Hervormingsvoorwaarden

De coronaperiode heeft bij alle EU-lidstaten flinke economische klappen opgeleverd. Met het idee om alle landen te compenseren voor deze economische schade heeft de EU het zogenaamde ‘Europees Herstelfonds’ – door de Europese Commissie de ‘NextGenerationEU’ genoemd – gecreëerd. Dit herstelfonds heeft een omvang van zo’n 807 miljard euro (volgens het prijspeil van 2022) en bestaat voor een deel uit leningen (386 miljard euro), subsidies (338 miljard euro) en andere steunprogramma’s (83 miljard euro). De landen met de zwaarst getroffen economieën hebben recht op het grootste deel uit het herstelfonds. Voorbeelden hiervan zijn met name de Zuid-Europese landen Italië en Spanje.

Ook ons land heeft recht op een deel van dit herstelfonds. Zo maakte Von der Leyen in 2022 bekend dat er voor Nederland ongeveer 5 miljard euro apart wordt gelegd. Nederland zal haar aandeel uit het fonds in verschillende termijnen krijgen tot en met eind 2026. Afgelopen september hebben wij de allereerste uitbetaling (1,3 miljard euro) gekregen uit dit coronaherstelfonds. Maar dit geld kreeg (en krijgt) Nederland niet zomaar. Want om aanspraak te kunnen maken op dit geld, moeten we aan ‘hervormingsvoorwaarden’ voldoen die Nederland, met goedkeuring van de Europese Commissie, heeft gesteld.

Om te voldoen aan deze hervormingsvoorwaarden heeft het ministerie van Financiën (onder minister Sigrid Kaag) het zogeheten ‘Herstel- en Veerkrachtplan’ (HVP) opgesteld en in 2022 aan de Commissie gepresenteerd. En wat is dit Herstel- en Veerkrachtplan precies? Wel, in de bewoording van het plan zelf is het HVP ‘een ambitieus pakket van 21 hervormingen van bestaand beleid en 28 investeringen. Het plan draagt bij aan de ambities van het kabinet op het gebied van de groene- en digitale transitie, en het bevat grootschalige maatregelen op  het gebied van woningbouw, de arbeidsmarkt en het Nederlandse belastingstelsel’.

Dit HVP telt een aantal hervormingen die het ministerie van Financiën heeft onderverdeeld in zes prioriteiten. Deze zijn (i) de bevordering van groene transitie, (ii) het versnellen van de digitale transformatie, (iii) het verbeteren van de woningmarkt en het verduurzamen van de gebouwde omgeving, (iv) het versterken van de arbeidsmarkt, pensioenen en toekomstgericht onderwijs, (v) het versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid en (vi) het aanpakken van agressieve belastingplanning en witwassen. Ook zouden de hervormingen en investeringen uit dit plan bijdragen aan ‘gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen’.

Met nieuwe pensioenwet is voldaan aan een voorwaarde

Deze zouden aansluiten bij de ‘zes pijlers’ van de Europese Unie zoals die zijn neergelegd in de Verordening (EU) 2021/241 tot instelling van de herstel- en veerkrachtfaciliteit. Deze pijlers zijn: ‘groene transitie; digitale transformatie; slimme, duurzame en inclusieve groei, met inbegrip van economische cohesie, banen, productiviteit, concurrentievermogen, onderzoek, ontwikkeling en innovatie, en een goed functionerende interne markt […]; sociale en territoriale cohesie; gezondheid en economische, sociale en institutionele  veerkracht, met het oog op onder meer het vergroten van de crisisparaatheid en het reactievermogen op crisissituaties, en beleid voor de volgende generatie, kinderen en jongeren, zoals onderwijs en vaardigheden’.

Wel, voor de eerste uitbetaling van 1,3 miljard euro heeft, zoals hierboven aangegeven, Nederland aan bepaalde voorwaarden van de Commissie moeten voldoen: 25 ‘mijlpalen’ en vijf ‘doelen’ welgeteld. Een voorbeeld van de voorwaarden was de hervorming van het pensioenstelsel (waaraan met de nieuwe pensioenwet is voldaan), het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en het terugdringen van verstoringen op de woningmarkt.

Voorwaarden zijn vooraf vastgesteld

Ook voor de komende jaren geldt dat Nederland, wil het de overige 4 miljard euro vanuit het coronaherstelfonds krijgen, voor iedere deelbetaling moet voldoen aan de in het HVP gestelde afspraken – en die zijn dus allemaal op voorhand al vastgelegd. Het Herstel- en Veerkrachtplan heeft namelijk, zo staat er geschreven, een ‘implementatiefase tot en met 2026’.

Voorbeelden van enkele plannen uit het HVP die de kabinetsperiode overstijgen zijn het wetsvoorstel Plan van Aanpak Witwassen en het wetsvoorstel Betalen naar Gebruik (rekeningrijden). Deze wetsvoorstellen werden toen het vorige kabinet nog zat controversieel verklaard en op de lange baan geschoven. Daar zei toen-demissionair minister van Financiën Kaag het volgende op: ‘Indien de besluitvorming uitblijft om de gekoppelde Herstel- en veerkrachtplan-mijlpalen alsnog tijdig te halen, zal dit financiële gevolgen hebben, door aanzienlijke kortingen op de te ontvangen HVP-middelen.’ Er zijn namelijk deadlines bedongen voor deze maatregelen. Zo is de deadline voor de anti-witwasmaatregel in de eerste helft van 2025. De bepaling omtrent rekeningrijden moet uiterlijk in 2026 door beide Kamers zijn goedgekeurd.

Omtzigt stelde tijdens zijn HJ Schoo-lezing ook dat het ‘Herstel- en Veerkrachtplan de nieuwe regering feitelijk een extra boete geeft als zij bepaald beleid niet wil doorvoeren’. En dat is volkomen juist: de Europese Commissie heeft namelijk de bevoegdheid om landen te korten op de uitkering van geld uit het coronaherstelfonds, en zelfs boetes op te leggen als de overeengekomen maatregelen niet worden genomen door een lidstaat. Uit een berekening van RTL Z blijkt dat als het kabinet-Schoof er bijvoorbeeld voor kiest om de anti-witwasmaatregel en het rekeningrijden niet in te voeren (of te laat invoert), dat tot gevolg heeft dat Nederland maar liefst 1,2 miljard euro minder krijgt uit het beschikbaar gestelde bedrag.

Kaag en Rutte regeren door

In hun zucht naar machtsbehoud spraken Rutte en Kaag met de Europese Commissie in een soort een-tweetje af dat hun kabinetsplannen dezelfde plannen zouden zijn als die in het Herstel- en Veerkrachtplan, en hebben ze Nederland gebonden aan afspraken met Brussel om geld uit het coronafonds te krijgen. ‘Wil je geld uit het herstelfonds krijgen? Dan zul je onze oude kabinetsplannen moeten uitvoeren,’ zeggen ze tegen kabinet-Schoof. Het is geen werkelijk citaat, maar wel precies hoe de vork in de steel zit.

Kaag en Rutte regeren, zoals Omtzigt al opmerkte, over hun graf heen. Vraag is dan natuurlijk of er ook eens wordt gepoogd om deze volgens Omtzigt weggegeven regie terug te nemen, of dat het bij een loutere verontwaardiging blijft als de laatste beetjes regie worden vervoerd richting Brussel of ex-bewindspersonen?

Calvin Schukkink is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht. Hij komt uit Enschede en verdiept zich in politiek en filosofie. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Kaag en Rutte regeren via het Coronaherstelfonds over hun graf heen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het grootste deel van de bijna 807 miljard euro komt uit het zogeheten coronaherstelfonds. Het fonds is omstreden. De Europese Commissie financiert het fonds met belastingopbrengsten, maar ook met geld dat op de kapitaalmarkt is geleend. Dat schept precedenten, vrezen critici. Voor je het weet gaat de Commissie voor andere ‘goede Europese doelen’ ook geld lenen op de kapitaalmarkt op basis van de eerste klas financiële reputatie van landen als Duitsland en Nederland. Dan worden er mede op hun kosten extra schulden gemaakt. Dat ondergraaft hun financiële statuur én hun rol als nationale staten.

Maak Europa groener en digitaler

Bovendien is de vraag: wat doen de landen met het geld? Google op de woorden Italië en coronaherstelfonds en je krijgt nieuwsberichten over (angst voor) fraude en gratis iPads. Dat soort geldsmijterij is niks voor Nederland. Toch?

Eerst een korte terugblik. Het coronaherstelfonds, officieel: de Herstel en Veerkracht Faciliteit, is in het leven geroepen tijdens de pandemie. In 2020 werd voor de zoveelste keer duidelijk dat het ene EU-land bijvoorbeeld veel verder is met zijn digitale infrastructuur en dus thuiswerken dan het andere. Daar zag de Europese Commissie opeens een nieuwe rol om ‘Europa groener, digitaler en veerkrachtiger te maken’.

Het fonds keert een deel van het geld uit als subsidies en een deel als leningen. Nederland kreeg zijn zin dat er wel voorwaarden moesten worden gesteld aan de besteding van het geld. Alle deelnemers moeten een hervormingsprogramma indienen. Nederland wilde niet dat sommige landen, en onwillekeurig komt dan opnieuw de naam Italië naar voren, zonder structurele economische hervormingen toch miljarden zouden krijgen. Italië kan bijvoorbeeld aanspraak maken op een kleine 200 miljard euro.

Maar helaas. Het kabinet RutteVier loopt nu door zijn trage besluitvorming, de val van het kabinet en de huidige politieke impasse, zeg maar: door ‘Italiaanse toestanden’, achter met de uitvoering van zijn hervormingsprogramma. Nederland is zelfs zoveel achterop geraakt dat ons land het risico loopt om een soort boete te krijgen, dus minder geld uit het fonds.

Het geld stroomt al

De onderhandelingen met Brussel over het Nederlandse hervormingsprogramma leiden ondertussen de aandacht af. Want het coronageld stroomt al. Ook in Nederland.

De rijksoverheid publiceert van tijd tot tijd een keurig overzicht van de top-100 eindontvangers van de Herstel en Veerkracht Faciliteit in Nederland. Bij het lezen van de vorige week verschenen editie van het overzicht (de geldstroom tot 1 december 2023) viel ik van de ene verbazing in de andere. Misschien is Nederland nog niet Italië, maar Europees geld uitgeven kan het kabinet.

Van rails tot natuurverbetering

Niet dat er onzinnige plannen worden gefinancierd. Nee, je ziet een scala aan maatschappelijk relevante uitgaven langskomen, al zijn er ook projecten bij die grote twijfel oproepen. De vraag is echter: waarom is er een coronaherstelfonds in het leven geroepen om deze uitgaven te financieren? Lagen de plannen voor deze uitgaven al jaren op de plank, maar hadden ze geen prioriteit, en kregen ze dus geen geld, totdat, Eureka!, corona toesloeg en Nederland dankzij het Europese coronafonds extra financiële ruimte kreeg?

De grootste eindontvanger à 93,6 miljoen euro was per 1 december 2023 staatsbedrijf ProRail dat de rails, wissels en andere spoorinfrastructuur beheert. ProRail legt met dat geld betere beveiliging op het spoor aan.

Nummer twee is de gemeente Den Haag: 70.554.737 euro, waarvan de bulk, ruim 68 miljoen euro, bestemd is voor woningbouw. Op nummer drie: Natuurmonumenten. Voor natuurverbetering krijgt men 54.672.538 euro.

Brede thema’s

In deze top-3 zie je de thema’s terug waarvoor landen het fonds mogen gebruiken: mobiliteit, duurzaam bouwen en natuurbehoud. Dat zijn drie van de zes thema’s, thema’s die zo breed zijn, dat er altijd wel een thema past op de investeringen die een land wil doen. Nederland financiert bijvoorbeeld ook de uitbreiding van de intensive care-afdelingen van vijf ziekenhuizen (samen bijna 20 miljoen) met het coronafonds.

Doordat de uitgaven zijn gerangschikt op ontvanger, mis je in eerste instantie de samenhang tussen sommige uitgaven. Zo krijgen zes organisaties van politie en justitie samen 70 miljoen euro voor ‘digitalisering van de strafrechtketen’. Anders gezegd: niet alleen Italië loopt vast in digitale zandpaadjes, Nederland evenzo.

Vijf bedrijven incasseren samen 26 miljoen euro in het kader van de ‘subsidieregeling sanering varkenshouderijen’ en tien organisaties en bedrijven ontvangen samen 109 miljoen voor het Quantum Delta programma dat quantumtechnologie promoot en financiert.

En hé, op de 16de plaats staat de Sivon, dat is Coöperatie Samen Innoveren/Inkopen/Ict voor Onderwijs Nederland. Sivon heeft 21.992.154 euro ontvangen voor ‘laptops en tablets voor online en hybride onderwijs om leerverliezen aan te pakken en te beperken’.

Den Haag is net zo Romaans als Rome

Italië is, ook in Nederland, een gemakkelijk doelwit als het gaat om royale uitgaven van Europees geld omdat men gratis iPads beschikbaar zou stellen uit het coronafonds. Het kan best zo zijn dat de Nederlandse laptops en andere digitale leermiddelen die met het coronageld worden aangeschaft, niet gratis zijn, maar het idee is hetzelfde als in Italië.

Als het coronageld voor het oprapen ligt, is Den Haag net zo Romaans als Rome.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie wint de jackpot uit het coronaherstelfonds? Varkensboeren, natuurorganisaties of laptops voor het onderwijs? verscheen eerst op Wynia's Week.