De Britse krant The Guardian springt altijd gretig in op spookverhalen over milieu of klimaat, die de Volkskrant vervolgens steevast overneemt met een eigen sausje erover, en aldus geschiedde ook toen. Gelukkig bood de wetenschap recentelijk ook tegenspel: dat onderzoek in Nature Medicine was niet serieus te nemen (‘a joke‘), zeiden andere experts, omdat de detectiemethoden niet deugen en heel veel vals-positieve resultaten opleveren. Bij wijze van gunstige uitzondering rapporteerde The Guardian dit keer wel over de weerlegging van een eigen spookverhaal, waarna ook de Volkskrant vorige week dus bakzeil haalde.

Veel minder microplastic in de lucht dan gedacht

Er is nog meer goed nieuws over microplastics: één van de manieren waarop we er te veel van binnen zouden krijgen, is door inademing, omdat het als fijnstof in de lucht zweeft. Afgelopen week stond een onderzoek in Nature dat met die zorg eigenlijk korte metten maakt: de tot nu toe gebruikte modellen voor emissie van microplastics naar de atmosfeer, blijken die emissie met een factor honderd tot wel tienduizend te overschatten. Er zit dus veel minder microplastic in de lucht dan tot nu toe gedacht, wat ook betekent dat het zich vanuit de bodem, meren of oceanen via de lucht veel minder snel verspreidt dan gedacht.

Het laat maar weer eens zien, dat sensationeel milieu-onderzoek van het eerste uur bijna altijd wordt gevolgd door degelijker onderzoek met veel minder alarmerende uitkomsten.

De manier waarop dit heuglijke nieuws werd gebracht in een persbericht was weer veelzeggend: de eerste zin luidde dat de emissie van microplastic uit bronnen op land ‘zeshonderd quadriljoen deeltjes per jaar’ was, ‘meer dan twintig keer zo veel als uit de oceaan’. Durft u dan nog zonder mondkapje naar buiten? Terwijl het echte nieuws, over die honderd- tot tienduizendvoudige overschatting in vorige publicaties, pas daarna aan bod komt. 

Glas is ook een ‘forever chemical‘, maar daar maakt niemand zich druk over  

De angst voor microplastics loopt parallel met die voor PFAS, een groep kunststoffen met fluor erin. De chemische binding tussen een fluor- en een koolstofatoom (een element dat in alle kunststoffen voorkomt) is uitzonderljk sterk, waardoor zulke stoffen zeer hitte-bestendig en stabiel zijn en in de natuur nauwelijks worden afgebroken. Vandaar hun bijnaam ‘forever chemicals‘. Nu zijn er ook ‘eeuwige’ chemische stoffen waar we ons helemaal niet druk over maken, zoals glas (wat vooral siliciumoxide is), dus dat zegt op zich nog niets.

PFAS-concentraties gedaald

PFAS komt voor in coatings van anti-aanbakpannen, in kleding, cosmetica en vele andere consumentenproducten. Door slijtage en via afval komt PFAS in het milieu terecht, en na decennia gebruik is het zowat overal terug te vinden, zelfs op de Noordpool. Dit overigens mede, omdat we tegenwoordig zulke extreem gevoelige detectiemethoden hebben.

Ook hier goed nieuws: recent onderzoek aan grienden (een soort dolfijnen) die deze eeuw in het Arctische gebied gevangen waren, laten zien dat de PFAS-concentraties in hun lichaam de afgelopen tien jaar met zestig procent gedaald zijn. Dat komt omdat de productie van PFAS vanaf het begin van deze eeuw al sterk beperkt is, door een vrijwillige afspraak tussen de desbetreffende landen.

Los van of u zich werkelijk zorgen wilt maken over de levers van grienden rond de Noordpool, heeft dit een wijdere betekenis. Internationale milieu-afspraken werken dus, zelfs bij ‘eeuwige’ chemische stoffen die stapelen in het lichaam. Dat stapelen is een beproefde angst-meme, die ook stikstofminister Christiane van der Wal inzette om haar landbouwsloopbeleid te rechtvaardigen. Ze zei namelijk over stikstof in de bodem: ‘Er komt alleen maar meer bij, er gaat niets vanaf.’ Zeker in het geval van ‘stikstof’ (dat wil zeggen: chemisch reactieve stikstofverbindingen zoals Nox en NH3) is dat complete onzin.

Maar ook ‘eeuwige’ chemicaliën verdwijnen op den duur uit lichamen en andere plaatsen waar ze eventueel kwaad kunnen als de aanvoer vermindert. Uiteindelijk raken zulke stoffen voor duizenden tot miljoenen jaren veilig opgesloten in de modder op de oceaanbodem of de ijskappen van Groenland en Antarctica.

Zwakke correlaties

Wat doet PFAS eigenlijk in het lichaam van mens of dier? Met PFAS kun je zeker je schoonmoeder niet vergiftigen. Er zijn statistische verbanden gevonden tussen meer dan een gemiddelde hoeveelheid PFAS in het lichaam en een iets hogere kans op een heel scala aan chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, leververvetting en schildklierproblemen. Probleem bij al die onderzoeken is, dat het om zwakke correlaties gaat, terwijl onbekend is hoe dit op cel-niveau werkt. Er zijn ook onderzoeken die juist geen correlatie tussen PFAS en al die kwalen vinden.

De situatie is vergelijkbaar met het gezondheidseffect van fijnstof (PM2.5 en PM10): dat zou ook een nadelige invloed hebben op met name hart- en vaatziekten en longkanker, maar de verbanden zijn statistisch vrij zwak, en die onderzoeken spreken elkaar op onderdelen ook tegen. Onderzoek A vindt dan bijvoorbeeld wel een verband tussen fijnstof en hartinfarcten, maar niet met astma, en onderzoek B wel een verband met astma en niet met hartinfarcten, en de conclusie van de meta-analyse is dan, dat fijnstof het risico op hartinfarcten én astma vergroot.

Niettemin, het is verdedigbaar om stevige normen voor fijnstof en PFAS op te stellen, want als zulke subtiele effecten uiteindelijk onomstotelijk vastgesteld worden, gaat het, over de hele bevolking gerekend, meteen om forse aantallen ziekte- en sterfgevallen. Dat laat onverlet dat de schadelijkheid van ons eigen gedrag, dat wil zeggen roken, te veel eten en te weinig bewegen op zulke kwalen zeker veel groter blijft.

Opmerkelijk is, dat de normen voor PFAS in drinkwater, bodem en voedsel niet zijn gebaseerd op harde gezondheidseffecten bij de bevolking of een substantieel deel daarvan, maar op een secundair effect: de immuunrespons van kinderen op vaccinatie. Die kinderen worden dus niet ziek van PFAS, maar sommige vaccins lijken minder goed te werken als kinderen relatief veel PFAS in hun lichaam hebben. Er is nog niets van gebleken dat die kinderen daarna vaker ernstig ziek worden van de desbetreffende infectieziektes. 

Steeds verdere aanscherping van de norm

Tot een jaar of vijf geleden waren er niet eens specifieke normen voor PFAS, maar viel dat onder een brede categorie niet-natuurlijke stoffen, waarvan tot 1000 microgram per liter in drinkwater acceptabel was (dat betekent een verdunning van 1 op 1 miljoen). In 2023 werd in de EU een norm specifiek voor PFAS ingevoerd, van 100 nanogram per liter (verdunning 1 op 10 miljard), dus in zekere zin tienduizend keer zo streng. Het drink- en oppervlaktewater in Nederland voldoet ruimschoots aan die norm.

Kunnen we dus allemaal opgelucht ademhalen over PFAS? Nee, want we hebben in Nederland altijd nog het RIVM. Dat introduceerde een ‘gezondheidskundige grenswaarde’ voor drinkwater van 4,4 nanogram per liter (nog ruim twintig keer strenger), een waarde die in delen van Nederland wel overschreden wordt. De overheid heeft al aangekondigd dat ze deze grenswaarde de komende jaren als wettelijke norm wil gaan invoeren, dus de volgende watercrisis kondigt zich al weer aan.  

Dat is vaste prik in Nederland: als we als land keurig voldoen aan een milieunorm, zal het RIVM of een andere overheidsinstanties met ‘ambities’ adviseren om die norm aanzienlijk aan te scherpen, zodat we er niet meer aan voldoen en actiegroepen weer volop munitie hebben om bij activistische rechters te gaan procederen. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Is de angst voor microplastics en PFAS terecht? Dat verdient stevige nuancering, en er is goed nieuws op dat gebied.  verscheen eerst op Wynia's Week.

Neem Schiphol. Dat is de motor van onze economie. Dat weet iedereen. En ja, een motor moet draaien en dat kan een beetje overlast geven.

Mag het?!

Nee, dat mag dus kennelijk niet.

Natuurlijk, vergunningen zijn er niet voor niets, maar u begrijpt toch wel dat de motor van de economie gaat haperen als we Schiphol gaan behandelen als de eerste beste fietsenmaker of slager?

Kwestie van verstandig besturen.

Wie dus gaat zitten zeuren dat Schiphol geen natuurvergunning heeft, weet dus niet hoe de wereld in elkaar zit. In Parijs lachen ze zich nu al een ongeluk omdat wij zo nodig een paar paardenbloemen moeten beschermen. En in Dubai? Daar hebben ze niet eens natuur.

En dan die ultrafijnstof. De naam zegt het al: u-l-t-r-a-f-i-j-n. Gewoon niet te zien. Klaar. Maar nee hoor, de Arbeidsinspectie moet uitzoeken of er toch niet iets te zien is. Zo hou je elkaar wel bezig en daar hebben we de tijd niet voor. Nederland is geen eiland. We moeten mee. Of we worden – excusez – een Derde Wereldland.

Willen we dat? Nee, dat willen we niet.

Hetzelfde met die nachtvluchten. Wees blij dat ze niet overdag vliegen! Trouwens, ze vliegen niet ’s nachts, maar ‘in de randen van de nacht’. Dus ’s avonds voor het slapen gaan en ’s ochtends als hardwerkend Nederland al lang en breed in de file hoort te staan. Probleem?

Niet dus.

De geluidsoverlast wordt überhaupt gigantisch overdreven. Elk jaar berekent Schiphol de geluidsproductie van alle vliegtuigen die zijn geland en opgestegen. Heel transparant, aan de hand van de gegevens van de vliegtuigbouwers. Dus geen onbetrouwbare metingen op de grond, maar gewoon op basis van hun folders.

En wat blijkt? Niks aan het handje. Het gaat zelfs steeds beter en daarom kan Schiphol gewoon uitbreiden. Goed voor de economie.

Echt irritant is dat u geen vertrouwen heeft in BAS, het BewonersAanspreekpunt Schiphol. Het is speciaal door Schiphol en de Luchtverkeersleiding Nederland opgericht om klachten over geluidshinder te noteren. Dan is het ronduit flauw om te roepen dat zij hun eigen vlees keuren. Dat doen ze helemaal niet, want ze reageren niet op uw meldingen.

Nou dan!

Geen belasting op kerosine en wel op de benzine voor uw auto? Hoe vaak moeten onze autoriteiten het nog uitleggen. Uw auto is luxe en het vliegtuig is economische noodzaak. Wat is er zo moeilijk aan om dit te begrijpen?

O komen we weer met vakantievluchten. Ja, dat is luxe, maar hoor ik u zeggen dat u niet meer op vakantie wilt?

Aha, dacht het ook.

En zo kunnen we doorgaan. Luchtvervuiling? Of ze nu hier vliegen of elders, zolang er geen elektrische vliegtuigen zijn, zal er vervuiling zijn. U en ik kunnen kiezen: vervuiling zonder welvaart of vervuiling met welvaart.

Helder?

Schiphol zou te dicht bij woonwijken staan. Hallo! Wie was er eerder? Kijk even naar de eerste foto’s van Schiphol. In geen velden of wegen een huis te zien. Het is dus andersom, de huizen zijn te dicht bij Schiphol gebouwd. Dat wilden de bewoners dus kennelijk zelf.

Eat that!

Mede namens de autoriteiten zeg ik u dit. Stijg uit boven uw kleinburgerlijk bestaan en overzie de echte wereld. Daar gelden geen algemene regels. Daar geldt maatwerk. En was dat niet precies waarvoor al die liefhebbers van de nieuwe bestuurscultuur zo hartstochtelijk pleiten?

Nou dan.

De volgende keer een toelichting op Tata Steel.

Of de nieuwe datacenters in de polders.

Of, nou ja, voorbeelden te over.

Het bericht Schiphol vraagt maatwerk, toch? verscheen eerst op Wynia's Week.

RTL noemde dit ‘alarmerend’ en zei dat vieze lucht ‘nog gevaarlijker is dan al gedacht’. Waarschijnlijk is dit een breed gedeeld sentiment: als zo’n gezaghebbend instituut als de World Health Organisation normen voor fijnstof en NO2 (stikstof) drastisch aanscherpt, dan waren de risico’s tot nu toe schromelijk onderschat, toch? 

Nou, nee.  

Het is niet zo, dat men tot vorig jaar nog dacht dat een zekere concentratie fijnstof, zeg, duizend doden per jaar per miljoen inwoners veroorzaakte, en dat dit er nu tweeduizend per jaar blijken te zijn. Er is nergens een massagraf met duizend clandestiene fijnstofdoden ontdekt.

Subtiele effecten

De effecten op de gezondheid van fijnstof, NO2 en andere stoffen die uit uitlaatpijpen, schoorstenen en varkensstallen komen zijn zo subtiel, dat ze alleen indirect aantoonbaar zijn: door te kijken naar het verband tussen de sterftecijfers in een bepaalde stad en periode, en de concentratie luchtvervuiling op die tijd en plaats.

Zo kon men bijvoorbeeld aantonen, dat er een statistisch significant verband was tussen sterfte en zeer hoge concentraties luchtverontreinigng in China. Maar of de in Europa en de VS veel meer voorkomende, matige concentraties luchtverontreiniging ook samenhangen met sterfte, was statistisch lange tijd niet hard te maken, omdat het dan gaat om effecten op de sterfte van een paar procent of nog minder.

Niettemin namen de rekenmeesters van de WHO altijd al aan dat die matig hoge concentraties evenredig bijdroegen aan het aantal doden (de fameuze linear no threshold hypothesis), en zo kwamen ze aan hun schattingen van 5 of 7 of 10 miljoen doden per jaar wereldwijd. Rond al die schijnbaar exacte getallen hangen trouwens enorme onzekerheidsmarges: uit sommige studies komt dat luchtverontreiniging gunstig is voor de volksgezondheid!       

Steeds strengere veiligheidsnormen

Om een norm voor een specifieke stof te stellen, zoals fijnstof (PM-10), superfijnstof (PM-2.5) of ozon, moet je aantonen dat er bij die specifieke concentratie van die specifieke stof nog een statistisch meetbaar effect op de sterfte is.

Naarmate er omvangrijker en fijnmaziger onderzoek wordt gedaan, kun je het effect van steeds lagere concentraties van zulke verdachte stoffen uit de enorme ruis in de volksgezondheidsdata lichten. Het is dus een soort natuurwet dat veiligheidsnormen alsmaar strenger worden, terwijl dat geenszins hoeft te betekenen dat de risico’s voorheen onderschat werden.

Carrières gebouwd op aanscherpen van de normen

Vergelijk het met verkeersveiligheid: auto’s en het wegennet worden niet steeds gevaarlijker, maar steeds veiliger. En toch gaat de wapenwedloop van steeds strengere normen en steeds kostbaarder maatregelen om het aantal verkeerslachoffers nog verder terug te dringen op het ministerie van Verkeer en Waterstaat en bij Veilig Verkeer Nederland gewoon door.  

Ook wat betreft luchtverontreiniging bestaat een florerend ecosysteem van epidemiologen die hun hele carrière hebben gebouwd op het aantonen van gezondheidsschade door luchtverontreiniging, zoals in Nederland Bert Brunekreef, en kastes van ambtenaren bij milieuministeries, de WHO en andere internationale organisaties die hun carrières bouwen op het verder verscherpen van de normen. Het is althans moeilijk voorstelbaar, dat je binnen zo’n organisatie opklimt als je in geen twintig jaar een norm aangescherpt krijgt. 

Nu is het de WHO dus gelukt om de normen voor fijnstof (PM-10) en superfijnstof (PM-2,5) aan te scherpen van, respectievelijk, 20 naar 15 microgram per kubieke meter lucht, en van 10 naar 5 microgram.  Toen dat beklonken was, is daar in de burelen van de WHO vast een goed glas op gedronken.

Door de nieuwe WHO-richtlijnen staat heel Nederland weer blauw van de rook: de nieuwe norm voor PM-2,5 is zo laag – 5 microgram per kubieke meter – dat dit kaartje er niet eens een kleur voor heeft.    

Actiegroepen

Gek genoeg waren de EU-normen voor luchtverontreiniging tot vorige week twee keer zo soepel als die van de WHO, en zijn nu dus drie à vier keer zo soepel. Niettemin zal de nieuwe WHO-norm vast een wapen in handen van allerlei actiegroepen worden, met als gevolg eindeloze juridische obstructie. 

De WHO stelt normen zonder enige afweging of er nog wel een redelijke balans is tussen doel en middel. Verscherping van normen is een bureaucratisch doel op zich geworden; of landen zich daar aan willen of kunnen houden is hun probleem.

Miljarden koken nog op houtvuurtjes

Weinig bekend is ook, dat de grootste schade door luchtverontreiniging mondiaal niet wordt aangericht door auto’s en fabrieken, maar doordat miljarden mensen thuis nog op houtvuurtjes koken, hun huisvuil zelf verbranden en voor verlichting afhankelijk zijn van walmende kerosinebrandertjes. Zolang zij geen fatsoenlijk huis met gas en elektriciteit hebben, is die norm van maximaal
5 microgram superfijnstof per kubieke meter een volstrekt theoretisch ideaal.     

Ondertussen bestaat het gevaar dat Nederland weer het braafste jongetje van de klas wil zijn, en met miljarden gaat smijten om overal in het land zo snel mogelijk aan die 5 microgram te voldoen. Want elke fijnstofdode is er een te veel, al kan niemand aanwijzen waar die begraven ligt. 

Het bericht Voortdurende aanscherping fijnstofnormen zegt niets over schadelijkheid verscheen eerst op Wynia's Week.