Volgens hoogleraar politicologie Catherine de Vries speelt dit rechts-extremistische partijen in de kaart. Volgens haar wordt de opkomst van partijen als de PVV, de BBB en FvD veroorzaakt door een verschraling van publieke voorzieningen. Dat betoogt ze in haar recent verschenen boek De symfonie van onvrede: de opmars van radicaal rechts in Europa.

Verbitterde vader

Het boek is met veel waardering en instemming ontvangen. Volkskrant-columnist Marcia Luyten noemde het boek ‘te goed, te rijk om kort samen te vatten’. De kern van de boodschap van De Vries is: onvrede begint met een gevoel van verlies door voorzieningen die verdwijnen en negatieve ervaringen met de overheid. Het verdwijnen van de huisarts en de school, het opheffen van buslijnen of het verdwalen in bureaucratische regels en procedures zorgen voor onvrede. Deze onvrede vertaalt zich in steun voor rechts-extremistische partijen.

De Vries hangt dit op aan de ontwikkeling van haar eigen vader in een dorp in Overijssel die verbitterd raakte en van een trouwe CDA-stemmer aanhanger werd van eerst Pim Fortuyn en later Geert Wilders. Dit als gevolg van de verschraling van de publieke voorzieningen – onbereikbare huisartsen en opgeheven buslijnen – in zijn dorp.

De Vries onderbouwt haar theorie ook met de resultaten van haar wetenschappelijk onderzoek. Uit dat onderzoek blijkt dat zodra in Engeland een huisartsenpraktijk sluit, de tevredenheid met de zorg afneemt en de ontvankelijkheid voor radicaal-rechtse parijen zoals die van Nigel Farage toeneemt. Deze radicaal-rechtse partijen benoemen ‘de EU’, ‘de asielzoeker’, ‘de migrant’ en ‘de elite’ tot de boosdoeners. De onvrede over immigratie is volgens haar niet de oorzaak van de opkomst van extreem-rechts, maar slechts een symbool voor het feit dat de overheid er niet meer is voor de gewone burger.

De bron van het kwaad is bij De Vries het neoliberalisme. Onder invloed van het neoliberalisme begonnen de politieke middenpartijen vanaf de jaren tachtig in naam van modernisering en efficiëntie publieke voorzieningen af te bouwen. Dat was een bewuste keuze, aldus de Vries. Het leidde tot wat ze de efficiëntieparadox noemt. Wat beleidsmakers presenteren als modernisering en rationalisering, wordt door burgers ervaren als afbraak.

Staatszorg Engeland slechter dan private zorg Nederland

Als deze theorie klopt dan zou rechtsextremisme gestopt kunnen worden door meer te investeren in publieke voorzieningen. Ik betwijfel of deze redenering klopt. Engeland is niet Nederland, zeker niet als het om de zorg gaat. De staatszorg in Engeland is volledig vastgelopen met ellenlange wachtlijsten, enorme personeelstekorten en erbarmelijke kwaliteit van zorg tot gevolg. Nederland heeft een zorgstelsel dat is gebaseerd op private instellingen en zorgverzekeraars die onderling concurreren binnen hele strikte grenzen om de toegankelijkheid, betaalbaarheid en kwaliteit van zorg te garanderen. Wat het onderzoek van De Vries vooral aantoont is het failliet van de staatszorg in Engeland.

De zorg in ons land is er lang niet zo slecht aan toe als in Engeland. Toegegeven, in sommige regio’s in Nederland is er een tekort aan huisartsen. Het aantal huisartsen is de afgelopen jaren echter niet afgenomen maar toegenomen. In 2022 telde ons land 11.754 huisartsen. Dat zijn 6,7 huisartsen per 100.000 inwoners. Tien jaar eerder waren er nog maar 5,3 huisartsen per 100.000 Nederlanders. Er zijn verschillende redenen waarom er ondanks het toegenomen aantal in sommige landelijke gebieden toch een tekort aan huisartsen is. Het is echter te gemakkelijk om, zoals De Vries doet, ‘de overheid’ of ‘de politiek’ hiervan de schuld te geven.

Kiezer beloont opkomen voor publieke voorzieningen niet altijd

Het valt ook op dat vrijwel alle voorbeelden die De Vries geeft over het verdwijnen van huisartsen, buslijnen en andere publieke voorzieningen over dorpen en plattelandsgemeenten gaan. Toch zijn rechts-extremistische partijen ook in grote steden sterk vertegenwoordigd.

Neem een stad als Maastricht, waar ik toevallig woon. Daar is bij de landelijke verkiezingen de PVV al een aantal jaren de grootste partij, net als in veel andere Limburgse gemeenten. Toch zijn in Maastricht geen huisartsenposten of scholen gesloten en staat het ziekenhuis er nog.

Of neem een grote gemeente als Heerlen. Daar is wel discussie over publieke voorzieningen. Het Zuyderland-ziekenhuis met vestigingen in Heerlen en Sittard/Geleen wil in de toekomst de acute zorg en de geboortezorg concentreren in Sittard/Geleen. Hiertegen is in Heerlen veel verzet. Dit verzet wordt zowel in de gemeenteraad als in de Tweede Kamer gesteund door populistische partijen als de PVV en de SP. Ondanks dat verloor de SP bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen 4 van de 8 zetels, terwijl de PVV slechts 2 zetels in de gemeenteraad van Heerlen heeft. Opkomen voor het behoud van publieke voorzieningen wordt dus door de kiezer niet altijd beloond.

Goedkopere vliegtickets en sneller internet

Het ligt niet zo simpel als De Vries betoogt. Het neoliberalisme dat De Vries als de bron van alle kwaad ziet, verwijst concreet naar de privatisering van overheidsbedrijven in de jaren tachtig en negentig (zoals de KPN, de NS, electriciteitsbedrijven, maar ook de ziekenhuizen en scholen die eigendom waren van gemeenten), het stimuleren van marktwerking (in bijvoorbeeld de luchtvaart en in delen van de zorg) door het afschaffen van beklemmende regels en het meer bedrijfsmatig werken bij de overheid.

De privatisering en marktwerking hebben veel voordelen opgeleverd, van goedkopere vliegtickets tot sneller internet. In de zorg heeft het geleid tot kortere wachtlijsten, minder protserige ziekenhuisgebouwen en betere kwaliteit van de zorg door specialisatie van medisch specialisten en een efficiëntere organisatie van de zorg.

De privatisering, marktwerking en bedrijfsmatig werken hadden vooral tot doel de efficiëntie van de publieke dienstverlening te vergroten. Dit was nodig om de uitgaven in de collectieve sector te beheersen. De achterliggende oorzaak van de noodzaak tot kostenbeheersing is de achterblijvende productiviteitsgroei in de collectieve sector. Door automatisering en robotisering is de productiviteitsgroei in de private sector veel hoger dan in de collectieve sector. Fabrieksarbeiders zijn grotendeels vervangen door geautomatiseerde productieprocessen. Hierdoor is de productiviteit per werknemer enorm toegenomen.

Verpleegkundigen, politieagenten en leraren zijn niet te vervangen door robotten. Door de productiviteitsstijging zagen werknemers in de private sector hun salaris stijgen. Doordat de salarissen van werkenden in de collectieve sector gelijke tred houden met die in de private sector, lopen de uitgaven in de collectieve sector hard op. Dit is wat economen het Baumol-effect noemen.

Gratis lunch bestaat niet

De hogere lonen in de collectieve sector door productiviteitsstijging in de marktsector maakten het noodzakelijk om te bezuinigen op de collectieve uitgaven. De keuze is heel eenvoudig: of efficiënter werken in de collectieve sector en daardoor op de uitgaven bezuinigen, of aanvaarden dat de gemiddelde belastingdruk oploopt naar 60 procent of meer. Neoliberalisme is dat voor de eerste optie is gekozen.

Er is niet zoiets als een gratis lunch, aldus de econoom Milton Friedman. Populistische partijen willen kiezers doen geloven dat die gratis lunch er wel is. Zij beloven lagere belastingen en royalere collectieve voorzieningen. De meeste kiezers zijn realistisch en snappen dat een gematigde belastingdruk en een zo efficiënt mogelijk werkende overheid de beste keuze is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Catherine de Vries heeft ongelijk: privatisering en marktwerking hebben grote voordelen en de kiezer snapt dat best verscheen eerst op Wynia's Week.

De auteur, dr. Nikki Sterkenburg, heeft vooral naar extreem rechts gezocht in het licht van de schijnwerpers die al opgesteld stonden, zonder achter de schermen van het schouwtoneel te kijken. Op basis van deze definitie kunnen in Nederland echter vele activisten, rechters, bepaalde politici en de huidige machthebbers als ‘extreem rechts’ worden aangemerkt.

Extreem rechts en radicaal rechts    

Het proefschrift met de titel ‘Van actie tot zelfverwezenlijking: routes van toetreding tot radicaal- en extreemrechts’ besteedt veel aandacht aan de definities en benadrukt het belang van precisie. Met goede definities hoef je immers ‘niet op intuïtie of berichtgeving in de media’ te varen, zoals de promovenda terecht opmerkt. Helaas heeft ze dat zelf niet kunnen waarmaken.

De twee kernbegrippen zijn ‘extreem rechts’ en ‘radicaal rechts’ en beide begrippen worden gedefinieerd. De definities luiden aldus: 

• ‘Individuen zijn extreemrechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door nationalisme, racisme, xenofobie, een antidemocratische houding en/of de roep om een sterke staat. Dit uit zich in het verlangen naar een autoritaire staat, de bereidheid tot het gebruik van geweld, het willen inperken van de parlementaire democratie, streven naar een homogene etnische staat, het afwijzen van het gelijkheidsbeginsel en/of het willen inperken van grondrechten (van burgers in het algemeen, of van specifieke etnische of religieuze groepen).’

• ‘Individuen zijn radicaal-rechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door autoritarisme, nativisme en populisme. Hun overtuiging uit zich in het verlangen naar het willen inperken van de invloed van een gepercipieerde (politieke) elite en het streven naar een homogene culturele samenleving. Hoewel zij niet expliciet de parlementaire democratie afwijzen, kunnen hun verlangens daarmee wel op gespannen voet staan omdat zij de grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden willen inperken.’

In deze definities worden tal van termen gebruikt die weer verdere vragen opwerpen, maar die vragen blijven in het proefschrift onderbelicht. Het gebruik van ‘en/of’ in de definitie van ‘extreemrechts’ maakt dit begrip bovendien zeer breed; het voldoen aan een enkel criterium is derhalve voldoende. Ook daarover lezen we verder niets. 

Idiosyncratische herdefiniëring

Met een kromme en zelfbedienende redenering komt de auteur uiteindelijk uit op een totaal andere definitie. Allereerst wijst zij erop dat er een ‘enorme onderlinge verscheidenheid’ bestaat binnen  radicaal- en extreemrechts. Dat gaat zelfs zover dat de ‘officiële ideologie’ lang niet altijd wordt onderschreven door leden, activisten en sympathisanten – ‘en soms zelfs niet eens door de leiders’.

De vraag wat er ‘officieel’ is aan die ideologie als noch de leden noch de leiders de ‘officiële ideologie’ onderschrijven, blijft onbeantwoord. Het lijkt erop dat in die gevallen de onderzoekster de ideologie aan de groepering toedicht.

Een nieuw verzamelbegrip

Vervolgens stelt de auteur plompverloren dat “pogingen tot het vaststellen van een ‘formele’ ideologie” van de in dit proefschrift onderzochte individuen en groepen daarom ‘weinig zinvol’ zouden zijn.

Waarom zou dat zo zijn? Het is juist noodzakelijk om de ideologie vast te stellen om te kunnen beoordelen of aan de definitie is voldaan. De auteur negeert deze tegenwerping en maakt zich ervan af door vervolgens een nieuw verzamelbegrip ‘radicaal- of extreemrechts’ te introduceren. Dat begrip is als volgt gedefinieerd:

• ‘Het streven naar een homogene culturele of etnische staat, door middel van het inperken van grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden, al dan niet met geweld.’

Een selectie op basis van onbekende criteria

Dit zou volgens de auteur een samenvoeging zijn van de beide bovenstaande definities van extreem rechts en radicaal rechts.

Je hoeft geen sociaal wetenschapper te zijn om te kunnen vaststellen dat dit onjuist is; het is hoogstens een selectie uit de beide definities die de auteur zelf heeft gemaakt op basis van onbekende criteria.

Het ‘belang van precisie’ dat de auteur beweerde na te streven, is daarmee volledig ondergesneeuwd. Dat de definitie van het verzamelbegrip uiterst vaag is en enorme ruimte voor interpretatie laat, behoeft geen betoog.

Dronken man zoekt autosleutels

Het onderzoek van de promovenda behelst interviews met door haar geselecteerde ‘straatactivisten’ en ‘intellectuelen’ alsmede enkele organisatoren en ‘uitgetredenen’. De selectie is gestuurd door vooraf bestaande indrukken over waar men moet kijken om radicaal- en extreemrechtse lieden te vinden. Daardoor is bias in het onderzoek geslopen.

Deze vorm van bias staat bekend als het ‘straatlicht’-effect, dat meestal wordt geïllustreerd aan de hand van een grap: ‘Een dronken man is onder een straatlantaarn op een parkeerplaats zijn autosleutels aan het zoeken. Een politieagent komt hem helpen en als ze na 10 minuten nog niks gevonden hebben vraagt de agent aan de man: ‘weet u zeker dat u ze hier ergens verloren hebt?’ De man antwoordt: ‘nee, maar hier zie ik tenminste iets.’’

Een nieuwe Middeleeuwen

Het is een veelvoorkomend euvel van sociaalwetenschappelijk onderzoek – de bereidheid en mogelijkheid om bias uit te sluiten is gering en de methodologie verzandt meestal in vragenlijsten of, zoals in dit geval, interviews met door de onderzoekster geselecteerde en vervolgens zelf-geselecteerde deelnemers, waardoor selectiebias zelfs twee maal optreedt.

De positivistische wetenschappelijke methode was helaas nooit een ‘natural fit’ voor de sociale wetenschappen. Volgens een Amerikaanse onderzoeker schept het vooroordeel in de sociale wetenschappen tegen de wetenschappelijke methode een nieuwe ‘Middeleeuwen’. Daardoor zullen we volgens hem de belangrijkste problemen van deze tijd moeilijk kunnen oplossen.

Zoeken waar het licht niet schijnt

Op basis van de definitie van extreem rechts die hierboven werd gegeven had de onderzoekster ook naar totaal andere zaken kunnen kijken, daar waar geen straatlantaarn staat en je met je eigen zaklamp moet zoeken.

Extreemrechts is ‘een uitgesproken ideologie’ gekenmerkt door (1) nationalisme, (2) racisme, (3) xenofobie, (4) een antidemocratische houding en/of (5) de roep om een sterke staat, zich uitende in (6) het verlangen naar een autoritaire staat, (7) de bereidheid tot het gebruik van geweld, (8) het willen inperken van de parlementaire democratie, (9) streven naar een homogene etnische staat, (10) het afwijzen van het gelijkheidsbeginsel en/of (11) het willen inperken van grondrechten (van burgers in het algemeen, of van specifieke etnische of religieuze groepen).’

Zoals gezegd, geen van deze begrippen is verder gedefinieerd, dus ze worden kennelijk gebruikt op basis van hun algemeen bekende betekenis. 

Neem de klimaatbeweging

De klimaatbeweging kenmerkt zich door een uitgesproken ideologie, een antidemocratische houding en het willen inperken van de parlementaire democratie. Zij is een voorstander van internationaal en Europees klimaatbeleid dat een lage democratische legitimiteit heeft en de macht van nationale democratieën uitholt.

Bovendien tracht zij nationale regeringen te beïnvloeden via NGO’s buiten het parlement om en maakt zij gebruik van de rechter om de ‘democratie onder curatele te stellen’.

In plaats van representatieve democratie maakt de beweging zich sterk voor directe democratie via door haar aangestuurde burgerpanels en door klimaatwetenschap aangestuurde technocratie. De klimaatbeweging roept bovendien om een sterke staat die alle wetenschappelijk noodzakelijke maatregelen oplegt en afdwingt, inclusief het persoonlijke koolstofbudget.  

Gelijkheid eist ongelijke behandeling

Daaruit spreekt ook een verlangen naar een autoritaire staat. Door een van klimaatcrisis-denken doordrenkte cultuur op te leggen streeft zij naar een homogene staat.

Met het nastreven van ‘klimaatrechtvaardigheid’ wijst de klimaatbeweging het gelijkheidsbeginsel af – gelijkheid voor de wet wordt vervangen door een streven naar materiële gelijkheid dat ongelijke behandeling eist.

Inperking van de grondrechten

De ingrijpende maatregelen die nodig zijn om ‘het klimaat te redden’ vereisen dat de grondrechten van burgers worden ingeperkt. Dat betekent in het algemeen dat de individuele fundamentele vrijheden het moeten afleggen; activiteiten als met het vliegtuig reizen en vee houden zullen beperkt worden.

Eigendomsrechten moeten ook het onderspit delven, want het gebruik van eigendom dat tot uitstoot leidt, valt niet langer te tolereren.

Ook de vrijheid van meningsuiting dient ingeperkt te worden om te voorkomen dat effectieve kritiek op het vereiste klimaatbeleid de bereidheid van het volk om te gehoorzamen ondermijnt.

Het strafrecht zal worden ingezet tegen hen die verdacht worden van het bijdragen aan klimaatverandering. Kortom: de klimaatbeweging, die door de Nederlandse machthebbers wordt gesteund, is een extreem rechtse beweging.

Democratie en mensenrechten

Achter de door Sterkenburg gehanteerde definitie van ‘extreem rechts’ gaat echter een ideologie schuil die specifieke opvattingen over democratie en grond- of mensenrechten behelst en voorkomt dat bijvoorbeeld de klimaatbeweging als extreem rechts wordt aangemerkt.

In die ideologie is ‘democratie’ niet alleen een manier om publieke beslissingen te nemen, maar tevens een garantie op bepaalde grond- of mensenrechten. Die rechten en vrijheden mogen slechts onderworpen zijn aan die beperkingen die nodig zijn in het algemeen belang in een democratische gemeenschap.

Niet-democratische instituties dienen als tegenmacht

Dat individuele vrijheden en grondrechten belangrijk zijn, ook in de democratie, wordt breed onderschreven. Daarmee gaan democratie en mensenrechten hand in hand, zo lijkt het althans. De schijn bedriegt echter.

Om de grenzen van de democratie te bewaken zijn instituties ingericht die zelf niet democratisch zijn en die als tegenmachten (‘checks en balances’) kunnen functioneren. Denk bijvoorbeeld aan wetenschap en rechterlijke macht.

Fundamentele rechten worden progressief gerealiseerd

Wetenschap zou volgens gevalideerde methodes objectieve, algemeen geldende kennis genereren en niet tot doel hebben om overheidsbeleid te steunen. De rechter zou de vrijheden en grondrechten neutraal en onafhankelijk van politiek of ideologie interpreteren en toepassen.

Omdat niet alle rechten tegelijkertijd gerealiseerd kunnen worden en sommige rechten in conflict kunnen zijn (bijv. de vrijheid van meningsuiting kan conflicteren met het verbod van discriminatie), zou de rechter zich onpartijdig en terughoudend opstellen om de democratie niet uit te hollen en de ruimte te laten om te beslissen over verdelingsvraagstukken en andere politieke kwesties.

Maar in de heersende progressieve leer is van objectiviteit, onpartijdigheid en terughoudendheid geen sprake en gaat het om ‘progressieve realisatie’ van de fundamentele rechten. Wetenschappelijke studies die objectief en neutraal zouden moeten zijn, blijken maar al te vaak door de overheid gestuurd te worden.

Politiek conflict verplaatst zich naar de instituties

In deze progressieve opvatting van democratie is het kernprobleem dat buiten de democratie om wordt besloten wat bepaalde rechten inhouden en of de democratie die rechten mag beperken.

Met het idee van ‘rechten-respecterende democratie’ bleek het politieke conflict van ideologieën dus niet beslecht. De mensenrechten en democratie bleken niet voor eens en altijd veilig gesteld.

Integendeel, het politieke conflict verplaatste zich naar die niet-democratische instituties, waartoe naast wetenschap en rechterlijke macht ook internationale organisaties behoren. Dat heeft geleid tot politieke gestuurde internationale bureaucratie, politiek gestuurde wetenschap en politieke gestuurde rechtspraak.

Dominantie van progressieve ideologie

Deze trend was het onderwerp van een eerdere bijdrage over de corruptie van de filtersystemen van de democratie – de op zichzelf wenselijke ondemocratische tegenmachten zijn ten prooi gevallen aan progressieve ideologie.

Binnen de ondemocratische instituties zijn inmiddels de concurrerende ideologieën weggedrukt. Internationale organisaties zijn instrumenten van transnationaal progressivisme geworden.

De dominantie van de progressieve ideologie is zichtbaar aan de poort van al deze instituties, waar het gaat om toetreding tot de kringen van bijv. de rechterlijke macht.

Conservatieve en libertijnse ideologie ‘kaltgestellt’

Ook is er sprake van aanzienlijke drang tot conformiteit aan de ideologie wanneer iemand eenmaal is toegelaten; de inhoud van klimaatwetenschappelijk onderzoek bijvoorbeeld is vooral een functie van financiering die door de beleidsondersteunende potentie bepaald wordt.

Daardoor is het zelfs indien niet-progressieven toegang krijgen tot deze instituties voor hen moeilijk om niet conform de progressieve doctrine te handelen.

Zo zijn de conservatieve en libertijnse ideologie door de progressieve ideologie buiten de democratie om ‘kaltgestellt.’ Van een democratie zijn we in een post-democratie beland – een samenleving die de formele kenmerken heeft van een democratie, maar die steeds meer wordt bestuurd buiten de democratie om door een kleine heersende klasse.

Deze post-democratische verschuiving van macht wordt nu langzamerhand aan steeds meer mensen duidelijk. Dat roept onvrede op, want het politieke debat dat in het democratisch gekozen parlement gevoerd zou moeten worden, is daarmee bij voorbaat nutteloos.          

Denken in wij/zij overheerst 

In de toepassing van de definitie van ‘extreem rechts’ in het proefschrift van Nikki Sterkenburg klinkt deze ‘inpalming’ (in het Engels ‘capture’ geheten) van de instituties door de progressieve ideologie sterk door.

Zo blijft de voor de hand liggende vraag onbesproken of de heersende macht en de progressieve ideologie zelf aan de definitie van extreem rechts voldoen. Het denken in ‘wij/zij’ overheerst en de framing van ‘extreem rechts’ als gewelddadig en gevaarlijk wordt zorgvuldig in stand gehouden.

NCTV

In een interview vlak na haar promotie zegt Sterkenburg, inmiddels werkzaam bij de terrorismebestrijder NCTV, ‘dat extreemrechts succes heeft omdat hun ideeën steeds vaker worden overgenomen door politieke partijen, ook als die zelf niets van extreemrechts moeten hebben’. 

Ze stelt dat er te weinig aandacht is voor ‘de toenemende radicalisering onder rechtse Nederlanders die geweld niet schuwen’. Dit gebrek aan aandacht is bij de NCTV nu in ieder geval opgelost.

De conclusie dat de zeer kleine groep mensen met wie Sterkenburg sprak, een significant gevaar vormt, is precies wat je vooraf zou verwachten als de uitkomst van dit soort onderzoek.

Hoewel je uitbarstingen van individueel geweld nooit kan uitsluiten, heeft zo’n conclusie tegelijkertijd iets weg van een Orwelliaanse omkering van het begrip gevaar – ‘Oorlog is vrede, Vrijheid is slavernij, Onwetendheid is kracht, Machteloosheid is gevaar.’

Niet uit de hoek van de machtelozen

Het gevaar dat we het meest te vrezen komt niet uit de hoek van de machtelozen, maar uit die van de machthebbers — de door de ingepalmde instituties beheerste staat die met haar geweldsmonopolie haar wil steeds nadrukkelijker oplegt aan het volk.     

Op de achterzijde van het titelblad citeert Sterkenburg de woorden van Elly Hillesum die zij helaas niet goed begrepen heeft:

‘En dat al het ontzettende en gruwelijke dat er gebeurt, niet iets geheimzinnigs dreigends en ver is, buiten ons maar dat het heel dichtbij ons is, uit mensen voortkomende. En me daardoor ook weer veel vertrouwder en niet zo angstaanjagend.’

Ze had beter nog iets meer van Hillesum kunnen lezen, want dan had ze gezien dat wat ons angst moet inboezemen iets anders is:

“… dat systemen boven mensen uitgroeien en mensen in een satanische greep houden, ontwerpers zowel als slachtoffers van dat systeem, zoals grote gebouwen en torens, door mensen met eigen handen opgebouwd, op een gegeven moment boven ons uitrijzen, ons beheersen en over ons kunnen instorten en ons bedelven.”

Door onze aandacht daarvan af te leiden verhult dit proefschrift dat extreem rechts in Nederland al aan de macht is.

Het besproken proefschrift van Nikki Sterkenburg is Van actie tot zelfverwezenlijking: routes van toetreding tot radicaal- en extreemrechts. De journalistieke editie van dit proefschrift verscheen bij uitgeverij Das Mag onder de titel Maar dat mag je niet zeggen. Een nieuwe generatie radicaal- en extreemrechts.

Het bericht Volgens de definities van Nikki Sterkenburg is ook de klimaatbeweging ‘extreemrechts’ verscheen eerst op Wynia's Week.