De overrompelende overwinning in de Provinciale Staten verkiezingen van de BoerBurgerbeweging (BBB) kenmerkt de politieke onrust. Een stem tegen het kabinetsbeleid. Een stem pro ‘platteland’. Je kunt ook zeggen: wat de gele hesjes in Frankrijk deden, doet BBB in Nederland. Alarm slaan.

Maar je kunt de uitslag ook politiek economisch duiden, namelijk als steun voor economisch nationalisme. BBB was een van de partijen die vorig jaar in de Tweede Kamer een motie van de SP steunde om de energiebedrijven te nationaliseren. De motie kreeg geen meerderheid. Maar met de huidige politieke krachtsverhoudingen wel. Over de kosten zei de SP-motie niks.

Dan de financiële onrust. Opeens is de latente angst voor een nieuwe internationale bankencrisis à la 2008/2009 terug van weggeweest. Toen werd ABN Amro genationaliseerd en ING (ook) gered door de overheid. De ultra lage rente van de centrale banken was voor sommige banken een vrijbrief voor avonturen. De renteverhogingen nekken hen.

Het gedonder is verder weg (Californië, Zwitsersland) dan toen, maar ook dichtbij: de koersen van ABN Amro en ING kelderden ook. Centrale banken moeten voorkomen dat wantrouwen van beleggers overspringt naar consumenten en bedrijven die geld hebben toevertrouwd aan banken. Want iedereen weet: tegen een tsunami van spaarders die hun geld opvragen is geen enkele bank bestand.

Ongewone stakingen

De derde demonstratie van onrust zijn de stakingen. Afgelopen week staakten medewerkers in de gezondheidszorg. Ongewoon. Zorgmedewerkers zijn zo betrokken bij hun werk, dat een werkonderbreking als schadelijk voelt voor hun patiënten. Als de zorg staakt zijn de opgekropte onrust- en onlustgevoelens danig opgelopen.

Valt het u overigens op hoeveel stakingen zich afspelen in bedrijven met een overheidsrelatie? Het regionaal OV, staatsbedrijf NS, overheidsdiensten zoals de vuilnisophalers en semipublieke sectoren, zoals de gezondheidszorg. De verklaring? De vakbonden hebben daar een sterke positie. En dan dreigt de rechterlijke macht ook nog met een staking.        

Slaat de politieke onrust over?

De vraag is of de politieke onrust ook gevolgen krijgt voor de sociale onrust.  Wat is bijvoorbeeld het lot van het wetsvoorstel pensioenen in de nieuwe Eerste Kamer? Het voorstel is na lang aarzelen aangenomen in de Tweede Kamer. Het behelst ingrijpende wijzigingen van de pensioenen van miljoenen werkenden en ouderen. Dat is een onderwerp dat in Nederland vooral het domein is van ingewijden in vakbonden, werkgevers en ambtenarij. In Frankrijk daarentegen is een pensioenwet synoniem met felle demonstraties.

Vierde manifestatie van onrust: het ongenoegen onder grote ondernemingen. Topman Peter Berdowski van baggerbedrijf Boskalis dreigde met vertrek van het hoofdkantoor uit Nederland. 65 procent van de ondernemers klaagt dat politiek en bestuur onvoldoende oog hebben voor hun belangen.

Vijfde onrust: economische zorgen. Inflatie. Gas- en stroomkosten. Dalende huizenprijzen. Particuliere kosten voor klimaatpolitiek. Het Centraal Planbureau verwacht stijgende armoede. 

Afkopen

Hoe veelvormig de onrust ook is, het politieke antwoord is doorgaans eenduidig: meer geld uitgeven. Neem de financiële onrust: de Zwitserse regering en de nationale bank bezweren hun bankencrisis met 110 miljard euro. Verbijsterende bedragen.

De overname van probleembank Credit Suisse door landgenoot UBS schept bovendien zijn eigen toekomstige risico’s. Op korte termijn dwingt financiële onrust centrale banken om de rente niet te snel te verhogen of zelfs te verlagen. Op langere termijn drijft schaalvergroting de prijs op van toekomstig ingrijpen. Banken worden groter (UBS/CS: 1.700 miljard euro balanstotaal), dus volgende steunacties worden nog duurder.

Wie betaalt?

De sociale onrust kan afgekocht worden met betere arbeidsvoorwaarden, zoals acceptabeler roosters en hogere lonen. Maar wie betaalt de rekening? Bij staatsbedrijven, in de publieke sector en in de gezondheidszorg kan het linksom: de overheid verhoogt het budget of de subsidie. Of rechtsom: de klant (reiziger, burger, patiënt) betaalt meer. Of van allebei een beetje.

Waar leidt deze politieke reflex toe? De compensatiesamenleving die de kabinetten RutteDrie en RutteVier in het leven hebben geroepen met de coronasteun, de energieprijssteun, het hogere minimumloon en de AOW-verhoging krijgt nog een extra duwtje. Een extra duwtje terwijl de correctie op de eenmalige eerdere uitgaven nog niet eens is ingezet. Eenmalige uitgaven, want er was sprake van een unieke crisis.

Extra uitgaven stimuleren de economische groei. Dat moet de onrust smoren en boeren, burgers en bedrijven geruststellen. Ook al volgt er mogelijk vanwege de krappe arbeidsmarkt en hogere energieprijzen ook meer inflatie (die vervolgens ook gecompenseerd moet worden?).

Maar toch de vraag: wie financiert deze oplossing? De rekening betalen met hogere belastingen vindt niemand leuk, en waarom moet dat ook? Nederland kan best wat meer geld lenen van beleggers. De staatsschuld is ten opzichte van andere EU-landen laag, is bijvoorbeeld het BBB-standpunt. Daar zit nog voor meer dan 100 miljard euro extra ruimte.

Latijnse muntunie?

Dat is een oplossing die óók onrustig maakt. Hoogleraar en oud-directeur Lex Hoogduin van De Nederlandsche Bank waarschuwde eerder in Wynia’s Week voor een begrotingsbeleid waarmee Nederland in Europa steeds dichterbij een Latijnse muntunie komt. Met geldontwaarding, lage groei en periodieke financiële instabiliteit in het verschiet.

Het risico is dat internationale beleggers op hun beurt onrustig worden, zoals vorig jaar toen de Britse regering losbandig begrotingsbeleid voorstelde. Beleggers kopen Nederlandse staatsobligaties omdat ons land AAA is: hoogste financiële soliditeit. Losse begrotingsnormen hebben een prijs. Geld was jarenlang (bijna) gratis. Maar die tijd is voorbij.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland zit vol onrust. Zijn extra overheidsuitgaven een oplossing of een extra risico? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wie wordt er beter van hogere lonen? Wie betaalt het, waar gaat het heen? Dat levert verrassende uitkomsten op. De staat lift royaal mee: loonsverhogingen worden door de overheid met de helft afgeroomd. Loontrekkenden schieten er vaak niet veel mee op. Daar is wel een oplossing voor, maar daarover laten weinig politici zich uit.

Vooral tekorten bij laagbetaalde banen

De tekorten aan personeel doen zich vooral voor bij laagbetaalde banen. Horeca- en magazijnmedewerkers, kranten- en maaltijdbezorgers, verpleegkundigen, vrachtwagenchauffers – er staan tienduizenden vacatures voor open. Hogere lonen zouden op zijn minst een deel van de oplossing moeten bieden.

Belastingen en premies maken salarisverhogingen echter kostbaar en soms zinloos. Werkgevers betalen bijna 20 procent aan opslagen en premies bovenop het brutoloon. En werknemers die meer gaan verdienen komen niet zelden slechter uit, omdat ze meer belasting betalen en minder toeslagen krijgen.

Wie wel profiteert is de staat: die strijkt gemiddeld de helft van iedere loonsverhoging op in de vorm van hogere belastingen en is ook nog eens minder geld kwijt aan toeslagen.

Angst voor loon-prijsspiraal

Werkgeversvereniging AWVN, dat namens honderden bedrijven cao-onderhandelingen voert, verwacht dat de salarissen dit jaar met gemiddeld 3 procent stijgen. Vorig jaar stegen de lonen met 2,1 procent, in april met 3,4 procent.

Vakbonden pleiten voor automatische prijscorrectie: is de inflatie 6 procent (dat verwacht de Europese Centrale Bank dit jaar voor de eurozone), dan moeten ook de lonen met 6 procent omhoog.

Dan dreigt echter een loon-prijsspiraal. Om hogere lonen te kunnen betalen, moeten bedrijven de prijzen van hun producten verhogen, waardoor de lonen weer verder moeten stijgen om de koopkracht van werknemers te behouden. Dat houdt niet op.

Om zo’n spiraal te voorkomen, moeten óf bedrijven minder winst, of zelfs verlies, nemen óf werknemers genoegen nemen met minder koopkracht. In werkelijkheid leveren beiden doorgaans een deel in.

Nog een optie

Een volgende optie wordt over het hoofd gezien: de overheid kan genoegen nemen met (verhoudingsgewijs) minder inkomsten, korten op haar uitgaven – of beide. Een flink deel van iedere salarisstijging vloeit immers naar Den Haag in de vorm van hogere belastingen.

Voor het op de been houden van de economie zijn de hoge overheidsuitgaven alvast niet nodig. Er zijn nog nooit zoveel Nederlanders aan het werk geweest. En de hoge inflatie is minstens deels te wijten aan de vele miljarden die overheden in Coronatijd in de economie hebben gepompt.

Terwijl de aanvoerlijnen van bedrijven door de pandemie stil kwamen te liggen, werden banen behouden en kregen consumenten meer te besteden. Daardoor groeide de krapte aan personeel en stegen de prijzen. Het kan alleen al om die reden geen kwaad als de staat een stap terug doet.

Hoger loon? De overheid neemt 49 procent

Van iedere twee euro loonsverhoging neemt de Belastingdienst er één, rekent de AWVN voor. Voor een werkende met een minimumloon van 1.725 euro per maand is de belastingdruk het laagst. Over een loonsverhoging van 10 procent betaalt hij 40 procent belasting. Aan het einde van het jaar houdt zo iemand 1.300 euro meer over.

Een werknemer met een modaal jaarsalaris van 38.000 euro betaalt over een loonsverhoging van 10 procent al 49 procent belasting. Hij of zij houdt daar op jaarbasis minder dan 2.000 euro van over.

Een werkende met twee keer modaal is nog slechter uit. Die betaalt 56 procent belasting over een loonsverhoging van 10 procent. Het gemiddelde voor alle inkomensgroepen is 49 procent. De staat roomt dus iedere loonsverhoging met de helft af.

Waarom werk niet loont

En dat is nog maar de helft van het verhaal. Wie meer verdient, levert namelijk ook toeslagen in. Zo kan het voorkomen dat iemand die van een bescheiden naar een bijna-modaal salaris groeit, onder de streep armer wordt. Dat komt zelfs zo vaak voor dat het een (onheilspellende) naam heeft gekregen: de armoedeval.

De armoedeval is het gevolg van een wirwar aan belastingvoordelen, toeslagen, wetten en uitkeringen, allemaal bedoeld om mensen te helpen, maar ook allemaal met hun eigen (inkomens)eisen en regels, waardoor het lastig is om antwoord te geven om de schijnbaar simpele vraag: loont het om (meer) te gaan werken?

Voor tweeverdieners met een modaal salaris en alleenstaanden met een jaarinkomen vanaf zo’n 25.000 euro is het antwoord vaak ja. Een werkende ouder daarentegen kan duizenden euro’s aan huur-, kinderopvang- en zorgtoeslag verliezen als hij of zij een paar honderd euro meer gaat verdienen.

Soms beter minder loon…

Onderzoeker Tjerk Kamann heeft uitgerekend dat een alleenstaande met minimumloon en zonder kinderen een salarisverhoging beter kan weigeren. Niet alleen betaalt hij 40 procent belasting over dat extra loon, hij verliest ook huur- en zorgtoeslag waardoor hij op jaarbasis 2.000 euro armer wordt.

Een gezin waarvan één ouder werkt kan nog meer geld verliezen, tenzij de kostwinner een sprong van het minimumloon naar bovenmodaal maakt. Bij een gezinsinkomen van 21.000 tot 36.000 euro per jaar is meer werken zelden lonend. Om dat de moeite waard te maken moet ook de andere ouder aan de slag, dan krijgen beiden van de Belastingdienst combinatiekorting.

De armoedeval verklaart ook waarom sommigen liever in de bijstand blijven en anderen weigeren om van deel- naar voltijd werk te gaan.

De overheid heeft boter op het hoofd

Ministers, zoals premier Rutte, die het bedrijfsleven oproepen om vanwege de inflatie en personeelstekorten de lonen te verhogen hebben dus een eigen belang.

De overheid is ook nog eens medeplichtig aan het tekort aan arbeidskrachten, omdat het verschil tussen uitkering en laagbetaalde werk zo klein is. Meer werken is vaak onaantrekkelijk, alweer als gevolg van hogere lasten en lagere toeslagen.

De overheid heeft dus boter op het hoofd. Het kabinet zou naar zichzelf moeten kijken alvorens bedrijven te vragen om de salarissen te verhogen. Het zou forse loonstijgingen voor ondernemers betaalbaarder – en voor werknemers rendabeler – kunnen maken als het niet de helft, maar zeg een derde, of een kwart, van iedere loonsverhoging opeist. Welke politicus komt daar voor op?

Met medewerking van Syp Wynia

Wynia’s Week levert iedere woensdag en zaterdag onafhankelijke, ongebonden journalistiek. Steunt u deze broodnodige, nuchtere berichtgeving? Graag! Donaties voor Wynia’s Week kunnen worden overgemaakt op de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08. U kunt ook op andere manieren doneren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Van hogere lonen wordt vooral de overheid beter verscheen eerst op Wynia's Week.