Wan Pipel (‘Eén volk’) was de eerste Surinaamse speelfilm na de onafhankelijkheid van Suriname in 1975. We volgen er de Surinaams-creoolse student Roy Ferrol (gespeeld door Borger Breeveld), die vanuit Amsterdam terugkeert naar zijn geboortegrond om zijn stervende moeder nog één keer te zien. Zijn reis wordt betaald door zijn oer-Hollandse vriendin Karina (Willeke van Ammelrooy). Kort na aankomst papt Roy aan met de hindoestaanse verpleegster Rubia (Diana Gangaram Panday) en dan zijn we meteen bij het belangrijkste thema aanbeland: etnische vooroordelen en racisme in de Surinaamse samenleving. Want Roy’s prille relatie met Rubia leidt tot fel verzet in zowel de creoolse als de hindoestaanse gemeenschap. ‘Dit godvergeten kolereland!’ roept vader, als Roy vertrekt naar zijn eerste afspraakje met Rubia.

Karina heeft de reis van Roy betaald en ze reist hem uiteindelijk na. Om vervolgens te ontdekken dat Roy toch maar kiest voor Suriname en Rubia. Karina accepteert het, cijfert zichzelf volkomen weg en tijgt moederziel alleen terug naar Nederland. Een totaal ongeloofwaardige wending, die het ruimhartige meisje tot een soort prototype maakt van de wokeheid van enkele decennia later. Het meest slaafse karakter in Wan Pipel  is toebedeeld aan de ‘witte’ jonge vrouw uit Holland.

Matige waardering

In Nederland draaide Wan Pipel  in een beperkt aantal bioscopen. De waardering was matig, het publiek vrij gering. Een gemiste kans? Wat de film als kunstwerk betreft zeker niet; het verhaal sleept zich min of meer voort, gekissebis tussen de personages wordt gelardeerd met fraaie landschapsbeelden en inkijkjes in de culturele eigenaardigheden van creolen en hindoestanen. Echte dramatiek en psychologische ontwikkeling blijven achterwege.

Productiemaatschappij Scorpio Films van De la Parra en Wim Verstappen ging wegens de torenhoge productiekosten en het slechte debiet failliet. Pas de laatste tijd geldt Wan Pipel als kenmerkend tijdsbeeld; hij wordt nog regelmatig vertoond op festivals of als onderdeel van de EYE Classic-serie van het EYE Filmmuseum. De digitaal gerestaureerde film kan  tegenwoordig ook bekeken worden via de Eye Film Player en op YouTube.

In Suriname was de waardering meteen veel positiever. Wan Pipel draait elk jaar rond Onafhankelijkheidsdag (25 november) op de televisie; de film wordt beschouwd als klassiek en onderdeel van het nationale culturele erfgoed. Diana Gangaram Panday (Rubia), ofschoon alleen schitterend in deze ene rol, behield een filmsterrenstatus tot haar dood op 67-jarige leeftijd in 2017. De na Wan Pipel wegens andere projecten meermaals bekroonde Pim de la Parra stierf in 2024 in zijn geboortestad Paramaribo.

Titel en verhaal van Wan Pipel suggereren dat de etnische tegenstellingen uiteindelijk zouden verbleken. Surinamers zouden één volk worden. Als ze maar wilden. De historische ontwikkeling bewees het tegendeel met haar etnisch verdeeld gebleven politiek, corruptie en dieptepunten als de staatsgreep van 1980, de decembermoorden in 1982, cocaïnehandel met steun van overheidsfiguren en de nooit geëffectueerde veroordeling van Bouterse.

De massaal naar Nederland migrerende Surinamers namen hun etnische fricties mee. Vanaf 1970 verlieten ruim 300.000 Surinamers hun land. Alleen al in het onafhankelijkheidsjaar kwamen er tussen de 40.000 en 50.000 naar Nederland; de zelf gekozen onafhankelijkheid glansde bij nader inzien toch minder dan gedacht. In 2023 woonden 365.000 Surinamers in Nederland, van wie 181.000 nog in Suriname zijn geboren, aldus het CBS; de verhouding tussen creolen en hindoestanen is ongeveer gelijk (zo’n tien procent behoort tot andere groepen). De bevolking van Suriname zelf bedroeg in januari 2026 bijna 643.000. Reken de verhouding maar uit.

‘Tot op het bot verdeeld’

Dat de spanningen onder Nederlandse Surinamers even vitaal zijn als voorheen bleek uit het relletje rond de hindoestaanse antropoloog en opiniemaker Shashi Roopram bij de viering van de Surinaamse onafhankelijkheid in 2025. Tijdens een uitzending van het SBS6-programma Nieuws van de Dag betoogde hij dat de Surinaamse onafhankelijkheid te vroeg was gekomen en dat het land nog altijd tot op het bot was verdeeld. Over de massamigratie van Surinamers naar Nederland zei hij: ‘Als ze zoveel eigenwaarde hebben, waarom wonen ze dan in Nederland?’ En: ‘Ze hebben een grote mond over het slavernijverleden, maar ze zijn stil als het om de decembermoorden gaat.’

Roopram mikte op de creoolse bevolkingsgroep, die een kwart van de bewoners van de Bijlmer uitmaakt. Zijn opmerkingen in het tv-programma werden hem niet in dank afgenomen, zo bleek uit de weinig opbeurende reacties die hij ontving. Voor dezelfde uitzending was een verslaggever naar het stadsdeel afgevaardigd om de stemming onder de Amsterdamse Surinamers te peilen. De felheid van één ondervraagde creoolse dame viel op. In ‘al die grote gebouwen op al die grachten’ zat de winst van de slavernij, en nu was het maar wachten op de ‘compensatie die ze terug moeten geven aan mijn voorouders’.

Het is te begrijpen dat de herinnering aan de slavernij van je voorouders een wrange uitwerking heeft op je gemoedsrust. Al even begrijpelijk is het zondebokmechanisme dat hier in werking treedt, in dit geval de verdringing van de medeschuld aan deze afzichtelijke handel door mede-Afrikanen. Een deskundige als Piet Emmer die in de slavernijdiscussie wél deze nuance naar voren bracht, werd in 2020 door NOS-verslaggever Gerri Eickhof, deels van Surinaamse afkomst, weggezet als ‘racistische hoogleraar’. Een klacht tegen de Volkskrant over de verslaggeving hierover werd door de Raad voor de Journalistiek in watten gesmoord.

Hoe betaal je iets terug aan overledenen? Het is misschien onkies, maar wel realistisch om te wijzen op de miljarden die Nederland voor en na de onafhankelijkheid in de ontwikkeling van Suriname heeft gepompt. Afgezien daarvan is het overduidelijk dat de roep om slavernijcompensatie vleugels heeft gekregen door de tijdgeest. Een beroep op het menselijk tekort dat allen aankleeft blijkt zinloos. Kan dus ook Nederland met andere West-Europese naties een claim indienen bij de Scandinavische landen wegens het in slavernij wegvoeren van talloze voorzaten, ruim een millennium geleden? Mogen de Noord-Afrikaanse landen een rekening verwachten voor de slavenhandel van de ‘Barbarijse’ zeerovers in de zeventiende eeuw? Hoe zit het met de restitutiebetalingen door Spanje wegens de massamoorden en verwoestingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog, idem door Frankrijk wegens al hun invasies en hun bezetting en het leegroven van ons land in de Bataafs-Franse tijd?

Bewust obscurantisme

Eickhof meldde in zijn Volkskrant-interview nog wel dat hij zich stoorde aan ‘schreeuwende kletskousen’ als Akwasi (afstammeling van de Ashanti, beruchte Afrikaanse slavenhalers) en de Nederlands-Surinaamse antropologe Gloria Wekker, auteur van onder meer Witte onschuld (2017) over structureel racisme en de niet te delgen schuld van de blanke Nederlander. Het alom geconstateerde ontbreken van wetenschappelijke kwaliteit pareerde de wakkere Wekker met het argument dat ‘zwarte’ mensen de wereld anders beleven dan ‘witte’. Een boek vanuit een zwart perspectief kon nooit voldoen aan de objectiviteitseisen vanuit het ‘witte’ perspectief. Vaarwel wetenschappelijk discours, vaarwel common ground.

Wekkers bewuste obscurantisme is een evident aspect van het modieuze politiek-correcte apartheidsdenken. Het is racisme onder valse vlag. Iedereen moet uiteraard zelf uitmaken of denken in raciale termen ooit zinvol is. Maar dan moet de pot de ketel niet verwijten dat-ie zwart ziet. En Roy en Rubia? Die rijden in het laatste shot van Wan Pipel al vijftig jaar peinzend naar de horizon. Een horizon die steeds maar verschuift.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 50 jaar na de filmklassieker ‘Wan Pipel’is Suriname nog steeds op weg naar etnische harmonie verscheen eerst op Wynia's Week.

Robbie Williams, Maria Callas, Bob Dylan: zomaar een paar wereldsterren die recent het onderwerp waren van biografische films. Niet toevallig is 2025 uitgeroepen tot het jaar van de biopics. Het kijkt lekker weg, maar kun je er als kijker ook op vertrouwen dat het verhaal echt zo is gegaan?  

De vriendin van Bob Dylan heette geen Sylvie. Dat lijkt niet van erg groot belang, maar het is wel een feitelijke onjuistheid. Regisseur James Mangold van A Complete Unknown (2024), de biopic over de opkomst van de Amerikaanse singer-songwriter https://www.wyniasweek.nl/na-de-dylan-biopic-zet-je-bob-dylan-op/, koos ervoor om al Dylans liefdes in één personage te stoppen. De gemiddelde filmkijker viel het misschien niet op, maar echte Dylan-fans natuurlijk wel. Voor het verhaal maakt het niet uit, misschien is het juist wel makkelijker. Want wie wil er nou in elke scène een nieuwe vrouw aan Dylans zijde zien?  

Veel goedgelovigheid 

Onder het mom van artistieke vrijheid mag een filmmaker heel veel, om niet te zeggen bijna alles. Toch kan het gevaarlijk worden, bijvoorbeeld wanneer de verdraaide feiten in het echte leven maatschappelijke of politieke impact krijgen. Neem de film Hillbilly Elegy (2020) over de jonge J.D. Vance, gebaseerd op diens gelijknamige memoires. Vorig jaar was Vance de running mate van presidentskandidaat Donald Trump. Het is niet ondenkbaar dat sommige Amerikanen hun stemgedrag door de film hebben laten beïnvloeden.  

Onlangs hield ik een kleine enquête onder ruim 120 bioscoopbezoekers. Driekwart van hen zei in biopics ‘de waarheid’ te verwachten en ruim 60 procent zei er zeker van te zijn die ook daadwerkelijk voorgeschoteld te krijgen. Veel goedgelovigheid dus, en dat in een tijd waarin kunstmatige intelligentie en deepfakes opgang maken.  

Het staat bioscoopbezoekers natuurlijk vrij om achterover te leunen en zich mee te laten slepen in de waan van het verhaal dat in biopics wordt verteld. Daar komt bij dat je soms vanzelf wel ziet dat er onderscheid bestaat tussen feit en fictie. Bijvoorbeeld wanneer Robbie Williams in het biografische Better Man (2024) wordt vertolkt door een chimpansee.  

Volgens 85 procent van de deelnemers aan mijn enquête lijdt de kwaliteit van een biopic er niet onder wanneer de film ver afstaat van de werkelijkheid. Toch is de vraag relevant of daar iemand op kan worden aangesproken. Zou een disclaimer aan het begin van de film, waarin wordt meegedeeld of feiten en fictie zijn vermengd, uitkomst kunnen bieden? Iets meer dan driekwart van mijn geënquêteerden vindt het een goed idee. Toch moet het effect vermoedelijk niet worden overschat. Amerikaanse filmmakers strooien – om rechtszaken te voorkomen – inmiddels zó gretig met disclaimers, dat bioscoopbezoekers er nauwelijks nog op letten.  

Helderheid scheppen 

Blijft de vraag hoe het publiek effectief geïnformeerd kan worden worden over de creatief geïnterpreteerde werkelijkheid van de biopic. Eenvoudig is het niet. Vaak sluiten biopics af met een aantal authentieke beelden van de hoofdpersoon. Zo zien we bij Maria (2024), de film over Maria Callas, tijdens de aftiteling oude archiefbeelden van de operazangeres. Dan kun je denken ‘dit is hoe Maria Callas er echt uitzag, dus de film is vast fictief’, maar ook ‘dit is de echte Maria Callas, dus de film was vast ook een echte, waarheidsgetrouwe vertolking van haar leven’.   

Omdat niet één partij aangesproken kan worden om helderheid te scheppen, is het misschien tijd om meerdere partijen aan te spreken. De filmmaker zou – zodra hij met de waarheid een loopje heeft genomen – het als taak kunnen zien om ons te waarschuwen, uiteraard zonder dat zijn artistieke vrijheid wordt beperkt. Op hun beurt zouden filmcritici als verifiërende deskundigen de context van een biopic op een rij kunnen zetten, zodat de kijker er zelf een oordeel over kan vellen. Dan wordt niet voortdurend onze goedgelovigheid op de proef gesteld – en blijft film kijken een onschuldig tijdverdrijf.  

Nieke Eigenhuis is afstuderend studente journalistiek aan de Hogeschool in Ede. Ze schrijft haar scriptie over biografische films en toepassing van journalistieke waarden op dit genre.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Biopics zijn populairder dan ooit. Maar hoe betrouwbaar zijn ze? verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor degenen die menen dat we in een duister tijdperk leven: de jaren zeventig van de vorige eeuw waren ook heus geen lolletje. Neem het jaar 1972. Vietnam sputterde na. Watergate begon. Er waren vliegtuigrampen. De Rote Armee Fraktion en de IRA hielden huis. En dan waren er nog de aanslagen op de Olympische Spelen in München. Een terreurgroep genaamd Zwarte September gijzelde elf mannen van het Israëlische olympische team. Sterke mannen die in de kracht van hun leven stonden en werden vermoord. De terroristen eisten dat zo’n driehonderd Palestijnse gevangenen werden vrijgelaten door Israël, maar dat land gaf geen strobreed toe. Saillant was dat de aanslagplegers zowel met neonazi’s als radicale linkse groeperingen contact hadden: les extrêmes se touchent.

Ook al las ik nog geen kranten en moest ik bijtijds naar bed, ik kreeg er toch het nodige van mee als achtjarige knaap. Het was hondsbrutaal wat die terroristen uithaalden. Notabene op een sportevenement waar de olympische gedachte centraal zou moeten staan. De Duitsers hadden nog wel zo hun best gedaan om de schande van de Hitler-spelen van 1936 weg te poetsen. Het moesten ‘serene Spelen’ worden. Daar zat gelijk een deel van het probleem. De beveiliging in het olympische dorp was ondermaats. Toen er moest worden ingegrepen, gebeurde dat door een amateuristisch Beiers politiekorps in plaats van een anti-terrorisme-eenheid (als die al bestond) of het leger. Om imagoschade te voorkomen, zag de Duitse overheid liever geen Germaanse laarzen over de olympische campus stampen. 

Terreur in beeld

De gebeurtenissen maakten op mijn ouders en miljoenen anderen des te meer indruk omdat er beeld was bij de terreur. In de kranten stonden foto’s van gijzelaars en gijzelnemers – met automatische geweren in de aanslag. Wie Amerikaanse televisie kon ontvangen, zag het live op tv. Over die media-aandacht gaat September 5.

September 5 volgt een team van ABC Sports dat toevallig is ingekwartierd vlakbij de plek des onheils: het appartementencomplex waar de Israëlische delegatie is gehuisvest. Om praktische redenen en uit scoringsdrift spelen de Amerikaanse sportjournalisten een leidende rol in de berichtgeving.

September 5 is niet de eerste speelfilm over de aanslagen in München. In 2005 kwam Munich uit van Steven Spielberg. Dat was een ouderwetse wraakfilm: een team van de Mossad spoorde de nog in leven zijnde daders en handlangers op om ze stuk voor stuk te liquideren. September 5 richt zich volledig op de rol van de journalisten. Daardoor ligt minder nadruk op de slachtoffers en de gruwelijkheid van de daden (een Israëlische gewichtheffer werd gecastreerd), maar het is nu eenmaal het gekozen perspectief en dat wordt vakkundig uitgevoerd.

De film kent een bescheiden cast. Wie de hoofdrolspeler is in dit drama, is niet helemaal duidelijk. Is het de Duitse tolk Marianne Gebhardt (Leonie Benesch) die nog even fijntjes aan het oorlogsverleden van haar ouders wordt herinnerd? Of toch de ambitieuze jonge Geoffrey Mason, die voor het eerst de regie in de control room mag nemen – een fraaie rol van John Magaro. Het doet er ook niet zoveel toe. Waar Munich een spektakelstuk was, is dit in allerlei opzichten een kleine film. Allereerst is het verfrissend dat hij kort is: 1 uur en 35 minuten. Vergelijk dat eens met het gelijktijdig uitgekomen The Brutalist, daar mag je 3 uur en 34 minuten voor op je stoel blijven zitten. Hopelijk stuurt de hoofdredactie van Wynia’s Week me daar niet naartoe!

September 5 speelt zich af binnen een tijdvak van twee of drie dagen (langer duurde het hele gebeuren niet), grotendeels in de regiestudio en montagekamer. Buitenlicht wordt mondjesmaat toegelaten, dat maakt de film donker, intiem, claustrofobisch.

Eerlijk gezegd heb ik lang gedacht dat de hoogtijdagen van de bioscoopfilm achter ons lagen. Hoe kun je opboksen tegen series op streamingdiensten als Netflix waar de verhaallijnen complexer mogen zijn en karakters dieper kunnen worden uitgewerkt? Maar dit is de tweede geslaagde film die ik in korte tijd zag. In mijn recensie van A Complete Unknown prees ik het feit dat alle muziek live op de set was gespeeld. Ik meen een tendens waar te nemen. Films worden waarheidsgetrouwer en creëren zo een gevoel van authenticiteit bij de kijker. In September 5 is gebruikgemaakt van originele footage van ABC Sports. Er is door de makers minutieus vooronderzoek gedaan om alles zo perfect mogelijk na te bootsen.

Potentieel lesmateriaal

Ook op gebied van acteren zijn stappen gezet. Generaties Britse en Amerikaanse acteurs hebben zich kunnen uitleven in Duitse of Franse rollen met sappige accenten, waardoor die films bij nader (in)zien een hoog ‘Allo ‘Allo!-gehalte hebben. Veel beter is het om een buitenlandse acteur in te huren en te ondertitelen. Nu hoor ik u sputteren: ja, maar in sommige landen zijn ze niet gewend om ondertitels te lezen. Nou, dan leren ze dat verdorie maar eens!

In September 5 is het in elk geval perfect gedaan. De crew van ABC Sports spreekt uiteraard onderling Engels, ook al zit er een verdwaalde Fransman tussen, maar op de momenten waar de voertaal Duits is, wordt in ‘echt’ Duits gesproken en ondertiteld.

Deze film zou lesmateriaal kunnen zijn op scholen voor journalistiek. Hoe ver ga je als televisieteam als je met je neus op wereldnieuws zit? Nou: vér. Een crew-lid wordt met een neppasje het afgesloten olympisch dorp binnengesmokkeld om tapes uit te wisselen met een cameraploeg die daar illegaal staat te filmen. Maar is het verantwoord om alles in beeld te brengen? Wat als er iemand on colour tv wordt doodgeschoten? Wat betekent dat voor familieleden? De terroristen hebben niet voor niets de Olympische Spelen uitgekozen – een geweldig podium. Speel je ze dan als massamedium niet in de kaart door uit te blijven zenden? Het team is zich bewust van de morele dilemma’s, maar neemt toch elke keer dezelfde afslag: doorgaan met filmen.

Als de Duitsers een stel sluipschutters op de daken zetten om een doorbraak in de gijzeling te forceren, is de sportzender er weer als de kippen bij, want het portofoonverkeer van de politie is afgeluisterd. Zo wordt de hele politie-operatie blootgelegd voor miljoenen Amerikaanse televisiekijkers. Pas gaandeweg realiseert regisseur Mason zich dat ABC Sports ook in het olympisch dorp is te zien. De terroristen kijken gewoon mee en de operatie mislukt. Bloedstollende scène!

Het verhaal leidt naar een natuurlijke climax: de bevrijdingsactie op een vliegveld waar de gijzelaars in helikopters heen zijn gebracht. Een boel geknal in het duister. Dan komt het – onbevestigde – bericht dat alle gijzelaars zijn bevrijd. Moeten ze checken of meteen het nieuws brengen? Straks gaat een andere zender er met de scoop vandoor. Uiteraard kan men het niet laten. Opluchting als toch de bevestiging komt van de autoriteiten. Alleen… blijkt dit niet te kloppen. In werkelijkheid zijn alle nog overgebleven negen gijzelaars gedood. De crew is ontdaan. Geoffrey Mason verlaat beduusd het pand, maar niet nadat hij de complimenten heeft gekregen van zijn baas voor zijn voortreffelijke werk. Aldus eindigt deze intrigerende film.

Nederlandse journalisten

In de research voor dit artikel heb ik wat oude kranten erop nageslagen. Dat kan tegenwoordig gemakkelijk met het online archief Delpher. Thuis hadden we een abonnement op De Telegraaf en ik was benieuwd wat mijn ouders in die dagen lazen. Op 6 september 1972 kopte De Telegraaf over de volle breedte van de voorpagina: GIJZELAARS BEVRIJD EN VIER TERRORISTEN DOOD – Meesterzet Duitse politie redt Israëlische atleten. Een canard van jewelste! De Nederlandse journalisten waren er net zo ingestonken als de verslaggevers van ABC Sports. Of ze waren te gretig geweest om nieuws te brengen – dat kan natuurlijk ook.

Stan de Jong is schrijver en journalist. Hij schreef biografieën van Neelie Kroes (met Koen Voskuil) en mr. Theo Hiddema en was redacteur van HP/De Tijd en Nieuwe Revu.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht De olympische tragedie van 1972 als newsroom-thriller: donker, intiem en claustrofobisch verscheen eerst op Wynia's Week.

Een spookachtig krankzinnigengesticht in New Jersey. Het is 1961. In een hospitaalbed ligt de folklegende Woody Guthrie. Hij lijdt aan een ernstige zenuwziekte, kan zich niet verstaanbaar maken en vertoont verschijnselen van dementie en waanzin. Op bezoek is zijn trouwe vriend en adept Pete Seeger, die als een missionaris de boodschap van ‘pure’ folk aan de wereld wil verkondigen.

Dan komt een volkomen onbekende jongeman binnen in gehavende kleding, die zich voorstelt als Bobby Dylan. Hij is gekomen om eerbetoon aan Guthrie te bewijzen, pakt zijn gitaar uit zijn koffer en zingt zachtjes het door hem gecomponeerde Song to Woody. Seeger kijkt minzaam toe, Guthrie rochelt met instemming. 

Enorme indruk

Het is zo ongeveer de eerste scène in A complete unknown en de toon is letterlijk gezet. Drie generaties folkzangers in dezelfde plaats en tijd gevangen. Dat is te mooi om waar te zijn, en dat is het ook, maar het is een dichterlijke vrijheid die de regisseur, die zich verder tamelijk goed aan de feiten heeft gehouden, zich veroorlooft. Wat het knappe is aan deze scène is dat je – zelfs als je geen Dylan-afficionado bent – je helemaal kunt voorstellen wat een enorme indruk Dylan achterliet bij zijn entree in de New Yorkse muziekwereld.

Bob Dylan is niet ieders kopje thee. Die jengelende mondharmonica. Die temerige, snerpende zangstijl – ze is wel vergeleken met nagels die op de wand van een sanatorium krassen. Dan staat Dylan ook nog eens symbool voor boomer. Nu heb ik niks tegen mensen uit de babyboomgeneratie (schreef hij haastig, met het oog op de naamgever van dit digitale magazine) maar de typische boomers hebben wel iets irritants met hun eeuwige gedweep met JFK, de protestliedjes over Vietnam, enzovoorts. Overigens is Dylan zelf geen babyboomer, maar geboren in 1941 in het afgelegen Minnesota als Robert Zimmerman. Dylan is sowieso al in geen enkel hokje te vangen, wat precies het thema is van deze film.

Jaren zeventig

Zelf ben ik meer een kind van de jaren zeventig dan van de jaren zestig. Het zal om die reden zijn dat ik het werk van Dylan uit de zeventiger jaren meer waardeer. Eind jaren zestig gaat de troubadour richting country en wordt zijn stem iets zoetgevooisder. Op New Morning (1970) klinkt hij huiselijk. Op het prachtige Desire (1976) is de jankharmonica verruild voor een viool in cajun-stijl. Later gaat Dylan op de relitour – tot afgrijzen van zijn oude fanbase. De singer-songwriter, die in 2016 net als Winston Churchill, Ernest Hemingway en Albert Camus de Nobelprijs voor literatuur ontving (u mag er het uwe van denken) trekt zich nu eenmaal van niemand iets aan.

Maar goed, deze film gaat over de sixties. Het verhaal is losjes gebaseerd op het boek Dylan goes electric! van Elija Wald. Verwelkomd als de nieuwe stem van de folksong en het protestlied (die twee gingen kennelijk samen) wordt Bob op het schild gehesen. De folkpuristen gedragen zich als een nare sekte en willen iedereen die elektrische gitaar speelt het liefst naar de guillotine brengen. Mede door zijn liefde voor blues en geïnspireerd door The British Invasion gaat Dylan andere velden bewandelen. Dat botst.

Een prestatie van formaat

Een biopic is een hachelijk genre, laat staan een muziek biopic. Zo is het wel handig als de acteur enige gelijkenissen vertoont met het hoofdpersonage. Als je twee koppen kleiner bent dan Freddy Mercury wordt het, zelfs als je de voortanden van een knaagdier krijgt aangemeten, toch wat lastig. De biopic Bohemian Rhapsody uit 2018 was om diverse redenen een draak. Beter was het rond dezelfde tijd uitgekomen Rocketman over Elton John, als je tenminste musical pruimt. Mooie biopics uit het verleden waren die over Ray Charles en nog verder terug The Doors van Oliver Stone. De visagie had weinig schmink nodig om Val Kilmer om te toveren in een replica van Jim Morrison. Kilmer had veel songs opnieuw ingezongen.

Destijds vernieuwend, is deze werkwijze alweer achterhaald, zo blijkt uit A complete unknown, dat een totaal nieuwe benchmark neerzet. Alle nummers in deze film zijn op de set en dus live gespeeld! Een prestatie van formaat. De liedjes worden smaakvol uitgeserveerd. Soms fluisterend aan de tekentafel, soms in duet in de slaapkamer, in de studio, op het podium.

Chalamet is Dylan

Het acteerwerk is ook uit de kunst, zoals je van Hollywood mag verwachten. Edward Norton (Pete Seeger), Monica Barbaro (Joan Baez) overtuigen in hun rollen, evenals Boyd Holbrook (Johnny Cash). Ook goed is Elle Fanning, die Dylans filmvriendinnetje ‘Sylvie’ – eigenlijk: Suze Rotolo – speelt en bewonderenswaardige pogingen onderneemt om het wereldrecord sip-in-de-camera-kijken te verbeteren (ze had er haar redenen voor). Maar het is Timothée Chalamet die de show steelt. In de hele mimiek is hij Dylan, zonder te opzichtig in gebaartjes te vervallen. Bovenal weet hij het wezen van de bard, die vaak als een enigma is beschreven, te vangen. Dylan is overambitieus, maar walgt tegelijk van de roem. Dylan is romantisch, maar tegelijk een cynische vreemdganger. Arrogant. Verlegen. Chalamet bespeelt virtuoos het hele, complexe Dylan-spectrum. Ja, stuur die Oscar maar vast naar hem op!

Als er al een zwakte aan de film is, dan is dat de ietwat potsierlijke apotheose. De folkies willen dat Bob nog één keer zijn akoestische kunstje vertoont op het Newport Folk Festival. Maar Bob aarzelt, Bob wil niet, Bob doet niet. Het ontaardt in een ouderwetse matpartij. Verder is de sfeer van New York uit de jaren zestig bijzonder goed getroffen, mede door de schitterende vormgeving en belichting, die doen denken aan de iconische albumcover The Freewheelin’ Bob Dylan. Uiteraard is dat geen toeval: hier is ouderwets vakwerk in het spel.

Wat is de beste maatstaf om een muziek-biopic te beoordelen? Misschien deze: de mate waarin je zin hebt om erna de muziek te beluisteren. Na afloop van het bioscoopbezoek in een zaaltje vol hippe grijsaards ben ik in het complete jaren zestigoeuvre van Dylan gedoken: van akoestisch tot elektrisch. Dat was genieten.

Op IMBD is het gemiddelde kijkersoordeel een 7,6. Ik vermoed dat jongere generaties deze film ook wel kunnen waarderen – zijn zij immers niet de nieuwe hippies? Vooruit, Wynia’s Week komt op een 8.

Nu is het wachten op de voor dit jaar aangekondigde biopic over Bruce Springsteen – een échte boomer.

Stan de Jong is schrijver en journalist. Hij schreef biografieën van Neelie Kroes (met Koen Voskuil) en mr Theo Hiddema en was redacteur van HP/De Tijd en Nieuwe Revu.

Het bericht Na de Dylan-biopic zet je Bob Dylan op verscheen eerst op Wynia's Week.

Recent is in de Verenigde Staten een film in première gegaan over een Duitse verzetsheld, de theoloog Dietrich Bonhoeffer (1906-1945). Die film (Bonhoeffer: Pastor. Spy. Assassin) zou vooral gebaseerd zijn op de biografie die de Amerikaanse schrijver en radiopresentator Eric Metaxas (1963) in 2010 over hem schreef (Bonhoeffer: Pastor, Martyr, Prophet, Spy).

Dat boek kreeg veel lof en werd een New York Times Bestseller, maar kreeg ook kritiek, stevige kritiek van andere Bonhoeffer-kenners. En nadat het boek tot een slecht en misleidend boek was uitgeroepen, werd ook Metaxas als persoon en intellectueel in diskrediet gebracht. Want vanaf 2016 ontpopte hij zich als een aanhanger van Donald Trump.

‘Propaganda voor Trump’

Niet alleen een hele bent aan theologen heeft zich recent tegen Metaxas uitgesproken maar ook de familie Bonhoeffer zelf: Metaxas zou Bonhoeffer misbruiken door hem te annexeren, en die annexatie kreeg de vorm van een vereenzelviging van de strijd van Bonhoeffer tegen de nazi’s met de strijd van Trump en de Republikeinen tegen het grote kwaad van de Democraten. En nu is dus ook de film over Bonhoeffer uitgekomen, en die zou vooral op het boek van Metaxas gebaseerd zijn en dus ook onderdeel uitmaken van een soort christelijk-nationalistische propaganda voor Donald Trump.

Het gaat er ondertussen fel aan toe. In een podcast met tv-presentator Glenn Beck (die voor Fox heeft gewerkt) zei Metaxas dat de familie Bonhoeffer ‘gegarandeerd uit pro-Hamas-gekkies’ bestaat en dat deze ‘Joden hatende fanatiekelingen’ niet kunnen spreken voor ‘een man die stierf voor de Joden in Europa’.

Om deze verwarrende discussie te ontrafelen: wie was Bonhoeffer? Hoe zit het met die biografie van Metaxas? Wie is Metaxas? En is de film echt zo erg en misleidend?

Dietrich Bonhoeffer was een theoloog en predikant. Hij werd geboren in een welgestelde, Berlijnse familie die deel uitmaakte van het zogeheten Bildungsbürgertum: gezeten, hoog opgeleide, beschaafde burgers. Zijn vader was hoogleraar in de psychiatrie. Dietrich studeerde theologie, bleek al gauw zeer begaafd (hij promoveerde op zijn eenentwintigste), en groeide uit tot een van de meest invloedrijke theologen van de twintigste eeuw.

Dat kwam niet alleen door zijn beroemde boek over Navolging (over hoe je als christen in navolging van Christus moet leven), maar vooral door de brieven die hij vanuit de gevangenis schreef en die na zijn dood onder de titel Verzet en overgave zijn uitgegeven. Bonhoeffer belandde in de gevangenis omdat hij zich tegen het nazisme, tegen de Duitse Rijkskerk en tegen de Führer uitsprak. Hij werd onderdeel van het Duitse verzet, wist van de plannen om Hitler via een aanslag te doden (de beroemde mislukte aanslag door kolonel Claus von Stauffenberg op 20 juli 1944), en toen die betrokkenheid aan het licht kwam, werd hij helemaal tegen het einde van de oorlog, op 9 april 1945, in concentratiekamp Flossenbürg  opgehangen – op persoonlijk bevel van de Führer.

In de maanden die aan zijn dood voorafgingen filosofeerde hij in brieven aan zijn vriend Eberhard Bethge over de vraag hoe de kerk, die zich zozeer had geblameerd, na de oorlog het christelijk geloof nog ter sprake kon brengen. De kerk moest een ‘religieloos christendom’ uitdragen, een geloof dat niet meer gebaseerd was op de grote vooronderstellingen uit het verleden (wij mensen zijn door God geschapen, wij zijn zondaren, wij zullen eens sterven en dan voor God verantwoording moeten afleggen over onze gedachten en daden, en we hebben dus een Verlosser nodig), maar in plaats van een sterke God voor zwakke mensen een zwakke God voor zich sterk wanende mensen moeten verkondigen.

Gedachtenexperimenten

Tenminste, dat leek hij te denken – hij uitte deze gedachten als evenzovele gedachtenexperimenten in een onvoltooide briefwisseling die door zijn vroege dood op 39-jarige leeftijd werd afgebroken. Maar hele hordes theologen vonden het prachtig: niet meer de oude orthodoxie, maar een theologie die het opnam voor zwakke en vertrapte mensen en dus een politiek linkse agenda leek te legitimeren.

De hoeder van dit Bonhoefferbeeld was de reeds genoemde Bethge, die zich na de oorlog opwierp als de grote Bonhoeffer-uitgever, Bonhoeffer-interpreet en Bonhoeffer-biograaf (1968). Toen er meer en meer over Bonhoeffer bekend werd door de grote uitgave van zijn verzamelde werken, begon dit beeld al een beetje te kantelen, maar de biografie die Metaxas over hem schreef ging nog verder.

Hij tekende Bonhoeffer niet als een moderne, progressieve theoloog, maar als iemand die in zwarte kerken in Harlem, New York, tot geloof was gekomen en eigenlijk veel orthodoxer was, zo niet een soort vrome, Amerikaanse evangelical (een soort protestantse fundamentalist). Het goed geschreven boek werd, zoals gezegd, een bestseller en werd in vele talen vertaald. De Nederlandse, inmiddels uitverkochte vertaling verscheen in 2012.

Metaxas’ interpretatie bleef niet onaangevochten. Het beeld van Bonhoeffer, zo luidde de kritiek, was historisch onjuist, klopte theologisch niet en was filosofisch nogal naïef: Metaxas had Bonhoeffer gegijzeld en hem voor zijn eigen evangelische karretje gespannen. Metaxas kwam nog verder onder kritiek te liggen omdat hij zich vanaf 2016 als een enthousiast aanhanger van president Trump ontpopte. Dat was voor velen zijn definitieve ontmaskering.

In 2019 publiceerde Metaxas twee kinderboeken over Trump: Donald Builds the Wall en Donald Drains the Swamp, met negatieve passages over een boos meisje dat een beetje leek op Alexandria Ocasio-Cortez (een linkse, activistische Democrate) en een boos, oud mannetje dat veel weg had van Bernie Sanders. Erger nog: na de verkiezingen van 2020 steunde Metaxas het Trump-kamp door mee te gaan in de beschuldiging dat het verkiezingsresultaat (winst voor Biden) mede door fraude tot stand was gekomen.

En Metaxas claimde daarbij niet alleen dat Jezus aan de kant van Trump stond, maar ook dat hij zelf bereid was deze strijd tegen de gestolen verkiezingen ‘tot de dood toe’ te strijden, tot ‘de laatste druppel bloed’. Op sociale media plaatste hij een foto van een pistool boven op een Bijbel. Er was sprake van een ‘Bonhoeffer moment’: een historische situatie waarin niet-gewapend verzet moet overgaan in iets wat leek op Bonhoeffers instemming met een gewelddadige poging om een tiran te stoppen. En niet alleen Metaxas bleef zich bij dit alles op zijn held Bonhoeffer beroepen. Ook in de conservatieve politieke blauwdruk voor de komende regeerperiode van Trump (Project 2025) wordt Bonhoeffers naam enkele keren in zeer positieve zin vermeld.

Christelijk-nationalistische retoriek

Door dit beroep van rechts op Bonhoeffer dreigde diens naam te worden bezoedeld. En daarom gaven zowel een groep theologen als de familie Bonhoeffer recent een verklaring uit waarin zij zich nadrukkelijk distantieerden van deze inrekening. De 59 theologen ergeren zich aan de christelijk-nationalistische retoriek om de tegenstander weg te zetten als nazi’s en de eigen strijd tegen de Democraten gelijk te stellen aan de strijd van Bonhoeffer tegen de nazi’s. Hun petitie is inmiddels meer dan vierduizend keer ondertekend.

In een open brief sprak de familie Bonhoeffer (86 van de honderd achterneven en -nichten van Dietrich Bonhoeffer) zich uit tegen de vervalsing en het misbruik van Bonhoeffers naam door ‘rechts-extreme antidemocraten, vreemdelingenhaters en godsdienstige ophitsers’.

Verontwaardigd was de familie over een post op Instagram door de producent van de nieuwe Bonhoeffer-film, Angel Studios. Daarop staat een afbeelding van de Bonhoeffer uit de film met een pistool in zijn hand, met daarbij de woorden: ‘The battle against tiranny begins now. Watch Bonhoeffer: Pastor. Spy. Assassin.’ De levensstrijd van Bonhoeffer, aldus de familie, had juist bestaan in zijn verzet tegen enghartigheid, onvrijheid en uitsluiting. Juist die kern van zijn denken moet naar voren worden gebracht in een tijd van ‘intolerantie, antisemitisme, racisme en vreemdelingenhaat, van nationalisme en autoritaire tendensen’. Deze veroordeling van zijn persoon heeft Metaxas weer verleid tot de wilde beschuldigingen die hij aan tafel bij Glenn Beck uitte.

Om Bonhoeffer van de weeromstuit, tegen zijn annexatie door Republikeinen als Metaxas in, als een moderne inclusiviteitsdenker voor te stellen, zoals de theologen en de familie hebben gedaan, is net zo onhistorisch en misleidend als het beeld dat zij zeggen te bestrijden. Als conservatief en monarchist was Bonhoeffer politiek nogal rechts.

Belangrijker dan dat is een ander punt: de historische Bonhoeffer was een aarzelende figuur, die er helemaal niet zo van overtuigd was dat hij als christen en theoloog de juiste beslissing nam door zich in te laten met plannen om een aanslag op Hitler te plegen. Wat hij deed, was weliswaar noodzakelijk en geboden, maar tegelijk een daad die in ethisch opzicht alleen maar verkeerd kon worden genoemd, fout, moreel onjuist, een daad waarvoor hij boete moest doen en aan God vergeving moest vragen. Een moord kon immers nooit gerechtvaardigd worden.

Van die scrupules van de historische Bonhoeffer heeft de Bonhoeffer van de film geen enkele last. Hij is vanaf het begin vastberaden: hij spreekt zich niet alleen als dominee vanaf het begin tegen de nationaalsocialistische annexatie van de Duitse kerk uit, maar blijkt ook zeer gedecideerd in zijn bereidheid tot handelen. ‘Our silence in the face of evil is itself evil. Not to act is to act’. En dat soort one-liners meer, die nooit uit de mond van Bonhoeffer zijn opgetekend.

Soeverein en ongrijpbaar

In een dramatisering van een leven in oorlog ontkom je misschien niet aan dit soort versimpelingen. In de film is Bonhoeffer een held, die zich aan de hand van een helder moreel kompas tegen het kwaad uitspreekt en graag bereid is vuile handen te maken. Dat betekent echter niet dat we in deze film de opvattingen van Eric Metaxas zouden tegenkomen. De maker van de film, Todd Komarnicki, heeft ook bij hoog en bij laag ontkend dat het boek van Metaxas zijn inspiratiebron is geweest. Hij heeft Bonhoeffer zelf gelezen en meer dan één biografie.

Van christelijk-nationalistische propaganda voor Trump-achtige politici is nergens sprake. Er ligt in de film nergens een pistool op een Bijbel. Er is geen enkele passage die grond zou bieden voor de overtuiging dat Joe Biden een net zo groot kwaad is als Adolf Hitler en daarom met een gewelddadige bestorming van het Capitool zou mogen worden gestopt. U kunt de film straks gerust gaan kijken.

Aan het begin van de film wordt Bonhoeffer achterna gezeten door zijn broer Walther en probeert hij onzichtbaar te verdwijnen. Als Walther zijn achtervolging voortzet, rennen ze ook door de studeerkamer van vader Bonhoeffer. En die raadt Walther aan zijn vangpartij maar te stoppen: ‘You will never catch that boy!’ En zo is het. Metaxas en deze film hebben Bonhoeffer niet ‘gevangen’. Hij blijft soeverein en ongrijpbaar overeind.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Hoe een film over een Duitse verzetsheld Amerika verdeelt verscheen eerst op Wynia's Week.