Centrale banken moeten weliswaar voor prijsstabiliteit zorgen, maar of ze dat onder alle omstandigheden kunnen bereiken, is de vraag. Volgens wat in het economenjargon ‘the fiscal theory of monetary policy’ heet, wordt inflatie vooral veroorzaakt door te ruimhartig begrotingsbeleid.

De overheid laat de teugels vieren

Er zijn nogal wat overheden die er grote tekorten en onhoudbare schulden op nahouden. Sterker nog, sinds de coronacrisis lijkt het belang dat politici, zowel Europese als Amerikaanse, hechten aan gezonde overheidsfinanciën structureel verminderd. In de eurozone zijn de regels omtrent de maximale overheidstekorten, de maximale schulden en de vereisten die bij overschrijding van de normen aan het beleid worden gesteld versoepeld. Alsof dat al niet kwalijk genoeg was, is vervolgens afgesproken dat hogere defensie-uitgaven voorlopig niet hoeven mee te tellen. Verder wordt de roep om gemeenschappelijke – en dus meer – schuld uit te geven steeds luider. In de VS schommelt het federale begrotingstekort sinds de coronajaren rond de 6% BBP zonder dat beleidsmakers zich daar zorgen om lijken te maken.

Spelers op de financiële markten begonnen zich de afgelopen jaren geleidelijk wel zorgen te maken over de ontwikkeling van de overheidsfinanciën, die uiteindelijk tot inflatie kan leiden. Natuurlijk hebben we onafhankelijke centrale banken die prijsstabiliteit moeten bewerkstelligen ook al hebben ze dat gedefinieerd als inflatie van 2% per jaar.

Als de ‘fiscal theory of monetary policy’ correct is, moet echter worden gevreesd dat centrale banken niet op kunnen boksen tegen de inflatie die overheden veroorzaken met hun veel te ruime begrotingsbeleid. Trouwens, hun onafhankelijkheid kan onder druk komen te staan als ze dat toch proberen. En als uiteindelijk wanbetaling door overheden dreigt, zullen centrale banken waarschijnlijk in de bres springen door die overheden direct of indirect te financieren. Daarmee veranderen ze van inflatiebestrijder naar een schakel in het inflatieproces. Dan belanden we in een situatie waarin de beleidsmakers feitelijk actief aansturen op waardevermindering van ons geld. In het economenjargon wordt dat ‘debasement’ genoemd.

Spelers op de financiële markten gaan daar natuurlijk niet op wachten. Als we niet meer op overheden en misschien zelfs niet meer op centrale banken kunnen rekenen om de waardevastheid van ons geld te beschermen, zijn burgers wat dat betreft op zichzelf aangewezen. Wie zijn eigen vermogen of dat van anderen beheert, zal middelen verschuiven naar vermogenstitels waarvan verwacht wordt dat die bescherming bieden tegen hoge inflatie.

Goud of bitcoin, misschien?

In de loop van 2024 en 2025 kwam zo de ‘debasement trade’ in zwang. Vooral goud en de bitcoin trokken veel beleggers. Goud wordt dan tevens gezien als een ‘veilige haven’ ten tijde van toenemende internationale spanningen. De goudprijs steeg zodoende van circa USD 2000 begin 2024 tot ruim USD 4300 eind 2025, meer dan een verdubbeling. De koers van de bitcoin verdrievoudigde zelfs tussen begin 2024 en oktober 2025.

Sinds de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran en de sluiting van de Straat van Hormuz zijn zowel de spanningen in de wereld als de olieprijs opgelopen en in het verlengde daarvan de inflatie. Je zou denken dat vermogenstitels die geacht worden bescherming te bieden tegen onzekerheid en inflatie een verdere impuls hebben gekregen. De goudprijs is sindsdien echter met zo’n 20 procent gedaald en de koers van de bitcoin is sinds oktober vorig jaar gehalveerd. Met andere woorden: de ‘debasement trade’ werkt niet meer. Hoe komt dat?

Over bitcoin zal ik kort zijn. Ik begrijp sowieso niet waaraan zulke crypto’s hun waarde ontlenen en een belegger doet er verstandig aan geen geld te steken in iets wat hij niet begrijpt. Dus ik blijf ervan af. Maar ga gerust uw gang.

De ontwikkeling van de goudprijs is een ander verhaal. De stijging van 2024 en 2025 heeft veel nieuwe goudbeleggers aangetrokken. Zij hebben wellicht een heel andere instelling dan de traditionele ‘gold bugs’ en hebben winst genomen op hun meer speculatief ingenomen posities. Dat laat de beperkingen zien van goud als inflatie hedge. De prijs was zo hoog opgelopen dat het edelmetaal vanaf dat hoge niveau geen bescherming meer kon bieden. Achteraf gezien was het voor goud misschien een veeg teken dat de zilverprijs in het tweede deel van vorig jaar verdubbelde; wellicht een teken dat beleggers in edelmetalen switchten van goud naar zilver.

Resteert de vraag wat een belegger die inflatie vreest en bescherming daartegen zoekt dan moet doen. Traditioneel luidt het antwoord op die vraag dat je dan ‘reële’ vermogenstitels in portefeuille moet nemen. Maar wat zijn dat precies? Onroerend goed is zo’n vermogenstitel. Het probleem daarbij is echter dat onroerend goed een zwaar gereguleerde vermogensmarkt is en dat de Nederlandse overheid er alles aan doet om het rendement voor particuliere beleggers af te romen.

Aandelen, misschien?

Je kunt ook redeneren dat het verdienvermogen van bedrijven een reële vermogenstitel is, zodat aandelen bescherming tegen inflatie bieden. In de jaren zeventig adviseerde de toonaangevende Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Paul Samuelson beleggers om aandelen te kopen als bescherming tegen de inflatie. Naast het verdienvermogen van bedrijven zouden aandelen bescherming tegen inflatie bieden doordat de boekwaarde van bedrijven in principe meestijgt met de inflatie.

Het bleek een kolossale misrekening. De jaren zeventig en de eerste jaren van het daaropvolgende decennium leverden magere rendementen op aandelenbeleggingen. Waarin had Samuelson zich vergist? Ten eerste had hij zich kennelijk niet gerealiseerd hoezeer de inflatie de economische groei zou aantasten, waardoor de groei van de bedrijfswinsten tegenviel. Daarnaast leidde de stijgende rente tot een daling van de waardering van aandelen.

Wat dan wel?

Het valt niet mee om een beleggingsstrategie te vinden die een afdoende bescherming tegen inflatie biedt wanneer beleidsmakers al dan niet moedwillig beleid voeren dat de waardevastheid van het geld ondermijnt. Het beste is daarom om een regering in het zadel te helpen die de gezondheid van de overheidsfinanciën hoog in het vaandel heeft staan. Maar ja, waar vind je die? Dan resteert een oude beleggingswijsheid: diversificatie is ‘the only free lunch in town’.

De auteurs van Wynia’s Week blijven nuchter als anderen panikeren. Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waar laat je je geld als niets meer helpt tegen inflatie? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is het schrikbeeld uit de jaren zeventig en het eerste deel van de jaren tachtig. Voor aandelenbeurzen bleek stagflatie een heel slechte stand van zaken. De stagnerende economie drukte de winstgroei en de hoge inflatie duwde de rente op waardoor het waarderingsniveau van aandelen fors daalde. De hoge inflatie holde bovendien de nominale waarde van aandelen uit. Niet voor niets staan de jaren zeventig bekend als een verloren decennium voor beleggers.

Hoe realistisch is het scenario?

Zeker nu de beurskoersen op records staan en waarderingsniveaus historisch gezien hoog zijn, zullen aandelenbeleggers mogelijk stevige klappen moeten incasseren als we werkelijk in een pijnlijke en langdurige stagflatie terechtkomen. Het is echter de vraag hoe realistisch dat scenario is.

Natuurlijk, de gestegen olieprijs zal de inflatie op korte termijn opjagen, daarmee de koopkracht aantasten en zodoende de totale bestedingen en de bedrijvigheid drukken. Dat gebeurde in de jaren zeventig ook. Daarmee lijkt de waarschuwing voor stagflatie voor de hand te liggen. Toch gaat de vergelijking met die jaren nogal mank.

Economen hebben een simpele maatstaf voor stagflatie bedacht; je telt gewoon de inflatie en het werkloosheidspercentage bij elkaar op. Heel toepasselijk wordt die optelsom wel de ‘misery index’ genoemd. In ons land bereikte die in 1975 een hoogtepunt toen de werkloosheid zo’n zeven procent bedroeg en de inflatie tot meer dan tien opliep. In de jaren tachtig steeg de werkloosheid zelfs tot boven de tien procent, maar toen was de inflatie al op zijn retour. Vergelijk dat eens met de situatie nu: de werkloosheid bedraagt zo’n vier procent en de inflatie ligt iets onder drie procent. In de grafiek heb ik de misery index doorgetrokken op basis van het somberste scenario dat het CPB onlangs publiceerde. De index bereikt een kortstondige, niet al te hoge piek.

Hoge inflatie en stagnatie gaan niet lang samen

Het is bepaald niet de eerste keer na de jaren tachtig dat gewaarschuwd wordt voor stagflatie. Toch kun je moeilijk stellen dat we sindsdien vergelijkbare omstandigheden hebben meegemaakt of dat het geduld van beleggers zo’n lange periode zo nadrukkelijk op de proef is gesteld. Dat roept de vraag op wat de jaren zeventig zo speciaal maakte en waarom we zo lang geen echte, vervelende stagflatie hebben meegemaakt.

Het antwoord op die vraag is vrij eenvoudig. Hoge inflatie en economische stagnatie of zelfs krimp gaan onder normale omstandigheden niet lang samen. De zwakte van de economie duwt de inflatie doorgaans snel naar beneden. Dat biedt dan ruimte aan de centrale bank om de rente te verlagen waardoor de economie een impuls krijgt en de stagnatie baan maakt voor groei. Aandelenmarkten profiteren vervolgens zowel van de lagere rente als van het economische groeiherstel.

Zeer forse stijging olieprijs in jaren ’70

Daarom moet stagflatie als een heel uitzonderlijk verschijnsel worden gekwalificeerd. Dat het zich in de jaren zeventig toch voordeed, heeft alles te maken met de oorzaak van de inflatie destijds. Iedereen weet dat de olieprijs toen fors steeg, maar hoe fors dat was, realiseert men zich meestal niet. In 1972 kostte olie minder dan twee dollar per vat, in 1980 meer dan 35 dollar; de prijs verachttienvoudigde in acht jaar tijd. Vooral in 1974 en 1979 steeg de prijs sterk (met 368%, respectievelijk 228%), maar ook in de tussenliggende jaren ging de olieprijs omhoog.

Nu liggen we al wakker als de prijs met 50% stijgt. De onderstaande grafiek laat de procentuele cumulatieve prijsverandering zien over periodes van vijf jaar. Voor 2026 heb ik een gemiddelde olieprijs verondersteld van 100 dollar per vat. Het verschil tussen toen en nu lijkt me duidelijk.

Welk deel van het bbp gaat op aan olieverbruik?

Het was deze sterke en jarenlang aanhoudende stijging van de olieprijs die ervoor zorgde dat de economische stagnatie niet in staat was de inflatie te drukken. In plaats daarvan ging er juist een voortdurende opwaartse druk van de olieprijs op de inflatie uit. Het economisch beleid was daarbij ook al niet gericht op het terugbrengen van de inflatie.

De schok die een olieprijsstijging in een economie teweegbrengt, hangt niet alleen af van de mate van prijsstijging, maar ook van welk deel van het bbp opgaat aan het totale olieverbruik. In 1972 bedroegen die kosten van olie in de VS (voor de VS zijn de historische reeksen het best beschikbaar, maar voor Europa zal het beeld niet wezenlijk afwijken) zo’n 0,8% van het bbp. Je zou kunnen zeggen dat de schok die de olieprijsstijging van 368% in 1973 impliceerde dus gelijk was aan bijna 3% bbp (0,8 maal 3,68). In 1978 gaven de Amerikanen veel meer, namelijk circa 3,8 procent van hun bbp uit aan olie. De olie was immers een stuk duurder dan in 1972. De schok die de 228% prijsstijging van 1979 vervolgens veroorzaakte, was zodoende gelijk aan meer dan 8% bbp (3,8 maal 2,28).

Vergelijk dat met de huidige situatie. In 2025 waren de Amerikanen minder dan 1,5% van hun bbp kwijt aan olie. Als olie dit jaar gemiddeld 100 dollar per vat kost, wat een prijsstijging van 50% impliceert, komt dat overeen met een schok ter grootte van 0,75% bbp (1,5 maal 0,5). Het is geen wonder dat de invloed van de olieprijsstijging dit jaar niet te vergelijken zal zijn met de stagflatie van de jaren zeventig.

Dan houd ik in al dit gegoochel met cijfers nog niet eens rekening met het feit dat de Amerikanen in 1978 de helft van de olie die ze gebruikten importeerden, terwijl ze nu zelfvoorzienend zijn. Europa, inclusief Noorwegen, voert zo’n 80% van alle olie in. Toch is de olieprijsschok die wij nu ondergaan ook voor ons heel veel minder dan wat we in de jaren zeventig meemaakten.

Sombere verhalen wekken meer interesse

Mijn conclusie is dat we best een wat hogere inflatie en een wat lagere economische groei kunnen beleven dit jaar en misschien ook nog wel volgend jaar. Veel hangt af van hoe lang de olieprijs hoog blijft en hoever die mogelijk nog oploopt. Als iemand dat stagflatie wil noemen, mag dat.

Maar elke vergelijking met de jaren zeventig gaat volledig mank. Economen die u waarschuwen voor stagflatie proberen de aandacht te trekken. Ze weten dat sombere verhalen meer interesse wekken dan positieve bespiegelingen en ze weten ook dat het gebruik van het woord stagflatie iedereen de stuipen op het lijf jaagt. Laat u niet bang maken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Laat u niet bang mak en door waarschuwingen voor stagflatie. Vergelijking met de jaren zeventig gaat volledig mank. verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelukkig is de inflatie inmiddels behoorlijk gedaald ten opzichte van 2021-2022. In de eurozone ligt ze vlak boven de 2 procent-doelstelling van de Europese Centrale Bank (ECB). De onze ligt al enkele jaren boven het gemiddelde in de eurozone. Dat lijkt een structureel patroon. Wat is hier aan de hand?

Eerst maar even de feiten. Vanaf de introductie van de euro in 1999 tot en met 2024 heeft de inflatie bij ons gemiddeld 2,4 procent per jaar bedragen. In de eurozone als geheel was het 2,1 procent. Dat verschil lijkt niet groot, maar over zo’n lange periode tikt het toch aan. Om precies te zijn: 26 jaar na de introductie van de euro is het prijspeil bij ons 86 procent gestegen, tegen 73 procent in de eurozone in zijn geheel.

Beleid met een prijskaartje

Wat daarbij opvalt, is dat het verschil in inflatie zich vooral de laatste jaren heeft gemanifesteerd. De Nederlandsche Bank (DNB) heeft er onlangs een studie aan gewijd. De auteurs onderscheiden twee periodes: de eerste loopt van 1999 tot en met 2019 en de tweede vanaf 2020. Ik zou de scheidslijn twee jaar eerder leggen. Zoals gezegd beloopt het inflatieverschil tussen Nederland en het totale eurogebied vanaf de invoering van de euro dertien procent (86 min 73). De periode vanaf 2018 is verantwoordelijk voor acht van die dertien procent. Dat werpt de vraag op wat er is gebeurd in de laatste zeven jaar.

Een deel van de verklaring zit hem in het overheidsbeleid. Uit cijfers van het CBS valt af te leiden dat de overheid over de periode 2018-2024 zo’n 2 procent heeft bijgedragen aan de inflatie door accijnzen, heffingen enzovoort. Ook de forse huurstijging in 2024 heeft onze inflatie opgestuwd. Het duidelijkst is de invloed van de overheid op de energieprijzen. De studie van DNB wijst uit dat onze energieprijzen over de periode 1999-2019 gemiddeld 0,2 procent per jaar sneller stegen dan in het eurogebied. Door allerlei heffingen, bedoeld om de transitie naar duurzame energie te bespoedigen, is dat verschil sinds 2020 opgelopen tot 2,8 procent per jaar. Het is het gevolg van het beleid om ‘voorop’ te willen lopen. Prachtig allemaal, maar er hangt wel een prijskaartje aan, nou zeg maar prijskaart.

Ook valt op dat onze economie tijdens de pandemie een minder harde klap kreeg en sterker is hersteld. Eigenlijk begon die sterkere economische groei bij ons ten opzicht van de eurozone al iets voor de pandemie. Soms wordt wel gezegd dat onze economie ‘oververhit’ is. Heel wonderlijk taalgebruik, aangezien ons bbp in volume de laatste twee-en-een-halfjaar in totaal met slechts ongeveer 2 procent is gegroeid. Dan zou ik liever zeggen dat we onder meer door verstikkende regelgeving alle groeidynamiek hebben verloren waardoor de minste of geringste groei al snel omslaat in inflatie.

DNB heeft verder nog een opmerkelijke andere verklaring. Met ASML en alle andere technologiebedrijven die vooral rond Eindhoven zijn gevestigd, onderscheidt onze industriële structuur zich van die in de meeste andere eurolanden. We mogen ons erin verheugen, want het zijn de bedrijven van de toekomst. We zijn er terecht trots op.

Mixed blessing

Kenmerkend voor deze technologiesector is dat er een sterke productiviteitsstijging wordt gerealiseerd. Dat biedt ruimte aan forse loonstijgingen. Die zijn er dan ook en die stijging houdt aan. Aangezien onze arbeidsmarkt heel krap is, wordt de loonstijging elders in de economie meegezogen, want anders kan men daar het personeel niet vasthouden. De productiviteitsstijging buiten de technologiesector laat echter geen ruimte om de loonstijgingen op te vangen. Bedrijven zijn dan gedwongen de loonstijging door te berekenen en hun prijzen te verhogen.

De redenering van DNB klopt theoretisch en is ook in overeenstemming met wat we zien. Dat is dus in zekere zin de keerzijde van de aanwezigheid van onze mooie technologiebedrijven, een mixed blessing zouden de Engelsen zeggen.

Wat is hier nu tegen te doen? Er wordt vaak gesteld dat het beleid van de ECB voor onze economie eigenlijk niet geschikt is. Als we een eigen munt en een eigen centrale bank zouden hebben, zou onze rente hoger zijn dan die van de ECB nu. Vergis u echter niet. Ook toen we de gulden nog hadden was de beleidsruimte van DNB beperkt. We hechtten toen aan stabiliteit van de gulden ten opzichte van de Duitse mark. Dat maakte dat onze rente niet wezenlijk van de Duitse kon afwijken.

Denken in termen van een eigen munt en een eigen monetair beleid is sowieso hypothetisch. Maar er zijn nog wel wat alternatieve mogelijkheden. Ten eerste is het van belang dat er voldoende concurrentie in de economie is. Daarop toezien is een taak van de Autoriteit Consument & Markt (ACM). Misschien kunnen die hier en daar een tandje bijschakelen, want of je nou naar supermarktketens, verzekeraars of banken kijkt, het stikt van de oligopolies.

Naast het versterken van de concurrentie zou het fijn zijn als de overheid stopt met het veroorzaken van inflatie. Waarom moet Nederland koploper binnen Europa zijn met allerlei heffingen om ons gedrag te beïnvloeden?

Meer uren werken

Een andere mogelijkheid is om via het begrotingsbeleid de economie wat af te remmen. Dat lijkt me een uitstekend idee, maar voorlopig zit dat er niet in. Er liggen nogal wat ambities die een hoop overheidsgeld gaan kosten en ik zie politici daar nog niet zo snel op terugkomen.

Een laatste mogelijkheid is het arbeidsaanbod vergroten. Nu is het deel van de bevolking dat in het arbeidsproces betrokken is heel hoog in internationaal perspectief, maar we zijn ook wereldkampioen deeltijd werken. Als we nu eens wat meer uren zouden werken, zou dat al geweldig helpen.

Het is duidelijk dat onze inflatie de laatste jaren hoger ligt dan in de eurozone als geheel. Dat dreigt een structureel verschijnsel te worden. Er zijn diverse oorzaken. Simpel gesteld zijn de overheid, beperkte concurrentie en onze industriële structuur in combinatie met een zeer krappe arbeidsmarkt de belangrijkste. Indachtig de uitspraak van president Kennedy, ‘Don’t ask what your country can do for you, ask what you can do for your country’, zou ik zeggen dat meer uren werken kan helpen. Maar of we daar zin in hebben?

Eerlijk gezegd is het ook een ietwat wonderlijke propositie: ga meer uren werken om de loonstijging af te remmen. Er wordt wel gezegd dat een volk de leiders krijgt die het verdient. Misschien krijgt een volk ook de inflatie die het verdient.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Om onze hoge inflatie te dempen, zouden we meer uren moeten gaan werken. Maar wie wil dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Of een president van DNB succes heeft, hangt natuurlijk niet alleen af van de persoon maar ook van zijn tijdvak. Marius Holtrop (president van 1946 tot 1967) bestuurde in een tijd met veel minder internationaal kapitaalverkeer en nog nauwelijks derivaten. De grote monetaire econoom Milton Friedman kon vertellen dat hij een keer in Chicago een optie-product wou aankopen om te verdienen aan een komende devaluatie van het Britse pond, maar dat zijn bank hem niet aan zo’n optie kon helpen omdat die niet bestond.

Politieke rugwind

Wim Duisenberg (1982-1997) deed het goed, zowel in Amsterdam als in Frankfurt als gids naar de euro, maar hij profiteerde ook van een politieke rugwind die zijn onfortuinlijke voorganger Jelle Zijlstra (1967-1981) moest missen. Minister Onno Ruding van Financiën gaf hem na alle fouten van de jaren zeventig politieke steun voor een anti-inflatiebeleid.

Nout Wellink (1997-2011) gaat de geschiedenis in als de president die schuld droeg aan het omvallen van ABN-AMRO en ING. Hij had die twee banken aangemoedigd om na te denken over een fusie, zodat Amsterdam kon bogen op een van de allergrootste banken van Europa. Dus gingen zowel ABN-AMRO als ING roekeloos en riskant miljarden lenen in het buitenland om maar hun eigen balans te verlengen en, zoals bankiers dat charmant zeggen, de ander op te eten in plaats van zelf opgegeten te worden. Gevolg: in 2008 gingen beide banken failliet omdat de internationale financiers hun kort uitgeleend geld terugtrokken. In vergelijkbare landen als Canada en Australië had de centrale bank wijselijk fusies tussen grote banken verboden, uit zorg voor aantasting van de concurrentie.

Sprekend over Canada en Australië: ze hebben daar een mooie eerste wegwijzer voor president Sleijpen. De Bank of Canada heeft 1750 stafleden voor een land met 34 miljoen inwoners. De Reserve Bank of Australia heeft 1770 stafleden in dienst voor 25 miljoen inwoners. Twee landen met meer inwoners, maar toch 600 mínder stafleden dan DNB die meer dan 2300 mensen in dienst heeft. Voordat Klaas Knot ging uitbreiden, had DNB er toevallig ook ongeveer 1700 en herstel van dat eerdere aantal is een mooi doel voor Sleijpen. Houd op met van DNB een expertisecentrum te willen maken op gebied van biodiversiteit en klimaat. En vooral: versimpel de bureaucratie. Laat het over aan de politiek om aan te moedigen dat mensen met het openbaar vervoer of met de fiets naar het werk gaan en stop de idiote eis dat banken dat allemaal moeten registreren voor hun toezichthouder DNB.

Uit vergelijkend onderzoek naar centrale banken bleek in 2022 dat de obsessie met CO2 en biodiversiteit nergens ter wereld zo bizar was als bij De Nederlandsche Bank van Klaas Knot. In het DNB-jaarverslag lezen we bijna niets over inflatie en armoede, maar staan honderden verwijzingen naar ‘klimaat’, alsof het de taak van DNB is om de banken daarvoor te waarschuwen. Het klimaat is een serieuze zaak, maar om daar als DNB honderden dure medewerkers voor in dienst te nemen, is even dwaas als een divisie demografie op re richten en de banken te waarschuwen voor de trend van meer bejaarden en minder kinderen. Riskant voor banken zijn plotselinge en onvoorziene schokken op het financiële systeem, niet langjarige trends die wel belangrijk zijn maar voor iedereen zichtbaar.

Te hoge inflatie

In zijn eerste interviews kwam Sleijpen gelukkig al terug van de hinderlijke gewoonte van zijn voorganger Knot om klimaat en biodiversiteit te noemen als hoogst belangrijke zorgen van DNB. Hij heeft genoeg ervaring om te weten wat de twee echte zorgen zijn. Allereerst: onze inflatie is al een paar jaar hoger dan het gemiddelde van de eurozone. En omdat tegelijk de zorg, het onderwijs en het openbaar vervoer moeite hebben om vacatures op te vullen, kunnen die overheidssectoren geloofwaardig dreigen met stakingen. Ze hebben geen last van concurrenten met lagere prijzen. Dan resulteren hogere lonen en weer hogere kosten in die sectoren – in economisch jargon een ‘loon-prijs spiraal’.

Maar grote delen van het bedrijfsleven hebben wél last van buitenlandse concurrenten met lagere prijzen. DNB heeft de luxe van de onafhankelijkheid van de politiek en kan dus analyseren waarom de kostenstijging bij ons al zo lang hoger is dan gemiddeld. Zo kan DNB een broodnodig tegenwicht bieden tegen Haagse ministeries die niet willen zien hoe gevaarlijk een aanhoudend hoge inflatie is voor een land dat niet meer – zoals tijdens Zijlstra in de jaren zeventig – zo af en toe kan devalueren met de valuta om weer wat minder kostbaar te worden.

De tweede grote zorg voor DNB zou moeten zijn hoe we de productiviteit van de economie kunnen verhogen. De productiviteit per hoofd van de bevolking stagneert, en dus kennen we niet meer de economische groei van het verleden. Jongeren kunnen niet meer hopen op een royalere toekomt, en maken zonder steun van rijke ouders nauwelijks kans op een eigen huis. Ook komt er niet ieder jaar meer belastinggeld binnen om extra uitgaven te financieren, nu voor defensie, maar ook voor huisvesting en zorg.

DNB heeft een grote onderzoeksdienst en die publiceerde in de afgelopen paar jaar 25 studies over het klimaat. Allemaal overbodig want – als gezegd – zeker een zorg maar niet speciaal voor een centrale bank. Maar willen we begrijpen waarom de productiviteit stagneert, dan leren we meer van Telegraaf-columnist Annemarie van Gaal, die bijna iedere week komt met kritiek op overbodige regels en bureaucratie die de productiviteit belemmeren. DNB schrijft amper één keer per jaar iets over productiviteit. Laat Sleijpen bij voorbeeld profiteren van zijn Amerikaanse collega bij de Federal Reserve Bank in Washington.

Geen Balkenende-norm

En dan tot slot het salaris. Bij DNB gaat president Sleijpen ruim twee keer zoveel verdienen als zijn collega Jerome Powell, de president van de centrale bank in de Verenigde Staten. Nog negentien andere functionarissen bij DNB verdienen ook meer dan Powell (en meer dan onze eigen ‘Balkenende-norm’) die kennelijk niet geldt voor DNB . En hun pensioenopbouw is door het eigen DNB-pensioenfonds ook niet met twintig procent gekort, zoals bij ABP en het Pensioenfonds Zorg & Welzijn (PFZW). Vergeef het, als met het vertrek van Knot en de komst van Sleijpen maar dit mag veranderen:

– minder bureaucratie bij het toezicht en helemaal geen onzin meer over het registreren van CO2-uitstoot;

– een serieuze studie naar de stagnerende productiviteit, ook als de uitkomsten negatief uitpakken voor onze politici met hun te makkelijke kreten over de ‘transitie’;

– eindelijk eerlijke voorlichting over kosten en baten van de nieuwe pensioenwet, inclusief de echte kosten van het zogenoemde ‘invaren’.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Niet het klimaat, maar de hoge inflatie en de stagnerende productiviteit moeten bankpresident Olaf Sleijpen zorgen baren verscheen eerst op Wynia's Week.

Over die gevolgen is al veel geschreven. Vooral veel aandacht kreeg het mogelijke misbruik van de digitale euro. De vraag werd opgeworpen of de autoriteiten de lonkende mogelijkheid om digitaal geld te ‘programmeren’ zouden weten te weerstaan. Dat programmeren – lees: manipuleren – zou kunnen gebeuren door de digitale euro in te zetten voor het bestrijden van infectieziekten, het aanmoedigen van ‘gezond’ eten, het stimuleren van de economie, het bevorderen van diversiteit en inclusiviteit en het promoten van de woke-agenda of het klimaatbeleid. Defensiebeleid kunnen we inmiddels aan dat rijtje toevoegen.

Uiteraard wordt dit in alle toonaarden ontkend. De digitale euro wordt volgens de ECB niet programmeerbaar en men zal niet kunnen meekijken bij de transacties die met de digitale euro worden verricht. De tijd zal leren hoe dit uitpakt.

Nieuwe vorm van geldschepping

Waar nog weinig aandacht aan is geschonken, is de nieuwe vorm van geldschepping die mogelijk wordt met de invoering van de digitale euro.

Geldschepping door de ECB is nu nog een chartaal verschijnsel (munten en bankbiljetten), met behulp van kasreserves die de banken bij de ECB aanhouden, of gebeurd met zogenoemde openmarktoperaties, waarbij de ECB obligaties opkoopt. Verreweg de meeste geldschepping (90 procent) vindt echter plaats door middel van private kredietverlening en komt dus voor rekening van de commerciële banken. Met de invoering van de digitale euro wordt de verhouding waarschijnlijk fifty-fifty.

De consequenties kunnen zeer ingrijpend zijn. Met de digitale euro hoeft de Europese Commissie namelijk niet meer te bedelen om eurobonds, andere vormen van gemeenschappelijke schulden, verhoging van de bijdragen van de lidstaten of eigen inkomsten, lees: EU-belastingen.

De Europese Commissie kan de ECB dan gewoon de opdracht geven digitale euro’s ‘bij te drukken’, beter gezegd: uit het niets te creëren. Formeel kan dat niet want de ECB is volgens haar statuut onafhankelijk. Maar informeel zijn de relaties tussen de Commissie en de ECB – alsook tussen commissievoorzitter Ursula von der Leyen en bankpresident Christine Lagarde – de laatste jaren steeds inniger geworden. De ECB, ingefluisterd door de Commissie, bemoeit zich inmiddels met klimaatbeleid, defensie en zelfs met handelspolitiek.

Het gecreëerde geld kan de Commissie zelf besteden of doorsluizen naar de lidstaten. Bijvoorbeeld voor defensie-uitgaven. De verleiding en de druk vanuit de Commissie om dit te doen zal groot zijn. De burger betaalt daarvoor de prijs, in de vorm van inflatie – want dat gebeurt zodra er meer geld in het systeem wordt gepompt dan er goederen tegenover staan. Monetaire financiering (het direct financieren van overheidsuitgaven door nieuw geld te creëren) is formeel niet geoorloofd, maar er zal wel een oogje worden dichtgeknepen. In de woorden van de scheidende president van De Nederlandsche Bank Klaas Knot, tevens lid van het bestuur van de ECB: ‘Defensie is op dit moment belangrijker dan boekhouding.’

Dat is de mood die op dit moment in de Europese Unie heerst: even niet zeuren over inbreuk op het Stabiliteits- en Groeipact (oftewel maximaal 3 procent begrotingstekort en een maximale overheidsschuld van 60 procent van het bruto binnenlands product), want de Russen komen eraan (800 miljard euro extra defensie-uitgaven) en ook de Clean Industrial Act en het industriebeleid uit de koker van Mario Draghi (eveneens 800 miljard euro) moeten gefinancierd.

Over hoe al dit geleende geld uiteindelijk moet worden terugbetaald, wordt niet gerept. Dat hoeft op dit moment ook niet, want de afbetaling is pas over enkele jaren voorzien. En dat komt goed uit, want dan is de digitale euro er en kan de geldpers soelaas bieden. Dat zo de inflatie wordt aangejaagd en dus de koopkracht van burgers sterk vermindert, is niet de zorg van de ECB, noch van de Commissie.

Europese grootmachtambities

De Commissie is vooral met zichzelf bezig en wil onder Von der Leyen een leidende rol spelen. Betoogd wordt dat met de nieuwe multipolaire verhoudingen in de wereld de Europese Unie niet aan de zijlijn kan blijven staan. Om niet vermalen te worden tussen de grootmachten Amerika en China dient de EU zelf een grootmacht te worden, een federale unie met een eigen regering (lees: de Europese Commissie), eigen buitenlands beleid en een eigen leger.

Ten einde deze ambitie te realiseren heeft de Europese Commissie meer macht nodig en vooral meer geld. Van de aanstaande onderhandelingen over het nieuwe Meerjarige Financiële Kader (MFK), lees: de EU-meerjarenbegroting 2021-2027, wordt weinig verwacht. Lidstaten zijn niet bereid substantieel meer geld aan de EU te geven. En ook het heffen van een eigen EU-belasting kan naar alle waarschijnlijkheid niet rekenen op groen licht van de Europese Raad. Een alternatief zijn eurobonds, gemeenschappelijke schulden. Maar we hebben gezien dat ondanks de 180-graden-draai van Duitsland met de opheffing van de Schuldenbremse gemeenschappelijke schulden nog steeds taboe zijn. Ook het al genoemde industriebeleid à la Mario Draghi komt er om die reden waarschijnlijk niet. Het Coronaherstelfonds was een uitzondering en ook het ReArm Europe-fonds van 150 miljard euro wordt als zodanig gebrandmerkt.

Ja, dan blijft er maar één ding over en dat is de geldpers. Er zijn altijd wel juristen te vinden die daar een constructie voor weten te bedenken. De lidstaten kunnen het tegenhouden, maar dat lijkt niet waarschijnlijk. Zonder monetaire financiering zullen zij namelijk zelf het gelag moeten betalen. Zo staat Nederland alleen al voor wat betreft het Coronaherstelfonds voor 42 miljard euro aan de lat.

Invoering van een digitale munt in de EU is overigens niet uniek. Ook China en Japan zijn ermee bezig, bang als men is dat cryptomunten en met name Bitcoin het geldverkeer gaan overnemen. Bitcoin kent geen inflatie, de hoeveelheid digitale munten is gemaximeerd op 21 miljoen. Meer kan er niet worden gecreëerd.

Trump komt met stablecoins

De Verenigde Staten voeren geen digitale munt in. De regering van Donald Trump komt in plaats daarvan met stablecoins, die door Amerikaanse banken worden uitgegeven. Het zijn cryptomunten die één op één zijn gerelateerd aan de dollar. Zo hoopt de Amerikaanse regering de strijd aan te kunnen gaan met de digitale munten van de concurrenten én de overheersende positie van de dollar in de wereld veilig te stellen. En dus ook om de mogelijkheid te behouden om geld ‘bij te drukken’ en daarmee dure defensie-inspanningen te financieren.

De financiële wereld verandert snel. Transacties met behulp van cryptomunten hebben het voordeel dat er geen overheden of banken aan te pas komen, alleen kopers en verkopers die rechtstreeks met elkaar handelen. Zolang het internet vrij is, hebben zij vrij baan en zal het overheden en banken zwaar vallen om hun controle over de financiële wereld te behouden.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De digitale euro komt eraan – en dat is slecht nieuws voor onze koopkracht verscheen eerst op Wynia's Week.

Volkswagen kondigde onlangs aan meerdere productielocaties in Duitsland te gaan sluiten. Het met de vakbonden afgesproken en al decennia van kracht zijnde verbod op collectieve ontslagen werd in september opgezegd. Het boegbeeld van de Duitse auto-industrie verkeert in slecht weer.

Klimaatkoplopers

Dat de Duitse industrie het moeilijk heeft, blijkt al jaren uit de cijfers. Het vertrouwen is laag, er wordt weinig geïnvesteerd en bedrijven verplaatsen productie naar het buitenland. Dat het vooral opvalt in Duitsland komt doordat het land als één van de weinige EU-landen nog een relatief grote industriesector heeft. In Nederland is het echter niet anders. Ook hier is het vertrouwen al jaren laag, maar wordt de slechte situatie deels aan het zicht onttrokken doordat de industriesector hier veel kleiner is en meer gediversifieerd. Zo deelt de relatief grote Nederlandse industrie van computerchips niet in de malaise.

De belangrijkste reden dat het nu slechter gaat met de industrie zijn de hoge energiekosten in West-Europa. Die worden gemakshalve op het conto geschreven van Poetin, maar dat is niet het juiste verhaal. EU-landen als Nederland en ook Duitsland willen koploper zijn als het gaat om klimaatbeleid. In Duitsland speelt ook een ongefundeerde angst voor nucleaire energie mee, die de aanzet gaf tot de ‘Energiewende’.

Binnen dat klimaatbeleid is geen toekomst voor fossiele energie. Reden waarom de politiek in veel EU-landen al tien jaar geleden is begonnen nieuwe winningsprojecten voor olie en gas zoveel mogelijk tegen te werken. En als zij het niet doen, dan doen (vaak rijkelijk gesubsidieerde) NGO’s dat wel door bij elk nieuw project meteen naar de rechter te lopen of via geestverwante bestuurders en parlementariërs vergunningen tegen te houden. Zo kan er op land vrijwel niet meer worden gewonnen en op zee maar mondjesmaat. Waar de EU zo’n vijftien jaar geleden voor een belangrijk deel zelf voorzag in haar energiebehoefte is het nu merendeels afhankelijk van importen.

Toen Poetin de oorlog tegen Oekraïne begon, voorzag Rusland voor een groot deel in de stijgende Europese energie-importbehoefte. Dit aanbod viel weg door de westerse boycotmaatregelen. Russische energie komt nu via een omweg tot ons en relatief dure producenten zijn in het gat gesprongen, zoals die van schaliegas uit de VS. Schaliegas dat wordt gewonnen via ‘fracking’. Dat is niet toegestaan in de EU, hoewel de methoden veel beter zijn geworden dan de techniek van twintig jaar geleden waarop de regeringen hier hun oordeel baseren.

Fossiele energie in EU veel duurder dan in VS

Een tweede component van het klimaatbeleid betreft het ook via bewust beleid duurder maken van fossiele energie. Dit soort politici gelooft sterk in prijsprikkels als het goederen duurder maakt waar ze een hekel aan hebben en het ook nog eens flink de schatkist vult. Dezelfde politici die nu moord en brand schreeuwen over de btw-verhoging op een aantal goederen en diensten, hebben de belastingen op energie de afgelopen jaren fors verhoogd. Dat laatste heeft een veel groter effect op de koopkracht. Wannabee koploper Nederland spant de kroon, maar ook andere EU-landen kunnen er wat van. De opbrengsten van dit soort belastingen zijn hard nodig om de miljardensubsidies op duurzamer geachte vormen van energie te kunnen financieren, die anders niet kunnen concurreren met olie en gas.

En zo komt het dat gas in de EU gemiddeld vijf keer duurder is dan in de VS en elektriciteit gemiddeld twee tot drie keer duurder.

Het zijn orde van groottes die meteen verklaren waarom energie-intensieve bedrijven in Europa ten dode zijn opgeschreven. Want energie in de VS is als gevolg van vier jaar Biden niet eens echt goedkoop en het land is niet langer zelfvoorzienend zoals onder Trump. Trump heeft aangekondigd flink in te gaan zetten op het winnen van fossiele energie, waardoor het prijsverschil met de VS eerder zal stijgen dan dalen.

Bedrijfsleven ingekapseld in klimaatbeleid

Hoe kan het nu dat we organisaties van werkgevers hier niet over horen in Nederland? Had VNO-NCW niet allang aan de bel moeten trekken? Te meer daar Nederland qua energiekosten zelfs binnen de EU de kroon spant.

De werkgevers klagen alleen over steunmaatregelen die andere EU-landen nemen. Kortom, het niveau van de energieprijzen is niet zo zeer het probleem, maar wel dat andere landen dat met subsidies proberen te drukken. De werkgeversorganisaties hebben zich jaren geleden aan de klimaattafels van Rutte III al gecommitteerd aan het klimaatbeleid van de afgelopen jaren. Ze hebben een kader dat, aangevoerd door D66-lid Ingrid Thijssen, vol inzet op de in VN-verband overeengekomen duurzame ontwikkelingsdoelen. Die zijn uitgewerkt in criteria op het terrein van Environment, Social and Governance (ESG), waarvan duurzame energie integraal deel uitmaakt.

Bedrijven worden afgerekend op de mate waarin zij voldoen aan ESG-doelstellingen. Zo niet, dan worden zij daar op aangesproken door activistische pensioenfondsen als het ABP onder leiding van Paul Rosenmöller tijdens aandeelhoudersvergaderingen, NGO’s als het zwaar gesubsidieerde Milieudefensie in de rechtszaal of Extinction Rebellion via acties en blokkades. Kortom het bedrijfsleven is ingekapseld in het klimaatbeleid en wie een ander geluid laat horen, zoals bijvoorbeeld Tata Steel, wordt in de politiek en de media weggezet als milieucrimineel. De landbouwsector kan daarover meepraten.

Maar, zult u tegenwerpen, het voorgaande is natuurlijk geklets. Zelfs de overheid geeft toe dat fossiele energie in Nederland zwaar wordt gesubsidieerd. Begon het een paar jaar geleden nog met enkele miljarden, inmiddels overtroeven de schattingen elkaar en zou het gaan om meer dan 40 miljard euro per jaar. Hoe kan zwaar ‘gesubsidieerd’ gas hier vijf keer duurder zijn dan in de VS, waar het niet wordt gesubsidieerd?

Een simpel voorbeeld over hoe deze ‘subsidies’ worden berekend kan dat duidelijk maken. Op een liter benzine wordt in Nederland een accijns geheven van 79 cent. Op een liter diesel is dat 52 cent. Het verschil van 27 cent is, vermenigvuldigd met een btw-tarief van 21%, een subsidie op fossiele energie. Dat vinden niet alleen klimaatactivisten en groene politici. Ook onze overheid denkt er zo over en een organisatie als de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde.

Accijns mag wel verhoogd worden maar niet verlaagd

Deze wordt bevolkt door tal van hoogleraren economie waarvan er geen één uitspreekt dat de keizer, zoals in het sprookje van Andersen, geen kleren aan heeft. Integendeel, zoals bij een vorige maand gehouden bijeenkomst over hoe deze subsidies zo snel mogelijk kunnen worden afgebouwd, gaat men braaf mee in het sprookje. Het sprookje waarin doelbewust de Engelse term subsidies, dat voor veel meer staat dan wat we in Nederland verstaan onder subsidies en ook belastingvrijstellingen of lagere tarieven omvat, wordt vertaald naar het Nederlandse subsidie.

In de redenering van al deze instanties is het afbouwen van deze fossiele subsidies maar op één manier mogelijk. Om terug te keren naar het eerdere cijfervoorbeeld is de fossiele subsidie op diesel pas verdwenen als de accijns op een liter diesel wordt opgetrokken naar 79 cent. De accijns op een liter benzine verlagen naar 52 cent mag niet.

Doel is fossiele energie zo duur mogelijk te maken

Dat geldt ook als je de belastingopbrengst gelijk houdt en een bijbehorend tarief vaststelt dat voor benzine en diesel gelijk is en ergens tussen 52 cent en 79 cent ligt. Het geeft wel aan dat de illusie van fossiele subsidies als stok bedoeld is om een zo groot mogelijke negatieve prijsprikkel te creëren tegen fossiele energie. Als de accijns op benzine en diesel volledig verdwijnt, is er helemaal geen fossiele subsidie meer.

Er is de afgelopen jaren een stelsel gecreëerd in West-Europa in het algemeen en, vanwege de wens om klimaatkoploper te zijn, in Nederland in het bijzonder, waarin energie schreeuwend duur is gemaakt. De consequenties daarvan voelt de gemiddelde burger al een aantal jaren in de portemonnee en de gevolgen worden nu ook zichtbaar in het bedrijfsleven.

Bedrijven die dit soort prijsstijgingen kunnen doorberekenen, zullen niet aarzelen dat te doen. Dat is een verklaring voor de hardnekkig hoge inflatie in ons land. Het sterke verband tussen energieprijzen en voedselprijzen wordt bijvoorbeeld graag genegeerd. Liever beschuldigt men bedrijven van graaien, hoewel het bewijs daarvoor ontbreekt en de winstgevendheid en marges van het bedrijfsleven niet zijn toegenomen.

Rampzalige gevolgen

Bedrijven die kostenstijgingen niet kunnen doorrekenen en die, zoals Volkswagen, niet alleen concurreren op de EU-markt die met tarieven kan worden beschermd, sluiten hun Europese vestigingen en verplaatsen de productie naar buiten de EU. Voor de generatie die denkt dat voedsel uit de supermarkt komt en auto’s uit de showroom is dat geen probleem. Tot het moment waarop zij worden geconfronteerd met schaarste en prijsstijgingen. Dan wordt de roep om overheidsingrijpen luid.

De overheid produceert echter geen auto’s en verbouwt geen voedsel en als ze het zou doen dan zou er niet genoeg zijn. Het huidige door ideologie gedreven beleid is kortzichtig en kan bij voortzetting alleen maar rampzalige gevolgen hebben als op een gegeven moment een nieuwe crisis de tekortkomingen ervan genadeloos bloot legt. 

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Klimaatbeleid zorgt voor schreeuwend dure energie, hoge voedselprijzen en vertrekkende bedrijven verscheen eerst op Wynia's Week.

Bovenstaande grafiek laat het duidelijk zien: in Duitsland, Frankrijk, Spanje en Nederland werd het bestaan vanaf 2022 fors duurder, maar bij ons het meest. Dat kwam omdat het vierde kabinet-Rutte van Nederland het land maakte met de hoogste energiekosten van heel Europa. Aanhangers van degrowth (de economie in z’n achteruit) juichten, maar ons bedrijfsleven kreeg een steeds grotere handicap.

Ongunstige uitzondering

Is het verschil tussen onze 3 procent inflatie en het Europese streefcijfer van 2 procent nu echt zo belangrijk en moeten we dat Kaag en Jetten echt zo hard aanrekenen? Ja, want dankzij de euro moeten we niet meer naar het ‘lopende’ inflatiepercentage kijken, maar cumulatief, dus of landen in de loop van de tijd bij elkaar blijven of dat ons land een ongunstige uitzondering wordt en steeds verder afwijkt van het gemiddelde.

In de tijden van aanpasbare wisselkoersen was dat anders. In mijn monetaristische dissertatie uit 1979 noemde ik ‘onzekerheid’ als het belangrijkste schadelijke gevolg van hogere inflatie, en die onzekerheid ging pas echt een rol spelen als de inflatie op weg ging naar de dubbele cijfers. Dan wisten bouwers en huizenkopers niet meer of ze wel een lening moesten afsluiten tegen de hoge rente, want misschien zou de inflatie weer dalen, en dan zaten zij vast aan hoge aflossingen. Ook waren spaarders dan bang dat, wanneer de inflatie nog verder omhoog zou gaan, hun spaargeld nog meer aan waarde zou verliezen. Hoge en variabele inflatie veroorzaakten per definitie problemen met lenen en sparen.

Dat was toen de correcte manier om over inflatie na te denken, want de internationale concurrentiepositie werd wel ongeveer in evenwicht gehouden door aanpassingen van de wisselkoers. In de zeventiger jaren was de inflatie in Nederland onder de kabinetten Den Uyl en Van Agt hoger dan in Duitsland, en dus devalueerde de gulden elke twee jaar. Dat kan sinds de euro niet meer. De hoge looneisen van vandaag worden de kostenstijgingen van volgend jaar.  Zo loopt Nederland in de grafiek straks nóg verder uit de pas met Duitsland, Frankrijk en Spanje, want de kleine verschillen van jaar tot jaar tellen zonder corrigerende devaluaties op tot een gevaarlijke kloof.

Reparatie van de schade

De huidige opgave om de schade van een te hoog prijspeil te repareren, is veel moeilijker dan de uitdaging destijds om bij flexibele wisselkoersen een te hoge inflatie af te remmen. Toen waren tijdelijke bezuinigingen en strak monetair beleid genoeg, want de aanval was alleen gericht op de meest recente inflatie, niet op de historische inflatie die al was weggepoetst door devaluaties.

De beste optie is nu om ons land qua efficiency wat meer te laten lijken op Zwitserland, want dat land is nog veel duurder dan Nederland maar lijkt daar niet onder te lijden. Ook zegt geen enkele Zwitser: ‘We moeten proberen om even goedkoop te worden als Oostenrijk.’ Wel is het zo dat Zwitserse mannen nog gemiddeld vijf dagen per week werken. In Oostenrijk is dat gemiddeld vier dagen en in Nederland inmiddels mínder dan vier dagen. Ook lijkt de Zwitserse cultuur van volksheld Wilhelm Tell beter afgestemd op het midden- en kleinbedrijf. De Zwitserse klimaatwet zegt in artikel 4: ‘De klimaatdoelen moeten economisch te dragen zijn.’

Hoe maken we in Nederland snel een paar grote stappen in de richting van Zwitserland? Er is één behulpzame factor: onze staatsschuld is omgerekend 175 miljard euro lager dan in Duitsland en een veelvoud lager dan in Frankrijk en Spanje, dus we kunnen een vliegende start maken met een tijdelijk hoger tekort.

Zó kan het:

Stap één: Verhoog de kinderbijslag (die is nu minder dan de helft van Zwitserland). Maak die bijvoorbeeld voor het eerste kind drie keer zo hoog, dus 300 euro per maand in plaats van 300 euro per kwartaal, zoals nu. Reken 400 euro per maand voor oudere kinderen. Maak de kinderbijslag voor volgende kinderen respectievelijk 250 en 350 euro per maand. Het mooie van de kinderbijslag – vergeleken met alle andere toeslagen – is dat die constant blijft, ook wanneer ouders meer uren gaan werken. Het is de enige toeslag zonder ‘armoedeval’.

Gedifferentieerde studiebeurzen

Stap twee: Hoop dat met de veel hogere kinderbijslag meer grootouders, buren en anderen bereid zijn om voor een vergoeding te helpen bij de kinderopvang thuis of bij een gastouder. Het voordeel van die route is dat we zo de officiële kinderopvang (met alle bekende personeelstekorten) minder belasten.

Stap drie: Hoop dat met het extra geld ook ambtenaren meer uren gaan werken. Zo wordt het makkelijker om een strenge vacaturestop door te zetten bij Rijk en gemeenten.

Stap vier: Schaf de bachelor bestuurskunde af en bouw bestuurskunde om tot een master voor wie al een ander vak heeft geleerd. Gebruik gedifferentieerde studiebeurzen ter vergroting van het aantal STEM-studenten (Science, Technology, Engineering, Mathematics): van de huidige 20 procent van de totale studentenpopulatie tot de Zwitserse 28 procent. Dat is erg belangrijk, nu Nederland van zeventien onderzochte landen de op een na onderste plaats inneemt voor STEM-studies, maar een recordpercentage studenten heeft voor bestuurskunde en andere sociale wetenschappen.

Toets voor klimaatregels

Stap vijf: Laat alle klimaatregels landelijk toetsen op hun kosten voor het mkb. Het mag niet zo zijn dat een PvdA-GroenLinks-D66-gemeente dwingend dieselbusjes verbiedt voor een minuscule CO2-winst en voorbijgaat aan alle kosten voor mkb-ondernemers. En ook is het helemaal fout wanneer mkb’ers steeds meer formulieren moeten invullen over de herkomst van hun materialen, het reisgedrag van hun werknemers en wat politici en ambtenaren nog meer dicteren. Geen probleem voor Shell of voor ING, maar een groot probleem voor het mkb.

Met deze stappen in de richting van Zwitserland kunnen we de door Kaag en Jetten aangerichte schade misschien toch nog repareren. Wachten we te lang, dan gaan we richting Italië. We worden dan geleidelijk steeds duurder, met overal afgestudeerden die maar barista worden en op hun vijfendertigste nog thuis wonen. 

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: willen we in Nederland op Italië gaan lijken of toch maar liever op Zwitserland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Heinen moet het liberale geluid uitdragen in de coalitie van de VVD met PVV, NSC en BBB. Maar nu al zit hij vast in conflicterende uitgangspunten van het hoofdlijnenakkoord van zijn eigen coalitie.

Dat wordt pijnlijk duidelijk als je kijkt naar de oorzaken van een nieuw, maar taai Nederlands knelpunt: onze hardnekkige inflatie. Daar was de burger niet meer aan gewend. Des te harder komen de prijsverhogingen aan.

Nederland bijna Europees kampioen

Jarenlang was ons land een toonbeeld van lage inflatie. De werkloosheid was aanzienlijk, de vakbonden waren gematigd. Nederland was met het Groningse aardgas zelfvoorzienend. De enige die roet in het eten gooide, was de overheid die met lastenverzwaringen zijn begroting op orde maakte, zoals de eerste Rutte-kabinetten.

Toen kwamen de coronapandemie, verstoringen in de aanvoer van producten en grondstoffen, Poetins inval in Oekraïne, ruimschoots verdubbelde gasprijzen, krapte op de arbeidsmarkt, de drastische inhaalslag van de lonen en uitgekookte prijsverhogingen van leveranciers.

Het resultaat? Nederland is nu na België het land in Europa met de hoogste inflatie. De inflatie in Europa was de afgelopen twaalf maanden 1,8 procent, in Nederland was het 3,3 procent (België: 4,5 procent). En de verwachtingen zijn niet iets om vrolijk van te worden. Daarover straks meer.

De hardnekkig inflatie roept zeker drie vragen op. Hoe kan het gebeuren? Wat is eraan te doen? En wat gaat er nog gebeuren?

Inflatie kan je overkomen, zoals de gasprijsverdubbeling in 2022. Maar inflatie kan je ook máken. Dat laatste is inmiddels volop zichtbaar. Wij maken onze inflatie zelf. In juli bleken de huren gemiddeld 5,4 procent hoger dan een jaar eerder. Dat was de grootste stijging in dertig jaar. De huren volgen de loonstijgingen.

Ook de loonsverhogingen in de dienstverlenende bedrijfstakken laten hun sporen achter. Dienstverlening is bij uitstek persoonsgebonden en als deze mannen en vrouwen hogere lonen weten te bedingen, gaan de prijzen op enig moment óók mee omhoog. Daarbij is het makkelijk om naar gulzige vakbonden te wijzen, maar dat is gemakspolitiek. Vakbonden sluiten cao’s af met de werkgevers. It takes two to tango. Dus elke werkgever die naar de vakbonden wijst, geeft zichzelf een brevet van onvermogen.

Nieuwe prijsverhogingen

Maar er is nóg een boosdoener: de overheid. Het kabinet-RutteVier heeft de belastingheffing op tabak (zogeheten accijns) per 1 april 2023 én per 1 april 2024 stevig verhoogd. Het officiële doel: (potentiële) rokers ontmoedigen. Mooi meegenomen: extra belastinginkomsten. De overheid waakt over onze gezondheid en pakt zelf een graantje mee.

Als ik vooruit kijk, dan blijft de inflatie op een hoog peil. Cao’s van de afgelopen maanden zullen tot nieuwe prijsverhogingen leiden. De NS betaalt gemiddeld 6,6 procent meer loon. Mede daardoor worden treinreizen duurder. En wat te denken van de loonsverhoging van rijksambtenaren met gemiddeld 9,7 procent, een cao met een looptijd van 19 maanden.

Inmiddels is ook de looneis van de FNV bekend: 7 procent erbij plus een vierdaagse werkweek.

Volgend jaar gaat de btw op boeken, cultuur en sport omhoog van 9 naar 21 procent. Heinen verdedigde de maatregel vorige week in het debat met de Tweede Kamer over zijn begrotingsbeleid met een beroep op de gewenste vereenvoudiging van de belastingen. Maar waarom kent deze vereenvoudiging dan toch weer uitzonderingen (bioscoopbezoek, kamperen bij de boer)? En waarom moet een vereenvoudiging juist een belastingverhóging zijn, terwijl er meer dan honderd fiscale regelingen zijn die bij een vereenvoudiging dan wel versobering juist geld ópleveren. Zodat de belastingtarieven voor burgers juist omlaag kunnen.

In het debat kreeg Heinen een standje van PVV-woordvoerder Tony van Dijck. Heinen en Van Dijck vinden dat de overheid minder moet uitgeven, maar Van Dijck hamerde ook op lagere belastingen. Hij wees erop dat 0,7 procent van de 3,3 procent inflatie gemaakt is door de overheid. Dus waarom draait Heinen bijvoorbeeld de accijnsverhoging op tabak niet terug?

Dat was een maatregel van RutteVier, erkende Heinen in het debat: ‘De eerlijkheid gebiedt ook te zeggen dat bij de totstandkoming van het hoofdlijnenakkoord er niet voor is gekozen om die terug te draaien.’ Alsof Van Dijck, die bij de onderhandelingen secondant was van PVV-leider Geert Wilders, dat niet wist.

Woorden, geen daden

PVV en VVD werken op deze manier eendrachtig samen bij het voortzetten van de eerdere lastenverhoging vanuit de overheid en het introduceren van nieuwe. Er is namelijk nog meer op komst. Het kabinet-Schoof wil het eigen risico van de zorgverzekering in 2027 halveren. Dat betekent een hogere zorgpremie. De energietransitie wordt elk jaar duurder. Hogere lonen en hogere heffingen voeden hogere prijzen, die weer hogere lonen uitlokken.

Linkse politici verhogen de lasten voor extra uitgaven, op rechts laat men de verhoging in stand, blijkt nu. Heinens eerdere waarschuwing tegen inflatie als sluipmoordenaar van de middenklasse is goed bedoeld. Maar het zijn woorden, geen daden.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Waarom alles zo duur is: links wil uitgeven en rechts laat het maar zo verscheen eerst op Wynia's Week.

Vervolgens kondigde de Belgische uitgever van de krant, De Persgroep (DPG), afgelopen vrijdag de overname aan van RTL Nederland à 1,1 miljard euro. Heeft hij geld nodig en moest de krant daarom duurder worden?

Begrijpelijke paniekpolitiek

De constatering én de verwachting dat alles duurder wordt, is na een decennium van lage inflatie en nog lagere rente verrassend snel ingeburgerd. De blikvangers waren de stijging van de gas- en elektriciteitsprijzen na de inval van Poetin in Oekraïne, februari 2022, en het staken van de toevoer van goedkoop Russisch gas naar West-Europa. Maar daarvóór liep de inflatie ook al op.

In allerijl nam het kabinet RutteVier vervolgens een suggestie van de linkse oppositie over om een prijsplafond in te stellen. Paniekpolitiek, maar wel begrijpelijk als je wilt blijven regeren. Inflatie velt politici. Plotselinge prijsstijgingen van eerste levensbehoeften kunnen voedselrellen en benzinewoede (gele hesjes) ontketenen.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen speelde inflatie vorige maand geen expliciete rol, maar afgeleide thema’s juist wel, zoals bestaanszekerheid en kosten van de gezondheidszorg. Is inflatie nog steeds beangstigend? Hoe staat Nederland er nu voor?

Eerst het goede nieuws. Kijk je naar de energieprijzen dan kunnen we als consumenten een stuk rustiger slapen. Op de groothandelsmarkt voor gas liggen de prijzen op een derde van een jaar geleden en zelfs 89 procent onder de piek in augustus 2022. Hoe kan dat? Consumenten en bedrijven besparen energie, bedrijven staken productie. De gasopslagen zijn gevuld. Er wordt op gasterminals niet gestaakt. Bovendien importeert Europa op grote schaal vloeibaar gas (LNG) uit de VS.

LNG is duur

Je ziet de prijsval langzaam ook doorwerken in de prijzen die consumenten betalen. Voor gas lag de piek eerder dit jaar in januari op bijna 2 euro per kubieke meter, nu is dat volgens statistiekbureau CBS 68 cent.

De extreme stijging is voorbij, maar nu het slechte nieuws. In december 2021, dus vóór de inval in Oekraïne, was de gemiddelde gasprijs voor consumenten 36 cent per kubieke meter, becijfert het CBS. Afgelopen maand was dat 68 cent. Dat is deels het gevolg van de LNG-import: de leveranties geven zekerheid, maar LNG is duur.

Prijs van energie bijna verdubbeld

Anders gezegd: de stijging van de energieprijzen speelt een steeds kleinere rol in de maandelijkse inflatiecijfers, maar ondertussen is de prijs van energie bijna verdubbeld ten opzichte van 2021. Dat stemt wel overeen met mijn eigen energiekosten. Gas en licht nemen een aanzienlijk grotere hap uit ons huishoudbudget dan twee jaar geleden. En dat voelt elk burger.

De dalende energiekosten moeten zich op afzienbare termijn ook vertalen in lagere prijzen voor talloze andere goederen, zou je denken. Het eerste waar u en ik naar kijken is natuurlijk het bonnetje in de winkels.

Lagere prijsstijgingen op een hoger absoluut niveau

Ook daar is het goede nieuws dat de inflatie van voeding en niet-alcoholische dranken op z’n retour is. In december 2022 was voeding en non-alcohol gemiddeld 16,8 procent duurder dan in december 2021. Nu (cijfers van vorige maand) is de inflatie 6,2 procent. Ook hier: lagere prijsstijgingen in de supermarkt, maar wel op een hoger absoluut niveau. En een hap uit de portemonnee. In het nieuwe jaar reken ik op meer prijsacties van de grote supermarkten om klanten te lokken.

Eén markt wordt, als het om inflatie gaat, meestal genegeerd. Dat is de vermogensmarkt, de markt waar aandelen en obligaties worden verhandeld. Ook als u zelf niet belegt, uw pensioenfonds en verzekeraar doen dat wel. In 2022 leden de pensioenfondsen kolossale verliezen. Maar dit jaar is beter. Een rendement van 7 à 8 procent moet haalbaar zijn. Dat maakt het gemakkelijker om de pensioenen te verhogen en de inflatie bij te benen.

Hebben de beleggingen dan geen last van de oorlogen, geen last van de Europese economische stagnatie, geen last van de hoge inflatie? Vast wel, maar de beleggers in de VS en Europa zagen de afgelopen weken niet een lichtpuntje, maar één hele grote lichtbundel die hen in hogere sferen bracht: de dalende rente.

Ook de prijs van geld (rente) is de afgelopen anderhalf jaar omhoog en omhoog gestuurd door het beleid van de centrale banken. De renteverhogingen maakten geld lenen duurder. De hogere rente moest de economische uitbundigheid temperen die na de coronacrisis was ontstaan. Consumenten zorgden toen voor een overweldigende inhaalvraag naar goederen en diensten, de arbeidsmarkt bleef krap, vakbonden dwongen hogere lonen af terwijl regeringen óók nog eens op het gaspedaal trapten en extra uitgaven deden.

Prijzen jutten lonen op

Aan dat laatste komt langzamerhand een eind. Bezuinigen is straks weer het devies. Ook dat helpt om de inflatiestijging te dempen.

Maar na de schrik van inflatieschokken is de reactie ook: eerst zien dan geloven. Dat beluister je bij centrale banken en dat zie je aan de looneisen van de vakbonden. In de horeca, dienstensector bij uitstek, hebben werkgevers en vakbonden eerder deze maand een loonstijging van 8 tot 12 procent afgesproken. Bij de NS, ook een dienstverlener, eisen de bonden 6 tot 8 procent stijging. Per 1 januari gaat ook het wettelijk minimumloon omhoog.

Kortom: hogere lonen, hogere prijzen. Een loon-prijs-spiraal waarin de een de ander opjut is niet onmogelijk. En terwijl de prijsstijgingen bij goederen steeds verder afnemen, zullen diensten (horeca, vervoer, gezondheidszorg) dankzij de loonstijgingen wél steeds duurder blijven worden.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De inflatie daalt, maar duurder gas en duurder voedsel vreten aan uw portemonnee verscheen eerst op Wynia's Week.

Zoals demissionair minister van Economische Zaken en klimaat Micky Adriaansens (VVD) twee weken geleden op X (voorheen Twitter) schreef: de economie is nog eens minimaal gekrompen net als in het eerste kwartaal. De fundamenten van onze economie zijn goed.

De minister verwoordt de klassieke reactie van een regeringspartij bij slecht nieuws. De economie staat er structureel goed voor, wel jammer van de aanhoudende prijsstijgingen.

Economie geen speerpunt van de verkiezingscampagne

Met nog twaalf weken tot de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november, zijn de recessie en aanhoudende inflatie geen wervend resultaat van VVD-D66 regeringsbeleid. Deze twee partijen zullen – tot de publicatie van de groeicijfers over het derde kwartaal (14 november) – van de economie geen speerpunt maken in hun verkiezingscampagnes, vermoed ik.

Ook al komt de economie dit kwartaal wél uit het slop, de eerste prognoses voor de komende jaren zijn weinig rooskleurig. De zogeheten milde recessie lijkt namelijk een voorbode van een veel zwaardere economische én politieke krachtproef.

Ik zet wat van de hoofdpunten op een rijtje, onderverdeeld naar internationaal en nationaal. Sommige indicatoren zijn kortlopend en te kwantificeren, andere hebben een langetermijn karakter en zijn meer kwalitatief te duiden.

Eerst de internationale omgeving. Dat is voor Nederland als export- en doorvoerland van het grootste belang, maar grotendeels ook een gegeven. Er is vanuit politiek Den Haag weinig aan te veranderen.

Bedreiging nummer één is de economische malaise in Duitsland, onze grootste handelspartner en een belangrijke afzetmarkt (autofabrikanten) van industriële toeleveranciers. Is Duitsland opnieuw de zieke man van Europa, vroeg het Engelse weekblad The Economist zich onlangs af. De Duitse industrie genoot van goedkoop Russische aardgas en de koopkracht van de Chinese middenklasse. Het eerste is voorbij, het tweede mist groei. De Duitse krimp heeft zijn weerslag op Nederland.

Bedreiging nummer twee is de Europese economie. De zogeheten index van inkoopmanagers van S&P, een indicator die de kortetermijnverwachtingen aangeeft van het bedrijfsleven, laat al maanden achtereen een neergang zien. Eerst in de industrie, nu ook in de dienstensector.

De huizenprijzen krijgen een tik

Bedreiging nummer drie: de kans op verdere renteverhoging door de Europese Centrale Bank (ECB). De inflatie is nog steeds te hoog ten opzichte van de ECB-doelstelling.

Bedreiging nummer vier, maar ongewis: stijgende energieprijzen.

De internationale bedreigingen en de milde recessie zie je terug in de meest recente ramingen van het Centraal Planbureau (CPB). De economische groei valt dit jaar terug naar 0,7 procent (2022: 4,3 procent) en de doorsnee koopkracht van huishoudens krimpt. In 2024 gaat het met beide cijfers weer wat beter. Maar de huizenprijzen, een belangrijke ‘gevoelsindicator’ voor het humeur van de middenklasse, krijgen een tik van de gestegen rente. Ander slecht nieuws: de dalende nieuwbouwcijfers.

Naast de kortetermijnraming heeft het CPB ook vooruit gekeken tot augustus 2028. Dat is het economisch kader voor de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s, voor zover politieke partijen dat nog laten doen. In de periode 2024-2028 raamt het CPB een economische groei van gemiddeld 1,1 procent. Dat is aanzienlijk minder dan de laatste tien jaar. Verder lopen het overheidstekort én de staatsschuld tot 2028 verder op, waarbij het overheidstekort de Europese norm (3 procent) schendt.

Tegen de achtergrond van deze ramingen wordt duidelijk wat voor opvallende economische piekjaren 2021 en 2022 zijn geweest. En hoe deze jaren, als je kijkt naar het overheidsbeleid, verspild zijn aan een ellenlange kabinetsformatie en de eentonige politiek van het kabinet Rutte-IV met één oplossing voor elk vraagstuk: met geld smijten.

De overheid was een permanente aanjager van de economie. De tekorten op de arbeidsmarkt zijn daar ten dele het gevolg van. Kan het volgende kabinet deze politiek overnemen?

Nee.

Geld lenen kost weer geld. In 2028 raamt het CPB bijvoorbeeld een verdubbeling van de rente die de overheid moet betalen op zijn groeiende schuld. Van 7,5 miljard euro nu naar 14,7 miljard. Dat is geld dat niet aan onderwijs, gezondheidszorg of defensie besteed kan worden.

De publieke sector dreigt de marktsector op te peuzelen

Vandaar dat de discussie in Den Haag voor de miljoenennota 2024 weer gaat over bezuinigen. Ook dat is een reden dat de economie geen speerpunt wordt in de campagne van de meeste partijen. Bezuinigen is politiek van ná de verkiezingen.

Hoe belangrijk de volgende Miljoenennota en de ramingen ook zijn, in de CPB-vooruitblik zit ook een zinnetje verstopt dat zorgen baart. Het is geen cijfer, meer een verwachting. Het CPB ziet de werkgelegenheid in de gezondheidszorg sneller groeien dan er nieuwe mensen op de arbeidsmarkt komen. Het gevolg hiervan is dat er op de middellange termijn minder mensen beschikbaar zijn om in de marktsector te werken en dat de bijdrage van de marktsector aan de economische groei zal afnemen.

Dat is een veeg teken. Economische groei vloeit voort uit particulier ondernemerschap en de arbeidsproductiviteit van werknemers. De overheid stelt de kaders vast voor ondernemers, zelfstandigen en werknemers. Maar de publieke sector moet geen koekiemonster worden dat de marktsector oppeuzelt.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Hoezo ‘milde’ recessie? Voor VVD, CDA en D66 is het niet lekker campagne voeren nu het geld op is verscheen eerst op Wynia's Week.