Natuurlijk is het Houellebecq met dit detail erom te doen de algehele leegte van diens bestaan te illustreren, maar anno 2025 is zelfs die twee of drie keer ‘nee’ zeggen, hetgeen de schrijver opvoert als navrant minimum, al bijna overbodig gemaakt. Met de grootscheepse introductie van zelfscankassa’s in de grote supermarktketens dreigt de functie van caissière/kassier namelijk in rap tempo achter de horizon te verdwijnen. En verdwijnt dus ook de vraag ‘wilt u een bonnetje?’ alsmede de noodzaak daar ‘ja’ of ‘nee’ op te zeggen.  

De leegte van het moderne bestaan kan, kortom, altijd nog een tandje leger.

Gebrek aan warmte

Vanuit het oogpunt van efficiency lijkt de zelfscankassa een onomstreden win-win. De supermarkt hoeft niet langer een salaris te betalen aan iemand die, zo op het oog, weinig enerverend herhaalwerk doet door alle op de transportband gelegen producten langs een scanner te halen. En de klant hoeft niet meer in een lange rij te gaan staan ten einde zijn of haar boodschappen te kunnen afrekenen.

Hieperdepiep…

Sinds de introductie van de zelfscankassa is de win-win nota bene verder geperfectioneerd. Werd de klant eerst nog gedwongen de oorspronkelijke taak van de caissière/kassier op zich te nemen, en was er dus sprake van een vervelende plicht die op een paar reguliere kassa’s na in de maag van de klant werd gesplitst: dankzij de lancering van scanpistolen, die meestal al voor het supermarkthekje in ruime hoeveelheden van een rek te halen zijn, is die taak verregaand vereenvoudigd. Het aangeschafte product kan ter plekke – en in bijna een beweging van het scanpistool – aan de totaalrekening (bliep!) worden toegevoegd. Zodoende hoeft de klant bij de zelfscankassa, lekker makkelijk, alleen nog het slotbedrag af te rekenen. Ofwel, aan het einde van de winkelrit is al het gehannes om op flesjes, blikjes, zakjes of kuipjes de streepjescode te ontdekken, en die langs de scanner te halen, ook niet meer nodig.  

Omdat een goed georganiseerde supermarkt geen kans laat lopen aan klantenbinding te doen, en in de directiekamers misschien is doorgedrongen dat afrekenen via zelfscankassa’s nogal een kille bedoening is, is men op zoek gegaan naar compensatie. Resultaat? Dat er na de zelfscan in negen van de tien gevallen een of meer winkelstewards je staan op te wachten. Hun voornaamste of misschien wel enige opdracht: de klant uitgeleide doen met een van hogerhand voorgeschreven en vaak naar het mechanische neigende afscheidsgroet, zijnde ‘fijne dag’, ‘tot ziens’ of ‘tot de volgende keer’. Een afscheidsgroet waarvan het maar de vraag is of de supermarkt er een lipbeweging jouwerzijds voor terugverwacht. Vergeleken met de oude situatie van ‘wilt u een bonnetje?’ is er voor de klant dus nog minder aanleiding tot enigerlei verbale interactie over te gaan.

Natuurlijke grenzen

Hoe logisch het misschien ook is dat bedrijven en branches altijd op zoek zijn naar efficiency en kostenbesparing, en zeker hedgefondsen erom bekend staan in dezen het onderste uit de kan te willen, kun je je afvragen of er geen natuurlijke grenzen aan zitten. Bij de winkelketen Booths in Groot-Brittannië werden de zelfscankassa’s enkele jaren terug afgeschaft, en dat leidde volgens de betreffende directeur tot ‘hogere tevredenheidsscores’. Ook bij de Aldi-supermarkten zijn bepaalde innovaties alweer teruggedraaid. Een ogenschijnlijk handige optie om je boodschappen via een app te scannen en af te rekenen, werd door de klanten helemaal niet als handig ervaren. Dus heeft Aldi de optie ingetrokken en het afrekenen bij de wel of niet bemande kassa in ere hersteld.

Een ander negatief punt van zelfscankassa’s, die niet voorzien is en waar vakbonden steeds kritischer op wijzen, betreft de toenemende agressie in het afrekengedeelte. Waar het traditionele afrekenen een soort kortstondig samenwerkingsverband is tussen de klant (die de boodschappen op de band legt) en de caissière/kassier (die ze langs de scanner haalt), dwingt de zelfscankassa de klant tot een soloactie. Een verantwoordelijkheid die klanten in aanleg misschien wel op zich willen nemen, maar zodra ze via het scherm de melding krijgen dat een winkelmedewerker een controle gaat uitvoeren (en ze dus op die controleur moeten wachten), blijkt hun humeur in rap tempo te dalen.

Geen wonder dat die controles een vruchtbare bron zijn voor conflict, waarvan de vakbonden constateren dat ze steeds vaker tot verbale en fysieke agressie leiden. Hoe snel is niet een twist geboren of een product nu wel of niet door de scanner is gehaald? Of per ongeluk tweemaal?

Hoewel supermarktketens professioneel genoeg zijn om de vinger aan de pols van hun klanttevredenheid te houden en ze de zelfscankassa niet zullen laten ontaarden in een nachtmerrie, opperde een gerespecteerde reclameman onlangs dat het hele idee erachter misschien toch helemaal verkeerd is. Dat de supermarktbranche zichzelf voor de gek houdt. En dat de reden waarom het grote publiek recentelijk weer zo  ‘verliefd’ is geworden op authentieke slagers en bakkers niet alleen hun authentieke producten zijn, maar ook de humane manier waarop je er wordt geholpen. Sterker, veel klanten zijn bereid wat minder op de prijs te letten in de wetenschap dat ze door vriendelijk personeel worden omringd.

Mechanischer of menselijker?

De komende jaren wordt het interessant om te zien welke kant het opgaat met de zelfscankassa’s en het verder wegsaneren van winkelpersoneel. Sommige bedrijven zijn al radicaal onderweg naar de afschaffing van de kassa. Ze zijn druk met het perfectioneren van hun camerasystemen, zodat ze straks elke vingerbeweging van elke klant kunnen registreren en bij de uitgang van de winkel exact weten welk bedrag er van je rekening moet worden afgeschreven. Om dat vervolgens bij het passeren van een poortje ook daadwerkelijk te doen. Geïntensiveerd cameratoezicht is de vervolmaking van het ontmenselijken: de klant is nog slechts een bewegend lichaam wiens rekening moet worden gestript. 

Andere winkels gaan juist de tegenovergestelde kant op. In Amerika heeft de supermarktketen Trader Joe’s succes met de introductie van een soort bar waar je je boodschappen op kunt leggen, en waarachter een vriendelijke medewerker opgesteld staat die tijdens het afrekenen – op ooghoogte – naar je informeert (‘how are you?’). Misschien een niet al te diep gesprekje op gang brengend over je generieke welbevinden, oké, maar het geeft je winkelervaring toch een stuk prettiger slothoofdstuk dan oog in oog te staan met een elektronisch bliep-apparaat.

Het laatste woord over de ‘winst’ van zelfscankassa’s is dan ook nog niet gezegd.    

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Liever vriendelijk personeel dan een zelfscankassa, zelfs als het wat meer kost: komt de menselijke supermarkt terug? verscheen eerst op Wynia's Week.

Nog niet zo heel lang geleden was de Rijnstraat met recht de trots van Amsterdam Nieuw-Zuid. Een winkelstraat om u tegen te zeggen, de kloppende slagader van de Rivierenbuurt met ruim 140 zaken van allerlei slag. Al ruim negentig jaar is ze de langste winkelstraat van Nieuw-Zuid, en met de Van Woustraat, waaruit ze rond 1920 voortsproot, vormt ze zelfs de langste winkelstraat van Amsterdam.

Magies Startpunt

Heel veel Nederlanders, ook van ver buiten de stad, kennen haar. Wie over de A2 rechtdoor richting Amsterdam-centrum rijdt, wordt op een van de mooiste entrees tot een stad getrakteerd. Vanuit een even doodse als enerverende snelwegwoestijn kruis je via de Utrechtse brug de Amstel en dan ontvouwt zich recht voor je, pats boem, een lommerrijke woonwijk en twee tellen later rij je zomaar midden in de stad, in een vriendelijke winkelstraat uit het interbellum. Die straat, dat is de Rijnstraat.

Maar de Rijnstraat is veel meer dan een spectaculaire entree. Aan het zuidelijke einde ervan vond je ook het eindpunt van tramlijn 25. Daar tegenover begonnen vanaf 1954, toen de Utrechtse brug geopend werd, honderdduizenden lifters hun reis naar Abcoude, Athene, Caños de Meca of Kathmandu. In de jaren dat Amsterdam het Magies Sentrum was, lag hier het Magies Startpunt. Liften bestaat niet meer en lijn 25 is al tien jaar geleden opgeheven, maar de Rijnstraat lijkt op het eerste gezicht maar nauwelijks veranderd. Lijkt, want wie goed kijkt, ziet de rot die erin sluipt.

Al heten ze allemaal winkelstraat, toch heeft de Rijnstraat een heel ander karakter dan koopgoten als de Kalverstraat, de Leidsestraat of de P.C. Hooftstraat. Toeristen zul je hier niet vinden, net zomin als van heinde en verre aanronkende, peperdure bolides van Gooise BN-ers en hun trophee wives. Hier komt geen nouveau-riche, hier winkelen vooral buurtbewoners, mensen uit de onmiddellijke omgeving die in hoofdzaak hun dagelijkse benodigdheden komen halen. Daardoor is het des te wranger hoe de straat in één opzicht juist wel met de Kalverstraat en zijn soortgenoten is mee veranderd: in wat je er steeds minder vindt: de speciaalzaak met deskundig personeel en goede service.

Bedvisie en Dr. Shoe

Ze zijn er nog wel, daar niet van. Wie beddengoed zoekt of zich gordijnen wil laten aanmeten kan bij Peters terecht, voor een bed of boxspring kun je naar Bedvisie, hifi-adepten komen aan hun trekken bij Hifi Klubben, de opvolger van het ooit roemruchte Raf, vishandel Jonk serveert absoluut de beste haring van de stad en Dr. Shoe (die eigenlijk Blommestein heet, zoals ook de banketbakker een straat verderop zich noemt, die dan weer géén echte Blommestein is – men is hier soms nog familie van elkaar, zij het ook dat steeds minder) repareert nog altijd met zwier en uitleg elke schoen. 

Maar je zoekt er tegenwoordig tevergeefs naar nuttige voorzieningen als een schoenwinkel, een verfhandel, een ijzerwarenhandel, een doe-het-zelfzaak of een stoffenwinkel. Om maar niet te spreken van voor Millennials en GenZ-ers antediluviale grootheden als de drogist en de kruidenier. Dat het vermaarde mini-sigarettenzaakje van Sacksioni met al zijn collega’s verdwenen is, hoeft niet te verbazen, en ook de ondergang van Foto Sunset dankzij de digitalisering van de fotografie valt te billijken.

Maar dat geldt niet voor het gemis aan zoiets als een praktisch gesorteerde kantoorboekhandel. En sinds de legendarische Favié noodgedwongen zijn deuren sloot moet de straat het ook zonder echte boekhandel stellen. Rijnstraters moeten het op deze gebieden stellen met het top-tiendieet van een vestiging van ditjes-en-datjeswinkel Bestseller.

Sluipend proces

Het is verbazend hoeveel er uit een winkelstraat kan verdwijnen zonder dat dat onmiddellijk opvalt. Want ook een slager is er nergens meer te vinden en een reguliere groenteboer evenmin – wat er nog zit is islamitisch of modieus eco, of zelfs ‘multicultureel’. En de laatst overgebleven bakker heeft zich al jaren geleden veiligheidshalve verschanst achter de titel ‘Remko’s brood en taartjes’.

Vrijwel alle verdwenen ambachtelijke winkels zijn vervangen door vestigingen van eenvormige ketens als Etos, Blokker, Zeeman en Kruidvat, plus een viertal supermarkten: twee Albert Heijns, een Vomar en een Dirk van den Broek. Dat is een verarming, want waar die kleine specialisten zich in konden onderscheiden was kwaliteit. Nu zij zijn opgeruimd, resteert alleen nog concurrentie op prijs en krijg je bij elke supermarkt dezelfde eenheidsworst, dezelfde waterige runderpoelet en dezelfde van over de halve wereld aangesleepte sperziebonen.

 En hoewel we tegenwoordig meer voedsel uit alle windstreken kunnen kopen dan ooit, verschraalt door de enorme schaalvergroting toch het aanbod, laat de Britse journalist en programmamaker Dan Saladino zien in zijn boek ‘Eten tot het op is’. ’s Werelds meest zeldzame voedselsoorten en waarom ze niet verloren mogen gaan. Juist die verdwenen kleine specialisten zouden daarin iets kunnen betekenen. 

Wat bijgevolg ook verkommert, is het sociale landschap. Met een supermarktcaissière kun je niet echt een praatje maken, laat staan met een zelfscankassa. Mensen kunnen en doen dat wel met kleine winkeliers en hun medeklanten daar. Dat werkt heel goed tegen de vereenzaming, die in onze vergrijzende samenleving nu alleen al aan geestelijke gezondheidszorg ruim 350 miljoen euro per jaar extra kost. 

Niet alles ligt trouwens aan ketens en het grootwinkelbedrijf. Minstens zo schadelijk zijn de huurbazen, die winkeliers bij afloop van hun huurcontract het voortbestaan onmogelijk maken met huurverhogingen tot wel vijfhonderd procent. Daaraan ging destijds boekhandelaar Favié ten onder, daardoor verdween alweer bijna twee jaar geleden de even hoogwaardige als gezellige slagerij Veldt, en zo sneuvelde zes maanden geleden na 98 jaar ook schoenmakerij Jeroen. Inmiddels staan er in de straat negen panden leeg, waarvan zeven al meer dan twee jaar. Blijkbaar loont leegstand en verkrotting beter dan verhuren voor een realistische prijs.

Wat resteert is een straat waar de balans is zoekgeraakt. Er zitten nu 29 horecazaken en 31 bedrijven die iets doen aan lichaamsverzorging, waaronder elf kappers en drie laserstudio’s. Samen is dat ruim de helft van het overgebleven aanbod van 114 functionerende winkel- en horeca-eenheden, en dat is te veel. Er zit ook een handjevol onduidelijke tenten tussen, met raar publiek of een mistig verdienmodel. De Rijnstraat is een straat die het risico loopt af te glijden.

Ook wat goed nieuws

Dat wil niet zeggen dat het alleen maar kommer en kwel is. Er zijn prettige relatieve nieuwkomers als gitarenspecialist La Buona Guitarra en wijnhandel de Wijn Genoten. De Rijnbar, die al sinds 1921 op nummer 1 zat maar compleet vergrijsd was en kopje onder ging in de pandemie, kreeg dankzij een tiental ondernemende jonge buurtbewoners een vrolijk stemmend nieuw leven.

Ook de verstofte Riverside Bar, die al tientallen jaren de schijn ophield een ouderwetse tweederangs nachtclub te zijn, is in 2021 overgenomen, omgebouwd en opgefrist tot het veel modernere De Nada. Er zit dus best nog leven in. De vraag is alleen of het genoeg is, en vooral of gemeentelijke en andere overheden voldoende de waarde daarvan beseffen en de straat, net als al die andere winkelstraten, overeind houden – de vastgoedlobby zal jengelen en jammeren bij elke maatregel, maar wat zij Nederland gebracht heeft zijn slechts veel te weinig huizen met veel te hoge prijzen. En lege winkelpanden.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Bange ode aan een geliefde winkelstraat verscheen eerst op Wynia's Week.

De inflatie begint iets af te koelen. In november waren de prijzen nog 10 procent hoger dan een jaar geleden, maar wel 4,2 procent lager dan in de maand oktober. Dat komt vooral doordat de prijs van aardgas zakt, waardoor ook elektriciteit goedkoper wordt.

Uitschieters: vlees en zuivel

Toch blijven boodschappen duurder worden: volgens het CBS 16 procent, volgens de Rabobank 13 procent ten opzichte van een jaar geleden. Uitschieters zijn boter en margarine (in een jaar tijd 40 procent duurder), olie en frituurvet (31 procent), yoghurt (24 procent) en gehakt (22 procent). Vleesvervangers en wijn zijn in prijs bijna gelijk gebleven.

Laurens Sloot, algemeen directeur van EFMI Business School, en gespecialiseerd in de levensmiddelenbranche, ziet hetzelfde: ‘Uit een recente analyse die wij in samenwerking met Superscanner hebben gedaan komt naar voren dat de prijzen in de grote supermarktformules ten opzichte van een jaar geleden met zo’n 12-13 procent zijn gestegen.’ Vlees zit daar iets boven. Boter, eieren en kaas zijn zelfs fors duurder geworden.

Macaroni is twee keer zo duur

Eigen onderzoek bevestigt: Albert Heijn, Aldi, Jumbo en Plus hebben de prijzen van eieren, kipfilet, macaroni, melk, tomatenpuree en wasmiddelen aanzienlijk verhoogd.

Wynia’s Week vergeleek de prijzen in de vier supermarkten met deze zomer en een jaar geleden. Dierlijke producten werden al in de eerste helft van het jaar duurder, macaroni en tomatenpuree pas de laatste maanden. Een pak macaroni is zelfs twee keer zo duur geworden.

Nederland heeft vijf grote inkopers

Nederland heeft weliswaar een hele rits supermarktketens, maar slechts vijf grote inkopers domineren de markt.

Albert Heijn is met meer dan 1.000 winkels de grootste en heeft 36 procent marktaandeel. Jumbo volgt met net geen 700 winkels en 22 procent van de markt. Aldi en Lidl hebben samen zo’n 900 winkels en 15 procent. Coop, Deen, Dirk van den Broek, Hoogvliet, Plus en Spar vallen allemaal onder de Superunie, dat 1.500 winkels bevoorraadt en 26 procent van de markt in handen heeft. De biologische groothandel Udea, bekend van EkoPlaza en Marqt, is daarbij vergeleken een heel kleine speler.

Uit de merken van Superunie kozen we voor onze vergelijking Plus, dat 270 winkels heeft. Lidl heeft niet voor alle producten prijzen op de website en kon daarom niet worden meegenomen.

Melk

Melk is in de loop van het jaar bij alle supermarkten duurder geworden. Een jaar geleden vroeg Albert Heijn nog 1,15 euro voor een liter gangbare melk. Dat liep in januari op naar 1,25 euro, in augustus naar 1,35 euro en in december naar 1,49 euro: een stijging van 30 procent.

Bij de Aldi kostte een liter melk eind 2021 nog 95 eurocent. Inmiddels betalen klanten daar, en ook bij Jumbo, 1,25 euro: 32 procent meer.

Plus heeft alleen nog biologische melk in het assortiment. Het huismerk kost 1,98 euro per liter. Dat was in augustus 1,58 euro. Bij Albert Heijn en Jumbo betalen klanten dat nog steeds. Aldi verkoopt geen biomelk.

Aldi verkoopt ook geen A-merken. De prijs van Campina is in de andere drie supermarkten gelijk opgelopen. Een liter gangbare Campina-melk kost sinds de zomer 1,59 euro. De prijs van biologische Campina-melk varieert: van 1,93 euro bij de Jumbo tot 2,05 euro bij Albert Heijn. Een jaar geleden kostte hetzelfde pak nog anderhalve euro bij alledrie de supermarkten.

Eieren

Vrije uitloop eieren zijn opvallend goedkoop bij Albert Heijn: 1,39 euro voor een half-dozijn. Die prijs is in een half jaar niet gestegen. Bij Jumbo kosten zes eieren met twee sterren van het Beter Leven-keurmerk 2,69 euro. Dat was in mei nog 2,37 euro. Zes eieren van Aldi kosten 1,49 euro, twintig cent meer dan een jaar geleden.

Biologische eieren, met drie Beter Leven-sterren, zijn in prijs gelijk gebleven. Behalve bij de Aldi, waar een half-dozijn in mei nog 1,79 euro kostte en deze week 1,99 euro.

Kipfilet

Dan de kip zelf. Die kost bij Albert Heijn, Jumbo en Plus opvallend genoeg precies hetzelfde: 14,97 euro per kilo. Dat is kip met één Beter Leven-ster. Albert Heijn verkoopt geen kippenvlees zonder Beter Leven-keurmerk.

Aldi is goedkoper: 13,73 euro per kilo. Alleen bij Aldi is de oude prijs nog met enig speurwerk te achterhalen: eind 2021 kostte een kilo kipfilet daar 9,98 euro.

Oorlog is niet de enige oorzaak

Over de oorzaken zijn deskundigen het eens: de oorlog in Oekraïne. Veevoer is duurder geworden, omdat Oekraïne minder graan en tarwe exporteert. Voor de oorlog haalden Nederlandse veehouders 60 procent van hun voermaïs uit Oekraïne. Voerkosten bepalen weer 60 tot 80 procent van de prijs van eieren, vlees en zuivel.

Gas is duurder geworden door de sancties tegen Rusland en de Russische maatregelen, waardoor het meer kost om kassen te verwarmen en kunstmest te maken. Ook vergt de productie van verpakkingsmaterialen als glas en karton veel energie.

Komt bij: de vogelgriep. In een jaar tijd zijn op 104 pluimveebedrijven 5 miljoen eenden, kippen en vogels geruimd. Dat is zo’n 5 procent van het aantal eenden en kippen dat in Nederland wordt gehouden.

Dan is de dollar ook nog eens duurder geworden, en veel grondstoffen, zoals graan, koffie en oliezaden, worden wereldwijd in dollars verhandeld. Europese inkopers betalen dus meer.

En ook de voedselsector kampt met personeelstekorten en hoge looneisen. Als de salarissen in de landbouw, verwerkende industrie en supermarkten stijgen, werkt dat door in de prijs die consumenten betalen. Personeelskosten zijn zo’n 10 tot 20 procent van de verkoopprijs.

Supermarkten houden ‘signaalproducten’ goedkoop

Producenten van voedingsmiddelen kopen een groot deel van hun grondstoffen en energie op contractbasis. Deze leveringscontracten lopen volgens de Rabobank doorgaans van zes tot achttien maanden. Vandaar dat het een tijd heeft geduurd voor consumenten de gevolgen van hoge grondstof- en energieprijzen in de schappen terugzagen.

Supermarkten maken keuzes in de producten die zij duurder maken. ‘Dat gebeurt niet bij de signaalproducten waarvan klanten de prijzen kennen,’ vertelt Olivier Hagenbeek, directeur consumentengoederen bij adviesbureau Simon-Kucher & Partners, in het Noordhollands Dagblad. ‘Denk aan een pond rundergehakt, pasta of een kilo bananen.’ Als klanten merken dat die standaard boodschappen bij de Albert Heijn of de Plus duurder worden, gaan ze naar de Aldi of de Lidl.

‘Prijsverhogingen gebeuren in de niet-signaalproducten,’ volgens Hagenbeek, ‘waaruit het grootste deel van het supermarktassortiment bestaat, zoals een speciaal soort brood, een ananas of kruiden.’

Andere producten worden extra duur

Terug naar ons winkelmandje. Dan valt op dat tomatenpuree flink duurder is geworden. Het huismerk van zowel Albert Heijn als Plus kostte deze zomer 5 euro per kilo. Dat is opgelopen tot 6,43 euro per kilo bij AH en 5,57 euro per kilo bij Plus.

Aldi is met 5,45 euro per kilo goedkoper. Klanten van Jumbo betalen slechts 4,21 euro. Dat was een half jaar geleden nog 2,79 euro: een prijsstijging van 51 procent.

Ook tomatenpuree van Heinz – bij Aldi niet verkrijgbaar – is duurder geworden. Eerder dit jaar vroegen alledrie de supermarkten 6,43 euro per kilo. Inmiddels ligt de prijs bij Jumbo op 6,86 euro, bij Plus op 7 euro en bij Albert Heijn zelfs op 8,43 euro: een stijging van 31 procent.

Nog een voorbeeld: vloeibaar wasmiddel. In januari kostte het huismerk van AH en Aldi 2,79 euro. Inmiddels vragen beide supermarkten 3,69 euro voor dezelfde fles van 1,1 liter: 32 procent meer.

Een fles Robijn-wasmiddel kostte deze zomer 16,35 euro bij Jumbo en Plus en 16,99 euro bij Albert Heijn. Deze week vroegen de eerste twee supermarkten 17,52 euro per fles en AH 17,79 euro.

Macaroni is grootste prijsstijger

De grootste prijsstijger blijkt macaroni. Eind vorig jaar kostte een kilo nog geen euro. Inmiddels brengen AH, Aldi en Jumbo 1,78 euro per kilo in rekening voor hun huismerken en Plus zelfs 1,98.

Een pak 700 gram Honig-macaroni kostte een jaar geleden nog omgerekend 1,64 euro per kilo. De prijs steeg in mei naar 1,99 euro. Albert Heijn vraagt inmiddels 2,27 euro, Jumbo 2,19 euro en Plus 2,21 euro.

Toegeven, supermarkten stunten geregeld met producten. Zo kon je bij Jumbo deze week twee flessen vloeibaar wasmiddel van Robijn kopen voor de prijs van één. Plus heeft ook voordeelpakken van Honig in het assortiment. Dan betaal je 1,69 euro voor een kilopak.

Supermarkten gaan stevig onderhandelen

Er komen nog meer prijsstijgingen aan, vertelt een woordvoerder van Aldi: ‘Wij vinden het oneerlijk om de verhogingen op het gebied van onder meer energie-, transport- en verpakkingskosten enkel door de leveranciers te laten betalen. Dit is economisch ook onhaalbaar.’ Rabobank schat dat producenten van levensmiddelen nog een verhoging van 10 tot 20 procent nodig hebben om hun kosten te dekken.

Dat geldt niet voor iedereen. Zo verdubbelde FrieslandCampina in de eerste helft van dit jaar de nettowinst tot bijna 140 miljoen euro. Goed voor melkveehouders, die jarenlang bijna tegen kostprijs produceerden, maar grote kans dat supermarkten de onderhandelingen met de zuivelgigant hard gaan voeren.

Lisa Martis, woordvoerder van de branchevereniging Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, zegt daarover: ‘Uiteraard hebben supermarkten begrip voor de kostenstijgingen waar ook andere partijen in de voedselketen mee te maken hebben. Tegelijkertijd is het de taak van de supermarkt om ervoor te zorgen dat de prijsstijgingen die zij door willen berekenen verklaarbaar en reëel zijn. Daarom worden er intensieve gesprekken gevoerd met producenten en leveranciers.’

Winstmarges van supermarkten zijn laag

Supermarkten hebben zelf ook ingeleverd. ‘De marges van supermarkten zijn – in tegenstelling tot wat soms wordt gedacht – klein’, zegt Martis.

Het moederbedrijf van Albert Heijn, Ahold Delhaize, draaide in Europa een winst van 3,7 procent in het derde kwartaal. Dat was een kwartaal eerder nog 4,4 procent. ‘Dit beeld herken ik ook als ik met supermarktondernemers van andere formules praat’, zegt Sloot. De bedrijfsresultaten waren begin 2022 nog redelijk, maar zullen dit jaar al met al waarschijnlijk lager uitpakken dan vorig jaar.

Dus moeten supermarkten kiezen, schrijven Rabobank-economen Sebastiaan Schreijen en Cyrille Filott: ‘óf mogelijk niet meer geleverd krijgen als ze de prijsverhogingen van de producenten niet accepteren óf klanten de winkel uitjagen met nóg hogere prijzen.’

Eerder dit jaar ontbrak Nestlé bijvoorbeeld een tijdje in de Albert Heijn-winkels omdat de onderhandelingen waren vastgelopen.

Zonder concurrentie was het erger geweest

Prijsafspraken zijn volgens de deskundigen onwaarschijnlijk. ‘Er is sprake van een enorme onderlinge concurrentie bij de Nederlandse supermarkten,’ vertelt Sloot. ‘Ze houden elkaar qua prijs scherp in de gaten en al helemaal nu de consument zo prijsgevoelig is geworden.’

Volgens Schrijen is de Nederlandse supermarktsector zelfs ‘één van de meest competitieve in Europa.’

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt de prijsvorming in supermarkten niet nauwlettend in de gaten. Maar ook zij weten: ‘Supermarkten concurreren flink met elkaar.’

Wel doet de ACM al drie jaar onderzoek naar de margeverdeling binnen de voedselketen. Daaruit blijkt dat grofweg een derde van de winstmarge op de meeste producten naar boeren gaat, een derde naar de tussenhandel en verwerkende industrie, en een derde naar supermarkten. Uitzonderingen zijn uien, waarop supermarkten opvallend veel winst nemen, en melk en vlees, waarop juist meer winst naar de boer, en minder naar de tussenpartijen gaat.

Nick Ottens stelt voor Wynia’s Week de vragen die u graag beantwoord ziet worden.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook straks weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Supermarkten verhogen vooral de prijzen waar u niet zo op let verscheen eerst op Wynia's Week.