In de Eerste Kamer heeft de coalitie echter maar 30 zetels. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid. De huidige Eerste Kamer trad afgelopen juni aan. NSC was nog niet opgericht, de wederopleving van de PVV kwam pas in november.

Afhankelijk van steeds grilliger Baudet

In beide Kamers hebben SGP, JA21 en Forum samen 7 zetels. De verhoudingen zijn iets anders. Zo heeft JA21 3 zetels in de Eerste en maar 1 zetel in de Tweede Kamer. Maar waar de drie kleine rechtse partijen in de Tweede Kamer rechts en centrumrechts aan een bijna tweederde meerderheid helpen, hebben deze zeven partijen in de Eerste Kamer slechts 37 zetels. Geen meerderheid.

De afgelopen maanden werd veel geschreven en gespeculeerd over de verhoudingen tussen de vier formerende partijen, vooral die tussen Wilders en Omtzigt. Daarbij ontstond de paradox dat de omstreden Wilders water bij de wijn deed, terwijl de om zijn dossierkennis en werklust gerespecteerde Omtzigt onberekenbaar bleek. Beide partijleiders liepen een keer weg van de onderhandelingstafel.

Nu is er een regeerakkoord tussen de vier partijen. Maar in de Eerste Kamer lijkt ook steun van Forum voor Democratie nodig. Dan wordt de coalitie deels afhankelijk van de steeds grilliger Thierry Baudet.

Zelfs met steun van Forum in de Eerste Kamer, zijn 37 stemmen niet gegarandeerd. NSC en VVD zijn intern verdeeld. NSC zit niet in de Senaat, de VVD wel. De Tweede Kamerfractie van de VVD stemde tegen de Spreidingswet, de Eerste Kamerfractie voor. Een wet die volgens het huidige Regeerakkoord weer verdwijnt.

In zijn Telegraaf-column van 7 mei schreef Wouter de Winther over de interne verdeeldheid van de VVD. In de Tweede Kamer is de meerderheid van de VVD-fractie bereid samen te werken met de PVV, maar hoe zit het met de Eerste Kamer? Daar is Edith Schippers fractievoorzitter. Zij werd Kamerlid in 2003 en zag hoe Wilders zich steeds meer afzette tegen de partijlijn en zich afscheidde. Zij maakte als minister mee hoe Wilders de stekker uit Rutte1 trok. Zij werd omschreven als Rutte-vertrouweling. Deelde zij zijn opvatting dat niet opnieuw met Wilders samengewerkt moest worden?

CDA in spilpositie

Als de zeven rechtse partijen wel eensgezind zijn, welke partij helpt hen in de Senaat aan een meerderheid? Het CDA zag zichzelf lang als de partij die kon bepalen of Nederland naar links of naar rechts ging. In theorie zitten zij nu weer in hun aloude spilpositie.

Huidig partijleider Henri Bontenbal ziet het CDA niet als centrumrechts, maar als centrumpartij. Daarnaast is het CDA sinds 2012 afkerig van samenwerking met Wilders. Omtzigt was dat ook, maar de NSC-kiezers zijn dat niet. Bij het CDA zijn partij en kiezers eensgezind in hun verwerping van de PVV.

Geen sympathie voor overlopers

Het CDA kan ook om andere redenen niet bereid zijn de regering tegemoet te komen. Pieter Omtzigt was achttien jaar CDA-Kamerlid tot hij in 2021 uit de partij stapte. Mona Keijzer was voor het CDA wethouder, Kamerlid en staatssecretaris, maar zegde zomer 2023 haar lidmaatschap op. In september bleek zij overgestapt naar BBB, die in haar een minister en zelfs een premier zag. De rechtervleugel van het CDA kan zich misschien op punten herkennen in de aankomende coalitie. Dan nog zal het steken dat CDA-politici overliepen naar BBB en NSC. En dat CDA-ideoloog Richard van Zwol deze regering mogelijk maakte.

Meer van hetzelfde?

De verkiezingsuitslag van afgelopen november kan uitgelegd worden als signaal van de kiezer dat het afgelopen moet zijn met de middenkabinetten die Nederland had van 2012 tot 2023. Maar de huidige Eerste Kamer was al aangetreden. Valt de regering voortijdig, dan worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven, maar de Eerste Kamer blijft hetzelfde tot 2027.

Wat betekent dat een situatie blijft voortbestaan die al is ontstaan sinds het aantreden van het allereerste kabinet-Rutte: een regering zonder meerderheid in beide Kamers. Oktober 2010 werd nog verwacht dat na de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 de coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer zou krijgen, maar dit gebeurde niet. Tijdens Rutte2 steunden VVD en PvdA in de Senaat op D66, vanaf Rutte3 steunden regeringspartijen VVD en D66 in de Eerste Kamer op PvdA en GroenLinks.

In zijn onlangs verschenen boek Waardenloze Politiek stelt politicoloog Tom van der Meer dat sinds het Lenteakkoord van 2012, toen vijf partijen na de val van Rutte1 samen extra bezuinigingen afspraken, dezelfde zes partijen samen geregeerd hebben. VVD zat altijd in de regering, GroenLinks nooit, de andere vier – CDA, PvdA, D66, ChristenUnie – afwisselend. De partijen die niet in de regering zaten zorgden in de Eerste Kamer alsnog voor een meerderheid. Feitelijk bestond er geen verschil tussen regering en oppositie.

Als de huidige regering haar voorstellen moet afzwakken om ze door de Eerste Kamer te krijgen, verandert er nog weinig aan het beleid sinds 2012.

De werkelijke beslismacht kan het komende jaar bij het vaak afgeschreven CDA komen te liggen. Handhaaft Bontenbal zijn middenkoers of helt de partij alsnog naar rechts? Houdt Bontenbal zijn poot stijf, dan delen CDA en PvdA een afkeer van de PVV en frustratie over overgelopen partijgenoten. Een mogelijke kiem voor toekomstige samenwerking.

Alles bij elkaar kan de Eerste Kamer belangrijker worden dan de Tweede.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders-coalitie heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer, waardoor CDA in sleutelpositie komt verscheen eerst op Wynia's Week.

Er was geen dringende noodzaak om de Pandemiewet op de valreep tot stand te brengen. Corona is voorbij en andere pandemieën zijn niet in aantocht. Als je dan toch een wet doordrukt waarin allerlei vrijheidsbeperkende maatregelen staan die door het kabinet in de coronaperiode improviserend, op de rand van de Grondwet en vaak tegen de wil van vele burgers zijn uitgevaardigd, dan trek je vuur.

Als je dan ook nog eens negeert dat in de Tweede Kamer een parlementaire enquête is gestart naar het coronabeleid, dan ben je van kwade wil. Samen met het kabinet overigens.

Het proces als finaal argument

Bij die andere wet is het nog erger. Er is jaren en jaren gepraat over een nieuw pensioenstelsel, dus ook hier ontbrak de dringende noodzaak om haastje-repje de wet erdoor te duwen. Dat geldt te meer omdat het hier om de grootste financiële regeling ooit gaat: 1400 miljard euro.

Het nieuwe pensioenstelsel zou het huidige, enorm ingewikkelde systeem moeten vervangen, maar wat uiteindelijk op tafel kwam, is vele malen complexer geworden. Bovendien is nu al duidelijk dat de invoering een ramp gaat worden die zich in elk geval niet laat voorkómen – zoals de Senaat denkt – met een jaartje extra tijd.

Ook belangrijke juridische vragen rezen: wordt hier niet het door burgers opgebouwde pensioen onteigend en vergt de aanpassing van de pensioenregeling voor politieke ambtsdragers geen twee derde meerderheid zoals de Grondwet voorschrijft.

Maar nee hoor, de dames en heren lieten zich niet meer stoppen. Er was nu zo lang gepraat over een nieuw pensioenstelsel, vonden ze, er moest maar eens een punt achter gezet worden. Het proces als finaal argument. Op de dag dat de nieuwe senaat door de Provinciale Staten werd gekozen.

In de woorden van Johan Rudolph Thorbecke, de staatsman die de bestuurlijke inrichting van ons land in 1848 ontwierp, is de Eerste Kamer een instituut ‘zonder grond en doel’.

In 1814 is de Eerste Kamer door koning Willem I ingesteld als bolwerk rond de Kroon, gereserveerd voor de allerbovenste bovenlaag van de samenleving en bedoeld om de waan van de dag (lees: de invloed van de toen zeer selecte Tweede Kamer) te dempen.

Thorbecke wilde er in het revolutiejaar 1848 vanaf, maar dat leverde zowel met de koning als met de toplaag van de samenleving te veel gedoe op en dus werd een ietwat geliberaliseerde senaat gehandhaafd.

Chambre de réflexion

Ook met het onnodige leer je leven. De Eerste Kamer verwierf zich een plaatsje in de schaduw van het staatsbestel. Hij positioneerde zich als de chambre de réflexion, waar mensen met grote bestuurlijke en juridische ervaring in alle rust wetsontwerpen toetsen op hun kwaliteit, in het bijzonder op hun rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid.

Vaak genoeg echter viel de senaat uit deze zelfgekozen rol en was ze net zo politiek als de Tweede Kamer. Wie daar kritiek op had, kon rekenen op hetzelfde verweer dat ook nu weer te horen was: het mag.

Natuurlijk gingen er regelmatig stemmen op om de Eerste Kamer af te schaffen, maar zoals met alle staatkundige vernieuwingen in ons land kwam daar niets van terecht. In de loop van de tijd is er nog wel wat gesleuteld aan de zittingsduur en de wijze waarop de Eerste Kamer werd gekozen, maar al met al is het gebleven wat het was: een hobbel op het einde van het wetgevingsproces.

De senaat is volledig verpolitiekt

Belangrijke, constructieve daden kunnen we ons van de senaat niet herinneren. Wel het wegstemmen van sporadische pogingen om ons staatsbestel een beetje te moderniseren, het correctief referendum en de gekozen burgemeester en beter bekend als de Nacht van Wiegel (1999) en de Nacht van Van Thijn (2005). Wees er maar trots op.

De laatste jaren is de senaat volledig verpolitiekt. Omdat de coalities geen meerderheid hadden, moesten er steeds dealtjes worden gesloten met oppositiepartijen, opdat wetsontwerpen niet zouden stranden in het zicht van de haven. Niks geen chambre de réflexion, maar chambre de négociation. Het ging de senatoren om het loven en bieden, om het binnenhalen van voordeeltjes voor de achterbannen en – wat het kabinet betreft – om het doorzetten van wetten.

Je zou kunnen zeggen dat de Eerste Kamer volledig is geruttificeerd. Een machtsinstrument, dienstbaar aan het enige doel dat we ons van de kabinetten-Rutte zullen herinneren: het eigen voortbestaan.

We weten nog niet wat de vaste gedoogpartijen GroenLinks en PvdA voor hun steun aan de Pandemiewet en de Pensioenwet in de wacht hebben gesleept. Ooit zullen we het horen, zoals we onlangs ook hebben vernomen hoe Rutte beide partijen een plaatsje in zijn vierde kabinet en ’25 procent van het kabinetsbeleid’ aanbood als ze zouden fuseren. Het voorzitterschap van de senaat is wel het minste dat ze zullen hebben gekregen. Een plekje in RutteVijf zal ook wel lukken.

De kans op verbetering is nihil

Het harde oordeel van Thorbecke, zonder grond en doel, gaat nog steeds op. En na twee eeuwen mag je ook wel zeggen dat de kans op verbetering nihil is.

Opheffen dus.

Een mooie gelegenheid om tegelijkertijd een paar dingen te regelen die al jaren slepen. Het kwam er nooit van omdat onze bestuurders wel altijd graag koploper zijn als anderen moeten veranderen, maar niet thuis geven als ze zélf moeten veranderen.

Laten we dit doen:

1. We heffen de Eerste Kamer op.
2. We verdelen de erfenis als volgt:
   1. De Tweede Kamer wordt uitgebreid met 75 zetels, waarmee recht wordt gedaan aan de enorme groei van de bevolking. Bovendien kan de ‘Enige Kamer’ zich dan inhoudelijker bezighouden met het wetgevingsproces, dat er nu stiefmoederlijk vanaf komt.

• Tip: doe het een beetje snel, want dan kan deze uitbreiding worden meegenomen bij de verbouwing van het Binnenhof.

• Stel een Constitutioneel Hof in dat op verzoek van burgers bepaalt of voorgenomen of geldende wetten in strijd zijn met de Grondwet (met name de vrijheidsrechten).

• Geef de Raad van State de opdracht om expliciet de rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en de handhaafbaarheid van wetsontwerpen te toetsen (naast de financiële grondslag en haalbaarheid).

• Tip: haal de oneigenlijke rol van hoogste bestuursrechter bij de Raad van State weg en breng het onder in het reguliere rechtspraakstelsel.

• Tip: haal het voorzitterschap van de Raad van State weg bij de Koning.

• Versterk de directe invloed van de burger op het wetgevingsproces door instelling van een raadgevend referendum voor grondwetswijzigingen en een correctief referendum voor overige wetten of wetswijzigingen.

Hilarisch geblunder

Zolang Rutte premier is, zullen deze plannen niet worden opgepakt, maar zodra we van hem verlost zijn, kunnen we bij de eerste de beste kabinetsformatie deze bescheiden herziening van het staatsbestel in beweging zetten.

We zullen de Eerste Kamer niet gaan missen. Wel het vierjaarlijkse hilarische geblunder van leden van Provinciale Staten die bij de verkiezing van de senaat – wáár gebeurd – alle vakjes aankruisen, de verkeerde pen gebruiken of uit wraak op een concurrent stemmen.  Maar goed, daar staat heel wat tegenover.

Paul Verburgt schrijft wekelijks in Wynia’s Week over politiek en samenleving.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Eerste Kamer is geruttificeerd – en dus rijp om te worden afgeschaft verscheen eerst op Wynia's Week.

Aanstaande woensdag worden de leden van de twaalf Provinciale Staten gekozen. Het zijn de Statenleden die dan vervolgens bepalen wie er in de Eerste Kamer komen. De Eerste Kamer wordt dus ‘getrapt’ (indirect) gekozen; waarbij elk Statenlid geacht wordt netjes de lijst van de eigen partij goed te keuren.

Soms gaat er nog wel eens wat ‘mis’ zoals toen een D66-Statenlid in 2011 een blauw schrijvende pen gebruikte om zijn stembiljet in te vullen; dat kostte zijn partij destijds een zetel in de Eerste Kamer (ook Statenleden moeten namelijk een rood potlood gebruiken, anders is het stembiljet ongeldig). Zelfs onze zogenaamd ‘professionele’ politici blijken soms verbluffend onkundige amateurs te zijn.

Weg is de roep ‘Weg met de Eerste Kamer’

Vroeger hoorde je van de linkerzijde (van D66 via de PvdA tot de extreemlinkse partijen waaruit later GroenLinks werd opgebouwd) nogal eens de roep om de Eerste Kamer maar af te schaffen. Het was, zo werd daar beweerd, een elitair gezelschap dat ‘progressieve’ hervormingen slechts in de weg stond. Links ruimde die hindernis maar liever op. Daar hoor je ze bij GroenLinks en de PvdA tegenwoordig niet meer over, nu ze kansen ruiken hun kiezersaandeel van naar verwachting niet meer dan ongeveer één zesde in te kunnen zetten om het kabinet in een linkse worggreep te vangen.

Ten tijde van het kabinet-Rutte 2 liet ook Halbe Zijlstra, als VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, zich door soortgelijke opportunistische overwegingen leiden: hij suggereerde de Eerste Kamer op te doeken. Het kabinet had immers (ook toen) geen meerderheid in die Eerste Kamer, en dat was maar lastig. Dit vormde mede de aanleiding tot instelling van de staatscommissie parlementair stelsel, oftewel de staatscommissie-Remkes. Deze staatscommissie bestempelde Tweede en Eerste Kamer gezamenlijk echter tot ‘het hart van onze democratie’.

Waarom een tweekamerstelsel

In de Scandinavische landen hebben de socialisten, toen zij daar in de naoorlogse jaren nog zowat de alleenheerschappij uitoefenden, overal de senaat afgeschaft. In deze landen bestaat het parlement uit slechts één kamer (unicameralisme). Wel zo simpel. Dat was voor de socialisten ook het motief: niet langer te worden gehinderd om hun eigen programma zo eenvoudig mogelijk door te kunnen drukken.

Dit is precies waarom liberalen vanouds vóór een tweekamerstelsel zijn. Liberalen wantrouwen macht en daarom behoeft elke macht een tegenmacht. Voor een volksvertegenwoordiging geldt net zo goed als voor welke instantie ook dat zij niet kan worden geacht de opperste wijsheid in pacht te hebben. Bovendien kan een volksvertegenwoordiging zich laten leiden door de waan van de dag. Of door machtsfactoren in plaats van door inhoudelijke argumenten.

Deze overwegingen brachten de Zwitsers-Franse liberale denker Benjamin Constant er meer dan twee eeuwen geleden toe Montesquieus trias politica – de scheiding der machten – te verfijnen. In zijn Principes de politique (1810) stelde Constant dat de wetgevende macht – het parlement – zelf eveneens diende te worden opgedeeld. In de ene kamer zouden dan de ‘vluchtige’ opinies – de hypes van de dag – aan bod komen.

In de andere kamer konden juist de meer bezonnen perspectieven voor de lange termijn een plek krijgen. Het ging er dus niet enkel om dat in die tweede kamer (in ons land de Eerste Kamer genoemd) de zaken nog eens dunnetjes werden overgedaan, het ging er tevens om dat de wetsvoorstellen met een andere blik zouden worden bekeken.

De Eerste Kamer moet geen doublure zijn

Wil een extra kamer (bij ons dus de Eerste Kamer) van toegevoegde waarde zijn, dan dient hij meer te zijn dan een doublure van de kamer waar het politieke primaat ligt (bij ons de Tweede Kamer). Naarmate politieke partijen meer grip hebben gekregen op de Kamerleden (en dat is uiteindelijk ook met Eerste Kamerleden gebeurd) en het stemmen ‘zonder last’ door fractiediscipline en binding aan regeerakkoorden is uitgehold, zijn beide Kamers meer op elkaar gaan gelijken.

Het zijn de partijtoppen die tegenwoordig in beide Kamers de dienst uitmaken. Dit geldt evenzeer voor het gros van de zogenoemde oppositiepartijen, omdat die steeds vaker de neiging zijn gaan vertonen bij politiek gevoelige onderwerpen coûte que coûte tegen te zijn tenzij ze een wetsvoorstel kunnen aangrijpen om hun eigen programma alsnog gerealiseerd te krijgen.

Vooral vanuit partijen die deelnemen aan een kabinet hoor je meestal dat de Eerste Kamer geen politiek moet bedrijven maar wetgeving louter behoort te beoordelen op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Nu zou er zeker veel mee gewonnen worden indien de Eerste Kamer deze criteria veel strenger ging hanteren maar ook de senatoren ontkomen niet aan een politieke beoordeling van ontwerpwetten en regelgeving.

De Eerste Kamer is in zijn hele bestaan mede een politiek lichaam geweest, niet alleen omdat er politici in zitten maar vooral omdat de beantwoording van vragen als ‘Wat is op langere termijn in het algemeen belang?’ en ‘Hoe verhoudt dit wetsvoorstel zich tot onze Grondwet?’ geen technische exercitie is maar een kwestie van politieke afweging van waarden en belangen.

De greep van politieke partijen

In het verleden werd getracht de waarborg dat de Eerste Kamerleden wetgeving inderdaad met meer bezonnenheid zouden beoordelen te zoeken in ervaring of in deskundigheid, die dan bijvoorbeeld zou moeten blijken uit een hoogleraarschap. Nog steeds zijn Eerste Kamerleden gemiddeld ouder dan hun collega’s in de Tweede Kamer en bovendien zijn hoogleraren met 12 op 75 leden in onze huidige senaat ruimschoots vertegenwoordigd.

Maar wanneer ook zij zich vrijwel steevast in de partijpas voegen, neemt de waarde van hun extra ervaring en inzichten af. Wat heb je er immers aan als een Eerste Kamerlid weet dat een wetsvoorstel inhoudelijk niet deugt, maar hij of zij er toch voor stemt omdat de partijtop of het kabinet dat van hem of haar verlangt? Dat geldt evenzo voor Eerste Kamerleden uit een ‘oppositiepartij’ indien zij alles afwegende tot het oordeel komen dat een voorgenomen wet wel in het algemeen belang is maar zij toch tegen stemmen puur om het kabinet dwars te zitten.

De band tussen Eerste Kamerleden en politieke partijen zou losser moeten zijn. Dat vergt een cultuuromslag. Maar daar valt niet veel van te verwachten zolang de selectie voor de (volgende) kandidatenlijst in handen van de partijen is. En in vertegenwoordigende stelsels zijn politieke partijen niet (meer) weg te denken. Of toch?

Een alternatieve samenstelling van de Eerste Kamer

Tien jaar geleden groef de Vlaamse historicus David van Reybrouck de methode van het antieke Athene op waar voor allerlei publieke functies geen verkiezingen werden gebruikt maar het lot besliste. Kort en goed stelde Van Reybrouck voor om te experimenteren met vertegenwoordiging van burgers in organen die door loting zouden worden samengesteld. Nu is het de vraag of je daarmee in de Eerste Kamer de langetermijnvisie inbrengt die Benjamin Constant (terecht) noodzakelijk achtte. Maar wel kun je op deze manier voorkomen dat partijen de kandidaten selecteren en dat partijbelangen het algemeen belang wegdrukken.

De Eerste Kamer zou een geschikt orgaan zijn om via loting willekeurige burgers een stem te geven in zoverre het een deeltijdambt betreft voor slechts 1 dag in de week. Veel burgers zullen hun gebruikelijke werkzaamheden kunnen combineren met een lidmaatschap van de Eerste Kamer, waarbij ze voor die ene dag een schappelijke vergoeding dienen te krijgen. Tegelijkertijd bestaat er geen gevaar dat zij om die vergoeding te behouden in de Kamer gaan stemmen overeenkomstig de wensen van het kabinet of een partij; hun herverkiezing is immers niet aan de orde. De volgende Eerste Kamer zal uit een nieuwe lichting gelote burgers bestaan.

Aan loting kunnen twee nadelen zitten. Ten eerste kan het lot personen aanwijzen die apert níet voor volksvertegenwoordiger geschikt zijn (het huidige stelsel biedt overigens geen garantie dat elk Kamerlid geschikt is). De vijver aan ongeschikte gewone burgers is overigens minder groot dan menig politicus zal denken of beweren. De afstand tussen Kamerleden en burgers is in de loop der decennia kleiner geworden. Een meerderheid van de burgers is wanneer zij de tijd krijgen heus in staat de voors en tegens van een wetsvoorstel met elkaar te bespreken en vervolgens een eigenstandige afweging te maken.

Ten tweede is bij loting de kans dat een burger ooit in zijn of haar leven tot Eerste Kamerlid wordt uitverkoren miniem. Dit kan tot desinteresse leiden, wanneer tal van burgers op geen enkele manier meer met de Eerste Kamer van doen hebben. Voor een democratie is het van groot belang dat burgers zich betrokken blijven voelen.

Voorselectie door loting

Beide euvels zijn te verhelpen door loting en verkiezingen te combineren. Men zou – bij wijze van voorbeeld – door loting 1.500 willekeurige burgers kunnen selecteren, waarmee een dwarsdoorsnede van de kiesgerechtigde bevolking wordt benaderd. Zij vormen dan de kandidaat-leden voor de Eerste Kamer; om niet alsnog een scheve verdeling te krijgen moet een burger slechts om zeer dwingende redenen zo’n kandidatuur kunnen weigeren.

Vervolgens kunnen alle kiesgerechtigde burgers uit deze 1.500 kandidaten de 75 Eerste Kamerleden kiezen. Van alle door loting aangewezen kandidaten wordt dan dus 1 op de 20 daadwerkelijk gekozen, en elke kandidaat zal de kiezers moeten laten weten wat zijn of haar ideeën over belangrijke thema’s zijn.

Kandidaten die pertinente onzin uitkramen zullen op deze manier hopelijk weinig kans maken. Helemaal uitsluiten dat zij Kamerlid kunnen worden kan men zo niet, maar ook in het huidige stelsel blijken politici die onzin verkopen toch te kunnen worden gekozen. Deze Eerste Kamer zal dan inhoudelijk behoorlijk moeten worden ondersteund. Maar dat is voor de Tweede Kamer niet anders.

En de toets op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid? Kan die aan gewone burgers worden toevertrouwd? Hier kunnen de Raad van State en de Algemene Rekenkamer een adviserende rol vervullen. En waar het om uitvoerbaarheid gaat kan onze wetgeving alleen maar winnen door een beslissende stem in te brengen van burgers die weten hoe het er in de echte maatschappij aan toe gaat.

Eerst naar wat haalbaar moet zijn: senatoren in etappes kiezen

Het valt niet te verwachten dat een stelsel zoals hierboven besproken snel zal worden ingevoerd. Het druist namelijk in tegen het belang van alle politieke partijen, omdat die op deze manier hun macht over de samenstelling van de Eerste Kamer zullen kwijtraken. Wat voor burgers als toekomstmuziek kan klinken, vormt voor politieke partijen een niet te harden kabaal.

Kansrijker is wellicht een wijze van verkiezing die door het vorige kabinet is omarmd in zijn reactie op de voorstellen van de staatscommissie-Remkes. En wel om niet, zoals nu, na de Provinciale Statenverkiezingen de hele Eerste Kamer ineens voor 4 jaar te kiezen maar terug te keren naar het in gedeeltes doen verkiezen van de Eerste Kamerleden. Dat hoeft niet te geschieden precies op de wijze waarop het vóór 1983 ging.

Je zou ook het systeem kunnen hanteren dat geldt voor de Amerikaanse Senaat. Dat wil zeggen: elke twee jaar wordt één derde van de Eerste Kamer vernieuwd met leden die ieder voor 6 jaar worden gekozen. Daarmee garandeer je enerzijds een langere zittingsduur en dus meer profijt van ervaring die een Eerste Kamerlid opdoet en anderzijds voorkom je dat de Eerste Kamer in nieuwe samenstelling een betere, want recentere, reflectie vormt van de kiezersvoorkeuren dan de Tweede. Dit laatste geeft alleen maar onduidelijkheid en dus gedoe over waar het politieke primaat zich bevindt.

Ten slotte

Zolang in de wijze waarop de Eerste Kamer wordt gekozen blijft zoals ze is, zullen Provinciale Statenverkiezingen elke vier jaar worden ‘gekaapt’ door landelijke politici. De Statenverkiezingen blijven dan in wezen een massale opiniepeiling en de Eerste Kamer zal zich moeilijk kunnen ontworstelen aan zijn imago van doublure van de Tweede Kamer. Met als bijzonderheid dat de Eerste Kamer gedurende een deel van de tijd (wanneer deze Kamer het kortst geleden is gekozen) een betere afspiegeling vormt van de sentimenten in het land dan de Tweede Kamer, waar toch het politieke primaat ligt, of althans behoort te liggen.

Op den duur is dit niet in het belang van de Eerste Kamer. En, belangrijker: evenwichtige besluitvorming in een stelsel van voldoende checks and balances is aldus onvoldoende gewaarborgd. Wie het algemeen belang en het functioneren van onze democratie ter harte gaat, behoort te blijven nadenken over een Eerste Kamer die is gebouwd op een in staatsrechtelijk opzicht gedegener grondslag.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de liberale TeldersStichting.

De donateurs maken Wynia’s Week. U zorgt er als donateur voor dat ons onafhankelijke magazine twee keer per week en 104 keer per jaar kan verschijnen. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Eerste Kamer is evenals de Tweede Kamer in de greep van de partijleiders. Dat is dus dubbelop. verscheen eerst op Wynia's Week.