrichtte. Sinds hij zich vijftig jaar geleden omdraaide om zijn geliefde gelovigen in hun eigen taal toe te spreken, (maar zij niks terug mochten zeggen) zijn de kerken leeggestroomd.

Democratie heeft geen geloof nodig

Toch lijkt de analyse van Walesa mij een cirkelredenering, omdat hij het heeft over geloof in de democratie. Democratie is geen geloof en hoeft dat ook niet te zijn. Democratie plaatst geloof juist buiten de politiek. Daarom is de islam ertegen en is christendemocratie lariekoek. Democratie is een manier van doen van verstandige mensen.

Maar ja, bedenk ik dan. Vertrouwen in de democratie berust op de aanname dat de meeste mensen meestal verstandig denken en handelen. Gelooft U dat? Hoe dan ook, Walesa’s analyse biedt in deze geen zicht op een oplossing. We kunnen kennis niet teniet doen. We kunnen onze ogen niet sluiten voor wat we weten.

Walesa’s verwijzing naar de rol van de media in de samenleving deed mij denken aan het prachtige boek van Richard Darnton: The Literary Underground of the Old Regime uit 1982. Hij laat zien dat de generatie van de grote filosofen van de Franse Verlichting werd opgevolgd door een legioen van publicisten, praatjesmakers, journalisten, duiders, opiniemakers en intrigerende dwarsdenkers. Zij ondermijnden met hun stroom van publicaties over echte en vermeende schandalen de legitimiteit van het bestuur. De roddel en achterklap die zij produceerden, vormden de voedingsbodem van de Franse revolutie, veel meer dan de doorwrochte boeken van de filosofen. Hun uitwasemingen brachten het ideologische klimaat naar een kantelpunt vol geweld.

Honden die het podium bewaken

Vandaag de dag noemen dezelfde partijen zich waakhonden van de democratie, maar ze waken er vooral voor verkeerde meningen een platform te bieden; het platform waar zij zich de baas van wanen. Steunen ze daarmee de democratie of ondermijnen ze die juist?

Tot slot nog een nuttig inzicht van de oude vakbondsman over het verschil tussen communisme en kapitalisme: In theorie is communisme beter, in de praktijk het kapitalisme.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het gaat niet goed met de democratie omdat de massa er niet langer in gelooft, vertelt een moedig man verscheen eerst op Wynia's Week.

Een veelgehoord cliché wil dat onze tijd herinnert aan de jaren dertig. We horen het gestamp van laarzen al. Geregeld verschijnt een nieuwe Hitler in beeld. Kandidaten bij de vleet. De buurman bijvoorbeeld, die klaagt over overhangende takken. Of Donald Trump, zegt de krant.

Maar wat als onze tijd nu eens sterker op het begin van de jaren vijftig zou lijken? Met talloze intellectuelen, genre Sartre en Aragon, die tegen de empirische werkelijkheid in het Sovjetregime bleven verdedigen. Heel wat denkers geloofden ook toen in één enkele, objectief juiste, wetenschappelijke maatschappijanalyse die de wereld beter zou maken.

Morele superioriteit

Tijdens de Duitse bezetting stonden deze denkers aan de goede kant van de geschiedenis. Zelfs eerder. Ze hadden in de jaren dertig door dat de samenleving bezig was te ontsporen. Helaas, na de nederlaag van het nazisme meenden ze een blijvend patent op het grote gelijk te hebben. Zeker tijdens de eerste jaren van de Koude Oorlog weigerden ze de dictatuur in de Sovjet-Unie te veroordelen. Weliswaar was er soms enige twijfel, maar een veroordeling zou ‘rechts in de kaart spelen’. Die gedachte won het pleit.

Merkwaardig is hoe de keuze voor het socialisme als wetenschappelijk en moreel superieur werd beschouwd. Ook mensen met een grote reputatie trapten in de val. Neem nu de Amsterdamse filosoof professor Hendrik Josephus Pos (1898-1955), in zijn tijd een van de vermaardste intellectuelen van Nederland. Toen hij in 1948 een congres organiseerde, sloot hij alle hele of halve sympathisanten van nazisme en fascisme van deelneming uit. Martin Heidegger bijvoorbeeld. Alleen ‘vrije’ denkers waren welkom, zowel niet-communisten als communisten.

Communisten mochten van hun nieuwe aan de Sovjet-Unie onderworpen regimes veelal niet deelnemen. Toch verzette Pos zich tegen een resolutie waarin de regeringen werden opgeroepen de vrijheid van filosofisch onderzoek en onderwijs te eerbiedigen. De onvrijheid die hij terecht bij nazi’s en fascisten ontwaarde, weigerde hij bij communisten te zien. Over het eerste had hij gelijk. Over het tweede ongelijk.

In dienst van de mensheid

In 1954 schreef Pos voor een congres in Den Haag een preadvies over ‘De verantwoordelijkheid in de geesteswetenschappen’, een onderwerp dat ook vandaag een razend interessant – maar helaas veelal ontweken – discussiethema zou zijn. Pos kwam op voor een rationele, kritisch-universele geschiedwetenschap in dienst van de eenheid van de mensheid. Dat moest, zo ging hij verder, tot concrete actie leiden: ‘Het is redelijk noch zedelijk om het kennen in de vorm van verheven beschouwelijkheid af te zonderen van de praxis.’

Meer in het bijzonder had Pos veel sympathie voor het communisme en de Sovjet-Unie. Dat vloeide voort uit zijn positief ethisch en sociaal-filosofisch oordeel over de fundamentele grondslag van een socialistische samenleving, en dit in schrille tegenstelling tot het ‘egoïstische fundament van de kapitalistische maatschappij.’

De argumentatie van Pos zou die van een hedendaagse filosoof kunnen zijn. Alleen de conclusie, leidend tot sympathie voor de Sovjet-Unie, is vandaag welvoeglijkheidshalve niet langer mogelijk, daar het zogenaamd superieure systeem inmiddels is ingestort.

Vijandig tegenover vrijheid

Maar als de ‘progressieve’ ideeën van Pos destijds tot sympathie voor het communisme in de Sovjet-Unie leidden, waarom zouden ze dan vandaag plotseling behulpzaam zijn om onze democratie te redden? Als een uitgesproken rechts discours gevaar loopt om tot totalitaire keuzes te leiden, en dat doet het beslist, waarom zou het een uitgesproken links discours dan anders vergaan? Allebei verwarren ze ideologie met wetenschap. In beide gevallen wordt die laatste misbruikt om mensen met een andere mening als leugenaars van het gesprek uit te sluiten.

Als er iets het linkse, academisch aanvaarde, antifascisme met het rechtse fascisme verbindt, is het een gedeelde vijandschap tegenover de vrijheid, vanuit de gedachte dat de waarheid tegen haar moet worden beschermd. Onze tijd is niettemin geneigd een verschil te maken: het fascisme zou erger zijn. Meer zelfs, je ‘normaliseert’ het door het antifascisme op hetzelfde niveau te plaatsen. Helemaal zoals H.J. Pos redeneerde in de jaren vijftig, toen hij stelde dat kritiek op de Sovjet-Unie rechts in de kaart speelde. Vandaar mijn stelling: laten we niet enkel naar de jaren dertig kijken, maar ook naar de jaren vijftig.

Verstandig, maar ook verblind

Jean-Paul Sartre behield, als denker met een feilloze neus voor trends, levenslang communistische sympathieën. Wel brak hij met de Sovjet-Unie na het neerslaan van de Hongaarse opstand in 1956.

Zou H.J. Pos hetzelfde hebben gedaan? We zullen het nooit weten, aangezien hij op 25 september 1955 stierf. Het blijft dus speculeren. Enerzijds was Pos een oprecht en verstandig man, anderzijds maken die eigenschappen een mens niet immuun voor ideologische verblinding. Ook vandaag niet.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen eerder op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Als progressieve ideeën destijds met het communisme sympathiseerden hoe zouden ze dan nu onze democratie kunnen redden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Grenzeloze naïviteit

Ieder jaar wordt op 9 november, de dag in 1989 dat door geweldloze protesten van moedige burgers de Muur viel, stilgestaan bij dat historische moment. Vooral bij onze oosterburen.

In ons toch altijd zo schuldbewuste land nauwelijks nog. Een kritische terugblik wat afstand en tijd betreft op dit in dubbel opzicht nabije verleden, blijkt niet besteed aan links en kerkelijk Nederland. Zij gaan liever schuldbewust met excuses door de knieën voor wandaden gepleegd door onze betovergrootouders in ver afgelegen oorden.

Geen enkele vorm van schuldbelijdenis over de grenzeloze naïviteit zo kort geleden en zo dichtbij, in de vorige eeuw op ons eigen continent, waardoor een buurland decennialang in tweeën gedeeld bleef met in de oosthelft een gewetenloze machtsstructuur die letterlijk over lijken ging. Zoals over dat van de 25-jarige muurvluchteling Michael Bittner.

Moeder Irmgard Bittner kwam die 24^e november 1986 ’s nachts thuis van haar late avonddienst in de drukkerij van Neues Deutschland, het partijorgaan van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), de politieke partij die het in de DDR van Erich Honecker voor het zeggen had.

Ze werd niet wakker van de wekker van haar zoon Michael en kon hem dus niet, zoals ze op andere ochtenden wel deed, nog snel even gedag zeggen voor hij naar zijn werk vertrok. Het was al een eind in de middag toen ze haar ogen opende. Ze schrok van het overvloedige daglicht.

Een angstig vermoeden

In de kamer van haar zoon stond de wekker uit. De aanblik was ook anders dan anders. Michael had hem dierbare spullen neergelegd met daarbij een aantekening voor wie wat bestemd was. Irmgard kon van verbazing alleen maar haar ogen uitwrijven.

Wat had dit te betekenen? Ze had frisse lucht nodig. Buiten zag ze dat de voederbak van de konijnen overvloedig was bijgevuld. Evenals het water. Er kwam een angstig vermoeden in haar op.

Ambtelijke pesterijen

Michael was geen uitblinker op school. Hij deed liever iets met zijn handen. Later was hij dan ook als metselaar helemaal op zijn plaats. Het splitsen van de woning in twee eenheden om de drie zonen een eigen ruimte te bieden, was een op zijn lijf geschreven klus.

Het werk werd Michael onnodig ingewikkeld gemaakt. Nadat hij uit frustratie over anderhalf jaar diensttijd, die een hel was geweest, bij de autoriteiten een verzoek had ingediend om naar het westen te mogen, hadden ze hem het leven zuur gemaakt met ambtelijke pesterijen, onnodige bureaucratie en sluikse corruptie.

Nu bleek dat moeder Bittner zich terecht zorgen had gemaakt over haar zoon. Michael was niet op zijn werk verschenen en kwam ook niet meer thuis. Het gerucht ging dat in de nachtelijke uren bij de Muur schoten hadden weerklonken. Iedereen wist wat dat betekende.

Dagen, weken en maanden gingen voorbij zonder dat moeder Bittner en haar twee andere zonen uitsluitsel kregen over wat er in die novembernacht van het verdwijnen van Michael was gebeurd. Toen ze eindelijk iets los kregen van de autoriteiten heette het dat Michael lid was geweest van een mensensmokkelbende. Hij was uitgeweken naar het westen om daar een anoniem bestaan te leiden. Tegen hem werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Wat moest ze ervan geloven? Misschien lag haar jongen wel ergens gewond in een ziekenhuis.

Honecker en Krenz

De waarheid was, zo werd duidelijk na de val van de Muur op 9 november 1989, dat Michael echt een vluchtpoging had gedaan. De toppen van zijn vingers voelden net over de rand even de vrijheid toen twee VolksPolizisten (VoPo’s) hun vuurwapens op de 25-jarige leegschoten.

Dat waren Harmut B. en Olaf N. die in 1993 voor een rechtbank ter verantwoording werden geroepen. Het duo werd tot een jaar en drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens doodslag en bleef dus op vrije voeten. De straf viel zo laag uit, omdat beiden in de onderste regionen van verantwoordelijkheid voor de Muurdoden hadden gestaan, motiveerde de rechtbank.

Toen bekend werd dat ook Erich Honecker en Egon Krenz (in 1989 korte tijd secretaris-generaal van de SED als opvolger van Honecker), zich zouden moeten verantwoorden voor het doodschieten van vluchtelingen, meldde Irmgard zich aan als mede-klager. Honecker ontliep zijn straf wegens slechte gezondheid en een vlucht naar Chili, waar hij overleed. Krenz werd tot zes jaar cel veroordeeld en is allang weer vrij.

‘Slachtoffer onbekend’

Irmgard Bittner leefde al die tijd in tergende onzekerheid over wat er met het stoffelijk overschot van haar doodgeschoten zoon was gebeurd. Een zoektocht in het westen bracht haar in Frohnau, hemelsbreed een kilometer of tien van haar huis, waar ze stuitte op een kruis met de datum 24 november 1986 en de vermelding ‘slachtoffer onbekend’. De moeder stond als aan de grond genageld. Nu nog een antwoord op de vraag: waar is Michaels stoffelijk overschot?

Het mysterie is niet opgelost en zal naar alle waarschijnlijk ook niet meer worden opgelost. Het meest waarschijnlijke is dat Michael niet lang nadat hij werd vermoord, is gecremeerd. Wat er door de vazallen van Honecker met zijn as of urn is gebeurd, is ongewis.

Moeder Bittner verloor haar twee andere zonen, Gerd en Mario, jaren eerder aan ernstige ziekten. Zij kregen een laatste rustplaats op kerkhof Nordend in het Berlijnse stadsdeel Pankow.

Het was Irmgards vurige laatste wens dat Michaels urn hier ook zou worden bijgezet. Zij overleed op 86-jarige leeftijd, eind 2022, en rust in het graf bij haar twee andere zonen. Zonder Michael.

Een gewone Oostduitse burger

Ik leerde Irmgard Bittner tien jaar na de val van de Muur kennen, in 1999. Ik trok een dag met haar op, zocht in archieven en klopte aan bij autoriteiten. Vergeefs.

Sommige onderwerpen laten je niet los als journalist. Dan wordt het 9 november, de val van de Muur en vervolgens 24 november, de nacht waarin een gewone Oostduitse burger, Michael Bittner, naar het vrije westen wilde. Hij werd geboren in 1961. Michael zou als zijn vlucht was geslaagd nu 63 jaar oud zijn.

Zou zijn tragisch lot (en dat van vele anderen, die ook een vergeefse poging deden om de ‘heilstaat’ te ontvluchten), bekend zijn bij GroenLinks (voortgekomen uit PSP, PPR, EVP en CPN) en de kerken die zulke nauwe banden onderhielden met de DDR?

Meer info over Michael Bittner: www.chronik-der-mauer.de

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Denken ze bij links en de kerken nog wel eens aan de slachtoffers van de DDR-dictatuur?   verscheen eerst op Wynia's Week.