Dat was ‘m dan. De afgelopen maanden blikten bewindslieden, ambtenaren, OMT-leden, burgemeesters en andere ‘corona-BN’ers’ tijdens 51 verhoren onder ede terug op de pandemie. Het eindrapport van de enquetecommissie komt pas begin volgend jaar, maar wie de verhoren heeft gevolgd kan de belangrijkste conclusies nu al trekken.

Wij tegen de rest

De verhoren hebben duidelijk gemaakt dat drie mannen bij het bestrijden van de pandemie allesbepalend waren. Niks ‘samen’, hoogtens samen gehoorzamen aan wat de opperleiders bedachten. We hebben het – in niet-toevallige volgorde – over Mark Rutte, toen minister-president, oud-minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge en Ferd Grapperhaus, destijds minister van Justitie en Veiligheid. Wij tegen de rest, zoals Rutte zei in een berichtje aan De Jonge.

De drie heren zaten op zondag in het Catshuis en vormden het kleine, hechte gezelschap dat besloot hoeveel visite je met kerst mocht ontvangen, of je kind naar school mocht en zelfs of je ’s avonds de deur uit mocht. Officieel puur op basis van de ‘heilige adviezen’ van het Outbreak Management Team (OMT). Maar toch. Het was hun crisis en het blijft, zo bleek ook weer tijdens hun verhoren, hun gelijk. Met amper echte reflectie.

In de verhoren van het coronatrio hoorde ik dezelfde argumenten om hun keuzes te verdedigen, op repeat.

1. ‘We hadden geen keuze’ – het sprookje van code zwart

Rutte zei in zijn eerste verhoor dat hij een scenario zoals in het Italiaanse Bergamo nooit had geaccepteerd. De Jonge bleef maar herhalen dat ‘leven en dood’ voor alles gaat. Code zwart voor de zorg moest voorkomen worden, benadrukte ook Rutte. Grapperhaus verdedigde er zelfs de avondklok mee als ‘onvermijdelijk’.

En de schade door al die maatregelen dan? Tja, ‘een duivels dilemma’, noemde Rutte het keer op keer (bepaalde termen leken wel ingestudeerd). Alsof er maar twee opties op tafel lagen: code zwart of de samenleving op slot. Terwijl dat niet de enige twee opties waren. De gekozen aanpak was niet onvermijdelijk, maar een politieke keuze.

Dat het anders had gekund en gemoeten, is geen kennis van nu. In mijn boek De Covidstaat komen deskundigen aan het woord die dit tijdens de pandemie al zeiden. Zoals gezondheidseconoom Eline van den Broek, die voorrekent dat je met gerichte bescherming van kwetsbaren een heel andere afweging had kunnen maken. ‘Bij zo’n virus moet je proberen de kwetsbare mensen zo goed mogelijk te beschermen. Verder kun je gewoon niet zoveel doen.’

Zweden deed het zónder lockdowns of sluiting van basisscholen en middelbare scholen, met uiteindelijk een van de laagste oversterftecijfers van Europa. Er was wél een derde weg, misschien ook een vierde en een vijfde, maar geen andere optie is ooit serieus onderzocht, laat staan bewandeld.

2. ‘De maatregelen hebben gewerkt’ – vasthouden aan een luchtkasteel

Je kunt alleen volhouden dat er geen keuze was als de gekozen weg echt iets heeft opgeleverd en het zogenaamde ‘enige andere scenario’, code zwart, voorkomen heeft. Dat resultaat houden Rutte, De Jonge en Grapperhaus dan ook vol tijdens hun verhoren: de aanpak werkte. Maar nergens is wetenschappelijk hard gemaakt dat het coronabeleid per saldo meer levens heeft gered dan gekost.

De RIVM-modellen waarop veel maatregelen werden gebaseerd, zijn nooit openbaar gemaakt of onafhankelijk getoetst. Van den Broek noemt de netto-opbrengst van het coronabeleid in mijn boek mogelijk zelfs negatief. ‘Als sterfte voor sommige mensen al is uitgesteld, dan is dat ten koste gegaan van sterfte van andere mensen.’

Het gaat niet om de vraag of er mensen aan corona overleden, want dat stond nooit ter discussie. En het gaat niet om de vraag of ‘leven en dood’ het belangrijkst is, ook dat is een no-brainer (al valt er ook wat te zeggen voor kwaliteit van leven in plaats van kwantiteit). Waar het vooral om gaat is of de gekozen aanpak over de hele linie levens en levensjaren heeft gered.

Van den Broek: ‘Hoeveel levens wilde je tijdens corona redden met maatregelen, ten koste van levens die je in de toekomst verliest door diezelfde maatregelen? Hoeveel mensen sterven er nu, tijdens corona? Vind je dat acceptabel als maatschappij? Ben je bereid om in de komende tien jaar vijf mensen te laten overlijden om nu – tijdens corona – één leven te redden?’

3. ‘Tegenspraak was welkom’ – de appjes zeggen iets anders.

De derde verdediging die de drie oud-kabinetsleden aandroegen werd door de verhoren meteen ontkracht. Namelijk dat ze open stonden voor input en tegengeluid. Grapperhaus benadrukte dat goede democratie draait om hardop van mening kunnen verschillen. Rutte herhaalde steeds dat er brede weging was.

Volgens De Jonge werden hun besluiten ‘niet echt gechallenged’ door collega’s in zowel het kabinet als de Tweede Kamer. Ja, diezelfde Tweede Kamerleden waarover hij appte dat ze zouden worden gestraft in het hiernamaals, want de volksvertegenwoordigers hielden ‘de brandweer van het werk’. Toch zei De Jonge tijdens zijn verhoor dat hij ‘generiek’ openstond voor kritiek.

De appjes van het drietal, door commissieleden voorgelezen tijdens hun verhoren, vertelden natuurlijk een heel ander verhaal. Grapperhaus noemde collega-minister Kajsa Ollongren ‘een bak grind waarin alles vastliep’, terwijl zij precies deed waarvoor ze verantwoordelijk was: wijzen op de grondwet. De Jonge en Grapperhaus typeerden collega Arie Slob als ‘soepjurkje’ met een ‘gebrek aan ruggengraat’ omdat de onderwijsminister zijn zorgen uitte over schoolsluitingen. Een maatregel die overigens een hele generatie op achterstand heeft gezet, volgens klinisch psycholoog Claudi Bockting: ‘We hebben onze kinderen en jongeren opgeofferd.

Als je tegenspraak stiekem zo irritant vindt, maak je mij niet wijs dat je er echt voor openstaat. In De Covidstaat schrijf ik hoe dat zich ook breder vertaalde in de samenleving: wie kritisch was, werd ‘wappie’ genoemd. De appjes laten zien dat die afkeer van ‘niet meedoen’ – gehoorzamen dus – niet begon bij de burger, maar bij de coronaleiders.

Zijn we dan nu niks verder gekomen?

Dankzij de verhoren is duidelijk geworden dat Rutte, De Jonge en Grapperhaus tijdens de pandemie de dienst uitmaakten. Ze koesteren een hardnekkige tunnelvisie, zonder ruimte voor brede input of kritiek. Ze waren ijdel en wilden daadkracht tonen, want dat leverde ze politiek gewin op, dachten ze. En geen van die drie mannen heeft naderhand laten zien dat ze nu anders naar hun handelen kijken.

Rutte zou weinig anders doen, zegt hij, noch De Jonge: ‘U noemt dat tunnelvisie, ik standvastigheid’. En over zijn uitspraken jegens ongevaccineerden, die een wig dreven tussen miljoenen mensen en de overheid, zei De Jonge: ‘Ik werp van me dat ik zou hebben bijgedragen aan polarisatie.’

‘Reflecteren en vooruitkijken: besturen tijdens een pandemie’ was het thema van de laatste verhoorweek. En het doel van de parlementaire enquête is ‘leren van de ervaringen uit deze crisis, om beter voorbereid te zijn op een eventuele volgende (gezondheids)crisis.’ Nu is duidelijk: een volgende keer zou het coronatrio het weer precies zo aanpakken.

Uiteraard zitten Rutte, De Jonge en Grapperhaus bij een volgende crisis hoogstwaarschijnljk niet in het kabinet, maar dat zal ons niet redden. Want zonder geleerde lessen is de kans groot dat dezelfde tunnelvisie zal heersen en dezelfde desinteresse in andermans opvattingen. Toekomstige crisisleiders zullen hoogstens iets minder appen.

De Covidstaat van Eva Munnik verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,50 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat een domper: het coronatrio Rutte, De Jonge en Grapperhaus heeft niks geleerd verscheen eerst op Wynia's Week.

Een van de meest invaliderende symptomen van zowel long covid als ME/CVS is PEM, post exertional malaise, ofwel onwel raken van lichamelijke inspanning. Lijders aan beide syndromen claimen dat ze door PEM vrijwel niets meer kunnen dat enige lichamelijke inspanning vergt, zoals heen en weer lopen naar de buurtsuper voor een boodschapje, of zelfs douchen en aankleden.

Uiteraard holt je conditie ook achteruit als je dag in, dag uit alleen maar op bed ligt, zodat PEM een medisch kip-of-ei kwestie werd: is PEM niet hoofdzakelijk de oorzaak, maar vooral een gevolg van langdurige inactiviteit?

Ergste belediging

Sommige patiënten die herstellende zijn van een acute covidinfectie (of een andere virusinfectie, in het geval van ME/CVS) zouden dan terecht komen in een vicieuze cirkel van dwangmatig rust blijven houden, waardoor hun conditie verslechtert, waardoor ze nog minder kunnen, totdat ze alleen nog maar op bed liggen met een hartslagmeter om hun pols.

Erger kun je zulke patiënten niet beledigen dan door deze vraag op te werpen, want dan zou hun kwaal ‘tussen de oren’ zitten. Een paar jaar geleden werd een onderzoek gepubliceerd, waarin zulke patiënten een programma van graded exercise doorliepen: onder intensieve begeleiding uit bed komen, en stapje voor stapje de lichamelijke conditie weer opbouwen. Volgens dat onderzoek had ongeveer de helft van de patiënten daar blijvend baat bij. Massale verontwaardiging in de steungroepen: dat kon en mocht niet waar zijn, want uit bed komen en heel geleidelijk weer actief worden werkt alleen bij alle andere mensen. Bij hen maakt graded exercise de PEM juist erger.

Bij long covid- en ME/CVS-lijders moet neurologisch en/of fysiologisch iets aan de hand zijn waardoor alleen zij hun conditie niet kunnen verbeteren door dagelijkse activiteit en gepaste training. Bovengenoemd onderzoek, door onderzoekers van de UvA en anderen, lijkt dat op het eerste gezicht te bevestigen.

Ze vergeleken vier groepen van elk ongeveer 25 personen: gezonde personen die ooit covid gehad hebben, long covid-patiënten, ME/CVS-patiënten en een groep die zestig dagen lang op bed gelegen heeft. Uit het persbericht en de media krijg je de indruk dat die laatste groep ook voor dit onderzoek gerekruteerd was, maar het gaat om hergebruik van gegevens uit 2019, van een door NASA gefinancierd experiment waarin vrijwilligers zestig dagen lang plat in een bed bleven liggen met het hoofdeinde zes graden naar beneden gekanteld, om gewichtloosheid te simuleren (zulke details doen er toe).

De bevinding die de meeste aandacht trok, was dat de NASA-bedliggers na zestig dagen flink geatrofieerde spieren hadden, en de long covid- en de ME/CVS-patiënten niet. Een van de onderzoekers, Rob Wüst, verklaarde tegen de NOS dat de veranderingen in de spieren van long covid- en ME/CVS-patiënten ten opzichte van gezonde mensen dus niet te verklaren waren door hun inactiviteit.

Gewaagde conclusie

Dat is een zeer gewaagde conclusie, aangezien de twee groepen qua (in)activiteit niet te vergelijken zijn. De NASA-groep bestond uit jonge, gezonde mensen die van de ene op de andere dag van normale activiteit naar zestig dagen nul activiteit gingen. De long covid- en ME/CVS-groep was gemiddeld tien jaar ouder, en waren veel langer dan zestig dagen – tot wel vijftien jaar lang – verminderd actief. Maar het waren geen van allen van die long covid-iconen die je in de media geportretteerd ziet, die ‘al twee jaar in het donker op bed liggen’.

Het onderzoek vermeldt namelijk ook hoeveel stappen de proefpersonen dagelijks deden. De gezonde controlegroep deed er gemiddeld ongeveer 7000 per dag, de long covid-groep 4500 per dag, en de ME/CVS-groep 3500 per dag. N.B.: de NASA-proefkonijnen deden nul stappen per dag. Als je dan een biopt neemt van de bovenbeenspier, is het dan raar dat je in de NASA-groep spieratrofie aantreft, en niet in de patiëntengroepen? Als je uitgaat van zestig tot honderd stappen per minuut, staan die patiënten bijna allemaal nog een uur of langer per dag op hun benen.

De formulering in het persbericht van Amsterdam UMC moffelt dit weg, door te spreken van een vergelijking tussen patiënten en ‘gezonde mensen die langdurig inactief zijn geweest’ en dan komt dat natuurlijk ook zo in de media terecht. Dan lijkt het of je de factor ‘inactiviteit’ als verklaring voor het verschil tussen die groepen hebt uitgesloten, terwijl het soort inactiviteit ( zestig dagen lang nul activiteit, tegen jarenlang half zoveel als gezonde mensen) heel verschillend is.

Ook het artikel in Nature Communications claimt dat deze vergelijking ‘inactiviteit’ uitsluit als enige verklaring voor het verschil tussen de twee groepen, en presenteert dit als het belangrijkste resultaat. Verbazend dat dit door de peerreview is gekomen. Als je controlegroep bij nader inzien geen goede controlegroep is, ondergraaft dat al je latere conclusies.

Wüst c.s. maten nog veel meer eigenschappen van de patiënten en hun spieren. Ook hebben alle vier de groepen een fietsergometertest gedaan om hun maximale prestatievermogen te meten (je zit dan op een fietsergometer die steeds zwaarder gaat trappen, en moet zo lang mogelijk minstens zestig omwentelingen per minuut trappen). Dat levert hele waslijsten aan vergelijkingen op, waarbij soms de long covid- en de ME/CVS-groep onderling niet verschillen, maar wel afwijken van de gezonde controles of de bedliggroep, en soms verschilt de long covid-groep niet van de controles en/of de bedliggers en de ME/CVS wel, of andersom, kortom, het kan alle kanten op.

Wüst c.s storten dat allemaal als een brij over de lezer uit, met veel veronderstellingen over de onderliggende biochemische mechanismen die zelf niet gemeten zijn (wat ook heel moeilijk is), iets waar ook een reviewer over klaagde.

Statistische ruis

Overigens halen veel van die groepsverschillen de formele grens van ‘significant’ niet (dat wil zeggen: de p-waarde ligt boven de 0,05). Gegeven dat het aantal proefpersonen per groep vrij laag is (25), in combinatie met de vele metingen, zit het er dik in dat sommige van die vermeende verschillen tussen de groepen slechts statistische ruis zijn. Dat maakt niet het hele onderzoek overbodig of ongeldig, maar doen alsof dit het definitieve bewijs is dat de PEM van long covid- en ME/CVS-lijders niet tussen de oren zit is zwaar overdreven.

Uit Wüsts fietsergometer-tests blijkt, dat beide patiëntengroepen significant lager scoren dan de gezonde controlegroep, en ongeveer even slecht als de bedliggroep direct na opstaan. Hij ziet fysiologische verschillen tussen de patiëntengroepen en de rest, waarbij ook weer veel veronderstellingen gedaan worden over de onderliggende mechanismen.

Maar één vraag wordt niet gesteld: houden de patiënten misschien eerder op met fietsen dan de gezonde controles omdat ze makkelijker opgeven? Als je jezelf jarenlang heb geconditioneerd op kwetsbaarheid en dingen niet meer kunnen, ga je dan net zo hard door als het zwaar wordt als een gezonde vrijwilliger? En motivatie doet er zeker toe: bij zo’n test staat een medewerker in je oor te schreeuwen om nog tien seconden langer door te gaan, en nog tien!, en vooruit nog vijf!!

Het is natuurlijk volstrekt taboe om in zo’n onderzoekssetting zo’n vraag te stellen, en het is ook niet objectief meetbaar hoe diep iemand subjectief gaat.

Heftige allergie

De heftige allergie voor een psychische verklaring van long covid en ME/CVS is merkwaardig, en is inmiddels een van de meest kenmerkende symptomen van deze aandoeningen. Waarom? Een ernstige kwaal als anorexia zit onomstreden ‘tussen de oren’, alle experts en behandelaars gaan daar zonder meer vanuit, en daar valt geen anorexiapatiënt over. Bovendien is allang bekend dat veel long covid- en ME/CVS-patiënten een voorgeschiedenis hebben van allerlei andere psychische aandoeningen.

Als je op voorhand uitsluit dat de oorzaak van long covid of ME/CVS (mede) psychisch is, maak je het alleen maar moeilijker om een effectieve behandeling te vinden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom mag er voor long covid en ME/CVS geen psychische verklaring bestaan? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Weet je? Na afloop is het makkelijk praten. Dat zie je bij sportwedstrijden: het winnende team heeft altijd de juiste beslissingen genomen en het verliezende team altijd de slechte. Ik denk dat met de kennis van toen verantwoorde beslissingen zijn genomen.’ De locatie is zijn kantoor bij de Universiteit van Amsterdam aan de Nieuwe Achtergracht. Ik ben benieuwd naar dit gesprek, want Eric-Jan Wagenmakers staat anders in de wedstrijd dan de deskundigen die ik tot nu toe sprak. De wiskundig psycholoog (‘hoe trek je verantwoorde conclusies uit data vol ruis, zo zou je in Jip-en-Janneketaal kunnen uitleggen wat ik doe’) vertelt dat hij daarom juist ‘ja’ zei op mijn interviewverzoek. Want dat de maatregelen geen zin hadden, zoals eerdere geïnterviewden concludeerden, vindt hij juist niet. Wel is hij kritisch: het moet een volgende keer anders. En dus gaan we nu toch – makkelijk of niet – na afloop van de pandemie praten over de besluiten die toen genomen werden.

Aan alle geïnterviewden vraag ik naar wat toenmalig premier Mark Rutte zei bij het eerste persmoment over corona in 2020, namelijk dat hij af zou gaan op ‘de deskundigen’. Heeft hij dat gedaan?

‘Dat hangt ervan af wie je aanmerkt als deskundige. In Nederland werd vooral naar het RIVM geluisterd, met Jaap van Dissel als roerganger. Maar de experts in andere landen vonden wat anders. Als je zegt naar de experts te luisteren, is de vraag direct, wie zijn de experts en wat doe je als ze het niet met elkaar eens zijn? En als iedereen stellig beweert dat het op een andere manier moet, dan kun je eigenlijk concluderen dat niemand het zeker weet.’

Deden de politici en wetenschappers te veel alsof ze wel zeker wisten wat de beste corona-aanpak was?

‘Ik snap wel dat je in een soort paniek zoekt naar zekerheid. Maar het probleem is natuurlijk dat wanneer je als expert iets zegt met grote stelligheid en dat vervolgens onderuit wordt gehaald, je enorm reputatieverlies lijdt als expert.

In de oudheid werd al gewaarschuwd: beweer nooit iets met absolute zekerheid. Want als je dan ongelijk hebt, ga je onderuit en dan verlies je vertrouwen. Dat is in coronatijd gebeurd. Ze hadden veel beter kunnen zeggen: “Gebaseerd op wat we nu weten, kunnen we voorzichtig concluderen dat het waarschijnlijk zo en zo is.” Of: “Jongens, we  moeten nu eenmaal iets doen. We denken dat dit de beste manier is, maar we houden een open blik.” Dat ontbrak heel erg, vind ik.’

Maar waarschijnlijk denken zij: het publiek gelooft ons niet als wij onzeker gaan staan doen.

‘Dat snap ik, maar op het moment dat je zeker staat te doen en later onderuit gaat, verlies je werkelijk iedere vorm van gezag. Als je niet kunt toegeven dat je sommige dingen niet zeker weet, dan loop je gewoon te jokken en houd je jezelf voor de gek, je houdt de bevolking voor de gek. Dus wees niet zo stellig.’

Wat is een voorbeeld van die onterechte stelligheid?

‘Mondkapjes. Waar de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) al vroeg van zei: “Doen!” Jaap van Dissel zei toen: “Nee, niet doen. Mondkapjes opdoen heeft geen enkele zin.” Hij was daar heel erg stellig in.’

Maar de wetenschap is toch ook niet eenduidig over de werking van mondkapjes in de praktijk?

‘Laat ik het zo zeggen: als iemand waar je een meter van afstaat een enorme nies- en hoestaanval krijgt, en je weet dat diegene corona heeft, wil je dan liever dat diegene een mondkapje draagt of niet?’

Ik heb liever dat hij niet bij me staat. Misschien staat-ie daar wel omdat hij ‘toch een mondkapje op heeft’, dat zag ik in de praktijk gebeuren.

‘Het zou heel goed kunnen dat het schijnveiligheid gaf, en dat noemde Van Dissel ook als een van de argumenten. Maar de WHO vond in elk geval iets anders en dan is het toch gek dat Van Dissel zo stellig is. Wat volledig ontbrak was georganiseerde zelfkritiek. Of je het uiteindelijk nou wel of niet bij het goede eind blijkt te hebben, het is een probleem om over iets zo stellig te zijn terwijl de hele wereld er verdeeld over is.’

Hoe zorg je de volgende keer voor georganiseerde zelfkritiek?

‘In elk geval door een bredere groep experts erbij te betrekken. Gedragswetenschappers ontbraken, psychologen, statistici… ik denk dat ze met een vrij nauwe blik hebben gekeken naar het probleem. Het was een biologisch, medisch probleem en ze hebben gedacht: dan hebben we experts nodig die daar verstand van hebben. Dat is misschien ook een klein beetje de arrogantie van medische wetenschappers. Die denken: wij snappen dit allemaal wel en weten precies hoe het moet.’

Hoe hebben we het gedaan qua coronabeleid?

‘Nou ja, dat is heel lastig. Qua maatregelen zaten we, denk ik, een beetje in de middenmoot. Strenger dan Zweden, minder streng dan België en Duitsland. Ik heb persoonlijk om mij heen mensen zien sterven aan corona. Mensen in een rolstoel zien belanden, jonge mensen ook nog, vanwege long covid.’

Hadden we dat kunnen voorkomen? De experts die ik in deze serie tot nu toe sprak, zeggen: niet echt, en dat we veel schade hebben aangericht met heftige maatregelen.

‘Nou, dat weet ik niet. Er zijn natuurlijk landen geweest die pas echt draconische maatregelen hadden, zoals China.’

Hebben die daardoor minder schade door corona?

‘Op het moment dat je heel strikt gaat handhaven, voorkom je natuurlijk wel die verspreiding tot op zekere hoogte.’

Maar zijn daar minder mensen ziek geworden of dood gegaan?

‘Ik weet het niet. Maar de Nederlandse overheid keek op dat moment naar de beelden uit Bergamo, waar doodskisten opgestapeld in kerken lagen omdat er geen ruimte meer was in de mortuaria. Ze wisten dat de zorg ook hier heel erg onder druk zou komen te staan, dan moet er natuurlijk wel iets gebeuren.’

Maar die vreselijke Bergamo-taferelen, dat was niet bij ons.

‘Nee, dat is bij ons niet gebeurd, ik weet ook niet waarom. Het punt is: die maatregelen lijken erg, maar als je niks aan dat virus doet, dan was het waarschijnlijk erger geweest. Ik denk dat er destijds geen andere keus was dan maatregelen treffen. En ik denk dat wij in Nederland qua maatregelen aan de liberale kant zaten. We zijn veel minder streng geweest dan de meeste omringende landen.’

Vind jij dat de schade van de Nederlandse maatregelen wel meevalt? Want die hebben toch veel eenzaamheid veroorzaakt, psychologische stress, faillissementen…

‘Ja, maar doodgaan is ook erg. Ik ben geneigd om zeer grote gezondheidsschade en overlijden als veel belangrijker in te schatten dan of je kunt bieren.’

Dat is wel erg simplistisch, het gaat niet alleen om cafébezoek: lockdowns en scholensluitingen hebben langdurige psychologische schade veroorzaakt.

‘Is dat echt waar?’

Het Trimbos-instituut geeft wel aan dat de pandemie een enorme invloed heeft gehad op de psychische gesteldheid van mensen, vooral van jongeren.

‘Oké, voor die jonge mensen… ik vind het heel naar als je bijvoorbeeld gaat studeren en het zou de leukste tijd van je leven moeten zijn, en dan zit je continu in je studentenkamer. Maar het is een lastige afweging. Want aan de andere kant denk ik ook aan die mensen die er niet meer zijn en aan mensen die blijvende gezondheidsschade hebben door corona. En ik denk aan hoe groot de druk was op de ziekenhuizen en ic’s. Wat je niet wilt, is die Italiaanse situatie. Je wil niet dat je mensen niet meer kunt behandelen en moet gaan kiezen: ‘Jij blijft leven, jij blijft niet leven.’ Een soort Sophie’s Choice, dat is het doemscenario en dat heeft de overheid koste wat kost proberen te vermijden. En het beperken van contactmomenten is dé manier om dat te doen.’

Er werd met modellen gewerkt om te voorspellen wat het virus zou gaan doen en welke maatregel welk effect zou hebben. Jij hebt verstand van modellen, wat vind je daarvan?

‘Het draait om transparantie. Die modellen van het RIVM zijn nooit openbaar gemaakt en dat is een groot probleem. Je baseert op zo’n moment belangrijke adviezen op een model dat niet toegankelijk is. Ik heb daar eigenlijk geen woorden voor. Op het moment dat je niet open bent, dan spreekt daar – voor mij als statisticus – een grote angst uit. Waar ben je bang voor? Dat het model niet klopt? Of dat mensen andere conclusies trekken? Die modellen van het RIVM hadden publiek gemaakt moeten worden, dat staat buiten kijf. Dat dat nooit gebeurd is, vind ik echt wetenschappelijk onverantwoord.’

Want die modellen waren best bepalend voor de maatregelen, en nu konden we ze niet controleren?

‘Ja, die modellen bepaalden de R (reproductie, red.) bijvoorbeeld. In Engeland wilden ze dat R-getal ook uitrekenen, het was immers belangrijk om in te schatten of corona om zich heen greep of juist niet. Daar hebben ze dezelfde gegevens uitgedeeld aan zes of zeven verschillende groepen die ieder hun eigen model hadden. En die hebben ieder hun eigen schatting, onafhankelijk van elkaar, ingeleverd. En die schattingen verschilden best veel van elkaar. Dat laat al zien dat het belangrijk is om verschillende experts te betrekken.

Hier in Nederland is naar mijn weten één – geheim – model gebruikt, ik vind dat volstrekt onacceptabel. En even los van het gebrek aan transparantie: waarschijnlijk stonden heel veel mensen te springen om er, onafhankelijk, ook een model op los te laten. Gemiste kans. Ze waren bij de overheid of het RIVM misschien bang dat er iets anders uit zou komen ‘want dan heb je een probleem’. Maar eigenlijk heb je dan helemaal geen probleem, je weet méér. Je hebt juist een probleem op het moment dat je niet kijkt, dan is het alsof je alleen het topje van de ijsberg ziet. Ze zullen hebben gedacht: dat brengt de burger alleen maar in de war. Maar uiteindelijk wil je toch de waarheid vinden? Het is zonde dat ze met een klein clubje mensen die hele twee, drie jaar lang door zijn blijven gaan, in plaats van gebruik te maken van een veel bredere blik en kennis.’

Wat zijn de lessen voor een volgende keer?

Allereerst: zorg voor georganiseerde zelfkritiek en vermijd stellige uitspraken als je eigenlijk helemaal niet zo zeker bent. Met de maatregelen die destijds zijn genomen, heb ik niet zoveel problemen – ik vond eerder dat het te langzaam ging – maar wel met de manier waarop. De volgende keer zou een breder team van deskundigen de overheid moeten adviseren, en schroom niet om buiten dat team ook in het land aan andere mensen te vragen naar hun modellen en inzichten. Wees je bewust van je gebrek aan kennis en durf daar eerlijk over te zijn. Wees bescheiden.’

Eric-Jan Wagenmakers is hoogleraar Bayesiaanse Methodologie aan de afdeling Psychologische Methoden van de Universiteit van Amsterdam. Sinds 2012 staat zijn lab aan de leiding van de ontwikkeling van het open-source softwareprogramma JASP voor statistische analyses. Samen met Dora Matzke schreef Wagenmakers het leerboek ‘Bayesian inference from the ground up: The theory of common sense’. Wagenmakers is een fervent voorstander van Open Science en de preregistratie van analyseplannen. Hij is voorzitter van de stichting Skepsis.

De volgende keer in deze interviewserie — met deskundigen die we in coronatijd níet steeds in de talkshows zagen — internist in opleiding en vaccindeskundige Jona Walk: ‘Ik vroeg me al snel af: weten we wel zeker dat we de democratie willen opofferen voor coronabestrijding?’

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht 5 jaar na corona: ‘Als je niet kunt toegeven dat je sommige dingen niet zeker weet, dan hou je de bevolking voor de gek.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is waarschijnlijk niet meer te achterhalen wanneer precies het nieuwe coronavirus SARS-CoV-2 op de menselijke bevolking oversloeg en wanneer de eerste persoon ziek werd. In elk geval werd in december 2019 in en rond de Chinese stad Wuhan bij enkele tientallen mensen een onbekend soort longontsteking vastgesteld. De besmettingshaard zou de Huanan Seafood Wholesale Market zijn, een markt waar vissen en andere levende dieren werden verhandeld.

Geen reisbeperkingen

Het virus kon zich enkele weken ongehinderd verspreiden omdat de Chinese autoriteiten artsen verboden zonder toestemming informatie over het virus openbaar te maken. De Chinese regering lichtte uiteindelijk op 31 december de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in over een cluster van gevallen van longontsteking. De WHO zag er geen reden in om reisbeperkingen van en naar China af te kondigen.

Op 1 januari 2020 sloten lokale autoriteiten de markt vanwege zorgen dat het virus van dieren op mensen werd overgedragen. Op 11 januari bevestigden zij het eerste dodelijke slachtoffer van het virus, een man van 61 die de Huanan-markt regelmatig had bezocht. Chinese wetenschappers publiceerden op dezelfde dag de genetische sequentie van COVID-19. Het virus leek op de virussen die in 2003 een uitbraak van SARS hadden veroorzaakt. Gedurende januari 2020 doken overal in de wereld mensen op die in Wuhan met het coronavirus besmet bleken te zijn.

Het onderscheidende element in de reactie van de wereld op COVID-19 was volgens Klinenberg de prioriteit van het redden van levens boven alle andere overwegingen. Voor het eerst in de geschiedenis vroegen overheden in alle uithoeken van de wereld aan burgers om buitengewone persoonlijke offers te brengen om mensen in hun omgeving te beschermen.

Het begon met het gedeeltelijk buiten werking stellen van individuele vrijheden: bewegingsvrijheid, vrijheid van samenscholen, van protesteren, soms van meningsuiting; het recht op onderwijs, op werk, op intiem contact met stervende dierbaren en op het eren van de doden met een fatsoenlijke begrafenis.

Ongekende machtsuitoefening

Vervolgens werd een groot deel van het economische en culturele leven tijdelijk stilgezet. Ondernemingen gingen eraan onderdoor, mensen raakten werkloos en de staatsschulden schoten omhoog. Cafés, restaurants, musea, theaters, bioscopen, stadions en sportaccommodaties moesten hun deuren sluiten. Het stilleggen van het openbare leven was vooral voor jongeren een groot offer.

De legitimatie voor de ongekende machtsuitoefening door de overheid was de volksgezondheid – en dan vooral die van de oudsten en de meest kwetsbaren in de gemeenschap. Het volksgezondheidsbeleid zelf was de uitkomst van een krachtmeting tussen enerzijds wetenschappers en artsen die zich baseerden op epidemiologisch onderzoek en anderzijds politici die ook met andere factoren rekening hielden: de economie, internationale betrekkingen, lobbyende belangengroepen en hun eigen kiezers.

Taiwan en Australië traden streng op

In zijn overzicht van de eerste reacties op het coronavirus constateert Eric Klinenberg grote verschillen. Mede door ervaringen met een SARS-epidemie in 2003 was Taiwan heel snel met het instellen van reisbeperkingen, lockdowns en de productie van tests en mondkapjes. Het aantal coronadoden per honderdduizend inwoners was in Taiwan een vijfde van dat in de Verenigde Staten.

Ook Australië bleek alert en trad streng op. Het land werd voor buitenlanders zo goed als afgesloten. Politieke verschillen werden terzijde geschoven en onder deskundigen bestond eensgezindheid over het te voeren beleid. Het resultaat was dat het grote vertrouwen dat de Australiërs al hadden in hun zorgstelsel nog toenam.

Boris Johnson gokte op groepsimmuniteit

Het strengste beleid werd door China gevoerd; het hele land moest langdurig in quarantaine. China klopte zich op de borst over het succes van deze sociale isolatie, maar in de loop van 2021 laaide het protest onder de bevolking hoog op. De overheid reageerde hierop met het opheffen van de beperkingen, waardoor het virus alsnog in 2022 vele slachtoffers maakte. De vaccinatie bleek niet op orde.

Minder serieus werd het virus genomen door premier Boris Johnson in het Verenigd Koninkrijk en door president Donald Trump in de Verenigde Staten. Johnson gokte op ‘groepsimmuniteit’ door het virus wekenlang onbelemmerd te laten rondgaan. Het was een door de oppositie en door experts fel aangevochten gok, die desastreus uitpakte. Eind april was het Verenigd Koninkrijk op Italië na (dat veel minder tijd had gehad zich op het virus voor te bereiden) de meest dodelijke plaats van Europa.

Trump werd afgerekend op falend coronabeleid

President Trump maakte zich privé wel degelijk grote zorgen, maar wilde in het openbaar geen paniek zaaien. Hij bezwoer het Amerikaanse volk dat het virus in april, met het stijgen van de temperatuur, vanzelf zou verdwijnen. Eind februari had China de capaciteit om 1,6 miljoen tests per week uit te voeren. Zuid-Korea had inmiddels 65.000 mensen getest. De Verenigde Staten kwamen niet verder dan 459 tests.

Een maand later waren er nog steeds te weinig tests, maar genoeg om vast te stellen dat de VS het hoogste aantal besmette personen ter wereld telde. Intussen verklaarde Trump dat hij zich niet zou houden aan het advies van de experts om een mondkapje te dragen. De president was ook een fel tegenstander van het stemmen per post. Tientallen miljoenen Amerikanen zouden gebruik maken van deze coronaveilige mogelijkheid om deel te nemen aan de presidentsverkiezingen van 7 november 2020. De opkomst was met 155 miljoen kiezers de hoogste van de 21^ste eeuw. De nederlaag van Donald Trump was in belangrijke mate een afrekening met zijn falende coronabeleid.

De gevaarlijkste plek in de westerse wereld zou New York blijken. De stad waar Eric Klinenberg woont en werkt was vanaf maart 2020 met honderd doden per dag het epicentrum van de pandemie. De rijken vluchtten de stad uit, in de arme wijken stapelden de lijken zich op en raakten de ziekenhuizen overstroomd met patiënten.

De zwarte New Yorkers hadden twee keer zoveel kans het slachtoffer van COVID te worden als de blanken. Ze waren oververtegenwoordigd in beroepen waarbij je een groot risico op besmetting had omdat je niet thuis mocht blijven. Sluiting van zwarte scholen betekende honger voor de leerlingen die aangewezen waren op schoolmaaltijden. Klinenberg maakt aannemelijk dat het lot van de zwarte bevolking tijdens corona een belangrijke factor was bij de massale deelname aan demonstraties van Black Lives Matter na de dood van George Floyd door toedoen van een politieagent op 25 mei 2020.

Veel meer doden dan gemeld

Het totaal aantal coronadoden in 2020 en 2021 dat regeringen wereldwijd rapporteerden bedroeg 5,94 miljoen. In werkelijkheid lag het veel hoger; de ‘oversterfte’ bedroeg in die twee jaren 18,2 miljoen. Vooral China, Brazilië, India, Mexico en de Verenigde Staten rapporteerden veel minder coronadoden dan er in werkelijkheid waren gevallen. Daarmee probeerden ze volgens Klinenberg het door hen gevoerde beleid effectiever voor te stellen dan het in werkelijkheid was.

Eric Klinenberg: 2020. One City, Seven People, and the Year Everything Changed, Knopf, 449 pagina’s, € 23,50.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Door het werkelijke aantal coronadoden te verzwijgen proberen regeringen hun beleid als effectiever voor te stellen dan het was    verscheen eerst op Wynia's Week.