In normale tijden zouden rechtse Rebublikeinen een maatregel waarbij de overheid regels oplegt aan de geneesmiddelenindustrie een onaanvaardbare stap in de richting van een ‘socialistisch zorgstelsel’ noemen. De aversie tegen overheidsbemoeienis met de zorg gaat ver in rechtse kringen in de VS. De invloedrijke econoom Milton Friedman pleitte er zelfs ooit voor om de Food and Drug Administration, die toezicht houdt op de werkzaamheid en veiligheid van geneesmiddelen, af te schaffen omdat de regels van deze organisatie de concurrentie, winstgevendheid en het aantal nieuwe geneesmiddelen dat op de markt komt, belemmeren. Dat patiënten zouden kunnen overlijden doordat er dan geen controle meer is op de schadelijkheid van geneesmiddelen, nam hij daarbij op de koop toe.

Europa betaalt te weinig voor innovatieve geneesmiddelen

Trump is geen socialist. Hij heeft het decreet vooral getekend omdat het aanpakken van de hoge prijzen van geneesmiddelen en de farmaceutische industrie populair is onder Amerikaanse burgers. Het is niet voor het eerst dat Trump maximumprijzen voor dure geneesmiddelen wil invoeren. Tijdens zijn vorige regeerperiode trachtte hij dit eveneens te doen, maar toen werd hij door de rechter terugggefloten. Ook nu is het twijfelachtig of dit decreet, zonder steun van het Amerikaanse Congres, voor de rechter standhoudt. De farmaceutische industrie zal er ongetwijfeld alles aan doen om het plan te laten sneuvelen.

Trump vindt niet alleen dat Amerikanen te veel betalen voor nieuwe dure geneesmiddelen maar ook dat Europese landen, die veelal maximumprijzen hebben, te weinig betalen. En daar heeft hij gelijk in. De prijzen voor innovatieve geneesmiddelen zijn in de VS gemiddeld meer dan vier keer zo hoog als in andere rijke westerse landen. De VS draaien zo op voor het overgrote deel van de kosten van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en de winstgevendheid van farmaceutische bedrijven. Dat is niet alles. De Amerikaanse overheid besteedt ook bijna drie keer zo veel geld aan subsidies voor onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen als Europa. Net als bij defensie parasiteert Europa als het om innovatieve geneesmiddelen gaat op de VS. Het is terecht dat Trump, die toch al niet veel sympathie heeft voor Europa, daar een einde aan wil maken.

Hoewel Europa profiteert van de geneesmiddelen die met Amerikaans geld worden ontwikkeld, vinden ook hier veel mensen dat we te veel betalen. De Nederlandse stichting Farma ter Verantwoording (FtV) is daarom een rechtzaak begonnen tegen het Amerikaanse farmaceutische bedrijf AbbVie. Volgens FtV heeft AbbVie in Nederland een buitensporige winst van 1 miljard euro gemaakt op het psoriasis- en reumamedicijn Humira.

FtV komt tot deze berekening door van de 2,1 miljard euro die AbbVie tussen 2004 en 2028 heeft verdiend met Humira, de kosten van onderzoek en ontwikkeling (11% van de omzet), de productie- en distributiekosten (eveneens 11%) en een redelijke winst van 29% van de omzet af te trekken. De resterende 1 miljard euro is volgens FtV buitensporige winst en die wil de stichting via de rechter terugvorderen.

Wie niet wil betalen, krijgt het geneesmiddel niet

De berekeningen van FtV zijn gebaseerd op cijfers die AbbVie heeft aangeleverd tijdens een hoorzitting in het Amerikaanse Congres. Het zijn dus Amerikaanse cijfers en daar zijn de geneesmiddelenprijzen gemiddeld vier keer hoger dan bij ons. Als Nederland net zo veel zou bijdragen aan de kosten van onderzoek en ontwikkeling en aan de productie- en distributiekosten als de VS, dan zou je de bovenstaande percentages dus met vier moeten vermenigvuldigen. Als je dat doet, blijft er van de buitensporige winst niets meer over.

Als de rechter de claim van FtV toewijst, zal dat schadelijk zijn voor de volksgezondheid. De eis van FtV komt er op neer dat de maximumprijs voor geneesmiddelen omlaag gaat en de maximumprijzen zijn in Nederland, vergeleken met de VS en andere Europese landen, al vrij laag. Amerikaanse farmaceutische bedrijven zullen dan besluiten nieuwe geneesmiddelen niet meer op de Nederlandse markt te brengen. Niet alleen valt er dan weinig meer op verdienen, ze zullen ook vrezen dat andere landen dezelfde lage prijzen zullen eisen als hier in Nederland. Om prijsverlagingen in andere landen te voorkomen zullen ze het product waar ze in ons land toch al weinig winst op maken hier niet op de markt te brengen. Met alle gevolgen voor de behandeling en de gezondheid van patiënten.

Hoge prijzen zijn risicopremie

Als de Nederlandse rechter AbbVie dwingt geld terug te betalen, zou Donald Trump Nederland nog een rekening kunnen sturen voor alle kosten van onderzoek en ontwikkeling die de Amerikaanse belastingbetalers voor dit medicijn hebben gemaakt.

De hoge prijzen voor innovatieve geneesmiddelen zijn deels ook een risicopremie. De onzekerheid over hoe succesvol het product zal zijn op de markt is groot. Neem het afslankmiddel Wegovy, ook wel bekend onder de naam waaronder het wordt verkocht als diabetesmedicijn, Ozempic. Daar heeft de Deense fabrikant Novo Nordisk een paar jaar flink winst op gemaakt.

Sinds kort is er echter Zepbound van concurrent Eli Lilly. Zepbound werkt beter dan Wegovy: patiënten die Wegovy gebruiken vallen gemiddeld 14% af, voor Zepbound is dat 20%. Het gevolg is dat meer mensen Zepbound gaan gebruiken, terwijl de omzet van Wegovy is gedaald. Door deze omzet- en winstdaling is de aandelenkoers van Novo Nordisk sinds begin 2024 met een derde gedaald. Als een concurrerend product op de markt komt, kan dat dramatische gevolgen hebben voor de verkoop van een geneesmiddel. Fabrikanten willen daarom zo snel mogelijk zo veel mogelijk verdienen.

Geneesmiddelen vormen slechts klein deel van totale zorguitgaven

De uitgaven aan geneesmiddelen nemen al jaren minder toe dan de totale zorgkosten. De uitgaven aan geneesmiddelen zijn ook maar een betrekkelijk klein deel van de totale zorguitgaven. Minder dan tien procent van de totale zorguitgaven in Nederland zijn voor geneesmiddelen. De gezondheidsbaten van geneesmiddelen zijn een veelvoud daarvan. De uitgaven aan geneesmiddelen in Nederland zijn ook nog eens bijna de laagste in Europa. We moeten ons daarom niet blindstaren op de hoge prijzen van innovatieve geneesmiddelen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Staar je niet blind op de hoge prijzen van innovatieve geneesmiddelen verscheen eerst op Wynia's Week.

De voorstanders van een streng beleid om mensen gezond te laten leven – door een collega van mij ooit omschreven als de gezondheidspolitie – vinden dat niet. Zij grepen de cijfers van het RIVM juist aan om te betogen dat de overheid nog strenger moet optreden en meer geld voor preventie moet uittrekken.

Preventieprogramma’s leveren vaak niets op

De cijfers van het RIVM werden direct aangegrepen om te pleiten voor het terugdraaien van de voorgenomen bezuinigingen op preventie. Het kabinet wil minder geld geven aan gemeenten voor subsidies voor sport, bewegen en preventieprogramma’s. Ook organisaties als het Voedingscentrum, het  Trimbosinstituut en het RIVM zullen door het kabinet worden gekort op hun subsidie. In het Kamerdebat over deze bezuinigingen zei SP-fractieleider Jimmy Dijk hierover: ‘Iedereen die zegt dat preventie belangrijk is en bezuinigt op preventie, kletst uit zijn nek.’

Of dat waar is, valt te bezien. Preventie is belangrijk, maar preventieprogramma’s leveren vaak weinig tot niets op. Dat geldt ook voor de programma’s om mensen gezonder te laten leven. Deelnemers aan deze programma’s haken vaak voortijdig af, het effect van de programma’s is meestal beperkt en de kilo’s die zijn kwijtgeraakt, zitten er vaak snel weer aan. Het is uitzonderlijk als een preventieprogramma 10% gewichtsverlies oplevert. Maar iemand met obesitas die 130 kilo weegt, is na 10% gewichtsverlies nog steeds veel te dik. Leefstijlprogramma’s lossen het probleem van overgewicht niet op.

Het RIVM-rapport bevat ook een pleidooi voor het stellen van concrete gezondheidsdoelen. Volgens sommigen zouden die doelen net als de normen voor stikstofuitstoot, de biodiversiteit en de opwarming van de aarde zelfs in de wet moeten worden vastgelegd, waardoor de overheid wordt verplicht om meer maatregelen te nemen om overgewicht te verminderen.

Het vastleggen van gezondheidsdoelen in de wet is een onzalig idee. Wat als deze doelen niet worden gehaald? Gaan dan Urgenda en Milieudefensie  rechtszaken aanspannen om de overheid hiertoe te dwingen? En hoe dan? Worden te dikke mensen opgepakt en in strafkampen uitgehongerd tot ze op gezond gewicht zijn? Gaan de bitterballen en pizza’s op rantsoen en wordt de overheid door de rechter verplicht om te controleren of Nederlanders voldoende broccoli en worteltjes eten?

Een wondermiddel

Preventieprogramma’s zijn binnenkort waarschijnlijk overbodig. Er zijn medicijnen die mensen helpen om van hun overgewicht af te komen. Het bekendste is Ozempic. Ozempic is bedoeld voor de behandeling van diabetes. De Deense fabrikant ervan, Novo Nordisk, brengt het vergelijkbare middel Wegovy voor de behandeling van obesitas op de markt. Daarnaast produceert farmaceut Eli Lilly de middelen Mounjaro voor diabetes en Zepbound voor obesitas. Beide bedrijven maken recordwinsten door deze nieuwe medicijnen.

Andere farmaceutische bedrijven zijn ver gevorderd met het ontwikkelen van vergelijkbare medicijnen. Hoewel Ozempic wel bijwerkingen heeft, lijkt het vooral een wondermiddel te zijn. Het is niet alleen werkzaam tegen diabetes en overgewicht, maar ook bij hart- en vaatziekten en nierziekten. Er zijn zelfs aanwijzingen dat het werkzaam is tegen Alzheimer en in de behandeling van arthritis in de knie.

Kosten dalen waarschijnlijk

Deze middelen hebben ook invloed op het voedingspatroon. De werkzame stof semaglutide reguleert het bloedsuikergehalte en vermindert de eetlust. Gebruikers van deze medicijnen eten daardoor minder vaak zoete, zoute en vette producten. Als medicijn voor een gezondere leefstijl, is Ozempic waarschijnlijk effectiever dan een gezondheidsbevorderend programma.

President Biden besloot deze week dat de sociale zorgverzekering voor ouderen, Medicare, en die voor armen, Medicaid, in de VS Wegovy mogen vergoeden voor de behandeling van obesitas. In Nederland zijn we nog niet zo ver omdat de kosten nog te hoog worden gevonden. Vergoeding van de obesitasmiddelen zou wel tot 1,3 miljard euro per jaar kunnen kosten. Deze kosten zullen waarschijnlijk de komende jaren flink omlaag gaan. De prijzen zullen dalen doordat meer farmaceutische bedrijven afslankmedicijnen op de markt brengen.

In China en India lopen in 2026 de patenten op deze medicijnen af waardoor een golf van goedkope generieke middelen de markt zullen overspoelen. We kunnen deze middelen dan zelf goedkoop bij een Chinese webshop bestellen. Het gebruik ervan zal verder eenvoudiger worden. Nu nog moeten medicijnen tegen obesitas geïnjecteerd worden. Niet iedereen vindt dat prettig. Over enige tijd zullen deze middelen ook in tabletvorm verkrijgbaar zijn. Dat zal het gebruik doen toenemen.

Ozempic zal ons leven veranderen. Overgewicht en obesitas zullen tot het verleden gaan behoren. Slank zijn wordt weer de norm. Het aantal mensen met aandoeningen die met overgewicht verband houden, zoals diabetes en hart- en vaatziekten zal afnemen. Dure en risicovolle behandelingen voor obesitas zoals maagverkleiningsoperaties hoeven niet meer te worden uitgevoerd.

Gezondheidspolitie moet op zoek naar ander werk

Er zijn ook nadelen. Een reden om naar de sportschool te gaan of in alle vroegte joggend over straat te gaan, zal verdwijnen. Mensen gaan minder sporten. Of dat zo goed is voor de algehele gezondheid, moet blijken. Sowieso is er weinig tot niets bekend over de effecten van langdurig gebruik van Ozempic en andere afslankmedicijnen.

Als afslankmiddelen worden opgenomen in het zorgpakket, zullen de kosten en daarmee de zorgpremies verder omhoog gaan. Daar staan besparingen op dure behandelingen bij obesitas tegenover. De afslankmiddelen zullen een plekje krijgen als leefstijlmedicijn naast de bloeddrukverlagers en de cholesterolverlagers. En de gezondheidspolitie kan op zoek naar iets anders om zich druk over te maken.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wondermiddel Ozempic werkt beter dan preventie en helpt obesitas de wereld uit verscheen eerst op Wynia's Week.

De stichting wil dat de rechter verklaart dat de winst onrechtmatig was. Vorig jaar had de stichting al in een brief Abbvie aansprakelijk gesteld voor ‘de schade die haar prijsstrategie heeft veroorzaakt’. Nu gaat de stichting een stap verder – en zoekt het opnieuw met succes de publiciteit – door een rechtszaak aan te spannen.

‘Het is zeer toe te juichen dat de farmaceuten nu ook via de rechter worden aangepakt’, schreef hoofdredacteur Pieter Klok van de Volkskrant naar aanleiding van de aankondiging van Farma ter Verantwoording. Nou dat valt te bezien. De rechter kan de claim van de stichting beter afwijzen. Als de rechter Farma ter Verantwoording namelijk gelijk geeft zou dat de beschikbaarheid en toegankelijkheid van innovatieve geneesmiddelen in ons land ernstig in gevaar brengen. Het kan verder tot een handelsoorlog met de VS leiden die niemand wil.

Zwitsers zakmes

Humira is een ontstekingsremmer en onderdrukt de lichaamsafweer. Het middel wordt onder andere gebruikt bij de behandeling van reuma, psoriasis en de ziekte van Crohn. Omdat het middel bij de behandeling van veel verschillende aandoeningen wordt ingezet, wordt het wel het ‘Zwitsers zakmes’ onder de geneesmiddelen genoemd. Het was jarenlang een van de meest verkochte geneesmiddelen, maar ook het duurste geneesmiddel op de markt. Tot 2018, toen het patent in Nederland verliep. Toen ging ineens de prijs met 80% omlaag.

Als de claim van de stichting wordt toegewezen schept dat een merkwaardig precedent. Niet alleen zou dan van andere farmaceutische bedrijven die hoge winsten maken geëist kunnen worden dat ze deze terugbetalen, het zou ook op andere terreinen toegepast kunnen worden. Denk aan alle huizenbezitters die door de gestegen huizenprijzen van de afgelopen jaren nu ‘excessieve’ winst maken bij verkoop van hun huis. Gaan we dat dan ook terugvorderen?

Preferentiebeleid

De stichting onderbouwt haar claim met de bewering dat door de buitensporige winst ongeveer 12.000 levensjaren in goede gezondheid verloren zijn gegaan. Door de winst was er volgens de stichting minder budget voor de ziekenhuizen, de huisartsen en andere onderdelen van de zorg. Hierdoor werd er minder zorg geleverd en gingen volgens berekeningen van Farma ter Verantwoording 12.000 levensjaren verloren. Deze argumentatie van de stichting is flauwekul. Er is geen vast budget voor de zorg, waarbij geld dat in de ene sector wordt besteed ten koste gaat van de andere sector van de zorg.

Ruim tien jaar geleden begon een aantal zorgverzekeraars met het zogenaamde preferentiebeleid, waarbij ze van veel generieke geneesmiddelen alleen nog de goedkoopste aanbieder vergoeden. Veel apothekers zijn nog altijd boos op de zorgverzekeraars vanwege het preferentiebeleid. De reden hiervoor is dat vóór die tijd apothekers hoge kortingen bedongen bij fabrikanten. Deze kortingen stopten ze in hun eigen zak, waardoor sommige apothekers vele tonnen per jaar verdienden. Door het preferentiebeleid gingen deze kortingen naar de zorgverzekeraars en ging het inkomen van apothekers flink omlaag.

Jaarlijks besparen de zorgverzekeraars ongeveer een half miljard euro aan zorgkosten door het preferentiebeleid. De zorgverzekeraars besteden dat geld niet uit aan andere zorg, maar hebben het terug gegeven aan ons verzekerden in de vorm van premieverlagingen of premies die minder hard stegen dan anders het geval was.

Duurdere geneesmiddelen gaan niet ten koste van andere zorg

Zorgverzekeraars hebben daarnaast een zorgplicht. Zij moeten er voor zorgen dat er voldoende zorg wordt ingekocht en wij binnen redelijke termijn en afstand bij een arts of zorgverlener terecht kunnen. Deze zorgplicht voorkomt dat zorgverzekeraars kunnen zeggen dat het budget op is.

Als zorgverzekeraars kosten weten te besparen – bijvoorbeeld door geneesmiddelen goedkoper in te kopen – gaat het bespaarde bedrag naar de verzekerden. Als zorgverzekeraars meer geld kwijt zijn doordat geneesmiddelen duurder zijn, gaat dat niet ten koste van andere onderdelen van de zorg maar betalen wij de rekening doordat de premies omhoog gaan.

‘EU moet optreden tegen farmaceuten’

Als de rechter de Farma ter Verantwoording gelijk geeft is dat slecht nieuws voor patiënten. Farmaceutische bedrijven zouden door een dergelijke rechterlijke uitspraak kunnen weigeren nieuwe geneesmiddelen op de Nederlandse markt te brengen. Het risico dat ze achteraf door een Nederlandse rechter gedwongen zouden worden een deel van hun winsten terug te geven, zal ze kopschuw maken.

Volgens de Rotterdamse hoogleraar Carin Uyl – de Groot zou dat ondervangen kunnen worden door de EU tegen farmaceuten te laten optreden. ‘Die hoge prijzen gelden eigenlijk voor alle farmaceuten. Daar zou Europa tegen kunnen optreden’, zei ze in de NRC. Helaas, was het maar zo.

Handelsconflict

Om te beginnen is een aantal grote farmaceuten in Europa gevestigd. Een land als Duitsland met een grote farmaceutische industrie heeft er belang bij dat de winstgevendheid van de Duitse farmaceutische industrie groot is. Daar profiteren aandeelhouders, werknemers en de overheid in Duitsland van. Een EU-voorstel om de winsten van farmaceutische bedrijven te beperken is bij voorbaat kansloos omdat Europese landen met een grote farmaceutische industrie daar geen belang bij hebben.

Een tweede reden waarom de EU hier niet de vingers aan wil branden is dat het geen handelsconflict met de VS wil. Abbvie en veel andere grote farmaceuten zijn Amerikaanse bedrijven. Beperken van de winsten van deze bedrijven is niet in het belang van de VS. Daar komt bij dat de VS nu al klagen dat de prijzen voor geneesmiddelen in Europa te laag zijn en dat Europa profiteert van de veel hogere prijzen die patiënten in de VS voor hun geneesmiddelen moeten betalen. Amerikanen dragen zo meer bij aan de kosten van de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen dan Europeanen.

Weinig begrip in de VS

Al geruime tijd vinden de VS dat Europeanen wel wat meer mogen bijdragen en dat de prijs van nieuwe geneesmiddelen in Europa niet omlaag moet, zoals Farma ter Verantwoording en hoogleraar Carin Uyl vinden, maar omhoog. Een rechterlijke uitspraak ten gunste van Farma ter Verantwoording zal in de VS op weinig begrip kunnen leiden. Als de EU een poging zou wagen om de prijzen van nieuwe geneesmiddelen in Europa te verlagen, leidt dat tot een handelsoorlog met de VS. En dat hebben we nu net niet nodig. Daarom zal de Europese Commissie zich wel twee keer bedenken voordat ze zoiets doet.

De rechtszaak die Farma ter Verantwoording nu heeft aangekondigd en de sympathie die dat bij sommigen wekt, is onverstandig en niet in het belang van patiënten die baat hebben bij innovatieve geneesmiddelen.

Wim Groot is hoogleraar economie en publiceert enkele keren per maand in Wynia’s Week, vooral over gezondheidszorg.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Rechtszaak tegen farmaceutisch bedrijf schaadt patiënten verscheen eerst op Wynia's Week.