‘In de afgelopen jaren’, stelde Jason Hickel, vooraanstaand degrowth-econoom, in 2019 in Degrowth, a Theory of Radical Abundance, ‘hebben IPPC-wetenschappers betoogd dat de doelen van de Akkoorden van Parijs alleen haalbaar zijn wanneer het materiaalgebruik in de wereldeconomie daadkrachtig wordt teruggedrongen. Minder materiaalgebruik betekent een lagere energiebehoefte, en dat vergemakkelijkt de overgang naar schone energie.’ Degrowth-adepten beweren dat een planmatige vermindering van het materiaalgebruik in de rijkere delen van de wereld mogelijk is ‘met behoud en zelfs verbetering van de levensstandaard’. Hoe? Door herverdeling van inkomen, het verkorten van de werkweek tot vijftien uur, een algemene baangarantie gekoppeld aan een living wage (dat is een minimumloon waarvan je echt kunt rondkomen), plus een ruimere toegang tot gemeenschappelijke voorzieningen. Denk bij dat laatste aan bijvoorbeeld onderwijs, zorg, cultuur en amusement, parken en andere beschermde natuur.

Dat is nogal wat. Herverdeling van inkomen is tot op zekere hoogte een goede zaak, landen met een grote economische ongelijkheid presteren nu eenmaal slechter voor hun inwoners dan landen met bescheidener inkomensverschillen. Maar als dat gepaard moet gaan met teruglopende economische activiteit én verkorting van de werkweek, kan ieders levensstandaard toch moeilijk gelijk blijven, laat staan erop vooruitgaan. Toch is werkweekverkorting nodig, zowel om de economische activiteit te drukken als vanwege die algehele baangarantie die het volk tevreden moet houden. En dat roept weer de bange vraag op wat de benodigde extra banen gaan inhouden.

Alle trekken van een planeconomie

Nu werd een werkweek van vijftien uur ons vijftig jaar geleden al voorgehouden als begerenswaardige vrucht van de welvaartsstijging en technologische vooruitgang. Hij was bijna binnen handbereik! Maar de praktijk leerde dat niemand er veel belangstelling voor had. Zelfs Nederlanders, wereldkampioenen deeltijdarbeid, werken gemiddeld altijd nog 31 uur per week. Kennelijk doen ze dat met plezier, aangezien ze bij elk onderzoek tot de gelukkigste volkeren ter wereld blijken te behoren. Dus dat wordt dwang.

Onduidelijk blijft ook waarvan die gemeenschappelijke voorzieningen en de betere toegang daartoe betaald zullen worden. Het lijkt erop dat genieten van het uitzicht een wel heel prominent element van de beoogde brede welvaart wordt.

Wie wat beter naar het hierboven geschetste globale maatregelenpakket kijkt, ziet iets nog veel ergers: het vertoont alle trekken van een planeconomie. Met dat idee is in de afgelopen honderd jaar uitgebreid en langdurig geëxperimenteerd, met onveranderlijk desastreuze gevolgen. Denk aan de Sovjetunie en zijn satellietstaten, maoïstisch China, of het tegenwoordige Venezuela. Denk ook aan een speciaal geval van de planeconomie: de moderne oorlogseconomie. Oorlogseconomieën trekken een zware wissel op de bevolking, zijn verre van duurzaam en zonder serieuze repressie niet erg lang vol te houden. Noord-Korea is het onheilige kind van beide systemen, het overleeft alleen dankzij keiharde onderdrukking van de bevolking en de steun van duistere bondgenoten.

Niet alleen presteren planeconomieën zonder uitzondering dramatisch slecht, ze kenmerken zich met hun ondoorzichtige, topzware organisatie, endemische corruptie en willekeur ook door tomeloze verspilling van materialen en energie, precies datgene wat ontgroeiers willen tegengaan. Mensen snappen dat, planeconomieën vind je daarom alleen in autoritair geleide landen.

Planeconomieën, zo leert de geschiedenis, zijn inefficiënt en roepen al dan niet lijdelijk verzet op. Als dat op nationaal niveau al het geval is, hoe denken de ontgroeiers dan omwille van klimaat en milieu een planeconomie op continentale schaal in te kunnen stellen? En dat terwijl zelfs in ons verlichte land de milieubewuste elite nog te beroerd is om terrasverwarming te verbieden en de uiterst schadelijke airco’s en goeddeels overbodige e-bikes zelfs maar te belasten. Wie gaat er trouwens bepalen wat echte behoeften zijn, en wat niet? Wat er nog wel en wat niet meer, of maar heel beperkt, geproduceerd mag worden? Ook dat draait uit op tegenwerking en dwang.

Tot zover hebben we het alleen nog maar gehad over het rijke westen. Maar hoe moeten de minder geprivilegieerde massa’s ontgroeien die elders naar een beter bestaan verlangen? Een allesbepalende rol speelt de bevolkingsomvang, iets waar de ontgroeiers liever aan voorbij lijken te gaan. Want hoe groter de bevolking, hoe meer diensten en producten nodig zijn om de bestaande gemiddelde levensstandaard op peil te houden. Zolang de wereldbevolking groeit, is een corresponderende economische groei pure noodzaak.

En Afrika dan?

Maar dat is absoluut niet genoeg. In wat vroeger de derde wereld heette, staan miljarden jonge mensen klaar om eindelijk ook een graantje mee te pikken van de brede welstand die in het rijke westen heerst. Zeker nu ze sinds een aantal jaren op hun telefoon kunnen zien wat die welstand allemaal inhoudt. Die mensen blijven echt niet nog veel langer onder rotomstandigheden op een houtje bijten omdat een paar van die geprivilegieerde verwende westerlingen brood zien in degrowth. Nu al zie je de ongeduldigsten besluiten om hun graantje zelf te komen ophalen, en dat is nog maar het begin.

Het grootste probleem is Afrika. In de afgelopen 75 jaar vervijfvoudigde de bevolking er van 250 miljoen mensen tot 1,5 miljard. In de komende driekwart eeuw zal dat aantal nog eens verdriedubbelen tot bijna vier miljard. Al dat volk moet eten en drinken. En beter dan nu, want momenteel heeft bijna de helft van de bevolking van zuidelijk Afrika per dag slechts € 0,60 of minder te besteden. Ze moeten gekleed, ze hebben onderdak nodig en het gros van hen heeft nog nooit een fatsoenlijke wc gezien, laat staan mogen gebruiken. Alleen al de zorg voor voldoende voeding, kleding en sanitair vereist een enorme inspanning waarbij we alle productiezeilen moeten bijzetten.

Tegelijkertijd zijn de vooruitzichten slecht. Heel zuidelijk Afrika gaat gebukt onder politieke stammenstrijd en virulente corruptie. Zuid-Afrika zinkt onder het door en door corrupte ANC gedurig verder weg in misdaad en tribaal geweld; Zimbabwe is nog altijd een hellhole, Congo een bloedige speeltuin van roofridders en moorddadige milities; Oeganda en Rwanda – dat er bestuurlijk nog het beste voorstaat – zijn somber stemmende dictaturen. De noordelijke helft van het continent bestaat goeddeels uit autoritaire, half of helemaal mislukte staten, en verkeert in toenemende mate in de greep van de agressieve en destructieve, moderniteit-vijandige islam.

Een paternalistische vorm van neokolonialisme

Onder die omstandigheden komt de taak om dat in alle opzichten exploderende Afrika nog een klein beetje leefbaar te houden als vanzelf op onze westerse schouders te rusten. Dat is een verantwoordelijkheid waar we, ook in ons eigen belang, niet zomaar voor kunnen weglopen. En dat is precies wat we zouden doen als we economische groei zomaar zouden afzweren. Want zelfs als iedereen vanaf vandaag zijn uiterste best zou doen en mee zou werken (quod non), dan nog kan het werelddeel qua productiviteit nog lang niet op eigen benen staan. 

Dat alles leidt tot een sombere conclusie. Dat er wat moet gebeuren (en er gebeurt ook wel wat), is duidelijk, maar ontgroeien maakt meer kapot dan je lief is. Wat de ontgroeiers voor ogen staat, heeft alles weg van een paternalistische vorm van neokolonialisme, waarbij zij, als verlichte, hoogontwikkelde en goed opgeleide westerse elite wel zullen uitmaken wat de wereldbevolking moet opgeven en inleveren voor het hogere doel.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist. Het eerste deel van dit tweeluik verscheen een week eerder in Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Degrowth maakt meer kapot dan je lief is – en is nog elitair en paternalistisch óók verscheen eerst op Wynia's Week.

Aan de basis van het degrowth-denken ligt de zogenaamde Lauderdale paradox, genoemd naar zijn bedenker, James Maitland, achtste graaf van Lauderdale. In de vroege negentiende eeuw merkte deze Engelse edelman-econoom op hoe vanaf de zestiende eeuw bijna alle gemeenschappelijke grond in het land door enclosure, afhekken, in particuliere handen was overgegaan, hoe in de loop van dat proces de Industriële Revolutie op gang was gekomen en hoe de persoonlijke rijkdom van een klein deel van de bevolking door dat alles enorm gegroeid was.

Individuele welvaart ten koste van collectieve welvaart

Daar tegenover waren gemeenschappelijke weidegronden en voor iedereen toegankelijke bosgebieden grotendeels verdwenen, met in veel opzichten verschrikkelijke gevolgen voor de landloze bevolking. Hun bleef alleen een armzalig bestaan over als boerenknecht, seizoensarbeider of uitgebuite en rechteloze industriearbeider in troosteloze, haastig opgeworpen sloppenwijken rond de nieuwe fabrieken. Maitland trok daaruit de paradoxaal geachte conclusie dat collectieve en individuele welvaart omgekeerd evenredig zijn: het een kan alleen toenemen ten koste van het ander.

Op zichzelf is Maitlands beschrijving van hoe Engeland in die periode veranderde onomstreden. Ook zijn er parallellen met ontwikkelingen op het Europese vasteland. Daar waren vorsten en edelen al in de Middeleeuwen eveneens begonnen uitgestrekte bosarealen en landerijen als hun persoonlijke en exclusieve eigendom te beschouwen.

Ze hadden meteen maar draconische straffen gezet op grensoverschrijdend gedrag als stropen – menigeen hing nog eerder dan het konijn dat hij gestrikt had. Ook op het continent waren gemeenschappelijke weidegronden steeds verder afgehekt en tot privé-eigendom verworden.

Weer wat later volgde Noord-Amerika, waar in de late negentiende eeuw met prikkeldraad gewapende schapenboeren en akkerbouwers de vrij rondzwervende kuddes runderen en hun cowboys verdreven waar het Wilde Westen beroemd om is geworden. In Zuid-Amerika is datzelfde proces nog in volle gang, zowel op de Argentijnse pampas als in het Amazonegebied. Maar ook bijvoorbeeld in Suriname, waar mijnbouwers zich steeds meer gebied toe-eigenen.

Economische groei als kwade genius

Privatisering van de wereld is, kortom, een ontwikkeling die de hele kapitalistisch-industriële westerse wereld kenmerkt. En het is al even duidelijk dat veel van de milieu- en klimaatproblemen waarvoor we ons gesteld zien, eruit voortvloeien. Hoe meer economische activiteit, zo lijkt het, hoe groter de belasting van onze natuurlijke leefomgeving. 

De degrowth-denkers nemen niet alleen Maitlands beschrijving over, maar ook zijn conclusie dat individuele en collectieve rijkdom communicerende vaten zijn: wat er in het ene vat bijkomt, gaat van het andere af. Daarbij beschouwen ze economische groei als de kwade genius die zorgt voor overproductie, overconsumptie en verspilling van grondstoffen, waar alleen de rijken rijker van worden en de armen, die het van collectieve rijkdom moeten hebben, steeds armer.

Herstel de pre-industriële toestand

De economische powers that be houden de groei vernuftig in stand  door valse behoeften te kweken, een echo van de ideeën van de rond 1970 gevierde filosoof Herbert Marcuse. Consumenten bezwijken telkens weer voor de verleiding van die gekweekte behoeften: het patatje op de hoek; de twee-voor-de-prijs-van-een aanbieding; het snoep bij de supermarktkassa en de jaarlijkse nieuwe automodellen. Voor dat alles moet uiteraard  betaald worden, zodat ze niet rustig van hun aanschaffen gaan zitten genieten, maar als dollen blijven doorwerken tegen hetzelfde of zelfs minder loon. De rijke producenten zijn de lachende derden.

Om dat tij te keren willen de voorstanders van ontgroeien de effecten van de Lauderdale-paradox omkeren: we moeten naar een vorm van brede welvaart waarin niet geld en individuele consumptie de maat aller dingen zijn, maar veel meer het genot dat oude en nieuwe vormen van collectieve rijkdom opleveren. Herstel een soort pre-industriële toestand, waarin economische groei nauwelijks een rol speelde, dan volgen welzijn, duurzaamheid en een leven in harmonie met de natuur vanzelf.

Dat klinkt allemaal mooi, maar in werkelijkheid is het weinig meer dan een opeenstapeling van nergens op gebaseerde, verkeerde veronderstellingen, inconsequenties en naïeve denkfouten. Om te beginnen zijn verreweg de meeste processen niet omkeerbaar. Als u in bad stapt wordt het water vies en koelt het af. Maar dat wil niet zeggen dat het badwater weer schoon en heet wordt als u er weer uit klimt. Precies zo is er geen enkele aanwijzing dat het veroorzaken van economische stagnatie mensen in een verloren paradijselijk Arcadië zal terugbrengen.

En zo struikelen we al meteen over de tweede fundamentele fout van het ontgroeiingsdenken: de romantische overschatting van de pre-industriële samenleving. Dat wás geen Arcadië waarin de mensen in harmonie met elkaar en de natuur tevreden hun dagen sleten. Voor verreweg de meesten was het leven, in de woorden van de zeventiende-eeuwse Engelse politieke filosoof Thomas Hobbes, ‘eenzaam, armetierig, onaangenaam, keihard en kort’. Het was nog net niet de ‘oorlog van allen tegen allen’ die Hobbes, die vanuit zijn schrijfkamer uitzag op de bloedige slagvelden van de in zijn tijd woedende Engelse Burgeroorlogen, de natuurlijke toestand van de mensheid achtte, maar veel scheelde het niet.

Moord en doodslag

Rondtrekkende roversbenden, legers en al dan niet losgeslagen groepen soldaten en ander gajes maakten elk land onveilig. Openbare voorzieningen bestonden niet of nauwelijks, net zo min als rechtsbescherming voor gewone mensen, behoorlijke hygiëne of effectieve medische zorg.

De goeie ouwe tijd waar ontgroeiers van dromen, heeft nooit bestaan. Ook niet bij de vaak geïdealiseerde natuurvolkeren. Wel kenden die vanaf het begin van de mensheid moord en doodslag als middel om hun samenlevingen te reguleren. Zelfs het paradijselijke, seksueel ontspannen Samoa dat Margaret Mead in 1928 wereldberoemd maakte, bleek achteraf een verzinsel of op zijn minst een misverstand.

Van vraag naar aanbod

Wel klopt het dat er tot aan de Industriële Revolutie nauwelijks economische groei had bestaan. Jager-verzamelaars vingen en raapten niet meer dan wat ze nodig hadden, boeren verbouwden wat zijzelf en de omwonenden nodig hadden, en ambachtslieden produceerden voornamelijk op bestelling. Alles draaide dus om vraag, die door de afnemers werd bepaald. En groei was er alleen voor zover de bevolking toenam.

Maar die revolutie zette alles op zijn kop. Fabrieken zijn grootschalig van aard. Rustig afwachten tot er een klant langskomt om een paar borden of een leuk couponnetje te bestellen is er niet bij. Ze moeten draaien en daarna markten vinden waar ze de geproduceerde voorraden kunnen afzetten. Voortaan begon alles dus bij het aanbod, dat werd bepaald door fabrikanten.   

Steeds nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen

De nieuwe fabrieken maakten mensen stukken productiever, zodat de productie ineens veel harder ging groeien dan de bevolking toenam. En de bevolking nam de nieuwe overvloed gretig af. Maar in combinatie met het gelijktijdig opkomende Verlichtingsdenken kwam er ook een tot op de dag van vandaag aanzwellende stroom van technische en wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen op gang. Dat was geen toeval, de toenemende productiviteit zorgde voor extra inkomsten, waaruit al het uitvinderswerk en wetenschappelijk gewroet betaald kon worden – en ook dat is nog altijd zo.

Zelfs Maitlands idee dat collectieve en individuele rijkdom communicerende vaten zijn deugt niet. Of, in modernere termen: de economie is geen zero-sum game met een gegeven, onveranderlijk aantal fiches die alleen maar onder de spelers kunnen worden herverdeeld. Dat is immers de essentie van wat we economische groei noemen: het produceren van steeds nieuwe dingen en steeds meer exemplaren van wat al bestaat. Een deel daarvan zijn goederen die beslag leggen op grondstoffen, maar een flink deel zijn diensten, die hoogstens indirect de aarde belasten – denk aan extra verkeer, of aan elektriciteit voor computers.

Tot slot valt ook veel af te dingen op het gitzwarte beeld van onze maatschappij, waarin we met onze valse behoeften het willoos slachtoffer lijken van kwalijke machinaties van ‘de rijken’ of ‘grote bedrijven’. Want het valt moeilijk te ontkennen dat juist de gemiddelde westerling er in de voorbije twee eeuwen met reuzenstappen op vooruitgegaan is.

Honderden miljoenen uit de ergste armoede gehaald

Zelfs in de derde wereld zijn, dankzij westerse investeringen, kennis en technologie, vooral na de Tweede Wereldoorlog, honderden miljoenen mensen uit de ergste armoede gehaald en stijgt de gemiddelde levensverwachting. Had dat ook anders gekund, met minder beslag op de natuur? Dat valt niet onomstotelijk te bewijzen, maar vast staat wel dat geen enkel ander economisch stelsel in de verste verte vergelijkbare resultaten heeft geboekt.

Hoewel er van het theoretisch fundament van de degrowth-gedachte dus bitter weinig overblijft, is het wel degelijk nodig om de huidige belasting van natuur en milieu te verminderen. De praktische vraag daarbij is of het terugschroeven van economische groei daaraan kan bijdragen, of juist niet. Dat komt in deel twee aan de orde. 

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht De goeie ouwe tijd waar ontgroeiers van dromen, heeft nooit bestaan verscheen eerst op Wynia's Week.