De destijds gebruikte kanonnen zijn minder prominent opgesteld dan voorheen in het karakteristieke villagebouw. Twee veteranen op leeftijd van de meer dan veertig bewoners hebben de tijd van strijd in de Oost nog meegemaakt. Zij staan sceptisch tegenover de veranderende inzichten binnen hun eigen leefomgeving.

Beschermer of onderdrukker?

Theodorus Carolus Frederikus Ashof was kapitein in het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, het KNIL. Hij heeft gewoond aan de Groote Postweg in Tjimahi bij Bandoeng op Java en overleed in 1926, terug in Nederland, op de nog jonge leeftijd van 45 jaar. Ashof ligt begraven op de rooms-katholieke begraafplaats aan de Groenestraat in Nijmegen.

Wat heeft deze kapitein precies gedaan in het voormalige Nederlands-Indië, het huidige onafhankelijke Indonesië? Was hij daar om rust en vrede te bewaren om het gezag vanuit Den Haag veilig te stellen, of onderdrukte hij de bevolking, zodanig zelfs dat niet alleen verzetsmensen, die streefden naar onafhankelijkheid, maar ook vrouwen en kinderen een gewelddadige dood vonden?

De summiere informatie over kapitein Ashof komt uit het Nationaal Archief in Den Haag. Wat heeft zich in Nederlands-Indië in de eerste helft van de vorige eeuw afgespeeld? Hoe moet kapitein Ashof worden gezien? Als beschermer die het vertrouwen van de bevolking genoot? Of als een gevreesd handhaver? Deze nieuwsgierigheid is meer dan alleen interesse in een stukje vaderlandse geschiedenis in de tropen van de Oost.

KNIL-militair Theodorus Carolus Frederikus Ashof was de grootvader naar wie ik bij geboorte werd vernoemd. De opening van de nieuwe tentoonstelling in Bronbeek gaat mij om die reden ook persoonlijk aan.

Mag ik trots zijn op deze grootvader die ik nooit persoonlijk heb gekend? Hij overleed een kwart eeuw voor mijn geboorte. Of moet ik mij voor hem schamen?

In de tijd dat het woord ‘koloniaal’ nog in de naamgeving van Bronbeek zat en het museum qua inrichting daarvan een uithangbord was, betrof het zonder twijfel de trots. De panelen zijn echter stevig aan het schuiven in Arnhem. De afgelopen decennia is er gaandeweg meer aandacht voor de gevoelens vanuit het land dat werd gekoloniseerd. In het bijzonder voor de negatieve.

De nieuwe vaste tentoonstelling belicht de koloniale aanwezigheid van Nederland in Indonesië van 1816 tot 1962. De verovering van de Aziatische eilandengroep en de invloed van Nederland op bestuur en samenleving staan centraal.

Oog voor de ‘andere kant’

Een medaille heeft altijd twee kanten. Tot op heden was er weinig oog voor ‘de andere kant’. Welke gevolgen hadden de door de kolonisator ingevoerde maatregelen op het dagelijkse leven van de mensen die erdoor werden geraakt?

Eerder al moesten de bewoners van Bronbeek wennen aan de aandacht die in de tentoonstellingsruimte werd vrijgemaakt voor Mohammed Hatta en Soekarno die samen in 1945 de Indonesische onafhankelijkheid uitriepen. Na de machtswisseling kreeg Bronbeek een ander karakter. Trofeeëngalerijen raakten uit de gratie en vanaf 1970 is het er wonen niet langer alleen voorbehouden aan oud-Indiëgangers.

Geen begrip

De Federatie Indische Nederlanders heeft geen enkel begrip voor de recente koerswijziging. Het nieuwe kabinet wordt opgeroepen om alle subsidies aan Bronbeek stop te zetten. ‘Indonesische propaganda is ongepast. In Bronbeek wonen notabene Indië-veteranen. Dit hebben onze helden niet verdiend.’

Het feit dat Ruben Brekelmans (VVD) als minister van Defensie zich bereid verklaarde om op 16 augustus de officiële opening van de nieuwe permanente tentoonstelling van Museum Bronbeek te verrichten, impliceert dat er vanuit ‘Den Haag’ inhoudelijke instemming is. Niets wat in Bronbeek gebeurt, ontgaat immers het ministerie van Defensie. De leiding is er in handen van een legercommandant.

‘Een parel van onze krijgsmacht. Een parel op de Nederlandse kroon.’ Met die woorden droeg kolonel Karel van Dreumel een jaar geleden het bewind van het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek over aan zijn opvolger, kolonel Gerard van Kuijck. In mei – de nieuwe tentoonstelling zat nog in de afrondende fase – gingen de deuren van het museum weer open voor het publiek. Er was twee jaar aan de opbouw gewerkt.

Het kabinet-Rutte IV was tot 2 juli van dit jaar demissionair. De terugtredend premier-zelf had bovendien in meerdere opzichten een band met Indië. Zijn vader diende als reserve tweede luitenant infanterie bij het KNIL. Als regeringsleider bood Rutte aan het Indonesische volk ‘diepe excuses’ aan voor het ‘structureel geweld in Indonesië’. Hij effende hiermee het pad voor koning Willem-Alexander om hetzelfde te doen tijdens een bezoek aan Indonesië begin 2020, expliciet voor het geweld tijdens de onafhankelijkheidsstrijd tussen 1945 en 1949.

Welke motieven er waren om de officiële opening in Bronbeek niet al eerder door Kajsa Ollongren (D66) te laten verrichten, de ‘linkse’ demissionaire minister van Defensie als voorgangster van Brekelmans (VVD) uit het rechtse nieuwe kabinet, is onduidelijk.

‘Hoe was hij?’

Hoe te reageren met de kennis van vandaag op moeilijk te doorgronden besluiten van onze voorvaderen in tijden die totaal anders waren dan de huidige zal de gemoederen tot in lengte van dagen bezighouden. Niet alleen in Bronbeek.

Gepromoveerd onderzoekster en publiciste Vilan van de Loo, gespecialiseerd in vooroorlogs militair Nederlands-Indië, weet uit haar in-het-veld contacten hoeveel nazaten van KNIL-militairen nu op zoek zijn naar antwoorden, niet op de vraag: ‘wat was hij’, maar: ‘hoe was hij’.

Precies zoals ik het voel ten aanzien van de naam Theodoor Carolus Frederikus Ashof, mijn onbekende KNIL-grootvader.

Wij versus zij

Van de hand van Vilan van de Loo verscheen recent het vuistdikke boek De Atjeh-generaal. Het militaire leven van Frits van Daalen. Het bijzondere is dat Van Daalen als Indo terechtkwam in een roomblank bestuur.

‘Van Daalen heet een massamoordenaar te zijn, een oorlogsmisdadiger, een uitvoerder van genocide. Dat zijn zware beschuldigingen die bij doorvragen bepaald niet altijd op argumenten zijn gebaseerd. Het past bij de neiging om militairen uit het koloniale verleden te stigmatiseren als houdegens, als onbeschaafd, als ruw, in tegenstelling tot een zeker “wij”, die zoiets nooit zouden doen. De verdeling in een “wij” en een “zij” is een erfenis die voorkomt uit de toenmalige kloof tussen de militaire werkelijkheid van een koloniale oorlog en het beleid daarvoor zoals dat ontwikkeld werd in Den Haag.’

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moet ik mij schamen voor mijn grootvader die KNIL-militair was? verscheen eerst op Wynia's Week.

Op het eerste gezicht is dat toe te juichen – maar énkel op het eerste gezicht. Het woord (‘dekolonisatie’) duwt ons in die richting. Het prefix ‘de-‘ duidt erop dat er iets ongedaan wordt gemaakt, in dit geval de kolonisatie, die kennelijk nog gaande is. En wie is er vóór kolonialisme? Nou dan.

Toch ligt het ingewikkelder, laat filosoof Olúfẹ́mi Táíwò zien. De dekoloniseerders, even talrijk als ijverig, baseren zich op gammele uitgangspunten. Dit gedachtegoed ontleedt hij, onder verwijzing naar vele Afrikaanse en voor ons onbekende bronnen, in Tegen dekolonisatie (2023). Dat het rammelt is nog wel het minste bezwaar. Kwalijker is dat dekolonisatie funest is voor het continent dat er het meest van zou moeten profiteren.

Stel je voor dat hij ‘wit’ was

We moeten van de dekolonisatiefilosofie ontdoen, schrijft Táíwò, omdat ze ‘niets goeds kan opleveren.’ Al in de inleiding wordt duidelijk dat hij geen polderaar is, die kiest voor het veilige midden en niemand wil schofferen. Hier spreekt een polemist.

Wat Tegen dekolonisatie bijzonder maakt is de afkomst van de auteur. Zijn ouders kwamen uit Nigeria. Op de foto op de achterflap staat een donkere man in traditionele dracht, met bijpassend hoofddeksel. Deze eigenschappen zouden er niet toe moeten doen, maar we leven nu eenmaal in identiteitspolitieke tijden.

Wie je bent weegt vaak zwaarder dan wat je zegt of doet. Dus besteden ook wij aandacht aan de Afrikaanse wortels van Táíwò. Wat als hij ‘wit’ was geweest en Jonathan Haidt of Douglas Murray had geheten. Dan had hij zich eurocentristisch betoond, het woord genomen terwijl hij dat recht niet heeft etc. Deze verwijten glijden van Táíwò af als water van een eend.

Natuurlijk moeten we niet terug naar het koloniale tijdperk. De afschaffing daarvan duidt Táíwò aan met dekolonisatie I, die zich voltrok na de Tweede Wereldoorlog. Hieronder verstaat hij ‘een kolonie tot een zichzelf besturend instantie maken.’ Gaandeweg ontstond een nieuwe, steeds ruimere definitie: dekolonisatie-II, waartegen de titel van het boek zich richt. Ex-koloniën moeten ‘elk cultureel, politiek, intellectueel, sociaal en linguïstisch artefact afzweren, inclusief elk concept, proces, instituut en handelen dat maar de geringste zweem van het koloniale verleden bevat.’

Dat het boek over Afrika gaat, wil niet zeggen dat het een ver-van-mijn-bed-show is. Op het omslag staat een afbeelding van het continent en de vlagkleuren geel, groen en rood. Laat je er niet door afschrikken. Het boek helpt ook Nederlandse lezers begrijpen hoe dekolonisatie-II hier doorwerkt.

Hoe zich scènes voltrekken die tot voor kort moeilijk voorstelbaar waren. Eén van zijn studenten schreef over de mensenrechtenschendingen van China, memoreert politicoloog Jonathan Holslag, die zich kritisch toont over de dekolonisatiefilosofie. ‘Ze begon haar inleiding met een verontschuldiging. Mag ik dat thema hoegenaamd wel aansnijden? Is dit geen erkenning van het mensenrechtensysteem van de Verenigde Naties? Maak ik me niet schuldig aan een westerse invalshoek?’

Nee, stel je voor. Het schone geweten heeft een keerzijde. De angst om voor neokoloniaal uitgemaakt te worden, belemmert de mogelijkheid om misstanden aan de kaak te stellen.

‘Onvrijwillige mentale deafrikanisering’

Nog een scène, van enkele jaren terug. Schrijfster Karin Amatmoekrim ging met 5 en 6-VWO-leerlingen in gesprek over ‘culturele toe-eigening’. Mag je als ‘witte’ schrijver in de huid kruipen van een ‘zwarte’ hoofdpersoon? Het verbieden doet ze niet, maar wel dienen de leerlingen te beseffen dat Max Havelaar (1860) een onvolkomen product is. Het boek, dat culmineert in woedende verontwaardiging over het cultuurstelsel in Nederlands-Indië, valt van zijn voetstuk. Want ‘het blijft het verhaal van een blanke.’

Niet alleen wij scannen, keuren en passen aan. In de voormalige koloniën gaat het er vergelijkbaar aan toe, zelfs nog verbetener vanwege de drang om te laten zien dat het verleden echt voorbij is. Dat Afrikaanse landen zich helemaal hebben ontworsteld aan het kolonialisme. De hedendaagse samenleving zou moeten worden ontdaan van invloeden uit die tijd. Een vage correlatie is vaak al genoeg.

Het Engels is bijvoorbeeld besmet, want – zo gaat de redenering – dat sprak destijds de onderdrukker. Dit zou volgens de Ghanese filosoof Kwasi Wiredu de Engelse taal diskwalificeren. Vanwege de geschiedenis is ze ongeschikt als middel voor Afrikanen mee uit te drukken, onder meer in de wetenschap. Doen ze dat toch, grenst het aan verraad. Ze lopen ‘voortdurend het gevaar van onvrijwillige mentale deafrikanisering.’

Streven naar zuiverheid

Nu komt de Táíwò op stoom. En begrijpelijk, omdat een theoretische kwestie grote gevolgen heeft. Wat ontzegt Afrika zich allemaal wanneer ze zich laat leiden door een misplaatst zuiverheidsideaal? Laat de wetenschap zich niet terugtrekken in de eigen taal. De beloofde resultaten worden schromelijk overdreven, staat er in Tegen dekolonisatie. ‘Het verbaast me dat dit zelden of nooit in de literatuur wordt opgemerkt.’

Tiawo beweert ‘dat taalkeuze als enige of belangrijkste maatstaf van “Afrikaanse” identiteit een onbedoeld gevolg heeft. Afrikaanse denkers die hun intellectuele werk in een koloniale taal doen worden vaak uitgesloten door denkers die zoeken naar “Afrikaanse” bijdragen aan ideeën en discoursen. Ze worden bijna onherroepelijk als ‘niet te lezen’ afgedaan en hun werk wordt automatisch terzijde geschoven, los van de thematiek, de kwaliteit en de relevantie ervan. Deze denkers worden niet als echt “Afrikaans” beschouwd.’

Intussen gaan buiten Afrika de ontwikkelingen gewoon door. Het continent plaatst zichzelf in de berm van het wetenschappelijke debat. En hoe groter de zelfgenoegzaamheid, des te marginaler de bijdrage aan dat debat.

Toen FIFA-baas Gianni Infantino vorig jaar de kritiek op Qatar, gastland van het laatste WK, zat was, beet hij van zich af. ‘Na wat wij Europeanen de voorbije 3000 jaar deden, zouden we ons best de komende 3000 jaar verontschuldigen voor we anderen de les lezen.’ De Quatarese machthebbers – en die van vergelijkbare regimes – lachen in hun vuistje.

Dekolonisatie-II maakt Westerse critici wijs, op straffe van een schuldgevoel – of is het zondebesef? – dat ze geen commentaar mogen leveren op dubieuze regeringen. Corrupte regeringen komen steviger in het zadel te zitten, het wanbestuur blijft voortbestaan. Maar Afrikanen dragen hier zelf ook aan bij, eveneens aangemoedigd door de valse vorm van dekolonisatie.

De drang tot eigenheid houdt namelijk niet op bij de taal. Waardevolle concepten moeten er eveneens aan geloven, omdat ze van de voormalige kolonisatoren komen. Een selectie: de roman als literair genre, de wetenschappelijke revolutie en de liberale democratie. Ze komen uit het Westen en zouden een bron van inspiratie kunnen zijn voor een continent dat zich moet bevrijden van ‘achterlijke instituties en praktijken’.

Proeve van bekwaamheid

Welke instituties en praktijken zijn dat? Een hele rits, waaronder: kindhuwelijken, de ongelijkheid tussen man en vrouw, wanbestuur omdat tribale machtsstructuren blijven doorwerken. Ze blijven voortbestaan als er een taboe op kritiek komt: het zou weleens kunnen worden uitgelegd als een gebrek aan loyaliteit aan de Afrikaanse zaak. Of erger, als een poging het continent opnieuw te koloniseren.

Zouden onze bestuurders en beleidsmakers zich voldoende realiseren dat hun ideaal de emancipatie Afrika bemoeilijkt? Voor vele taken is het nodig een proeve van bekwaamheid af te leggen. Wie in de auto stap heeft rijlessen genomen en zonder beëdiging door de rechtbank mag niemand zich advocaat noemen. Ik stel voor dat iedereen met ‘diversity’ in zijn functieomschrijving eerst Tegen dekolonisatie leest.

Filosoof Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht Wie Afrika grondig wil ‘dekoloniseren’ zit Afrika’s vooruitgang in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Kolonialisme geldt anno 2022 als verwerpelijk. In het Nederland van 1945 werd daar toch fundamenteel anders over gedacht. Het perspectief van toen komt echter onvoldoende tot zijn recht en wordt overwoekerd door veroordelingen op basis van hedendaagse normen en wijsheid achteraf. Dat is spijtig, zeker omdat het hier een ‘officiële’ geschiedschrijving’ betreft.

Een historicus kan niet anders dan het verleden bezien vanuit zijn eigen morele en tijdsgebonden perspectief. Objectieve geschiedschrijving bestaat niet. Chronologie is nog neutraal, maar wanneer het gaat om oorzaken en gevolgen, omschrijvingen en begrippen, dan slaat de subjectiviteit toe. ‘Men kan de geschiedschrijving opvatten als een geschiedschrijving zonder einde’, schreef de befaamde historicus Pieter Geyl al in 1946.

Die ingebakken subjectiviteit hoeft geen onoverkomelijk bezwaar te zijn. Mits de historicus zijn eigen positie expliciteert en probeert zich desondanks zo goed mogelijk te verplaatsen in het perspectief van de tijdgenoot, met diens morele normen en de toen beschikbare kennis. Wijsheid achteraf, doelredeneringen en anachronismen zijn valkuilen die de geschiedschrijver intussen moet omzeilen.

Dit is niet helemaal gelukt in het belangrijke boek Over de grens. Nederlands  extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog 1945-1949. Deze studie bevat de hoofdconclusies van het omvangrijke, vierjarige onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, Geweld en Oorlog in Indonesië 1945-1950.

Het onderzoek werd verricht door de drie onderzoeksinstituten KITLV (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde), NIOD (Instituut voor Oorlogs- Holocaust- en Genocidestudies) en NIMH (Nederlands Instituut voor Militaire Historie). De totale opbrengst van dit traject is halverwege februari 2022 gepubliceerd in een hele reeks boeken (in totaal liefst twaalf).

Over de grens is een fraai uitgegeven bundel waarin de auteurs de bevindingen van de diverse deelstudies bij elkaar leggen en in heldere bewoordingen presenteren. De analyse is afgewogen en genuanceerd en het boek bevat een interessante en uitgebreide verantwoording waaruit valt op te maken dat binnen het onderzoeksteam uiteenlopende opvattingen bestaan over de duiding van gebeurtenissen en het hanteren van begrippen. Dit valt zonder meer te prijzen. 

Dat er tijdens het Indonesische onafhankelijkheidsproces op grote schaal sprake is geweest van extreem geweld gepleegd door Nederlandse militairen, staat buiten kijf. Het is lovenswaardig dat daar nu door premier Rutte excuses voor wordt aangeboden. Als er met Nederlandse schadevergoedingen voor nabestaanden nog een nobel (hoewel erg laat) gebaar kan worden gemaakt in Indonesië, dan is dat geld goed besteed. Het grote geschiedenisproject heeft zo een direct maatschappelijk effect.

Dat alles laat onverlet dat toch wel twee bezwaren geformuleerd kunnen worden tegen Over de grens. Die betreffen ook tamelijk fundamentele punten. Daarbij gaat het allereerst over het begrip ‘extreem geweld’, dat ‘stelselmatig’ gebruikt zou zijn. Het tweede bezwaar heeft betrekking op de Nederlandse beleidsbepalers van toen en de opties die er voor hen beschikbaar waren.

Extreem geweld: een onduidelijk kernbegrip

Allereerst over het ‘extreme geweld’. Wat wordt daar eigenlijk mee bedoeld? Bestaat er dan ook ‘gewoon geweld’ en waar ligt precies de grens tussen beide? De term ‘extreem geweld’ speelt een bepalende rol als overkoepelend begrip in Over de grens en in het gehele onderzoeksproject, maar het blijft een onduidelijke, enigszins gekunstelde term. Die ook gekozen lijkt om niet het (juridisch) beladen begrip ‘oorlogsmisdaden’ te hoeven gebruiken.

In de inleiding van hun studie geven de onderzoekers terecht aan dat ’terminologie ertoe doet’ en dat ‘woorden vaak impliciete betekenissen hebben’. Maar men heeft zich ook zelf niet aan die klem kunnen ontworstelen.

Met ‘extreem’ geweld bedoelen de onderzoekers geweld dat ‘voor een belangrijk deel buiten directe reguliere gevechtssituaties werd toegepast’, ‘zich richt tegen burgers of gevangenen’, plaatsvond zonder ‘directe noodzaak’, en in situaties waarin er sprake was van intensiever en langduriger geweld ‘dan noodzakelijk’. Dit zijn nogal zoekende omschrijvingen die allerlei interpretaties en discussies kunnen oproepen.

De onderzoekers concluderen dat het Nederlandse leger zich ‘stelselmatig’ heeft schuldig gemaakt aan dit ‘extreme geweld’. Dat is een harde conclusie, maar er is spijtig genoeg voldoende aanleiding om die te onderschrijven, zij het met twee kanttekeningen daarbij.

In de inleiding van Over de grens wordt betoogd dat nog maar weinig historici tegenwoordig van mening zijn dat het door Nederlanders gepleegde geweld tijdens de dekolonisatie een kwestie was van losstaande ‘incidenten’. Daarentegen zijn ‘er steeds meer aanwijzingen gedocumenteerd dat het extreme Nederlands geweld wijdverbreid was een structureel dan wel systematisch karakter had’. Dit zal best zo zijn.

Maar een dergelijke passage wekt dan wel de indruk dat deze conclusie op voorhand eigenlijk al vast stond, dus voordat het onderzoeksproject werd verricht. Wat was dan eigenlijk de bedoeling van dit grote en (vanwege de opdracht en de financiering) ook enigszins ‘officiële’ geschiedenisproject? Codificeren van een eigentijdse, antikoloniale visie op het Indonesische dekolonisatieproces?

Wellicht is dit omvattende geschiedenisproject van KITLV, NIOD en NIMH in essentie inderdaad neergekomen op het bij elkaar voegen en nader uitdiepen van bevindingen die op zichzelf al wel bekend waren, en het herhalen van conclusies die al eerder getrokken waren. Dat betekent natuurlijk nog niet dat die conclusies onjuist zouden zijn. Zelf geloof ik ook dat er ‘stelselmatig’ sprake is geweest van ‘extreem geweld’, dat in mijn optiek best zonder terughoudendheid als ‘oorlogsmisdaden’ mag worden betiteld.

Guerillastrijd werkte oorlogsmisdaden in de hand

Daaraan moet dan wel iets worden toegevoegd. Het plegen van oorlogsmisdaden hield ook verband met de wijze van oorlogsvoering. Elke oorlogsmisdaad is er één teveel, en valt nooit goed te praten. Maar het Nederlandse militaire optreden in Indonesië kon snel radicaliseren door het gegeven dat de geregelde Nederlandse strijdkrachten het moesten opnemen tegen veelal in burger geklede guerilla-eenheden die zich bedienden van ‘hit and run‘-overvallen en hinderlagen, om daarna op te gaan in de burgerbevolking of zich te verstoppen in de jungle.

Er was nooit sprake van een duidelijke frontlijn, of van een helder onderscheid tussen burgers en combattanten. Dit veroorzaakte grote stress bij Nederlandse soldaten, en kon uit de hand lopen tot situaties waarin bij twijfel maar het zekere voor het onzekere werd genomen en de trekker werd overgehaald.

Zouden Soekarno en de zijnen hebben gekozen voor een reguliere veldslag met het Nederlandse leger, dan zouden er veel minder burgerdoden zijn gevallen. In de praktijk was dit vanzelfsprekend geen optie voor de Republiek, die dan immers binnen de kortste keren het onderspit had gedolven tegen de veel zwaarder bewapende Nederlanders.

Vermoedelijk zouden de Nederlanders ook deze guerillastrijd uiteindelijk wel hebben gewonnen, zij het ten koste van nog veel meer burgerslachtoffers. Het was internationale politieke druk die een einde maakte aan het Nederlandse bestuur in Indonesië.

‘Tekenen des tijds’

Ook in Over de grens valt de veelgehoorde stelling terug te lezen dat de Nederlandse politieke en militaire leiding ‘de tekenen des tijds’ niet verstond en niet besefte dat de wereld na 1945 fundamenteel was veranderd. Het koloniale tijdperk was voorbij.

Hier ligt de valkuil van ‘wijsheid achteraf’ op de loer. Natuurlijk, voor ons, mensen uit 2022, is dit allemaal zonneklaar. Maar dat lag vlak na de Japanse capitulatie echt anders. Najaar 1945 vond het overgrote deel van de Nederlandse politiek, met brede steun van de bevolking, het volstrekt normaal dat Indië opnieuw door Nederland zou worden bestuurd. Wij zaten daar per slot van rekening al honderden jaren!

Ook het militaire ingrijpen werd door bijna het gehele parlement gesteund. Er bestond een lange traditie van lokale opstanden die uiteindelijk succesvol door het KNIL werden neergeslagen. Al best snel groeide het inzicht dat meer Indonesische autonomie noodzakelijk was, maar ook toen werd nog vastgehouden aan een overkoepelende Nederlandse eindverantwoordelijkheid.

Het boek Over de grens is, net als andere recente publicaties over de Indonesische dekolonisatie, vanuit een antikoloniaal perspectief geschreven. De achterliggende, impliciete boodschap is dat kolonialisme fout is en dat Nederland in wezen niets te zoeken had in Indonesië. Persoonlijk deel ik die opvatting. Als historicus realiseer ik me echter dat deze stelling anno 1945 nog door praktisch geen enkele Nederlander werd onderschreven.

Daarmee was het voor toenmalige kabinetten en koloniale bestuurders geen realistische beleidsoptie. Overigens schaarden ook niet alle Indonesische eilanden zich als vanzelf achter de revolutiebeweging van Soekarno. Veel lokale vorsten stonden in een eeuwenlange traditie van samenwerking met het Nederlandse koloniale bestuur. Zij hadden reden om de revolutiebeweging van Soekarno te beschouwen als een bedreiging voor hun politieke en economische belangen.

Als historicus kun je toenmalige kabinetten en gezagsdragers ter plaatse daarom niet zomaar bekritiseren omdat ze er niet mee akkoord gingen Soekarno en de zijnen het bestuur over Indonesië op een presenteerblaadje aan te bieden. Hadden de politionele acties en het daarmee gepaard gaande extreme geweld voorkomen kunnen worden? Ik weet dat zo net nog niet.

Het boek Over de grens is een belangrijke studie, die aan overtuigingskracht en balans had gewonnen wanneer het perspectief van tijdgenoten sterker was benadrukt en de hedendaagse kritiek meer achterwege was gebleven. De feiten zijn al gruwelijk genoeg, helaas.

Gert Oostindië (e.a.), Over de grens. Nederlands extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, 1945-1949. Amsterdam University Press, 2022, ISBN 9789463726382. Prijs 39,99 euro. Meer informatie HIER.

De auteur van bovenstaande recensie, historicus Jan-Jaap van den Berg, publiceert regelmatig in Wynia’s Week, veelal over nieuwe geschiedkundige boeken. Andere artikelen van zijn hand vindt u HIER.

Syp Wynia sprak met Bauke Geersing van het genootschap Aurora, dat zich verzet tegen de benadering van het ‘Dekolonisatie’-onderzoek. De VIDEO treft u HIER. Het gesprek is ook te beluisteren als PODCAST. Die vindt u HIER via Spotify of HIER via Applepodcast

Het bericht Bij de onderzoekers van de ‘Dekolonisatie’ van ‘Indië’ stond het veroordelen het begrijpen in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Hebben de onderzoekers die valkuil weten te vermijden? Wie kan zich nu nog voorstellen dat na de rampspoed van vijf jaar bezetting de meeste politici en een meerderheid van de Nederlandse kiezers de koloniale banden met Nederlands-Indië zo snel mogelijk wilden herstellen ten koste van de eigen wederopbouw?

Toen kende men onze huidige afkeer van het kolonialisme niet

Vandaag de dag hadden we vrijwel zeker andere prioriteiten gesteld. Na mei 1945 was een deel van de fabrieken, huizen en infrastructuur in Nederland verwoest en nu zouden we waarschijnlijk voorrang hebben gegeven aan het herstel van de eigen economie. Toen dacht de meerderheid van de Nederlandse kiezers daar anders over en die meerderheid bleek er bovendien geen bezwaar tegen te hebben de zeer bescheiden dollarreserves in te zetten om schepen, wapens en grote aantallen dienstplichtigen naar een oorlog aan de andere kant van de wereld te sturen.

Vandaag de dag lijkt dat onbegrijpelijk, vooral omdat de toenmalige kiezers uit eigen ervaring goed op de hoogte moeten zijn geweest van de ellende, die een oorlog met zich bracht. Of zouden de Nederlanders toen hebben aangenomen dat met de ‘politionele acties’ iets heel anders werd bedoeld? Om een antwoord op deze vraag te geven zou een goed historicus bovendien moeten meewegen dat de Nederlanders toen niet op de hoogte waren van onze huidige afkeer van het kolonialisme.

Had Nederland niet door dat de bordjes verhangen waren?

In vele verslagen en commentaren zullen de journalisten ongetwijfeld bijzondere aandacht besteden aan het excessief geweld en de oorlogsmisdaden van ‘onze jongens’. Dat is inmiddels een vast onderwerp geworden in de discussies, terwijl dat in de tijd zelf nauwelijks ter sprake kwam.

Wellicht dat sommige journalisten zich ook zullen afvragen waarom de toenmalige regering in Den Haag niet in staat bleek de internationale positie van Nederland goed in te schatten. Had zij niet in de gaten dat na 1945 de bordjes verhangen waren en dat de koloniale mogendheden niet langer de dienst uitmaakten?

De Tweede Wereldoorlog had de internationale politieke constellatie veranderd, die daarna werd gedomineerd door twee antikoloniale supermachten, de VS en de Sovjet-Unie. Beide wilden snel een einde maken aan het kolonialisme en daarbij diende de pas opgerichte Verenigde Naties een sleutelrol te spelen. Deze organisatie bemoeide zich dan ook intensief met de dekolonisatie van Nederlands-Indië en tikte ons land voortdurend op de vingers. Dat die internationale bemoeienis de aandacht afleidde van de problemen in de andere koloniën leek Frankrijk, Portugal en België goed uit te komen. In ieder geval was van deze landen weinig steun te verwachten. Waarom hebben de Nederlanders dat toen niet begrepen?   

Toen stond militair geweld nog niet in een kwaad daglicht

De geweldige kloof tussen heden en verleden moet een historicus zien te overbruggen en ik ben benieuwd hoe dat bij dit onderwerp is aangepakt. Zal de lezer geïnformeerd worden over het feit dat veel Nederlanders – wellicht onbewust – de Japanners als Aziatische Duitsers beschouwden, Soekarno als Mussert en de inzet van Nederlandse dienstplichtigen als een bevrijdingsactie zoals die van de Amerikaanse en Canadese legers in Europa? Bovendien stond het militair geweld toen nog niet in een kwaad daglicht, want dankzij dat geweld was er een einde gekomen aan het Derde Rijk.   

Dekolonisatie Brits-Indië nodigde niet uit tot navolging

We moeten niet vergeten dat na 1945 veel Nederlanders de overtuiging waren toegedaan dat de verdere ontwikkeling van Nederlands-Indië weer ter hand kon worden genomen zodra de vrede en de openbare orde waren hersteld. De meeste Indonesiërs zouden vast hunkeren naar de terugkeer van het Nederlandse gezag met zijn orde en regelmaat. Waarom dan toegeven aan een kleine groep radicale nationalisten, wier eis om onafhankelijkheid veel te vroeg kwam. Daar was Indië nog lang niet aan toe.      

De tegenstanders van een snelle dekolonisatie werden gesterkt in hun opvattingen door de ontwikkelingen in de West, waar nauwelijks animo bestond om de band met het moederland door te knippen. Ook de Fransen, Belgen en Portugezen leken niet van plan hun koloniale rijk op te doeken. Meteen na de Oorlog hadden de Engelsen weliswaar Brits-Indië gedekoloniseerd, maar bij interne conflicten daarna zijn misschien wel twee miljoen mensen omgekomen. Dat nodigde niet uit tot navolging.  

Geen wonder dat in de eerste jaren na de bevrijding veel Nederlanders het kolonialisme nog steeds als een progressief ontwikkelingsmodel zagen. Binnenkort weten we of de onderzoekers zich daarvan bewust zijn geweest.                

Het bericht Is de dekolonisatie van Nederlands-Indië beoordeeld met de normen van toen of met die van nu? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar diverse historici, militairen, veteranen en organisaties van Indische Nederlanders nemen al bij voorbaat geen genoegen met het beeld van de geschiedenis dat opgeroepen wordt in de boekenreeks van het ‘Dekolonisatie’-project. Syp Wynia spreekt in deze video met Bauke Geersing van het genootschap Aurora, die zich opwerpt als tolk van het verzet tegen de aanpak van de samenwerkende instituten.

‘Geen geschiedschrijving, maar propaganda’

Volgens Geersing gebruiken de drie instituten hun overheidssubsidie niet om historische feiten recht te doen, maar om propaganda te bedrijven. Hij gaat daarbij af op alle voorpublicaties van het project en uitlatingen van auteurs en leidinggevenden.

Volgens Geersing – aanvankelijk beroepsmilitair, vervolgens jurist en lang een van de topmensen van de publieke omroep – bedrijft de groep historici rond het NIOD geschiedschrijving in de geest van de omstreden Amerikaanse ‘critical race theory’ – ook wel als ‘woke’ betiteld – waarbij blanken steevast en uitsluitend als daders en niet-blanken al even voorspelbaar uitsluitend als slachtoffers worden voorgesteld.

In het ‘Dekolonisatie’-project zou volgens Geersing sprake zijn van doelbewust eenzijdige geschiedschrijving, gericht op het zwartmaken van de rol van Nederland. De werkelijkheid ten tijde van de dekolonisatie van Nederlands-Indië is volgens Geersing veel genuanceerder (er was ook veel geweld aan Indonesische kant, bijvoorbeeld).

‘Legeronderdelen tekenen bezwaar aan’

Volgens Geersing zijn Nederlandse krijgsmachtonderdelen, veteranenorganisaties en organisaties van Indische Nederlanders van plan om verzet aan te tekenen tegen de uitkomsten van het ‘Dekolonisatie-project’. Zelf pleit Geersing er voor, dat het kabinet-RutteVier geen genoegen neemt met de uitkomsten van het ‘Dekolonisatie’-project, ook omdat de drie instituten zich niet aan de opdracht van het kabinet RutteTwee zouden hebben gehouden. Geersing: ‘Dit kan nooit het laatste woord zijn. Het is hooguit een tussenstap’.

Click op onderstaande foto voor de video!

Nog geen abonnee van Wynia’s Week TV (WWTV)? Aanmelden kan HIER. Welkom!

Nog geen donateur van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Verzet tegen ‘woke-geschiedschrijving’ dekolonisatie Nederlands-Indië verscheen eerst op Wynia's Week.

De studie van Anne-Lot Hoek brengt daar verandering in. De Amsterdamse historica biedt een diepgaande reconstructie, waarbij ze expliciet de zijde kiest van de Balinese vrijheidsstrijders die vochten tegen de Hollandse imperialisten. Dit betrokken perspectief leidt er wel toe dat de historische analyse regelmatig vertroebeld wordt door hedendaagse verontwaardiging. Het veroordelen staat het begrijpen in de weg en dat is jammer.

De strijd om Bali is, hoewel een bewerking van een vuistdik proefschrift, zeer prettig leesbaar – de schrijfster is dan ook, behalve historica, journaliste. Haar boek staat niet op zichzelf. Het houdt verband met het omvattende onderzoeksproject ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’, dat vanaf 2017 gaande is en waarin diverse onderzoeksinstituten en universiteiten participeren om het Nederlandse militaire en politieke optreden inzake de dekolonisatie van Indonesië te belichten.

Dit brede programma heeft inmiddels diverse boeken opgeleverd, waar in februari 2022 in een groots gebaar nog eens twaalf (!) publicaties tegelijk aan zullen worden toegevoegd,

Kritisch perspectief

Anne-Lot Hoek velt in De strijd om Bali bikkelharde oordelen over het optreden van Nederland als koloniale mogendheid. Ik verwacht dat ook de andere nog te verschijnen publicaties vergelijkbare kritiek zullen bevatten. Dat bijvoorbeeld opeenvolgende kabinetten het dekolonisatieproces verkeerd hebben aangepakt. En dat het KNIL en andere militaire eenheden onnodig wreed hebben huisgehouden. Of dat het vooroorlogse Nederlands-Indië in de kern niet deugde, want bestuurd werd door een kleine elite en bovendien in de kern racistisch was. En dat de Nederlandse VOC in feite nooit een voet aan land had moeten zetten in Zuidoost-Azië. Officiële excuses van de Nederlandse overheid zijn op hun plaats en wellicht ook schadevergoedingen.

In de afgelopen jaren hebben thema’s als antiracisme, antikolonialisme, vrouwenrechten en gendergelijkheid een prominente plek afgedwongen in het maatschappelijk debat, in de cultuursector en in de sociale wetenschappen. Tegen die achtergrond verbaast het niet dat ook het koloniaal verleden van Nederland inmiddels vanuit een dergelijk kritisch perspectief wordt bezien.

Hedendaags discours

De tijd van nationalistische ‘grote mannengeschiedenis’, is voorbij. Een houwdegen als Van Heutsz was overigens allang naar de mestvaalt van de geschiedenis verwezen, en de kritische Colijn-biografie van Herman Langeveld, waarin werd onthuld dat de latere premier op Lombok ook vrouwen en kinderen liet afslachten, dateert ook alweer van 1998.

Niet verbazingwekkend dus dat een jongere vrouwelijke historica, gepromoveerd aan een nadrukkelijk progressieve universiteit als de UvA, andere accenten wil plaatsen. Anne-Lot Hoek sluit nadrukkelijk aan bij het hedendaagse historische discours, bijvoorbeeld door te schrijven over ‘slaafgemaakten’, door de man-vrouwverhoudingen op het vooroorlogse Bali te problematiseren, en door te wijzen op het racistische karakter van de toenmalige verhoudingen tussen Balinezen en Hollanders.

Is ‘objectieve’ geschiedschrijving mogelijk?

De koloniale samenleving was volgens Hoek fundamenteel fout, en de vrijheidsstrijd van de Balinezen was rechtvaardig. Hoek portretteert Balinese verzetsleiders als I Gusti Ngurah Rai en diens verre voorganger Gusti Ketut Jelantik (1800-1849) als helden. Vermoedelijk had haar boek best ook door een Indonesische historicus kunnen zijn geschreven.

Op zichzelf is een dergelijke nadrukkelijk geëngageerde geschiedschrijving legitiem. De transparantie is ook wel zo eerlijk – de lezer weet waar de verteller staat. Daarnaast kun je je afvragen of ‘objectieve’ geschiedschrijving eigenlijk wel mogelijk is. Elke historicus is immers kind van zijn tijd en brengt zijn eigen normen en waarden mee. Wanneer De strijd op Bali was verschenen in pakweg 1964 als dissertatie van een gereformeerde historicus van de Vrije Universiteit, hadden we een volslagen ander boek in handen gehad.

Wat blijft er in het geheugen op de zeef liggen?

Dit laat onverlet dat wel enkele kanttekeningen te plaatsen zijn bij de studie van Hoek. Zoals bijvoorbeeld over haar gebruik van interviews als bron. Het valt te prijzen dat Hoek liefst vijfmaal naar Bali is gereisd om daar meer dan honderd ooggetuigen te ondervragen (en ook in Nederland  sprak ze met tijdgenoten).

Logischerwijs gaat het daarbij om oude tot stokoude overlevenden. Je kunt je afvragen wat er in het geheugen van mensen na meer dan zestig jaar nog op de zeef blijft liggen. Zou het kunnen zijn dat mensen de meest ingrijpende, schokkende dingen nog wel onthouden, maar de precieze omstandigheden en toedracht veelal vergeten? Dit lijkt mij een relevante vraag vanwege de combinatie met het door Hoek gebruikte schriftelijke bronnenmateriaal.

Reconstructie staat enigszins uit het lood

Voor het boek is een groot aantal Balinezen geïnterviewd, maar een veel kleiner aantal Nederlanders, zoals veteranen. Haar archiefonderzoek beperkte zich uitsluitend tot Nederlandse archieven – hetgeen ik hier niet als verwijt bedoel, omdat ik niet weet of op Bali of elders in Indonesië überhaupt relevant archiefmateriaal is bewaard gebleven.

De combinatie van orale en schriftelijke bronnen levert echter wel een reconstructie op die enigszins uit het lood staat. Balinese ooggetuigen berichten uitvoerig over wreedheden, door de Nederlanders begaan, terwijl andere wreedheden, zoals tegen de Chinezen en tegen met Nederlanders samenwerkende Balinezen, nogal beknopt ter sprake komen.

Tegelijkertijd is de omvattende militaire en politieke context weer vooral ontleend aan Nederlandse beleidsdocumenten. De overkoepelende strategie van Soekarno en de zijnen blijft daardoor helaas wat in nevelen gehuld. 

Genuanceerde reconstructie

Anne-Lot Hoek biedt met haar meer dan vijfhonderd pagina’s tellende verhaal een schat aan informatie over de machtsstrijd op Bali vanaf de Japanse capitulatie in augustus ’45. Het valt op dat haar reconstructie genuanceerder is dan de soms stellige conclusies die ze op basis daarvan trekt. In haar analyse zitten dan ook aanknopingspunten die haar eigen gevolgtrekkingen op onderdelen ter discussie kunnen stellen.

Hoek begint het verhaal nogal plots met de Nederlandse invasie van Bali in 1846. Het eiland werd op dat moment bestuurd door regionale vorsten, was zelfstandig, maar door middel van verdragen verbonden met de Nederlanders die al sinds 1600 in de Indische archipel aanwezig waren.

Balinese Machiavelli

Vanaf halverwege de negentiende eeuw begonnen de Europese koloniale mogendheden de overzeese gebieden die onder hun invloed stonden, stapsgewijs tot koloniën om te vormen. Dat ging vaak met veel geweld gepaard, aangezien de inheemse machthebbers zich tegen hun machtsverlies verzetten. Toch bleven die vorsten ook in de latere koloniale constellatie erg belangrijk voor de Nederlanders.

Anne-Lot Hoek laat mooi zien hoe Ide Anak Agung Gede Agung (1921-1999), vorst van Gianyar – door haar treffend omschreven als ‘een Balinese Machiavelli’ – door sluw opereren en door het tijdig verzetten van zijn bakens, erin slaagde om, hoewel hij actief met de Nederlanders had samengewerkt en opdracht had gegeven tot wreedheden, daarna alsnog aan te sluiten bij de leiding van de nieuwe Indonesische Republiek van Soekarno. Na zijn dood werd Anak Agung zelfs uitgeroepen tot nationale held van Indonesië.

Was niet de hele aardbol patriarchaal en racistisch?

Hoek heeft zonder meer gelijk wanneer ze betoogt dat het vooroorlogse koloniale Bali patriarchaal was, racistisch, weinig democratisch en vrouwonvriendelijk. Dit roept de vraag op welke samenleving in die tijd al wel aan onze hedendaagse standaarden voldeed. Ik vrees dat pakweg een eeuw geleden de hele aardbol patriarchaal, weinig democratisch en behoorlijk xenofoob was, ook de landen die zelfstandig waren. Ook een onafhankelijk Bali zonder Hollanders zou in die tijd zijn bestuurd door een select gezelschap aan lokale en regionale vorsten.

In Nederland zelf werd het algemeen kiesrecht trouwens pas in 1917 ingevoerd (voor vrouwen in 1919) en ook in Nederland heerste nog in de jaren dertig bittere armoede, terwijl velen slecht opgeleid waren.

Dat de westerse cultuur superieur was, geldt vandaag de dag wellicht als fout, maar was in de koloniale tijd gemeengoed. En waarschijnlijk bestond er voor de Tweede Wereldoorlog geen land ter wereld waar bijvoorbeeld Joden, Chinezen en Afrikanen niet stelselmatig te kampen hadden met discriminatie en racisme. De Nederlandse koloniale samenleving was gesegregeerd, maar was dat in de Britse en Franse koloniën zoveel anders?

Kleine troepenomvang

De Nederlanders gebruikten niet alleen lokale (vaak adellijke) leiders om hun macht te bestendigen, maar rekruteerden vanouds ook inheemse hulptroepen (bijvoorbeeld vanuit de Molukken, maar lang niet alleen daarvandaan).

De militaire geschiedschrijving Krijgsgeweld en Kolonie, dat eerder voor dit weblog werd besproken, laat zien dat het KNIL voor een flink deel uit Indonesische militairen bestond. Uit dat boek werd bovendien duidelijk dat de totale troepenomvang waarmee de Nederlanders de Indische Archipel onder het juk brachten, steeds opmerkelijk klein is gebleven (hoogstens enkele duizenden militairen).

Hoek benadrukt de massale steun van de Balinezen voor de onafhankelijkheidsbeweging, maar de actieve steunverlening aan Nederland door inheemse leiders als Anak Agung en geestverwanten, en het meevechten van inheemse soldaten suggereren dat de loyaliteit aan het Nederlandse gezag wellicht toch iets groter was dan Hoek doet voorkomen.

Onvermijdelijk?

Puur militair gezien was het Nederlandse optreden op Bali overigens een succes. Voorjaar 1948 gaven veel verzetsstrijders zich over. De charismatische verzetsleider I Gusti Ngurah Rai was al eind november 1946 gesneuveld. Daarmee werd de min of meer geregelde militaire strijd tamelijk snel beslecht in het voordeel van de Nederlanders. Balinese onafhankelijkheidsstrijders bleven zich echter verzetten, door onder meer aanslagen te plegen. Die leidden weer tot bloedige Nederlandse represailles.

Anne-Lot Hoek geeft de Nederlanders de schuld voor deze geweldsspiraal, die zij als iets onvermijdelijks doet voorkomen. Dat lijkt mij iets te kort door de bocht. Het plegen van aanslagen is nooit iets onvermijdelijks.

Deden andere ‘imperialisten’ het beter?

Inderdaad heeft Nederland er in Indonesië een potje van gemaakt, maar had het anders gekund? Hebben andere ‘imperialisten’ het zelfstandig worden van hun eigen koloniën beter afgehecht – ik waag het te betwijfelen. Ook het onafhankelijk worden van de Franse, Britse en Belgische koloniën is met bloedvergieten gepaard gegaan.

Zelfs de Verenigde Staten, die uiteindelijk een doorslaggevende rol hebben gespeeld in het beëindigen van het Nederlandse bestuur in Indonesië, gingen niet lang daarna zelf akelig in de fout in Vietnam. Dat andere mogendheden elders ook tekeer gingen, maakt de Nederlandse wandaden in Indonesië natuurlijk niet minder erg.

Welke opties waren voorstelbaar?

Anne-Lot Hoek redeneert soms iets teveel op basis van wijsheid achteraf, bijvoorbeeld door zich niet af te vragen welke opties er voor de Nederlandse beleidsbepalers in de eerste periode na de Japanse capitulatie eigenlijk voorstelbaar en haalbaar waren.

Na de Japanse nederlaag dachten veel Nederlandse politieke partijen (overigens niet alle) dat het koloniale bestuur in Nederlands-Indië gewoon weer hersteld kon en moest worden. Het op touw zetten van een militaire strafexpeditie tegen opstandige eilanden werd niet als iets raars gezien, maar paste in een eeuwenlange traditie.

Na de Tweede Wereldoorlog bleken de internationale politieke verhoudingen fundamenteel te zijn veranderd. Wij hebben daar, terugkijkend vanuit 2021, een helder beeld van. Maar hoe zichtbaar was die trendbreuk voor tijdgenoten?

Anticommunistische massamoord

Hoek lijkt het de Nederlandse beleidsbepalers (zowel het kabinet als de gezagsdrager in Indië Hubertus van Mook) kwalijk te nemen dat het bestuur over Bali en de andere eilanden niet zonder meer is overgedragen aan Soekarno en de zijnen, ook al werden die dan militair verslagen.

De oprichting van de deelstaat Oost-Indonesië in 1946 en het streven naar een federale structuur ziet zij als pogingen van Nederland om nog een voet tussen de deur te houden in Indonesië. Daar zit veel in, maar ook dan kunnen deze initiatieven toch tevens voortkomen uit de wens naar een geleidelijke dekolonisatie en uit oprechte vrees voor de positie van kleinere eilanden in een door Java en Sumatra gedomineerd Indonesië?

Die vrees was bepaald niet ongegrond, als we zien hoe het nadien de Molukken en Nieuw-Guinea is vergaan. Als de wens om onafhankelijk te worden van de Nederlanders legitiem is, dan hebben de Molukkers en de Papoea’s toch evenzeer het recht om zelfstandig te zijn, in plaats van als provincie vanuit Java te worden bestuurd.

De eenheidsstaat Indonesië heeft zich vanaf 1949 bepaald niet in alle opzichten voorspoedig ontwikkeld. Na de mislukte staatsgreep van oktober 1965 vond, met actieve betrokkenheid van de VS, een anticommunistische massamoord plaats waarbij in totaal misschien zelfs wel een miljoen mensen zijn omgebracht. Ook op Bali vielen daarbij slachtoffers, veel meer dan tijdens deze door Hoek beschreven dekolonisatiejaren.  

Belangrijk boek

De strijd om Bali vult een lacune op in de dekolonisatiegeschiedenis van Nederlands-Indië en is ook vanwege het ruime gebruik van ooggetuigenverslagen een belangrijk boek. Het betoog had aan overtuigingskracht gewonnen, wanneer het minder vanuit een zwart-wittegenstelling was geschreven en meer met grijstinten zou zijn geschetst.

Anne-Lot Hoek, De strijd om Bali. Imperialisme, verzet en onafhankelijkheid 1846-1950, De Bezige Bij Amsterdam, ISBN 9789403152318. Prijs 39,99.  Meer informatie.

Het bericht Dit belangrijke boek over de Balinese vrijheidsstrijd is te zwart-wit verscheen eerst op Wynia's Week.