Het is goed dat de krant dat deed want Walesa is 82 jaar oud. Ronald Reagan (1911 – 2004), Margaret Thatcher (1925 – 2013) en de Poolse paus Johannes Paulus II (1920 – 2005) die ook meehielpen de communistische terreur in het oosten van Europa ten einde te brengen, zijn overleden. Maar van Walesa kunnen we nog iets nieuws leren.

Banden met Nederland

Wałęsa werd in 1943 geboren in een dorpje in Polen, op dat moment zo ongeveer de slechtste plek ter wereld om je op te bevinden. Het ligt in de streek Koejavië en dat geeft hem een band met ons, want in de zestiende en zeventiende eeuw vestigden Hollandse en Friese doopsgezinden zich in dat gebied, aanvankelijk om te ontkomen aan de wrede vervolging waar ze hier mee te maken hadden. Ze gingen de moerassige delta van de Weichsel inpolderen. Vanuit hun eerste dorpen stichtte elke volgende generatie tot ver in Polen langs die rivier weer nieuwe kolonies. Tot op heden is hun invloed in de taal daar te bespeuren.

Na een opleiding tot elektromonteur kon Walesa aan de slag op de Lenin-werf in Gdańsk dat onder zijn oude naam Dantzig ook hele oude zakelijke en culturele banden met ons land heeft. We werden er zelfs geweerd. Zoveel handelaren uit de Lage Landen gingen er wonen dat de Stadsraad van Dantzig in 1457 verdere immigratie verbood. Kom daar in Nederland nu nog maar eens om!

Enfin, Walesa protesteerde tegen misstanden en werd ontslagen. Zijn kameraden legden het werk neer. Op 14 augustus 1980 brak Walesa met anderen door de omheining naar binnen, werd de leider van de staking en richtte de vakbond Solidarność op. Oprichten van een vakbond was bij communisten verboden. Bedrijven zijn immers in handen van de staat en die is in handen van de arbeiders. De regering zette grof geweld in. De stakers zetten door. Er vielen doden. Op een gegeven ogenblik had Solidarność tien miljoen leden, bijna een derde van de Poolse bevolking. Het regime moest onderhandelen. Walesa bond niet in. De bovenbazen in de Sovjet-Unie raakten steeds verder in paniek.

Anders dan Joop den Uyl

In 1989 viel de Berlijnse muur en werden in Polen vrije verkiezingen gehouden, waarmee het land zich ontworstelde aan de Sovjet-dictatuur al had Joop den Uyl in 1987 nog gezegd: ‘Ik denk dat het een verkeerde benadering zou zijn om zelfs maar te speculeren dat vandaag of morgen een land uit het Oostblok zou kunnen treden.’ Walesa had de tegenovergestelde benadering en werd in 1990 president van Polen.

Onderscheid tussen doel en middel

Het kan geen kwaad om naar een moedig man te luisteren. Walesa doet ongaarne uitspraken over de huidige politiek, hoezeer de interviewer hem die ook probeert te ontlokken. Uiteindelijk laat hij los het wel eens te zijn met de doelen van de Amerikaanse president Trump, maar niet met de middelen die Trump gebruikt. Bijvoorbeeld de manier waarop hij de Oekraïense premier Zelensky publiekelijk de oren waste.

Dat onderscheid maken tussen doel en middelen zou ook het publieke debat in Nederland ten goede komen. Het zou misschien zelfs kunnen leiden tot een onbevangen discussie over de doelstellingen van de Amerikaanse regering in plaats van over de persoon van de president.

Volgens Walesa heeft de wereld leiding van de Verenigde Staten nodig om China en Rusland in toom te houden. Welke Nederlandse politicus is het daarmee eens en zo niet waarom niet?

Media maken massa cynisch

Volgens Walesa gaat het niet goed met de democratie en hij zegt ook waarom. Omdat de massa er niet langer in gelooft. Dat komt volgens hem door de pers. Vroeger geloofden mensen in de democratie omdat ze in politici geloofden. Maar nu kunnen ze zien wat er echt achter de schermen gebeurt; hoe politici zich gedragen. Daardoor zijn ze diep cynisch geworden en stemmen ze op demagogen, populisten en schurken, aldus Walesa.

Het zou inderdaad mogelijk zijn dat gezag mystiek nodig heeft om zich te schragen. De macht behoeft enige mist en nevel om niet helder te laten zien hoe hij werkt. Monarchie bijvoorbeeld gaat niet ten onder aan publieke daden van de vorst, maar aan privé-gedrag dat onbedoeld naar buiten komt. ’s Werelds oudste nog bestaande organisatie, de katholieke kerk, was zich ook altijd bewust van het belang van het mysterieuze. De priester brabbelde in onverstaanbaar Latijn met zijn rug naar het knielende volk terwijl hij een wonder verrichtte. Sinds hij zich vijftig jaar geleden omdraaide om zijn geliefde gelovigen in hun eigen taal toe te spreken, (maar zij niks terug mochten zeggen) zijn de kerken leeggestroomd.

Democratie heeft geen geloof nodig

Toch lijkt de analyse van Walesa mij een cirkelredenering, omdat hij het heeft over geloof in de democratie. Democratie is geen geloof en hoeft dat ook niet te zijn. Democratie plaatst geloof juist buiten de politiek. Daarom is de islam ertegen en is christendemocratie lariekoek. Democratie is een manier van doen van verstandige mensen.

Maar ja, bedenk ik dan. Vertrouwen in de democratie berust op de aanname dat de meeste mensen meestal verstandig denken en handelen. Gelooft U dat? Hoe dan ook, Walesa’s analyse biedt in deze geen zicht op een oplossing. We kunnen kennis niet teniet doen. We kunnen onze ogen niet sluiten voor wat we weten.

Walesa’s verwijzing naar de rol van de media in de samenleving deed mij denken aan het prachtige boek van Richard Darnton: The Literary Underground of the Old Regime uit 1982. Hij laat zien dat de generatie van de grote filosofen van de Franse Verlichting werd opgevolgd door een legioen van publicisten, praatjesmakers, journalisten, duiders, opiniemakers en intrigerende dwarsdenkers. Zij ondermijnden met hun stroom van publicaties over echte en vermeende schandalen de legitimiteit van het bestuur. De roddel en achterklap die zij produceerden, vormden de voedingsbodem van de Franse revolutie, veel meer dan de doorwrochte boeken van de filosofen. Hun uitwasemingen brachten het ideologische klimaat naar een kantelpunt vol geweld.

Honden die het podium bewaken

Vandaag de dag noemen dezelfde partijen zich waakhonden van de democratie, maar ze waken er vooral voor verkeerde meningen een platform te bieden; het platform waar zij zich de baas van wanen. Steunen ze daarmee de democratie of ondermijnen ze die juist?

Tot slot nog een nuttig inzicht van de oude vakbondsman over het verschil tussen communisme en kapitalisme: In theorie is communisme beter, in de praktijk het kapitalisme.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het gaat niet goed met de democratie omdat de massa er niet langer in gelooft, vertelt een moedig man verscheen eerst op Wynia's Week.

Een veelgehoord cliché wil dat onze tijd herinnert aan de jaren dertig. We horen het gestamp van laarzen al. Geregeld verschijnt een nieuwe Hitler in beeld. Kandidaten bij de vleet. De buurman bijvoorbeeld, die klaagt over overhangende takken. Of Donald Trump, zegt de krant.

Maar wat als onze tijd nu eens sterker op het begin van de jaren vijftig zou lijken? Met talloze intellectuelen, genre Sartre en Aragon, die tegen de empirische werkelijkheid in het Sovjetregime bleven verdedigen. Heel wat denkers geloofden ook toen in één enkele, objectief juiste, wetenschappelijke maatschappijanalyse die de wereld beter zou maken.

Morele superioriteit

Tijdens de Duitse bezetting stonden deze denkers aan de goede kant van de geschiedenis. Zelfs eerder. Ze hadden in de jaren dertig door dat de samenleving bezig was te ontsporen. Helaas, na de nederlaag van het nazisme meenden ze een blijvend patent op het grote gelijk te hebben. Zeker tijdens de eerste jaren van de Koude Oorlog weigerden ze de dictatuur in de Sovjet-Unie te veroordelen. Weliswaar was er soms enige twijfel, maar een veroordeling zou ‘rechts in de kaart spelen’. Die gedachte won het pleit.

Merkwaardig is hoe de keuze voor het socialisme als wetenschappelijk en moreel superieur werd beschouwd. Ook mensen met een grote reputatie trapten in de val. Neem nu de Amsterdamse filosoof professor Hendrik Josephus Pos (1898-1955), in zijn tijd een van de vermaardste intellectuelen van Nederland. Toen hij in 1948 een congres organiseerde, sloot hij alle hele of halve sympathisanten van nazisme en fascisme van deelneming uit. Martin Heidegger bijvoorbeeld. Alleen ‘vrije’ denkers waren welkom, zowel niet-communisten als communisten.

Communisten mochten van hun nieuwe aan de Sovjet-Unie onderworpen regimes veelal niet deelnemen. Toch verzette Pos zich tegen een resolutie waarin de regeringen werden opgeroepen de vrijheid van filosofisch onderzoek en onderwijs te eerbiedigen. De onvrijheid die hij terecht bij nazi’s en fascisten ontwaarde, weigerde hij bij communisten te zien. Over het eerste had hij gelijk. Over het tweede ongelijk.

In dienst van de mensheid

In 1954 schreef Pos voor een congres in Den Haag een preadvies over ‘De verantwoordelijkheid in de geesteswetenschappen’, een onderwerp dat ook vandaag een razend interessant – maar helaas veelal ontweken – discussiethema zou zijn. Pos kwam op voor een rationele, kritisch-universele geschiedwetenschap in dienst van de eenheid van de mensheid. Dat moest, zo ging hij verder, tot concrete actie leiden: ‘Het is redelijk noch zedelijk om het kennen in de vorm van verheven beschouwelijkheid af te zonderen van de praxis.’

Meer in het bijzonder had Pos veel sympathie voor het communisme en de Sovjet-Unie. Dat vloeide voort uit zijn positief ethisch en sociaal-filosofisch oordeel over de fundamentele grondslag van een socialistische samenleving, en dit in schrille tegenstelling tot het ‘egoïstische fundament van de kapitalistische maatschappij.’

De argumentatie van Pos zou die van een hedendaagse filosoof kunnen zijn. Alleen de conclusie, leidend tot sympathie voor de Sovjet-Unie, is vandaag welvoeglijkheidshalve niet langer mogelijk, daar het zogenaamd superieure systeem inmiddels is ingestort.

Vijandig tegenover vrijheid

Maar als de ‘progressieve’ ideeën van Pos destijds tot sympathie voor het communisme in de Sovjet-Unie leidden, waarom zouden ze dan vandaag plotseling behulpzaam zijn om onze democratie te redden? Als een uitgesproken rechts discours gevaar loopt om tot totalitaire keuzes te leiden, en dat doet het beslist, waarom zou het een uitgesproken links discours dan anders vergaan? Allebei verwarren ze ideologie met wetenschap. In beide gevallen wordt die laatste misbruikt om mensen met een andere mening als leugenaars van het gesprek uit te sluiten.

Als er iets het linkse, academisch aanvaarde, antifascisme met het rechtse fascisme verbindt, is het een gedeelde vijandschap tegenover de vrijheid, vanuit de gedachte dat de waarheid tegen haar moet worden beschermd. Onze tijd is niettemin geneigd een verschil te maken: het fascisme zou erger zijn. Meer zelfs, je ‘normaliseert’ het door het antifascisme op hetzelfde niveau te plaatsen. Helemaal zoals H.J. Pos redeneerde in de jaren vijftig, toen hij stelde dat kritiek op de Sovjet-Unie rechts in de kaart speelde. Vandaar mijn stelling: laten we niet enkel naar de jaren dertig kijken, maar ook naar de jaren vijftig.

Verstandig, maar ook verblind

Jean-Paul Sartre behield, als denker met een feilloze neus voor trends, levenslang communistische sympathieën. Wel brak hij met de Sovjet-Unie na het neerslaan van de Hongaarse opstand in 1956.

Zou H.J. Pos hetzelfde hebben gedaan? We zullen het nooit weten, aangezien hij op 25 september 1955 stierf. Het blijft dus speculeren. Enerzijds was Pos een oprecht en verstandig man, anderzijds maken die eigenschappen een mens niet immuun voor ideologische verblinding. Ook vandaag niet.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen eerder op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Als progressieve ideeën destijds met het communisme sympathiseerden hoe zouden ze dan nu onze democratie kunnen redden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Grenzeloze naïviteit

Ieder jaar wordt op 9 november, de dag in 1989 dat door geweldloze protesten van moedige burgers de Muur viel, stilgestaan bij dat historische moment. Vooral bij onze oosterburen.

In ons toch altijd zo schuldbewuste land nauwelijks nog. Een kritische terugblik wat afstand en tijd betreft op dit in dubbel opzicht nabije verleden, blijkt niet besteed aan links en kerkelijk Nederland. Zij gaan liever schuldbewust met excuses door de knieën voor wandaden gepleegd door onze betovergrootouders in ver afgelegen oorden.

Geen enkele vorm van schuldbelijdenis over de grenzeloze naïviteit zo kort geleden en zo dichtbij, in de vorige eeuw op ons eigen continent, waardoor een buurland decennialang in tweeën gedeeld bleef met in de oosthelft een gewetenloze machtsstructuur die letterlijk over lijken ging. Zoals over dat van de 25-jarige muurvluchteling Michael Bittner.

Moeder Irmgard Bittner kwam die 24^e november 1986 ’s nachts thuis van haar late avonddienst in de drukkerij van Neues Deutschland, het partijorgaan van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), de politieke partij die het in de DDR van Erich Honecker voor het zeggen had.

Ze werd niet wakker van de wekker van haar zoon Michael en kon hem dus niet, zoals ze op andere ochtenden wel deed, nog snel even gedag zeggen voor hij naar zijn werk vertrok. Het was al een eind in de middag toen ze haar ogen opende. Ze schrok van het overvloedige daglicht.

Een angstig vermoeden

In de kamer van haar zoon stond de wekker uit. De aanblik was ook anders dan anders. Michael had hem dierbare spullen neergelegd met daarbij een aantekening voor wie wat bestemd was. Irmgard kon van verbazing alleen maar haar ogen uitwrijven.

Wat had dit te betekenen? Ze had frisse lucht nodig. Buiten zag ze dat de voederbak van de konijnen overvloedig was bijgevuld. Evenals het water. Er kwam een angstig vermoeden in haar op.

Ambtelijke pesterijen

Michael was geen uitblinker op school. Hij deed liever iets met zijn handen. Later was hij dan ook als metselaar helemaal op zijn plaats. Het splitsen van de woning in twee eenheden om de drie zonen een eigen ruimte te bieden, was een op zijn lijf geschreven klus.

Het werk werd Michael onnodig ingewikkeld gemaakt. Nadat hij uit frustratie over anderhalf jaar diensttijd, die een hel was geweest, bij de autoriteiten een verzoek had ingediend om naar het westen te mogen, hadden ze hem het leven zuur gemaakt met ambtelijke pesterijen, onnodige bureaucratie en sluikse corruptie.

Nu bleek dat moeder Bittner zich terecht zorgen had gemaakt over haar zoon. Michael was niet op zijn werk verschenen en kwam ook niet meer thuis. Het gerucht ging dat in de nachtelijke uren bij de Muur schoten hadden weerklonken. Iedereen wist wat dat betekende.

Dagen, weken en maanden gingen voorbij zonder dat moeder Bittner en haar twee andere zonen uitsluitsel kregen over wat er in die novembernacht van het verdwijnen van Michael was gebeurd. Toen ze eindelijk iets los kregen van de autoriteiten heette het dat Michael lid was geweest van een mensensmokkelbende. Hij was uitgeweken naar het westen om daar een anoniem bestaan te leiden. Tegen hem werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Wat moest ze ervan geloven? Misschien lag haar jongen wel ergens gewond in een ziekenhuis.

Honecker en Krenz

De waarheid was, zo werd duidelijk na de val van de Muur op 9 november 1989, dat Michael echt een vluchtpoging had gedaan. De toppen van zijn vingers voelden net over de rand even de vrijheid toen twee VolksPolizisten (VoPo’s) hun vuurwapens op de 25-jarige leegschoten.

Dat waren Harmut B. en Olaf N. die in 1993 voor een rechtbank ter verantwoording werden geroepen. Het duo werd tot een jaar en drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens doodslag en bleef dus op vrije voeten. De straf viel zo laag uit, omdat beiden in de onderste regionen van verantwoordelijkheid voor de Muurdoden hadden gestaan, motiveerde de rechtbank.

Toen bekend werd dat ook Erich Honecker en Egon Krenz (in 1989 korte tijd secretaris-generaal van de SED als opvolger van Honecker), zich zouden moeten verantwoorden voor het doodschieten van vluchtelingen, meldde Irmgard zich aan als mede-klager. Honecker ontliep zijn straf wegens slechte gezondheid en een vlucht naar Chili, waar hij overleed. Krenz werd tot zes jaar cel veroordeeld en is allang weer vrij.

‘Slachtoffer onbekend’

Irmgard Bittner leefde al die tijd in tergende onzekerheid over wat er met het stoffelijk overschot van haar doodgeschoten zoon was gebeurd. Een zoektocht in het westen bracht haar in Frohnau, hemelsbreed een kilometer of tien van haar huis, waar ze stuitte op een kruis met de datum 24 november 1986 en de vermelding ‘slachtoffer onbekend’. De moeder stond als aan de grond genageld. Nu nog een antwoord op de vraag: waar is Michaels stoffelijk overschot?

Het mysterie is niet opgelost en zal naar alle waarschijnlijk ook niet meer worden opgelost. Het meest waarschijnlijke is dat Michael niet lang nadat hij werd vermoord, is gecremeerd. Wat er door de vazallen van Honecker met zijn as of urn is gebeurd, is ongewis.

Moeder Bittner verloor haar twee andere zonen, Gerd en Mario, jaren eerder aan ernstige ziekten. Zij kregen een laatste rustplaats op kerkhof Nordend in het Berlijnse stadsdeel Pankow.

Het was Irmgards vurige laatste wens dat Michaels urn hier ook zou worden bijgezet. Zij overleed op 86-jarige leeftijd, eind 2022, en rust in het graf bij haar twee andere zonen. Zonder Michael.

Een gewone Oostduitse burger

Ik leerde Irmgard Bittner tien jaar na de val van de Muur kennen, in 1999. Ik trok een dag met haar op, zocht in archieven en klopte aan bij autoriteiten. Vergeefs.

Sommige onderwerpen laten je niet los als journalist. Dan wordt het 9 november, de val van de Muur en vervolgens 24 november, de nacht waarin een gewone Oostduitse burger, Michael Bittner, naar het vrije westen wilde. Hij werd geboren in 1961. Michael zou als zijn vlucht was geslaagd nu 63 jaar oud zijn.

Zou zijn tragisch lot (en dat van vele anderen, die ook een vergeefse poging deden om de ‘heilstaat’ te ontvluchten), bekend zijn bij GroenLinks (voortgekomen uit PSP, PPR, EVP en CPN) en de kerken die zulke nauwe banden onderhielden met de DDR?

Meer info over Michael Bittner: www.chronik-der-mauer.de

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Denken ze bij links en de kerken nog wel eens aan de slachtoffers van de DDR-dictatuur?   verscheen eerst op Wynia's Week.