Zo kwam op zondag 5 oktober in het populaire SBS televisieprogramma De Oranjezondag tot mijn blijde verrassing de belangrijkste levensles van de Griekse filosoof Epiktetos aan de orde.

Epiktetos was een kreupele slaaf die in de eerste eeuw na Christus in Rome talrijke mensen trok met zijn lezingen. Zelf heeft hij nooit iets opgeschreven, maar zijn leerlingen maakten aantekeningen die naderhand verschenen onder de titel Encheirion (zakboekje).

De belangrijkste les voor een gelukkig leven

Dat dunne werkje bleef door de eeuwen heen populair. Keizer Hadrianus (76-138) noemde zich een vriend van de filosoof. Keizer Marcus Aurelius (121-180) noemde zichzelf zijn toegewijde leerling. Kerkvader Origenes (185-254) achtte Epiktetos hoger dan Plato en de Heilige Augustinus (354-430) bewonderde hem. Sinds de uitvinding van de boekdrukkunst is het ‘zakboekje’ vrijwel ieder jaar herdrukt. Het inspireerde onder andere Blaise Pascal, Descartes, Spinoza, Lipsius, Kant en Frederik de Grote. Het is een hoeksteen van de Europese cultuur.

Epiktetos leerde hoe gelukkig te leven en zijn les is deze. Al wat bestaat is in twee categorieën te verdelen: dat waar we wat aan kunnen doen en dat waar we niks aan kunnen veranderen. Je kunt je om beide dingen druk maken, maar je druk maken om dingen waar je niks aan kunt doen heeft weinig zin. Daar word je ongelukkig van. Om gelukkig te leven moet je je richten op de dingen die wel binnen je bereik vallen.

Stoïcijnse filosofie in de talkshow

Deze les van Epiktetos werd in het televisieprogramma De Oranjezondag uitgedragen door Victor Vlam, een ‘mediacommentator’. Die had beelden gezien van de 250.000 mensen die meededen aan de Rode Lijn-protestmars in Amsterdam en constateerde dat die mensen zich druk maakten om dingen waar ze niets aan kunnen doen. Vide Epiktetos.

Vlam ging nog een stukje verder dan de oude Griek. Hij legde ook uit waarom ze dat deden. Het zijn narcisten, zei hij. Ze doen het voor zichzelf. Ze willen zichzelf een schouderklopje geven omdat zij de wereld mooier zouden maken. Theodor Holman formuleerde het drie dagen later nog pregnanter: ‘Een demonstratie is masturberen met het wereldgebeuren voor ogen.’

Maar in De Oranjezondag viel het woord ‘narcisten’ al zwaar. ‘Ze willen toch hun emotie laten zien’, vergoelijkte een tafeldame. Dat bestrijd ik niet, antwoordde Vlam, maar net als voor mensen die teveel bezig zijn met het klimaat en andere dingen waar we niets aan kunnen doen geldt: ‘Daar word je ongelukkig van. Focus je op dingen waar je wel wat aan kunt doen.’ In gedachten zag ik de kreupele slaaf vanuit de stoïcijnse hemel bevestigend glimlachen.

Ministerie van Economische Zaken gaat staal maken

De Nederlandse regering volgt zijn lessen echter niet. Bij IJmuiden staat een staalfabriek, omdat op die plek zo makkelijk steenkool en ijzererts uit verre landen kunnen worden aangevoerd. Dat bood concurrentievoordeel. Omdat we dan minder meer afhankelijk zouden zijn van Duitsland, investeerden in 1918 de Staat en de Gemeente Amsterdam bij de oprichting mee.

In 1999 is Hoogovens verkocht aan de Britten, die het acht jaar later doorverkochten aan een familiebedrijf uit India. Epiktetos zou zeggen: daarmee valt het beleid van die onderneming buiten het bereik van de Staat der Nederlanden. Die kan zich wel druk maken over de internationale markt voor staal, maar dat is weinig zinvol. Daar wordt de Staat niet gelukkiger van.

VVD’ers doen echter niet aan filosofie. Die stellen daden. Op de valreep legde het kabinet een eerste bedrag van 2 miljard op tafel om Tata Steel te helpen zijn fabriek in Nederland te moderniseren, zoals het ook zijn staalfabrieken in India moderniseert. Dat is 250.000 euro subsidie per arbeidsplaats, berekende Menno Tamminga vorige week.

Arbeidsplaatsen subsidiëren én immigratie toestaan is strijdig beleid

Staal maken is een kapitaalintensieve activiteit, maar een kwart miljoen euro belastinggeld per arbeidsplaats blijft een hoop geld ook al is een deel van dat geld bedoeld om omwonenden (na 2030) niet langer ziek te maken. Zo’n arbeidsplaats sponsoren is wel een stuk goedkoper dan een asielzoeker een permanente verblijfsvergunning geven. Die kost (inclusief kinderen en na-reizigers) 800.000 euro gedurende diens levensloop, zo luidt de vuistregel van Jan van de Beek.

Arbeidsplaatsen subsidiëren én immigratie toestaan is strijdig beleid. Het is te kort door de bocht om te stellen dat iedere asielzoeker die een baan bij Tata Steel zou vinden, ons meer dan 1 miljoen kost. Maar het geeft wel aan hoe onze welvaart wordt verkwist als onze regering het tegenovergestelde doet van wat Epiktetos aanraadt: Zich wel druk maken om zaken buiten haar bereik, maar niets doen aan iets waar zij als enige wel wat aan kan veranderen: immigratie.

Als er dit jaar 50.000 asielzoekers binnenkomen, maakt Tata hier de komende decennia misschien wel staal, maar heeft het kabinet-Schoof  ons land voor die jaren in ieder geval weer met een hypotheek van 40 miljard extra belast door niet in te grijpen. Dat leidt niet tot een gelukkig leven voor onze kinderen.

De 250.000 ongelukkige en al dan niet narcistische of zich zelf bevredigende betogers van de Rode Lijn die zich wel tegen Israël maar niet tegen Hamas uitspraken, kregen voor hun standpunt in de media meer aandacht dan ze verdienen. Als ze allemaal gaan stemmen zijn ze goed voor nog geen vier Tweede Kamerzetels. Dat zijn er veel minder dan een politieke partij nodig heeft om via een ‘verkiezingsdebat’ op televisie op de zwevende kiezer te worden losgelaten.

Maar ja, zoals de Mercatorprojectie van de aarde op een plat vlak de gebieden ver van de evenaar te groot weergeeft, zo doet de journalistiek door wat zij tot ‘nieuws’ bestempelt de extremen groter lijken dan ze zijn. Dat ‘nieuws’ betreft bovendien meestal onderwerpen waar de kijker, luisteraar of lezer niks aan kan doen. Dingen waar hij zich volgens Epiktetos dus beter niet druk over kan maken. Dat is echter gemakkelijker gezegd dan gedaan. Hoe meer ‘nieuws’ hij tot zich krijgt, des te steviger moet de nieuwsconsument in zijn filosofische schoenen staan.

Van teveel nieuws word je ongelukkig

‘Nieuws’ maakt de rest van ons ongelukkig en is daarom slecht voor de volksgezondheid. Er gaan stemmen op om het gebruik van smartphones voor kinderen tot 15 jaar te beperken. Maar waarom die leeftijdsgrens? Ouder worden alleen helpt niet. Immuniteit kan alleen worden bereikt door Epiktetos te volgen.

Voor mensen die dat nog niet kunnen zou een periode zonder nieuws heilzaam zijn. De publieke omroep kan het voortouw nemen door één dag per week geen nieuws uit te zenden. Dat is alsof Tata Steel één dag per week geen fijnstof meer uitstoot. En het kost geen belastinggeld. Het nieuws horen we de volgende dag wel, als dat dan nog nodig is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Klassieke filosoof legt de rode draad bloot tussen de Rode Lijn-demonstraties, Tata Steel, immigratie en het NOS-Journaal verscheen eerst op Wynia's Week.

In het Engels klinkt Bob Dylans The times they are a-changin’ uit 1964 een stuk beter, maar de vraag blijft of dingen inderdaad anders worden. Politieke partij Volt meent van wel. Als kop boven een interview stond op 1 september in de NRC: ‘Laurens Dassen, ik zie de links-rechts tegenstelling als oude politiek. Dat past niet bij ons.’

‘Links’ wilde het woord ‘rechts’ aan het geweld plakken

Ja Laurens. Rita Verdonk zei al in 2006: ‘Ik ben niet links, ik ben niet rechts, maar ik ben recht door zee.’ Maar drie weken na Dassens analyse trok links in de Tweede Kamer als vanouds van leer tegen rechts. Jan Paternotte  (D66) en Frans Timmermans van PvdA/GroenLinks (zoals Wouter Bos die partij noemt) betoogden om het hardst dat de regering recente rellen in Den Haag moest ‘benoemen’ als uitingen van ‘extreemrechts’.

Hoewel ik – zonder bewijs – denk dat het voornaamste verschil tussen de ‘activisten’ van Antifa en de ‘hooligans’ die in Den Haag de politie belaagden, is dat de leden van Antifa leven van een uitkering en die ‘hooligans’ niet, vond ‘links’ het van groot belang om het woord ‘rechts’ aan dit geweld te plakken.

In de onophoudelijke strijd om bijvoeglijke naamwoorden die de Haagse politiek zoveel op theologische debatten doet lijken, probeert links de term ‘rechts’ steevast te koppelen aan het gedachtegoed en de werkwijze van Hitlers Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei  die voor het gemak dan maar met ‘fascisme’ op één hoop wordt gegooid. Men volgt daarmee het voorbeeld van de Communistische Internationale die een eeuw geleden betoogde dat ‘fascisme’ de laatste fase van het kapitalisme was en ieder argument tegen het communisme bestempelde als ‘fascisme’, zoals fraai is uitgelegd in het boek Property and Freedom (1999) van Rusland-kenner Richard Pipes, een boek dat ik iedereen wil aanbevelen.

Maar het verschil tussen links en rechts dateert van ver voor de door fascisme, communisme en nationaal-socialisme geteisterde en in de verzorgingsstaat gesmoorde twintigste eeuw. In de kern is het verschil dat links gelooft in en streeft naar een ideaal: naar een betere en rechtvaardige wereld. Terwijl rechts dat niet doet.

Christelijk links

Links is daarmee terug te leiden tot Plato zoals Karl Popper heeft laten zien in het eerste deel van zijn The Open Society and its Ennemies uit 1945. (Ook een aanrader, maar alleen voor lezers met doorzettingsvermogen.) Volgens Plato is die ideale wereld er al, maar kunnen mensen die niet zien.

Het christendom heeft veel van Plato overgenomen. Jezus zei bovendien dat zijn volgelingen om in de hemel te komen al hun bezit moesten verkopen en de opbrengst aan de armen moesten geven: ‘Het is makkelijker voor een kameel om door het oog van een naald te gaan, dan voor een rijk man om het koninkrijk van God te betreden.’

Niets is echter niet voor tweeërlei uitleg vatbaar. Hoe de kerk er vanaf de vierde eeuw in slaagde om toch rijk te worden, heeft de Ierse historicus Peter Brown fraai beschreven in zijn Through the Eye of a Needle (2012) dat vooral de leden van het CDA en de ChristenUnie tot nut kan zijn.

Theologie en wetenschap

Maar in de elfde eeuw, toen het christendom Europa domineerde, diende zich een tegenkracht aan. Onder geestelijken brak de universaliastrijd uit tussen de (linkse) realisten die dachten dat de idealen van Plato reëel waren en echt bestonden en de (rechtse) nominalisten die het allemaal maar praatjes (namen) vonden: een flatus vocis (stemscheet) volgens Roscellinus.

De wereld volgt geen centrale doelstellingen, geen vooropgezet plan, geen weg naar een ideaal einde. We hebben geen idee van de toekomst en kunnen alleen maar het heden zo goed mogelijk bestuderen. Had Roscellinus vandaag geleefd dan weet ik wel hoe hij koopkrachtberekeningen van het Centraal Planbureau of beleid om de landelijke uitstoot van wat dan ook met x-procent te verminderen, zou hebben genoemd.

In het linker kamp probeerden Bonaventura en Thomas van Aquino destijds de boel te redden maar de argumenten ter rechterzijde van Peter Abélard, Dun Scotus en William van Ockham waren doorslaggevend. Vanaf 1300 scheidde theologie (wensdenken, op geloof gebaseerde kennis, links) zich van de wetenschap (accepteren van feiten, op onderzoek gebaseerde kennis, rechts). Die distinctie deed mensen beter nadenken.

Dat doen ze allemaal anders. De Verlichting bleek aan het einde van de 18^de eeuw dan ook geen eenduidig verschijnsel. In de Angelsaksische landen lag de nadruk op soevereiniteit, beteugeling van de macht van de overheid en nadruk op de rechten van het individu (rechts). In Midden- en Oost-Europa bepaalden ‘verlichte’ monarchen als Frederik de Grote van Pruisen, Catherina de Grote van Rusland en Maria Theresia en haar zoon keizer Josef II van bovenaf wat goed was voor hun onderdanen.

Hun ‘verlichte’ goede bedoelingen kenmerkten zich door regulering, staathuishoudkunde en plichten (links). Het individu diende zich wel te onderwerpen aan het algemeen welzijn, zoals dat er volgens de vorst uitzag. Deze revolutie van bovenaf werd doorgevoerd door een ambtelijk apparaat dat de wil van de heerser deed doordringen tot in de haarvaten van de samenleving. Deze bestuurlijke elite moest de maatschappij centraliseren.

Laatste oprisping

Terwijl in de Angelsaksische landen het liberalisme hoogtij vierde en de rol van de overheid in de industriële revolutie beperkt bleef, werd in Midden-Europa de ‘kameralistiek, voorloper van macro-economie en bestuurskunde, ontwikkeld vanuit de (linkse) opvatting dat ambtenaren het beter weten. De nu al dertig jaar durende Nederlandse discussie over de voordelen van het ‘Rijnlandse’ (links) boven het ‘Angelsaksische’ model (rechts) is de laatste oprisping van de middeleeuwse universaliastrijd.

Fout links

Een van de eerste waarnemers van het opkomende socialisme was Fjodor Dostojevski die in 1872 in zijn roman Demonen schreef: ‘Het socialisme verspreidt zich vooral door sentimentaliteit.’ De socioloog Gustav le Bon constateerde in 1898 ‘het socialisme is meer religieuze geestestoestand dan een doctrine’ en grapte ook: ‘Als jaloezie, afgunst en haat uit het universum zouden verdwijnen zou het socialisme dezelfde dag weg zijn.’

De dichter Paul Verlaine (1844-1896) zei over het socialisme: ‘Il n’y a pas de musique dédans’ en beweerde ook ‘Il faut être Hollandais pour être socialiste’, maar onze eigen Multatuli die opkwam voor de arme arbeiders van Lebak, schreef al in 1866: ‘Om misverstanden uit de weg te ruimen, verklaar ik dat de meeningen der sociaal-democraten over de middelen ter verbetering van den treurige toestand, waarin ’n zeer groot gedeelte van de bevolking van Europa verkeert, mij voorkomen in de hoofdzaak onjuist te zijn.’

Nobelprijswinnaar Friedrich Hayek formuleerde hetzelfde een eeuw later bondiger: ‘Als socialisten verstand hadden van economie dan zouden ze geen socialisten zijn.’

‘Socialisme is een prachtig idee, maar een ramp in de realiteit,’ volgens de Amerikaanse econoom Thomas Sowell. Maar na iedere mislukking in de praktijk duikt het denken van Plato steeds weer in een nieuwe gedaante op. Na de val van de Berlijnse muur is dat de vorm die de Franse schrijver Michel Houellebecq ‘moreel links’ noemt. (Volgens hem is het ‘vieze geheimpje’ van Frans moreel links dat ze daar gefascineerd worden door Amerika.)

Moreel links verdeelt de wereld in tweeën met de redenering: wat wij nastreven is het goede. Wij zijn dus de goeden. Iedere tegenstander is dus slecht.

Woordscheten

In Nederland noemt behalve JA21 en FVD geen enkele politieke partij zichzelf nog rechts uit vrees om op basis van die moreel linkse doctrine meteen als racistisch, fascistisch en nazistisch te worden weggezet. Deze woordscheten verduisteren het klimaat in de publieke opinie. Het wachten is tot in deze mist de harde wal van rechtse feiten het zinkende schip van de linkse bedoelingen keert.

De effecten van immigratie lijken dat nu te gaan doen. Ook ‘linkse’ mensen keren zich daartegen zodra ze een asielzoekerscentrum in hun buurt krijgen. De links-rechts tegenstelling zal nooit verdwijnen maar wel geldt: But the times they are a-changin’.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De strijd tussen ‘links’ en ‘rechts’ zal eeuwig duren verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik begon dan ook met hoge verwachtingen aan het vorig jaar verschenen Over Vrijheid, maar de teleurstelling kreeg algauw de overhand. Snyder heeft zijn historische bekwaamheid ingeruild voor een amateuristische vorm van filosofie. Het boek bestaat uit een aaneenschakeling van losse fragmenten, nauwelijks gestructureerd en vaak autobiografisch gekleurd.  

Negatieve vrijheid

Rode lijn is een aanklacht tegen het begrip ‘negatieve vrijheid’. Snyder vindt dat een zeer schadelijk concept en daarom is het vreemd dat hij niet in debat gaat met het werk van de man die dat begrip heeft geïntroduceerd en zijn grote bekendheid gegeven. Die man is Isaiah Berlin (1909-1997), een Britse filosoof van Joods-Russische herkomst.

Berlin wordt zegge en schrijve twee keer genoemd in het boek, een keer om te zeggen dat Snyder het niet eens is met diens belangrijkste essay, ‘Two concepts of liberty’. Daarvoor geeft hij geen argumenten.

In plaats daarvan zet hij het begrip ‘negatieve vrijheid’ voortdurend in een kwaad daglicht door het te omschrijven als iets wat het niet is of door het toepassingen toe te dichten die niemand er ooit aan gegeven heeft. Op pag. 18 schrijft hij: ‘Volgens die negatieve opvatting van ‘vrij’ staat het [hun] vrij om te roven en te moorden.’ Op pag. 231 staat: ‘We hebben enkele vormen van negatieve vrijheid onder ogen gezien: reken gewoon af met privébezit (Marx), reken gewoon af met de Joden (Hitler), reken gewoon af met de imperialisten (antikolonialisten), reken gewoon af met de overheid (Amerikanen).’

Met dit soort demagogische aanvallen op negatieve vrijheid geeft hij een volkomen verkeerde voorstelling van het politiek-filosofische concept van Isaiah Berlin. Die omschrijft negatieve vrijheid als de beschikking over een ruimte waarbinnen iemand, zonder door anderen gehinderd te worden, kan doen of zijn wat hij wil. Hoe groter of kleiner die ruimte, hoe groter of kleiner de negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is de vrijheid die het individu heeft ten opzichte van de overheid. Concrete voorbeelden zijn de klassieke grondrechten: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, de vrijheid van vereniging en vergadering. Die vrijheden worden negatief genoemd omdat overheid en medeburgers iets niet mogen doen, namelijk die vrijheden inperken.

Hoe je de negatieve vrijheden gebruikt, mag je zelf bepalen. Je kunt je mening uiten, maar ook besluiten dat niet te doen. Je kunt keurige meningen uiten, maar ook meningen die je medeburgers walgelijk vinden. De vrijheid van meningsuiting ís er juist voor meningen die walgelijk gevonden worden.

Ware vrijheid

Maar Snyder denkt er anders over. Hij schrijft dat de vrijheid van meningsuiting niet negatief maar positief is, dat ze niet bestaat bij de gratie van een afwezigheid maar van een aanwezigheid. Op pag. 46 heeft Snyder het over de weigering van Zelensky om Kiev te verlaten toen de Russen Oekraïne binnenvielen: ‘Zijn weigering om te vertrekken, geeft ons een idee van wat positieve vrijheid – ware vrijheid – zou kunnen zijn.’ En als Zelensky nu eens had besloten om te vertrekken? Zou dat dan onware vrijheid zijn geweest? Vrijheid is toch de mogelijkheid om te kiezen? En je kunt toch ook in alle vrijheid keuzes maken die anderen verkeerd vinden?

Snyder noemt de vrijheid van meningsuiting alleen maar positief in het geval van een mening of een daad, bijvoorbeeld die van Zelensky, die hij toejuicht, positief waardeert. Hij haalt twee betekenissen van positief door elkaar. Maar dat niet alleen. Zijn uitspraak dat het besluit van Zelensky ‘ware vrijheid’ was, impliceert dat opvattingen en handelingen waar hij het niet mee eens is, niet echt vrij zijn.

Ontsporingen

Hiermee illustreert Snyder het gevaar dat Isaiah Berlin zag in ‘positieve vrijheid’. Berlin definieert positieve vrijheid als de mate waarin iemand zelfstandig richting kan geven aan zijn leven. Positieve vrijheidsrechten zijn rechten die het individu in staat stellen inhoud te geven aan zijn vrijheid. Ze worden positief genoemd omdat ze gericht zijn op de overheid van wie geëist wordt dat ze van alles onderneemt om het individu te emanciperen. Denk aan het recht op onderwijs, op gezondheidszorg, op een waardig leven zonder armoede.

De tweede keer dat Snyder Berlin noemt, is om te zeggen dat deze een voorstander was van de verzorgingsstaat. En de verzorgingsstaat is bij uitstek de belichaming van positieve vrijheid. Maar Snyder vertelt er niet bij dat Berlin er nadrukkelijk voor waarschuwt dat het streven naar positieve vrijheid gemakkelijk kan ontaarden in een inperking van de negatieve vrijheid. Ook in een democratie. Ontsporingen dreigen op te treden wanneer de burger door de overheid in een bepaalde richting wordt gestuurd, wordt gedwongen bepaalde waarden te onderschrijven of een bepaalde levenswijze aan te hangen.

Als de overheid de burger gaat helpen om gelukkig te worden, krijgt ze totalitaire trekjes. Dan komt de neiging boven om mensen die tegenstribbelen tot andere gedachten te dwingen. Voor hun eigen bestwil natuurlijk. Ik moest denken aan CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal die zich in een tweet afvroeg of we mensen die ‘desinformatie over klimaatverandering de wereld inhelpen’ niet strafrechtelijk kunnen vervolgen.

Ook Snyder dreigt de vrijheid te reserveren voor het eigen gelijk. Hij schrijft: ‘Bij al het geklets dat we nu horen over de vrijheid van expressie is het gemakkelijk om te vergeten waarvoor die ook weer bedoeld was: om de omstandigheden te scheppen waaronder feiten het individu verheffen en de machthebbers uitdagen.’ Snyder denkt te weten wat het doel van de vrijheid van meningsuiting is. Maar die vrijheid heeft geen doel. Als dat wel zo zou zijn, zou het geen vrijheid zijn. De vrijheid van meningsuiting is zelf het doel.

Berlin heeft steeds gewaarschuwd tegen rechtvaardigingen van staatsterreur in naam van de positieve vrijheid. Hij doelde op het communisme en het nationaal-socialisme die hij beide van nabij had meegemaakt. Vanwege dat gevaar plaatst hij de negatieve vrijheid in het centrum van zijn politieke filosofie. Alleen door een duidelijk domein af te bakenen waarin elk individu zijn eigen keuzes kan maken, kun je de mogelijkheid van ontsporingen die dreigen bij het propageren van positieve vrijheid enigszins inperken.

Vrijheid van meningsuiting onder druk

Dit is geen zuiver theoretisch probleem. Tegenwoordig staat de vrijheid van meningsuiting nogal onder druk. Het komt bijvoorbeeld regelmatig voor dat Britten naar de gevangenis worden gestuurd wegens anti-immigratie-uitingen op sociale media. In Nederland werd vier jaar geleden PVV-leider Geert Wilders veroordeeld wegens groepbelediging, omdat hij zijn getrouwe aanhang had gevraagd of ze meer of minder Marokkanen wilden, met het voorspelbare antwoord.

Vorig jaar zei BBB-politicus Mona Keijzer in een tv-programma dat ‘antisemitisme bijna onderdeel is van de islamitische cultuur’. Volgens justitie was dat in beginsel een strafbare uitspraak. Keijzer werd alleen maar niet vervolgd omdat dat haar vrijheid van meningsuiting als politicus tezeer zou aantasten. Keijzer is gelukkig bij het gerechtshof in beroep gegaan tegen deze beslissing van het OM. Het valt te hopen dat het hof haar niet alleen gelijk geeft wat betreft haar opvatting dat feiten niet strafbaar kunnen zijn , maar ook gehakt maakt van het absurde onderscheid dat het OM maakt tussen de vrijheid van meningsuiting van politici en niet-politici. Dat onderscheid is op zichzelf al een aantasting van de vrijheid van meningsuiting.

Snyder gebruikt het begrip negatieve vrijheid steeds in een uiterst versimpelde betekenis, namelijk als het streven om elke belemmering voor ‘de machtigen’ weg te nemen. Zo beweert hij op pag. 83 dat ‘Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden om vele redenen, maar een ervan is negatieve vrijheid’. Als lezer vraag je je wanhopig af: Hoe dan, beste Snyder? In Rusland is de staat oppermachtig en de negatieve vrijheid uiterst beperkt. Je hebt er geen vrijheid van meningsuiting en geen vrijheid van vereniging en vergadering. Hoe kan die niet bestaande negatieve vrijheid dan een reden zijn geweest dat Rusland een genocidaal fascistisch imperium is geworden?

Snyders boek is vooral gericht op en tegen de Verenigde Staten. Het lijkt erop dat hij van Amerika een verzorgingsstaat naar Europees model wil maken en dat hij negatieve vrijheid ziet als belemmering daarvoor. Waarschijnlijk wil hij alleen maar wat meer positieve inspanningen van de overheid om meer Amerikanen in staat te stellen zichzelf te ontwikkelen. Op zichzelf een nobel doel.

Maar dan is het toch goed te beseffen dat er in alle westerse landen een mix bestaat van negatieve en positieve vrijheden. En dat overheidsinspanningen om de burger te beschermen tegen, bijvoorbeeld, klimaatverandering ten koste gaan van de individuele vrijheid. Voorzichtigheid is dus geboden, en revolutionaire ingrepen moeten geschuwd worden.

Wat meer negatieve vrijheid graag

In de westerse wereld lijkt de wind in een andere richting te waaien dan de door Snyder gewenste. In Europa, zeker in Nederland, zou wel wat meer negatieve vrijheid gewenst zijn. Volkshuisvesting, landbouw en industrie worden verstikt door eindeloze, uiterst gedetailleerde en soms volkomen waanzinnige regeltjes en voorschriften. Bovendien heeft de overheid hier op veel terreinen hopeloos gefaald. Om dan de oplossing te zoeken in nog meer overheid zou dwaas zijn. Hier is veel minder overheid op zijn plaats en veel meer ruimte voor de burger.

Timothy Snyder, Over Vrijheid, Uitgeverij Balans, 454 pagina’s, € 32,50.

Isaiah Berlin, Twee opvattingen van vrijheid, Uitgeverij Boom,, 111 pagina’s, € 34,95.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Timothy Snyder begrijpt niets van vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Verlichting brengt haar eigen grafdelvers voort

De Nederlandse universiteiten zijn begin jaren ’70 links tot extreem links. Dat geldt ook voor de politiek. De CPN haalde in 1971 6 zetels. De PvdA werd de grootste partij. Boudry schetst de filosofische theorie van links in die tijd als een progressief verraad aan de verlichting. Dat begint met het postmodernisme uit de beruchte jaren zestig dat een aanval is op de fundamenten van de Verlichting. Voor de postmodernen zijn objectiviteit, vooruitgang en waarheid slechts schijn. Maar, zo schrijft Boudry terecht, die aanval wordt uitgevoerd met de wapens van de Verlichting zelf. De Verlichting brengt haar eigen grafdelvers voort.

In latere hoofdstukken laat Boudry zien dat het postmodernisme wordt aangevuld met de dekolonisatiebeweging en de natuurbeschermers. Boudry toont aan dat de Westerse samenleving uniek is in de kansen die ze biedt aan haar eigen vijanden. Boudry’s pleit voor een vernieuwd vooruitgangsdenken, geloof in menselijk vernuft en een robuuste verdediging van verlichte samenlevingen tegen hun vijanden.

Boudry verhaalt treffend hoe het denken van Foucault vaak uitloopt op een totale negatie van de Westerse filosofie en wetenschap. Foucault zag in 1978 in Khomeini’s islamitische revolutie in Iran een politieke spiritualiteit die ver afstond van de moderne beschaving waar hij zo diep wantrouwig over was. Die onstuimige liefdesverklaring aan de sjiietische islam is geen dwaling of tijdelijke politieke verstandsverbijstering, het is een bewuste keuze voor ‘het geheel andere’ waar de werkelijkheid van het regime er niet meer toe doet. Het is alles, behalve de Westerse rationaliteit.

Foucault is zo gaan geloven in zijn eigen constructies dat hij een terreur-regiem voor spiritualiteit aanziet. Die blindheid is immanent aan totaliteitsvisies die geen opening bieden voor andere werelden en kennis. De ontkenning van stalinistische en maoïstische moordpartijen door links was van dezelfde orde.

Werkelijkheid, ervaring, kennis en interpretatie

Ook de socioloog Bruno Latour en de Amerikaanse filosoof Richard Rorty moeten er aan geloven bij Boudry. Wel is Boudry positiever over Rorty dan over de andere besproken filosofen. Kern is dat voor deze denkers een onafhankelijke werkelijkheid niet bestaat, de werkelijkheid is alleen kenbaar door tussenstappen. De ‘werkelijkheid’ wordt ‘bemiddeld’ via ervaring en kennis. We kunnen de wereld dus niet direct begrijpen, we hebben begrippen nodig, taal en ervaring. Een tolk die bemiddelt tussen verschillende talen. Maar hoe gaan we om met al die werkelijkheden? Latour heeft het over meerdere realiteiten, ‘perspectieven’ in dagelijkse taal.

Boudry is van mening dat dit onwetenschappelijk is. Ik kijk daar anders tegenaan. Wetenschappelijke rationaliteit is niet het eenvoudigweg toepassen van bepaalde criteria, waar het op lijkt bij Boudry. Hij definieert de wetenschappelijke methode als zorgvuldige waarneming met objectieve meetinstrumenten, alsook via het systeem van collegiale toetsing, waarbij wetenschappers elkaars werk anoniem beoordelen.

Dat is een wel erg eenvoudige, zo niet naïeve definitie van wetenschap. Je zou op zijn minst in kunnen gaan op de verschillen tussen de wetenschappen. Natuurkunde, scheikunde en astrofysica zijn anders dan literatuurwetenschap, geschiedenis en filosofie, die afhankelijk zijn van betekenisverlening. Boudry’s ‘zorgvuldige waarneming’ is mij te simpel. Voor zorgvuldige waarneming heb je begrippen nodig om te weten wat je zoekt in de empirie. En dan zijn we weer terug bij die ’bemiddeling’, bij interpretatie, bij Latour en Rorty. Ook de collegiale toetsing is nooit waterdicht, resultaten worden noodgedwongen beoordeeld binnen gelijksoortige wetenschapsdomeinen (die elkaar vaak kennen). Maar Boudry zal mij ongetwijfeld een wetenschappelijk ‘relativist’ noemen.

Slachtofferschap

Het tweede hoofdstuk, over de tirannie van het slachtofferschap, opent met het hopeloze gezwatel van de rector van de universiteit van Harvard, Claudine Gay, in een Amerikaanse hoorzitting. Op de vraag van de Republikeinse afgevaardigde Elise Stefanik, of het oproepen tot genocide op het Joodse volk in strijd is met de gedragscodes van haar universiteit, weet ze niets beters te zeggen dan dat het afhangt van de context. ‘Interpretatie van context’ als excuus voor en gedogen van terreur tegen Joodse studenten. Harvard is inmiddels de slechtst scorende universiteit waar het gaat om vrije meningsuiting. Een verkeerd woord of aanspreektitel en je ligt er uit. Maar genocide wordt geen probleem gevonden.

Frantz Fanon en Edward Said

De aanval van Hamas op 7 oktober heeft de wereld veranderd, het gezwel is opengebarsten. Volgens de Harvard-studenten is het ‘apartheidsregime’ van Israël de enige schuldige. Dat wisten ze al voor het Israëlische leger, de IDF, een schot gelost had. Je denkt al snel dat deze abjecte ideeën van contextinterpretatie een direct gevolg zijn van het denken van Foucault, Derrida en Rorty.

Maar Boudry schrijft terecht dat dit te simpel is. Hij beschrijft uitvoerig de invloed van Frantz Fanon en Edward Said op de huidige studentenpopulatie. Edward Said is sterk beïnvloed door Foucault. Zijn bekendste boek is Orientalism (1978), een aanklacht tegen het Westerse denken over de Oriënt. Robert Irwin beschrijft het als een uiterst selectieve polemiek waarin de relatie tussen kennis en macht centraal staat. Hij schrijft dat het boek in grote haast geschreven is, en hele delen van Perzische en Turkse studies negeert. Irwin heeft er net als Bernard Lewis geen goed woord voor over.

Veel van wat Boudry in dit hoofdstuk schrijft over de hypocrisie van links ten aanzien van de islam komt in grote lijnen overeen met wat ik heb geschreven in eerdere boekbesprekingen in Wynia’s Week.

Hoofdstuk drie zou gelezen moeten worden door alle natuurbeschermers en klimaatbehartigers. Boudry rekent af met het politieke herverdelingsmodel, een geliefd thema bij linkse politici. Als model dient de verdeling van de taart, een statisch model dat op geen enkele wijze overeenkomt met de dynamische werkelijkheid. De enige remedie tegen armoede in de wereld is economische groei, schrijft Boudry. Wie begaan is met het klimaat moet hopen dat zowel rijke als arme landen kunnen groeien en innoveren. Met andere woorden, de taart moet groeien.

Het ‘groeiscepticisme’ is geen complete verwerping van groei, maar voortdurende argwaan tegenover alles wat naar groei ruikt. Emmanuel Macron en ‘klimaattsaar Frans Timmermans’ bewijzen er lippendienst aan. Het is pronken met groene deugdelijkheid.

Grote Groene Omwenteling is reactionair

Technologie moet uitkomst bieden, van kernenergie tot verticale landbouw. Boudry’s voorbeelden zijn legio, organisaties als Greenpeace zijn door hun propagandaoorlog medeschuldig. De Grote Groene Omwenteling wordt vooral gedragen door de alfa wetenschappen die geen idee hebben van innovatie en technologisch vallen en opstaan. Alles wordt gesmoord in het voorzorgsbeginsel: loop vooral geen risico bij verdere onzekere ontwikkeling. Vooral binnen de lijntjes blijven kleuren. Als we dat de laatste tweehonderd jaar gedaan hadden, hadden we nu geen koelkasten, vaccins, gloeilampen en vliegtuigen, schrijft Boudry.

Hoofdstuk vier is in een paar zinnen samen te vatten: Westerse intellectuelen kunnen hun eigen beschaving uitspugen, omdat die beschaving een verlichte beschaving is die daartoe alle kansen biedt. Alleen liberale democratieën geven die vrijheid, we zijn er inmiddels aan gewend maar het blijft uniek. Probeer het niet in communistische, fascistische of islamitische maatschappijen want dan is je vrije leven voorbij.

Hoofdstuk vijf gaat over de mogelijkheden van de technologie, en over het tegenhouden van die ontwikkeling. Het bekendste voorbeeld is natuurlijk kernenergie, maar Boudry schetst een heel veld aan mogelijkheden en missers veroorzaakt door behoudzucht en bureaucratie. Daar is Europa koploper in. Europa vindt niets meer uit, maar volstaat met het doodknijpen van de innovaties van andere landen, aldus Boudry. Hij noemt de Rotterdamse kunstenaar Daan Samson als voorbeeld van de maker van de welvaartsbiotoop die het geloof in vooruitgang heeft behouden. De recente geschiedenis van de architectuur kent overigens een fors aantal voorbeelden van technologische optimisten en bedenkers van welvaartsbiotopen. Te beginnen met de Amerikaanse architect Buckminster Fuller. 

Boudry hoort thuis aan niet verpolitiekte universiteit

Boudry schreef een buitengewoon kritisch en verhelderend boek. Het gaat in tegen de tijdgeest en laat zien hoe ideeën uit de jaren zeventig en tachtig vandaag nog doorwerken in universiteit en politiek. Het is helder geformuleerd en contrair aan ongeveer alles en iedereen in de huidige universiteit en politiek. Zijn ondubbelzinnige steun voor Israël, zijn kritiek op het groene denken, zijn pleidooi voor economische groei en technologische ontwikkeling, het verdedigen van de westerse maatschappij maken hem er niet populairder op. Ook in dat opzicht behoort hij tot de huidige verlichtingsdenkers. Net als Stephen Pinker.

Vier jaar geleden schreef ik hier over Pinkers boek, Enlightenment Now (2018), en noemde Boudry zijn vertegenwoordiger in België. Pinkers boek lijkt me leidend geweest te zijn voor Boudry. Een jaar geleden schreef ik over Christopher Rufo en pleitte ik voor een nieuwe niet verpolitiekte universiteit waar Boudry een prominente plaats moest krijgen. Na lezing van dit laatste boek ben ik meer en meer overtuigd van de noodzaak en urgentie van dat voorstel.

Maarten Boudry, Het verraad aan de Verlichting, Pleidooi voor een nieuwe vooruitgangsbeweging, Prometheus 2025, 348 pp.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Maarten Boudry pleit overtuigend voor nieuw vooruitgangsgeloof verscheen eerst op Wynia's Week.

Ze blijven klein in aantal, de academici die zich uitspreken tegen het progressieve woke-gedachtegoed dat aan de Vlaamse universiteiten lijkt te floreren. ‘De meerderheid houdt haar mond en ergert zich in stilte’, zegt Maarten Boudry, wetenschapsfilosoof aan de Universiteit Gent.  

In zijn nieuwe boek Het verraad aan de Verlichting rekent de bekende Vlaamse academicus af met postmoderne puinhopen, de tirannie van het slachtofferschap en wat hij de ‘Grote Groene Omwenteling’ noemt: hoe anti-groeidenken een halve eeuw geleden van politiek kamp wisselde. Boudry heeft een appeltje te schillen met een nieuwe generatie van linkse denkers en doeners die het ‘progressivisme’ kaapten. En hij lijkt niet langer de enige. 

In De Afspraak, het ‘duidingsprogramma’ van de VRT, hekelde professor Alain-Laurent Verbeke van de Katholieke Universiteit Leuven onlangs het bestaan aan de universiteiten van ‘een zeer intolerant, radicaal, links gedachtegoed dat niet kan aanvaarden dat andere meningen bestaan’. Zou u dat gedachtegoed kwalificeren als een progressief verraad aan de Verlichting? 

Boudry: ‘Zeker. Al denk ik wel dat dat gedachtegoed maar door een kleine minderheid echt gedeeld wordt. Een kleine minderheid die door sociale dynamieken evenwel meer macht en invloed weet te verwerven dan waar ze eigenlijk recht op heeft. Nassim Nicholas Taleb heeft dat beschreven in zijn boek Skin in the Game. De dictatuur van de minderheid. 

‘Taleb duidt die dynamiek met een nogal banaal voorbeeld: joden in New York City. Bijna alle drank in New York is kosjer, terwijl joden minder dan 10 procent van de bevolking van de stad uitmaken. Niet omdat joden dat expliciet eisen, wel omdat zij nu zelf enkel kosjere dranken consumeren. 

‘De rest van de populatie is flexibel. Dus is het gemakkelijker voor producenten om zich aan de “intolerante” joden aan te passen, omdat de andere consumenten geen probleem hebben met kosjer voedsel. De overgrote meerderheid kan het niet schelen, dus wordt bijna al het eten aangepast aan de kleine minderheid die het wel kan schelen.’ 

Iets vergelijkbaars ziet u aan de universiteiten? 

‘Ik denk dat de echt radicale groep van woke-academici in elk geval kleiner is dan de aandacht die ze krijgt doet vermoeden. Ik kan een aantal mensen opsommen die daar aanvoerders van zijn. Maar zo gek veel zijn dat er niet. 

‘Je moet vooral rekening houden met een grote groep mensen die niet moedig genoeg zijn om hun mond open te doen, omdat ze geen zin hebben in heibel. Daardoor ontstaat er een situatie van wat men in de sociologie “pluralistische onwetendheid” noemt. Omdat die grote groep die het oneens is met dat radicaal gedachtegoed zwijgt, denkt iedereen dat hij de enige is die het daarmee oneens is. Terwijl hij net deel uitmaakt van de meerderheid. Hij denkt dat hij alleen staat, maar dat is niet zo. Integendeel. 

‘Het is zeker waar dat academici linkser of progressiever zijn dan de doorsnee Vlaming. Niet iedereen die op de Vlaamse partij Groen stemt, onderschrijft natuurlijk een extreme ideologie. Maar ze zwichten wel sneller voor de radicale stemmen. De meest activistische docenten zijn vaak diegene die het hoogste woord voeren, want als je je inzet voor het klimaat, transgenderrechten en Palestina van de daken schreeuwt, dan levert dat heel wat “deugpunten” op. 

‘Ik ben al twee keer gecanceld aan de Universiteit van Amsterdam. Jerry Coyne, een joods-Amerikaanse wetenschapper, en ik werden door een studentenvereniging gevraagd om te spreken over de ideologische ondermijning van de wetenschap en dan vooral van de biologie. Het ging dan onder andere over de transgenderkwestie. Maar onze uitnodigingen werden weer ingetrokken toen de organisatoren op de hoogte gebracht werden over onze standpunten over Israël. Die hadden uiteraard niets te maken met het gespreksonderwerp, maar dat maakte blijkbaar niet veel uit. 

‘Wat was nu het interessante? De studentengroep die ons eerst had uitgenodigd en dan weer niet was volgens mij zelf niet eens zo pro-Palestijns. Maar die groep was op haar beurt bang voor represailles van andere studenten. Dat vertelden ze me ook letterlijk. Het gaat over een minderheid die door veel kabaal te maken en door zich streng en onverbiddelijk op te stellen anderen afmat. En zo spreekwoordelijk boven haar gewicht bokst.’ 

Moet de universiteit niet dé plek zijn waar ideeën kunnen botsen? Waar, ook met een spreekwoord, duizend bloemen kunnen bloeien? 

‘Je zou dat denken. Het is daarom ook zo jammer dat die radicale, intolerante minderheid, die zichzelf vermomt als “progressief”, de zaken zo naar haar hand weet te zetten.’ 

Nog even terugkomend op dat dat verschil in stemgedrag tussen universiteit en samenleving. Is het niet gevaarlijk dat er zo’n groot ideologisch verschil bestaat tussen de universiteiten enerzijds en de samenleving waarin zij ingebed zijn anderzijds? In Vlaanderen is N-VA de grootste partij, maar onder professoren is Groen drie keer zo groot. En Vlaams Belang-professoren, die bestaan blijkbaar niet. 

‘Zonder gevaar is dat niet. Aan de Amerikaanse universiteiten werd daar trouwens ook onderzoek naar gedaan: aan sommige faculteiten vind je daar meer marxisten dan Republikeinen. 

‘Nu hoeft het geen probleem te zijn dat er een overwicht is van linkse mensen in de academische wereld. Daar zijn ook verklaringen voor die steek houden. Voor wie bijvoorbeeld een eerder “rechtse persoonlijkheid” heeft en veel geld wil verdienen, wat voor rechtse mensen vaker geldt, is de universiteit niet de beste plaats. Er is zeker ook een zelfselectie, zowel links als rechts, die niets met censuur of discriminatie te maken heeft.’ 

Maar het resultaat is dus niet zonder gevaar? 

‘De bedoeling van de wetenschap is dat we elkaars blinde vlekken corrigeren. Dat is hoe we vooruitgaan. En zelfs de bekendste Nobelprijswinnaars maken fouten, al is het maar omdat ze moeilijk kunnen toegeven dat ook zij er soms nog naast zitten. Overschatting dus. 

‘In een vakgebied ontstaat een probleem wanneer het linkse of progressieve overwicht zo groot wordt dat er nauwelijks nog rechtse of conservatieve collega’s overblijven om op die blinde vlekken te wijzen. En dat probleem bestaat vooral in die disciplines waarin ideologie een belangrijkere rol speelt. Kijk, in de wiskunde of in de natuurwetenschappen maakt het niet zoveel uit of je communist of kapitalist bent. Een overwicht van links is dan niet zo erg, maar hoe dan ook is het overwicht daar ook niet zo groot. 

‘Nee, het linkse overwicht is het grootst op die plekken waar ideologie een grote rol speelt: sociologie, sociale psychologie, genderstudies, postkoloniale studies, filosofie, de menswetenschappen in het algemeen. Juist daar is links zo dominant. En voor de duidelijkheid: mocht die dominantie niet links maar rechts zijn, dan hadden we ook een probleem. Dan zouden typisch rechtse blinde vlekken, bijvoorbeeld over klimaat of over religie, ongecorrigeerd blijven. Ook dat zou onwenselijk zijn, maar dat is dus niet het geval.’ 

Er is met andere woorden een tekort aan rechtse academici? 

‘Bijna overal, misschien met uitzondering van een aantal evangelische universiteiten in de Verenigde Staten. Ideeën moeten kunnen botsen en schuren, maar alles wat ingaat tegen linkse taboes wordt onder de mat geveegd of zelfs verketterd. Bijvoorbeeld alles wat te maken heeft met IQ en erfelijkheid of verschillen tussen man en vrouw, of alles wat te maken heeft met kernenergie, technologische innovatie en klimaatadaptatie als antwoord op de klimaatcrisis. Laat staan de zegeningen van het kapitalisme. 

‘Aan onze eigen vakgroep filosofie was er onlangs zo’n incident. Er kwam dan eens één conservatieve professor, met wie ik samenwerk, een artikel bespreken over een typisch rechts verhaal, over de teloorgang van het liberalisme door migratie en demografie. Sommige collega’s en studenten staan dan meteen op hun achterste poten. “Stigmatiserend” en “discriminerend” was het, want stel je voor dat bepaalde minderheden zich niet welkom zouden voelen. Vervolgens worden er procedures opgestart voor schendingen van de deontologische code. Zo zie je hoe op een Orwelliaanse manier een consensus afgedwongen wordt. Hoe sommige zaken gewoon niet bespreekbaar zijn, of worden gemaakt. 

‘Ik moet u wellicht niet vertellen dat er daarbij ook met twee maten en gewichten gewerkt wordt. Om de haverklap worden er teksten besproken van linkse filosofen die Stalin en Mao verheerlijkten of die met de ayatollahs van Iran dwepen. Maar o wee als eens een rechts of conservatief iemand aan het academisch debat deelneemt. Erg jammer vind ik dat. Want de allerbelangrijkste diversiteit aan universiteiten, dat is die van ideeën, niet die van huidskleur of gender. Maar wat men vandaag met “diversiteit” bedoelt komt neer op: iedereen ziet er anders uit, maar denkt hetzelfde. Dat kan niet de bedoeling zijn van een universiteit.’ 

In uw boek hekelt u de door progressieven gepromote ‘slachtoffercultuur’. Verhindert die cultuur de integratie en het succes van immigranten en allochtonen in België? 

‘Dat is een hypothese, maar die is moeilijk te bewijzen. Er zijn natuurlijk discriminatie en vooroordelen tegenover mensen met een andere huidskleur of migratieachtergrond. Dat is het klassieke racisme dat iedereen kent en herkent, en dat vooral ter rechterzijde voor komt. Dat is een probleem en dat moeten we, vind ik als echte progressief, ook bestrijden. 

‘Maar daarnaast is er ook het “betuttelracisme” van links dat mensen wegcijfert en in een slachtofferrol duwt. En dat mensen bijna dwingt om hun identiteit op te bouwen op basis van hun vermeende achterstelling. Ik weet overigens van veel migranten dat zij zich daar minstens even hard aan storen. Dyab Abou Jahjah heeft mij dat ooit nog gezegd, dat hij het “echte”, onversneden racisme nog verkiest boven het betuttelingsracisme van links. Omdat dat laatste onderhuidser en subtieler is, en daarom minder makkelijk aan te wijzen en te bestrijden.’ 

Sommige mensen met een migratieachtergrond verwerpen de slachtofferrol waarmee progressieven hen willen opzadelen. Vat ik het zo goed samen? 

‘Een groot deel van hen, zeker. Een schadelijk voorbeeld van die goede bedoelingen van links zijn de neveneffecten van positieve discriminatie. Van iedereen met een donkere huidskleur gaan mensen dan vermoeden dat hij gekozen werd omdat hij niet-blank is, dat zij gekozen werd om bepaalde diversiteitsquota te halen. Ik kan me voorstellen dat dat frustrerend is. En ik ken zo vele verhalen. 

‘Wat je ook snel begrijpt, is dat progressieven met hun betuttelingsracisme en slachtoffercultuur de beste bondgenoten zijn van conservatieve imams en andere traditionele leiders. Want als je integratie nastreeft en migranten de landstaal laat leren en kennismaken met de Verlichting, zou dat volgens sommige progressieven stigmatiserend zijn. Ex-moslims en liberale moslims, mensen die deel willen uitmaken van onze seculiere samenleving, worden zo opnieuw in de armen gedreven van religieuze leiders die de zelfsegregatie prediken. Zij worden actief tegengewerkt door linkse, witte, westerse progressieven. 

‘Ik heb al vaak meegemaakt dat ik opener kan spreken met mensen met een migratieachtergrond dan met die blanke progressieven. Ik kan mij nog levendig een debat voor de geest halen op een Antwerpse school ten overstaan van heel wat moslimjongeren. Dat was erg boeiend, we gingen de gevaarlijke thema’s niet uit de weg: homoseksualiteit, de evolutieleer, hoofddoeken, enzovoort. Maar de witte theoloog die naast mij zat, Guido Vanheeswijck, onderbrak voortdurend het gesprek. Om die moslims toch maar aan te sporen om niet te antwoorden op mijn vragen, want ik was hen aan het “stigmatiseren”. Terwijl de moslimjongeren zelf net bereid waren om met mij te spreken en helemaal niet om die betutteling gevraagd hadden. 

‘Je ziet vreemde combo’s van zaken die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben, ook hier bij de actievoerende Gentse studenten in hun tenten. Ze hadden eigenlijk twee eisen: ten eerste de banden met Israël doorknippen en ten tweede de anderhalve graad van het Klimaatakkoord van Parijs afdwingen. Huh? Zijn Palestijnen dan allemaal klimaathelden? Natuurlijk niet. Maar wie de wereld opsplitst in daders en slachtoffers, wit versus zwart, mannen versus vrouwen, kapitalisten versus de derde wereld en kolonisators versus gekoloniseerden moet een kunstmatige eensgezindheid creëren tussen verschillende slachtoffergroepen. 

‘Radicale progressieven zeggen dat ook uitdrukkelijk. Dat je geen feminist kan zijn als je ook geen antikapitalist of antiracist bent. Zo wordt men gedwongen het als een totaalpakket te zien: volledig te nemen of volledig te laten. Finaal wordt de westerse beschaving als dusdanig gebrandmerkt als de ultieme vijand, inclusief alle vooruitgang die ze met zich meebracht. Alleen weer die ironie: wie die westerse beschaving verkettert wordt vanzelf de bondgenoot van de moellahs en de ayatollahs en de traditionele stamhoofden. Dat is duidelijk.’ 

U staat zelf te boek als een liberale, progressieve denker en academicus. Denkt u dat uw kritiek in eigen kringen goed onthaald wordt? 

‘Bij mensen die zichzelf liberaal of ecomodern noemen zit dat wel goed, denk ik. Daar krijg ik best veel bijval. Als het bijvoorbeeld gaat over groei en innovatie zitten zij helemaal op dezelfde lijn. Die mensen waren ook goed vertegenwoordigd tijdens mijn boekvoorstelling, met denkers als Marco Visscher, Steven Vandenbussche, Jan Deschoolmeester en Joël De Ceulaer. 

‘Je hebt natuurlijk ook ecomodernisten die veel meer verwachten van hernieuwbare energie en niet van kernenergie, zoals ik, maar die wel eenzelfde doel hebben, met name meer energie en meer welvaart. Overvloed dus. Dat is een verschil in aanpak, niet in eindbestemming. Dat soort mensen zal mijn boek ook graag lezen, denk ik. 

‘Het ultralinkse of diepgroene kamp, daarover maak ik me weinig illusies: die ga ik niet overtuigen. Ik heb dit boek ook niet geschreven als een soort van handleiding voor links om de verkiezingen weer te winnen. In tegenstelling tot sommige journalisten, die ongevraagd advies geven aan linkse partijen hoe ze rechts moeten verslaan. Dit is niet dit soort boek. Ik bepleit mijn eigen visie. Een visie die progressief is, ook en vooral als ze door een luide, radicale en nominaal progressieve minderheid wordt verworpen. Maar die mensen zal ik nooit gelukkig maken, en daar ben ik niet rouwig om.’ 

*Roan Asselman is journalist, opinieredacteur en Amerika-columnist van Doorbraak.be.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Filosoof Maarten Boudry: ‘Diversiteit komt tegenwoordig neer op: iedereen ziet er anders uit, maar denkt hetzelfde’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Willem van Kooten (83) alias diskjockey Joost den Draaijer, de bedenker en eerste presentator van de Nederlandse Top 40.

Zangeres en presentatrice Manuëla Kemp (61), vooral bekend van de tv-programma’s Maan bij nacht en De vrienden van Amstel.

Presentator Ron Brandsteder (74), verantwoordelijk voor kijkcijferhits als de Showbizzquiz en Ron’s Honeymoonquiz.

Presentatrice Dieuwertje Blok (67), die 23 jaar het boegbeeld was van het Sinterklaasjournaal.

Zanger Rob de Nijs (82), die hits scoorde als Ritme van de regen (1962), Dag zuster Ursula (1973), Malle Babbe (1975) en Alles wat ademt (1985).

Presentatrice Loretta Schrijver (68), die samen met Jeroen Pauw jarenlang het gezicht was van het RTL Nieuws.

Harmen Siezen (84), die tussen 1975 en 2002 talloze malen het NOS Journaal presenteerde.  

Voormalig voetbalcoach Leo Beenhakker (82), die landstitels won met Ajax, Feyenoord en Real Madrid.

Symbolen van een generatie

De maatschappelijke impact van deze sterfgevallen mag niet worden onderschat, legde VU-hoogleraar psychologie Paul van Lange onlangs uit in De Telegraaf. ‘Ook als je die BN’ers persoonlijk niet gekend hebt, kunnen ze psychologisch heel dichtbij je gestaan hebben. Dan is het toch een soort verlieservaring. Denk bijvoorbeeld aan teksten van Rob de Nijs die wat met je gedaan hebben. Of de vrolijkheid van Loretta Schrijver, waardoor jijzelf ook wat vrolijker werd. Leo Beenhakker kon voor mensen het voorbeeld zijn dat je ver kunt komen als je ergens voor gaat. Tegelijkertijd toonde hij zijn emoties openlijk. Hij had zijn kenmerkende zucht als het niet goed ging, zoals met het Nederlands Elftal.’

Ook gevoelens van nostalgie kunnen dan hun kop opsteken, analyseerde Van Lange. ‘Sommige mensen zijn gewoon symbolen van een generatie. Als zij overlijden, kun je terugdenken aan mooie herinneringen uit het verleden, die vaak geromantiseerd worden. Toen je gezellig met je familie naar de prachtige concerten van Rob de Nijs ging bijvoorbeeld. Of dat je als kind altijd naar het Sinterklaasjournaal keek met Dieuwertje Blok. Zulke nostalgische gevoelens spelen in crisistijden een extra grote rol. En gezien de huidige wereldspanningen geldt dat nu natuurlijk ook. Dan kun je je onzeker en eenzaam voelen en kan het fijn zijn om terug te denken aan betere tijden.’

Nostalgie heeft in Nederland weleens een slechtere reputatie gehad. Want wie hoorde je pakweg veertig, vijftig jaar geleden beweren dat het heilzaam kan zijn om te mijmeren over vroeger?  

Terugdenken aan de goede oude tijd was toen een bezigheid die werd geassocieerd met reactionaire bejaarden die de verworvenheden van de Moderne Wereld niet op hun juiste waarde wisten te schatten. Wie zich in hun kamp schaarde, maakte zichzelf bij voorbaat belachelijk. Op Archie Bunker leek je dan, of op boer Koekoek, of op die oom die bijna iedereen wel leek te hebben en die altijd beweerde dat we Indië hadden ‘verkwanseld’ en dat de jeugd ‘geen manieren’ meer kende. Als hij iets te diep in zijn jeneverglaasje had gekeken, zei hij vaak ook nog dat de zomers vroeger beter waren.

Sociologen deden in de jaren zestig en zeventig veel wetenschappelijk onderzoek naar dit type ‘achtergebleven’ landgenoten, waarschijnlijk omdat werd vermoed dat het een snel uitstervende mensensoort betrof die – voor het te laat was – nog gauw in kaart gebracht moest worden. Met behulp van een door de fameuze Duitse socioloog Theodor Adorno (1903-1969) ontwikkeld onderzoeksmodel werden ze getypeerd als ‘autoritaire persoonlijkheden’. Wie ‘ja’ zei tegen stellingen als ‘Er is nauwelijks iets verachtelijkers denkbaar dan een mens die geen grote liefde, dankbaarheid en eerbied voelt voor zijn ouders’ of ‘Gehoorzaamheid en eerbied voor het gezag zijn de belangrijkste deugden die men kinderen moet leren’, was al heel snel de klos.

Aangename uitwerking

De tijd dat wetenschappers zich zorgen maakten over sentimentele verlangens naar mensen, plaatsen, dingen of gebeurtenissen uit het verleden is voorbij. Psychiaters en psychologen hebben ontdekt dat veel mensen hun nostalgische gedachten en gevoelens koesteren omdat ze die, ondanks een zekere weemoed, als positief ervaren. Zelfs al is de aanleiding voor sentimentele herinneringen onaangenaam, de uitwerking ervan is dat meestal niet. De ellendige gevoelens van nu worden als het ware verzacht met behulp van de prettige gevoelens van toen.

Ook zijn nostalgische gevoelens – anders dan in de hoogtijdagen van Archie Bunker en boer Koekoek – niet meer per definitie ‘rechts’. Zo levert een avondje talkshows kijken al snel een bont palet op van politici, opiniemakers en cabaretiers die openlijk hun heimwee vertolken naar prepopulistische tijden, toen ontwikkelingshulp, asielzoekers en gedoogbeleid nog in hoog aanzien stonden en niemand nog had gehoord van Donald Trump of Geert Wilders.

Nostalgie zit anders dan vroeger niet langer in het verdomhoekje. Eigenlijk is dat een reden om minder nostalgisch te worden. Maar laten we het niet te ingewikkeld maken. 

Roelof Bouwman is journalist, historicus en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nostalgisch mijmeren over vroeger is goed voor u verscheen eerst op Wynia's Week.

Vragen zijn er te over: Waarom moeten wij van onze president Ursula meer betalen voor Amerikaanse producten als de Amerikaanse president Amerikaanse burgers meer wil laten betalen voor Europese producten? Wanneer is het internet zijn lidwoord kwijtgeraakt?

Kent de Argentijnse schoonfamilie van Rob Jetten de Argentijnse schoonfamilie van de koning? Hoeveel mensen werken er op de Nederlandse ambassade in Buenos Aires? Waarom zijn dat er zoveel?

Wat is het Burgerservicenummer van de koning? Op welke partij stemt Volkert van der Graaf? Wat is het wettig betaalmiddel in Gaza? Wat heeft Palestina met de islam te maken?

Slechte vragen bestaan

Filosofie is de kunst van het stellen van de juiste vraag en journalistiek is het ambacht van het stellen van goede vragen. Alleen door vragen te stellen kunnen wij de wereld begrijpen. Sterker nog, misschien bestaan we alleen maar als we vragen stellen, zoals René Descartes suggereerde.

Pappa, waarom doet die mijnheer zo raar? De neiging om vragen te stelen is aangeboren. De kunst is om dit talent te behouden en te ontwikkelen, zonder daarbij toe te geven aan de misvatting dat er geen domme vragen zouden bestaan. Die bestaan wel.

In elke hiërarchische organisatie krijgt de baas van zijn ondergeschikten vooral goed nieuws te horen. Daardoor weet hij niet precies wat er in de organisatie gebeurt. De top drijft zo altijd weg van de werkelijkheid. Dit algemeen geldende principe steekt een hart onder de riem van wie de vrijheid liefheeft, want het betekent dat een dictator uiteindelijk altijd de verkeerde beslissingen zal nemen. 

Een goede manager zal altijd vragen stellen. En doorvragen. Maar je kunt ook teveel vragen. In zijn autobiografie (Van A naar B, lessen in leiderschap) beschreef oud-Shellbaas Jeroen van der Veer verschillende soorten commissarissen die zijn te onderscheiden zodra er iets misgaat. Een eerste soort heeft opeens geen tijd, belt nog wel in, maar is stil. De tweede soort noemt hij ‘de eindeloze vragenstellers’. Die worden in tijden van crisis bang en gaan dan veel vragen stellen. Die vragen helpen het management niet om het probleem op te lossen, maar dienen slechts om later te kunnen aantonen dat de commissarissen in kwestie niet de schuld moet krijgen. Dan is er nog een derde soort. Dat zijn commissarissen die mee helpen problemen op te lossen al weten ze dat nog niet alle vragen beantwoord zijn.

Vraag en antwoord

Om een zinnige discussie te kunnen voeren, moet je het in grote lijnen al met elkaar eens zijn en om een goede vraag te kunnen stellen moet je al veel weten. Waarom hebben de meeste landen een eigen munteenheid, maar wij niet? Waarom doet de Nederlandse overheid aan ontwikkelingshulp? Is dat niet typisch een taak voor particuliere organisaties?

Is het erg als staatsbedrijf Holland Casino failliet gaat? Het aantal vlinders is de afgelopen tien jaar met 35 procent afgenomen. ‘Er moet wat gebeuren’, zegt de Vlinderstichting. Maar waarom? Niemand wil toch rupsen op zijn sla en een vlinder is een rups die gaat sterven. Waarom bestaat er geen Rupsenstichting en kopen mensen wel een vlinderplant maar geen rupsenplant?

De beste vraag

De beste vraag die ik ooit hoorde werd op 9 februari 2024 door Tucker Carlson gesteld aan Vladimir Poetin. De roemruchte Amerikaanse presentator had een interview weten te regelen met de Russische leider. Natuurlijk bleek de president van Rusland niet gewend aan tegenwerpingen of zelfs maar vragen. Hij begon een betoog van ongeveer drie kwartier waarin hij de hele Russische geschiedenis beschreef, vanaf de eerste vestiging in Kiev, via de invallen van de Mongolen, de oorlogen met Zweden en Polen en nog veel meer, om aan te tonen dat Oekraïne een integraal onderdeel van Rusland is en zijn inval dus gerechtvaardigd was. Toen vroeg Carlson:  U bent al meer dan twintig jaar de president van Rusland. Waarom heeft u nu pas aangevallen?

Dit is geniaal. De interviewer ging niet tegen de geïnterviewde in, maar ging met hem mee. Op de weg naar de inconsistentie en daarmee de ontrafeling. Poetin kon niet anders dan opnieuw zijn hele verhaal over de geschiedenis te vertellen, maar op het eind hoefde Carlson alleen maar zijn vraag te herhalen: Waarom heeft u nu pas aangevallen? Poetin zat met de mond vol tanden. Omdat de vraag geniaal is konden de Russen deze episode niet uit het van tevoren opgenomen interview knippen. 

Vragen in het NOS Journaal

Goede vragen hoor je niet vaak, al worden we met vragen overspoeld. Bijvoorbeeld in de televisiequiz, een spel waarbij iemand een vraag moet beantwoorden waarop het antwoord al lang bekend is. Toch wint wie het juiste antwoord weet een prijs. Als onderdeel van de infantilisering van Nederland heeft ook het NOS Journaal enkele jaren geleden besloten het nieuws via een vraag-en-antwoord-duet tot de kijker te brengen.

In plaats van dat een journalist gewoon vertelt wat er is gebeurd, worden nu twee werknemers ingezet. De ene, de presentator, stelt vragen aan de andere (‘onze correspondent’) die niet in de studio zit, maar op een verre locatie staat. De presentator vraagt bijvoorbeeld: ‘Wat vinden de mensen in X van de aardbeving?’ Het duurt een paar seconden voordat de collega op locatie – een ruim begrip, want bij een gebeurtenis in Ethiopië, kan die locatie Zuid-Afrika zijn – de vraag hoort, en iets antwoordt in de trend van: ‘de mensen hier zijn geschokt’. Zo worden wij van nieuws voorzien.

We moeten domheid niet als een belediging opvatten, maar mij lijkt het beter dat de publieke omroep zich voortaan richt op het maken van kinderprogramma’s. Over sport, amusement en actualiteit kan best bericht worden door commerciële partijen. Het maken van goede kinderprogramma’s is echter een publieke taak. Net zoals het aanbieden van goed lager onderwijs wettelijk een zorg is voor de overheid. Slechte televisieprogramma’s gesponsord door speelgoedfabrikanten zijn funest voor de ontwikkeling van kinderen, die opvoeding nodig hebben. Alleen door goede kindertelevisie aan te bieden, zou het omroepbestel bestaansrecht houden.

De slechtste vraag

De slechtste vraag luidt: ‘waarom niet?’ De enorme interne inconsistentie die in deze twee woorden besloten ligt, springt dermate in het oog dat er geen twijfel mogelijk is aan het intellectuele niveau van degene die deze vraag stelt. Het woord ‘waarom’ zoekt immers een causaal verband; dat wat voorafging aan het onderwerp en daarvan de oorzaak was. De ‘waarom-vraag’ is een oprechte zoektocht naar achterliggende redenen. Door daar ‘niet’ aan te koppelen wordt die zoektocht opeens uitgebreid naar alles wat er op de wereld, ja zelfs in het hele heelal gebeurt of niet gebeurt en dat niet de oorzaak is van het betreffende verschijnsel. De vraag ‘waarom niet’ is totaal zinledig en verdient dan ook slechts het even onzinnige antwoord: ‘Daarom niet.’

Vragen brengt vooruitgang

Vragen is zoeken naar oorzaken. Die zoektocht brengt vooruitgang. Niet alleen technologische vooruitgang. Vragen zijn ook morele gereedschappen. Volgens Socrates doen mensen alleen maar uit onwetendheid slechte dingen. In zijn geest schreef de dichter Vergilius vier eeuwen later: Felix qui potuit rerum cognoscere causas. (Gelukkig is hij die de oorzaken der dingen heeft leren kennen.)

Laten we daarom vragen blijven stellen. Maar wel de goede vragen, al zijn dat veelal pijnlijke vragen.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goede vragen zijn pijnlijke vragen verscheen eerst op Wynia's Week.

April is de Maand van de Filosofie. Dat evenement gaat gepaard met tal van activiteiten, zoals de presentatie van een essay (Optimisme zonder hoop, geschreven door Tommy Wieringa) en de inauguratie van de nieuwe Denker der Nederlanden (v/h Denker des Vaderlands): David Van Reybrouck (Brugge, 1971). De Denker is een persoon die zo af en toe eens opduikt in het Journaal of Nieuwsuur om de actualiteit van een wijsgerige analyse te voorzien. Van Reybrouck is de opvolger van Marjan Slob, die, dacht ik, geen verpletterende indruk heeft nagelaten.

Van Reybrouck vertelde deze week dat Het Financieele Dagblad, Trouw, NRC en de Volkskrant bij hem langskomen voor een interview, nu hij twee jaar lang het nieuws van filosofisch commentaar mag voorzien. Maar liever zou hij eens De Telegraaf halen, een populaire krant immers, om zo ook eens niet-gelijkgestemde ‘mensen te bereiken’. Of dat interview met Wierd Duk ervan komt, weet ik niet. Maar een stukje in Wynia’s Week, een populaire website immers, is misschien ook al heel wat.

Of zo’n Maand van de Filosofie erg veel zin heeft, valt te betwijfelen. Het lijkt vooral gecreëerd om de kaste van schrijvers en denkers een paar weken lang een gevoel van relevantie te geven, met gesubsidieerde avondjes en vooral nachten (‘festivals boordevol talks, theater, colleges en interviews met inspirerende sprekers van dit moment’) over, dit jaar, het onderwerp ‘Mij een zorg’. Een heerlijke invalshoek natuurlijk om quasi-diepzinnig te kletspraten over onderwerpen als klimaat en geopolitiek. Ware filosofie daagt uit, vroeger tenminste, tegenwoordig volgt zij de mode van de dag. Over een maand is het weer voorbij, en zal niemand zich er iets van herinneren.

Zal de nieuwe Denker iets blijvends achterlaten? Hij is de auteur van bekende boeken over de koloniale geschiedenis van Congo en de Revolusi in Indonesië, en daarnaast ook van essays over democratie, waaronder zelfs een Pleidooi voor populisme (2008) en een verhandeling Tegen verkiezingen (2013). Nu de naoorlogse wereldorde verbrokkelt en er dus genoeg valt te filosoferen over allerlei urgente zaken, wil hij geen ‘meninkjesautomaat’ worden. Het essay dat volgende week verschijnt gaat over het klimaat en de rampen die ‘genadeloos’ voortrazen en waarvoor zich maar geen politieke oplossingen laten bedenken (De wereld en de aarde). Van Reybrouck is in ieder geval een man die iets op zijn naam heeft staan en zijn onderwerpen serieus wil agenderen.

Er valt voor hem genoeg te agenderen. Zo bepleit hij democratische vernieuwing omdat onze representatieve democratie zijns inziens niet goed functioneert. Eens in de vier jaar mogen burgers stemmen, en de politici die zij hebben gekozen houden zich vervolgens niet bezig met beleid maar met de vraag hoe zij een volgende keer kunnen worden herkozen. Om die spiraal te doorbreken bepleitte Van Reybrouck ‘burgerberaden’, die via loting moeten worden samengesteld. Waarom? Omdat de bevolking veel progressiever en ambitieuzer is dan wij denken en verregaande maatregelen zou willen om de ‘genadeloze’ ramp een halt toe te roepen.

Dat burgers wel stemrecht maar geen spreekrecht hebben, is volgens Van Reybrouck de echte reden waarom zij zo boos zijn – zó boos dat we niet vreemd moeten opkijken als zij vroeg of laat de deuren van de politiek zullen openbeuken, net als in januari 2021 in Amerika.

Hoe langer de politieke elite de woede van burgers negeert, hoe radicaler zij zullen worden. Die radicalisering heeft zich bijvoorbeeld voltrokken bij J.D. Vance, die Van Reybrouck in 2017 al in de smiezen had. Vance z’n analyse van de blanke deplorables was volgens Van Reybrouck uitstekend, maar hij belandde in de armen van Donald Trump.

Tegenstrijdige gevoelens

Wat in Duitsland is gebeurd, is ook een voorbeeld van zo’n radicalisering. In 2017 zei Van Reybrouck in een interview dat het een goed idee zou zijn wanneer de AfD zou gaan meeregeren. Nu zegt hij natuurlijk dat de AfD toen nog niet zo radicaal was als nu – maar zijn essay Pleidooi voor het populisme was wel degelijk een oproep aan de politiek om ook naar het lager (‘praktisch’) opgeleide deel van de bevolking te luisteren. Als zij dat niet doen, en dat doen zij niet, dan zullen burgers hun heil zoeken bij populistische leiders met hun maatregelen die zijns inziens een bedreiging van democratie en rechtsstaat vormen.

Van Reybrouck roept tegenstrijdige gevoelens op. Over het klimaat is hij zeer alarmistisch. Qua bewoonbaarheid heeft de aarde er sinds de tienduizend jaar niet zo slecht voor gestaan als nu, naar zijn mening. Iedereen maakt zich nu druk om de Russen, maar hun komst is onzeker, terwijl de hittegolven, overstromingen en bosbranden over ons heen slaan. Hij ziet dat er het een en ander aan onze democratie hapert, maar of zijn idee van burgerraden daar een oplossing voor biedt, valt nog te bezien natuurlijk. Maar hij ziet wel de kloof tussen hoger- en lageropgeleiden en verzet zich tegen de neerbuigendheid waarmee de elite de burgers benadert en benoemt. Er is, zo zegt hij, ‘niets zo gevaarlijk als een elite die zijn eigen elitarisme niet ziet’.

Ontroerende anekdote

Daarom denk ik dat het Denkerschap van Van Reybrouck niet in nietszeggende onbenulligheid voorbij zal gaan. Hij is daar niet alleen te intelligent en te erudiet voor, maar heeft ook de vinger gelegd op pijnlijke punten van ongemak. En het is nu eenmaal zo in de Nederlanden dat een linksige intellectueel zulke dingen mag zeggen en dat er dan naar hem wordt geluisterd.

Misschien dat Van Reybrouck vooral iets moet doen met de bijna ontroerende anekdote die hij vertelde over zijn grootvader, arbeider in een dorp in West-Vlaanderen. Diens grieven werden gehoord door de dorpspastoor, die ging praten met de bisschop, waarna ze bij de senator in Brussel terechtkwamen. ‘Mijn grootvader heeft nooit populistisch gestemd, omdat zijn stem ertoe deed. Er werd naar hem geluisterd, en die grieven werden vertaald’.

Het zou mooi zijn als het Denkerschap van Van Reybrouck een kleine bijdrage zal leveren aan het herstel van deze politiek.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Er is niets zo gevaarlijk als een elite die zijn eigen elitarisme niet ziet – dat is een goed punt van David Van Reybrouck verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar toch. Wie kijkt naar de huidige grote thema’s – klimaat, asiel en migratie, de oorlogen in Oekraïne en in het Midden-Oosten, stikstof (in Nederland), de rol van EU en NAVO – ontkomt niet aan serieuze twijfels over aard en kwaliteit van de inbreng van de intelligentsia. Natuurlijk is ‘de’ intelligentsia geen homogene entiteit en lopen de bepalende karakteristieken van de diverse issues zeer uiteen. Maar toch zullen velen een algemeen gevoel van onbehagen ervaren, even los van de specifieke aspecten van een bepaald thema en de concrete inbreng van individuele intellectuelen.

Hoe nuttig is de inbreng van de intelligentsia feitelijk? Hoe goed onderbouwd zijn de analyses en de daarop gebaseerde aanbevelingen? Hoe verhouden zich theorie en praktijk? In welke mate is er sprake van bevooroordeling of het kritiekloos volgen van een vigerende brede consensus? Wat zijn en doen intellectuelen eigenlijk precies?

Een boek in twee stappen

Deze en gerelateerde vragen heeft Thomas Sowell uitvoerig behandeld in zijn monumentale, 669 pagina’s tellende boek Intellectuals and Society, aanvankelijk gepubliceerd in 2009 maar herzien en uitgebreid in 2011. Het is verbluffend om te zien hoezeer zijn analyse van de rol van intellectuelen in de maatschappij, en dan vooral in de debatten over de grote maatschappelijke issues van de afgelopen twee eeuwen (en soms verder terug), relevant is voor de tegenwoordige tijd. De door hem benoemde ‘general patterns’ van de inbreng van de intelligentsia – gebaseerd op en geïllustreerd met een schat aan voorbeelden, empirische gegevens en citaten – zijn in veel opzichten zeer herkenbaar anno 2024.

Thomas Sowell, inmiddels 94 jaar oud, is een Amerikaans econoom, sociaal filosoof en politiek commentator. Hij heeft zijn opleiding genoten aan achtereenvolgens de universiteiten van Harvard, Columbia en Chicago, en vervolgens gedoceerd aan de universiteiten van Cornell, Brandeis en Californië (Los Angeles). Hij heeft voor een aantal think tanks gewerkt, sinds 1977 bij het Hoover Institute van Stanford University, waarvoor hij nog steeds actief is (zie bijvoorbeeld zijn interviews met Peter Robinson op YouTube). Hij heeft meer dan 45 boeken geschreven en zijn columns zijn in meer dan 150 kranten en tijdschriften verschenen. Zijn denkbeelden zijn, nadat hij in zijn twintiger jaren als marxist was begonnen, geëvolueerd naar wat het beste kan worden aangeduid als een combinatie van conservatief en libertair. Oh ja, belangrijk voor onze woke-vrienden: Thomas is zwart!

Sowell definieert een intellectueel als iemand die ideeën produceert: zijn werk ‘begint en eindigt met ideeën’. Dan heeft hij het dus over academici, journalisten, schrijvers, opiniemakers en zogenaamde public intellectuals: mensen met een soms indrukwekkende staat van dienst op hun specifieke terrein, die menen ook op ándere terreinen hun zegje te moeten doen. Sowell heeft het dus niet over – bijvoorbeeld – een ingenieur die een brug ontwerpt, een zakenman die een nieuwe technologie ontwikkelt en op de markt brengt of een arts die een operatie uitvoert. De feitelijke toepassing van hún kennis heeft immers concrete consequenties (‘consequential knowledge’) en fouten zijn direct pijnlijk zichtbaar: een brug die instort, een bedrijf dat failliet gaat of een patiënt die overlijdt.

Niets daarvan bij de intelligentsia waar Sowell het over heeft. Die kunnen blijven volharden in denkbeelden die apert onjuist blijken te zijn, hetgeen ook volop gebeurt, zoals Sowell met talrijke voorbeelden laat zien. In de woorden van George Orwell: ‘Some ideas are so foolish that only an intellectual could believe them.’

Dit afwezig zijn van concrete consequenties en het doorgaan op een doodlopende weg hangt samen met twee andere door Sowell benoemde en uitgewerkte aspecten. Intellectuelen profiteren in hoge mate van hun ‘verbal virtuosity’. Omdat hun werk voor een groot deel bestaat uit (vrijblijvend) formuleren, discussiëren, kritiseren en overtuigen, hebben zij een grote vaardigheid ontwikkeld om (plat gezegd) recht te praten wat krom is. Praktisch ingestelde mensen, die soms ook opzien tegen hoogopgeleide ‘experts’ met hun intimiderend jargon, zijn dan geen partij voor dat verbale geweld.

Uiteenlopende visies

Daarbij komt het tweede aspect: er is een groot verschil tussen (theoretische) kennis en ‘wijsheid’. Wijsheid wortelt in vele zaken waarvan kennis er slechts één is. Het gaat dan om zaken als levenservaring, common sense, praktisch inzicht, aanpassingsvermogen, mensenkennis, enzovoort. Anders gezegd: ook vooraanstaande intellectuelen hoeven niet verstandig te zijn.

De ideeën die intellectuelen produceren zijn veelal gebaseerd op een onderliggende fundamentele visie die Sowell aanduidt als ‘the vision of the anointed’ (tevens de titel van een ander boek van hem). Lees: de visie van de gezalfden of gewijden die erop los kunnen fantaseren zonder gehinderd te worden door praktische overwegingen uit de echte wereld. Die visie staat haaks op ‘the tragic vision’ die uitgaat van de inherente tekortkomingen van de mens zoals die zich in het echte leven manifesteren, en die het bereiken van blijvende ideale, perfecte oplossingen tot een illusie maken.

Dat betekent niet dat het leven alleen maar triest en somber is, maar wel dat het menselijk handelen onderhevig is aan vele beperkingen, zowel interne als externe. Het onderscheid tussen deze visies gaat samen met de vaststelling dat de intelligentsia zich bezighoudt met ‘abstract people in an abstract world’ terwijl het in het echte leven gaat om ‘flesh-and-blood human beings’. Het doet denken aan wat vaak over de PvdA is gezegd: ze houden er wel van de mensheid, maar niet van mensen.

De sweeping statements waartoe zoveel intellectuelen zich laten verleiden miskennen ook het simpele feit dat niemand in staat is te beschikken over alle kennis en informatie die relevant is voor het goed analyseren van een groot maatschappelijk probleem. Zelfs de knapste kop op een bepaald terrein heeft slechts kennis van een minuscuul deel van het totale plaatje. Dit door de liberale denker Friedrich Hayek (1899-1992) en anderen zo beklemtoonde fundamentele kenmerk van gefragmenteerde en diffuse kennis maakt de pretenties van de ‘anointed’ absurd. Geen wonder dat alle pogingen tot centrale planning in de economie hopeloos zijn mislukt. Terwijl de vrijemarkteconomie spontaan – via het prijsmechanisme – de handelingen en voorkeuren van miljoenen participanten (consumenten, ondernemingen, organisaties) samenbundelt en coördineert, en zo welvaart genereert.

Het abstract benaderen van uiterst complexe thema’s met voorbijgaan aan de talloze feitelijke beperkingen heeft tot groteske blunders geleid. De redeneringen en analyses staan bol van onjuiste veronderstellingen, gaan voorbij aan feiten die niet in het vooringenomen plaatje passen, en ontberen empirische toetsing. Sowell geeft talloze goed onderbouwde voorbeelden. Om er een drietal te noemen:

Standaard analyses over inkomensongelijkheid die onaanvaardbaar hoog zou zijn, houden geen rekening met hoe individuen (‘flesh-and-blood human beings’) zich tussen de decielen van lagere tot hogere inkomens bewegen (dus, zeg, vanuit het laagste 10 of 20 procent cohort naar de hoogste 10 of 20 procent). Welke individuen er concreet in welk deciel zitten varieert enorm in de tijd omdat individuen flink meer of juist minder gaan verdienen. Om een goed beeld van inkomensongelijkheid te krijgen moet je ook kijken naar wie wanneer in welke echelons zitten. Een flink stuk van de ongelijkheid is te verklaren uit het simpele feit dat jonge mensen vrijwel altijd weinig verdienen aan het begin van hun carrière maar, als het goed is, geleidelijk opklimmen richting hogere inkomensgroepen.

‘Pacifisme’ met ‘vrede’ verward

In de twintiger en dertiger jaren van de vorige eeuw waren veel van de meest vooraanstaande intellectuelen overtuigde pacifisten met soms ook grote sympathie voor de Sovjet-Unie onder Lenin en Stalin. Denk aan Bertrand Russell, H.G. Wells, Harold Laski, John Dewey, Romain Rolland en Georges Duhamel. De grote fout was dat ‘pacifisme’ met ‘vrede’ werd verward. Het is volgens Sowell een voorbeeld van ‘verbal virtuosity’, waarbij op slinkse wijze een veel mooier klinkend maar wezenlijk ander begrip in de discussie wordt ingebracht. Bij de ‘vredesbeweging’ uit de jaren zeventig en tachtig ging dat ook zo.

Een derde voorbeeld betreft de relatieve verslechtering van de positie van veel zwarte Amerikanen in termen van bijvoorbeeld inkomen, werkloosheid en criminele veroordelingen. Dit wordt door een groot deel van de intelligentsia geweten aan discriminatie. Daarbij gaat men volledig voorbij aan de wezenlijke invloed van de teloorgang van het klassieke gezin in de zwarte gemeenschap (met vooral vaders die ontbreken), van een cultuur die dikwijls geweld en losbandigheid verheerlijkt en pogingen om hogerop te komen door hard werken en studeren frustreren (‘acting white’), en van de vernietigende impact van harddrugs.

De mythe dat het allemaal aan discriminatie te wijten is heeft aan de basis gestaan van het overheidsbeleid sinds de eerste helft van de zestiger jaren, met de ‘war on poverty’ en de Great Society van president Lyndon Johnson. Maar de resultaten van deze en erop volgende overheidsprogramma’s zijn bar slecht, en in nogal wat opzichten zijn zwarten nu slechter af dan in de jaren veertig en vijftig, zoals Sowell aan de hand van empirische studies illustreert.

Tegengeluiden in het gedrang

Bij het lezen van Intellectuals and Society vallen veel paralellen op met hedendaagse discussies. Naast de al genoemde aspecten kan daarbij ook verwezen worden naar de door Sowell veelvuldig aan de kaak gestelde neiging om kritiek op de ideeën van de intelligentsia af te doen als ‘simplistisch’ of ‘vooroordelen’, of om met begrippen op de proppen te komen (‘percepties’, ‘stereotyperingen’, ‘blaming the victims’) die een serieuze discussie onmogelijk maken.

Even herkenbaar is Sowells constatering dat ‘the intelligentsia want to be on the side of the angels against the forces of evil’ en dat er sprake is van ‘moral hegemony of the anointed’. Ook mag in dit verband niet onvermeld blijven dat de intelligentsia – als het om ideeën gaat – ‘fitting the vision’ dikwijls belangrijker vindt dan ‘fitting the facts’. Daarbij wordt ‘peer support’, bijvoorbeeld in de vorm van door veel intellectuelen getekende manifesten, hoger gewaardeerd dan empirische onderbouwing.

Sowell wordt nogal eens verweten dat hij te weinig oog heeft voor tegengeluiden vanuit delen van de intelligentsia. Hij erkent dat die er zeker zijn, maar dat ze veel moeite hebben om gehoord en breed verspreid te worden. Ook dat is in 2024 nog steeds een uiterst actueel gegeven.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom kramen intellectuelen toch zo vaak onzin uit?    verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarschuwingen om niet te hoog te reiken zijn zo oud als de wereld. De Griekse mythologie kent vele verhalen van mensen die zeggen dat ze iets beter kunnen dan de goden en vervolgens door de betreffende god of godin gruwelijk worden gestraft voor hun hoogmoed (hubris). De Grieken dachten dieper na over het thema dan de Hebreeën. Bij hen ontstaat de verwarring niet na de hoogmoedige daad, maar juist ervoor. De schuldige wordt getroffen door verblinding (atè). Hij beseft niet dat hij een grens overschrijdt en merkt niet hoe hij zijn eigen ondergang tegemoet gaat.

De eerste zonde die werd begaan

Paus Gregorius de Grote, die rond het jaar 600 de zeven hoofdzonden op een rijtje zette, plaatste hoogmoed (superbia) bovenaan. Voor hebzucht, wellust, afgunst, gulzigheid, woede en luiheid. Hoogmoed is immers de eerste zonde die werd begaan. Maakte hoogmoed niet dat de licht brengende aartsengel Lucifer uit de hemel werd verstoten en transformeerde tot Satan, de duivel, zo stelde hij.

Tegenwoordig hoor je zelden meer over hoogmoed. Ondanks alle aandacht voor  grensoverschrijdend gedrag en #metoo tot dat van Ali B aan toe. Maar dat die oude zonde niet wordt genoemd, betekent natuurlijk niet dat deze eigenschap bij de mens is verdwenen. In dat kader viel me op hoe hoogleraar Lex Hoogduin vorige maand in zijn afscheidsrede aan de Rijksuniversiteit Groningen, zonder de term te gebruiken, enkele symptomen van hedendaagse hoogmoed op een rijtje zette.

Hij noemde het idee dat het klimaat en de natuur zijn te herstellen tot wat die op een bepaald tijdstip waren. Hij wees naar de mensen die nieuwe industriepolitiek bedrijven, onder het motto ‘we moeten beslissen wat voor economie we willen in 2050’. En hij merkte op dat de Europese Centrale Bank precies denkt te kunnen sturen hoe hoog de inflatie zal zijn.

En zoals Gregorius hoogmoed bovenaan zijn lijst van zonden plaatste, zo noemde Hoogduin als eerste het idee dat de overheid burgers tegen iedere tegenslag kan beschermen en bestaanszekerheid kan bieden.  

De Grieken zouden deze verblinding meteen hebben herkend. Het idee dat de overheid van een land voor de burgers van dat land moet zorgen, is dan ook een relatief jong bedenksel. Tot halverwege de achttiende eeuw was de heersende opvatting tegengesteld. Onderdanen dienden te zorgen voor het onderhoud van hun heersers. Die waren zelf alleen maar bezig met het behouden van hun macht. Machiavelli geeft in zijn boek De Heerser uitstekende adviezen hoe dat te doen en het welzijn van de bevolking is daarbij geen leidend beginsel.

Het is niet ‘links’ dat het nieuwe idee dat de overheid voor iedereen kan en moet zorgen in de wereld heeft gebracht. Echte socialisten meenden dat de staat vanzelf zou verdwijnen, zodra het volk de macht had. Nee, het was in Pruisen, twee generaties voordat de eerste socialist geboren werd, dat het idee postvatte dat de regering zich om het volk moest bekommeren. En die gedachte was niet gebaseerd op mensenliefde.

Het idee komt uit Pruisen

Friedrich Wilhelm I, van 1713 tot 1740 keursvorst van Brandenburg en koning in Pruisen, een boertige, nauwelijks geletterde autocraat, zat klem tussen grootmachten en wilde ook graag een groot leger hebben. Letterlijk. Hij huurde vanuit heel Europa mannen van minstens 1,88 meter in voor een speciaal regiment, de Lange Kerls. Ook van kortere mannen had hij er graag zoveel mogelijk. Daartoe lijfde hij onder dwang zijn mannelijke onderdanen in. Maar een leger in stand houden is duur. Zijn westelijke bezittingen brachten te weinig op en zijn oostelijke gebieden, waren door oorlog en epidemieën verarmd.

Friedrich Wilhelm reorganiseerde daarom het bestuur over zijn landen. Hij stelde strakke regels op voor zijn ambtenaren, voor de belastinginning en voor het onderwijs. Iedereen wist wat hem te doen stond en werd nauwlettend gecontroleerd. Deze nieuwe vorm van landbestuur kreeg zelfs een wetenschappelijke basis. De koning stelde bij de universiteiten van Halle-Wittenberg en die van Frankfurt aan de Oder leerstoelen Kameralwissenschaft in, de voorlopers van de huidige leerstoelen economie en bestuurskunde. Daar werden regels bedacht voor het economische, financiële en juridische bestuur van het platteland en de steden, voor onderwijs, volksgezondheid, voedsel en deugdzaam burgerschap. Iedereen die uit dienst kwam, bleef verplicht zondags bij de kerkgang zijn uniform te dragen en Pruisen werd een machtige natie.

Maar de koning was hoogmoedig. Zijn staat behandelde de bevolking net zo zorgzaam als een boer zijn koeien. Met recht, vrijheid en democratie heeft dat allemaal niets van doen. Dat vergeten de geestelijke erfgenamen van ‘De Soldatenkoning’. Martin Sommer schreef onlangs bijvoorbeeld over de Franse president Emmanuel Macron: ‘Hij verwart de mystiek van het presidentschap voor alle Fransen met het idee dat hij beter dan wie dan ook weet wat in het belang van Frankrijk is.’ Dat is hoogmoed.

Ook veel Nederlandse politici zijn met dit euvel behept. Zou ik de huidige fractievoorzitters op hoogmoed moeten rangschikken, dan zou Rob Jetten bovenaan staan. De man die er trots op is dat hij elektriciteitscentrales sloot voordat er een alternatief was gebouwd. Op hem is de van toepassing wat Eduard Bomhoff begin deze maand in Wynia’s Week schreef: ‘Bestuurskundige mag nooit je eerste baan zijn’. Bomhoff betoogde dat je alleen op basis van het uitwisselen van ervaringen kunt leren om de maatschappij in goede banen leiden. Niet door blind te varen op het eigen gelijk.

Politiek ontbeert de correctie op hoogmoed, die het marktmechanisme wel geeft, legde Lex Hoogduin uit: ‘Het scheppen van de toekomst kan veel beter aan ondernemers dan aan ambtenaren worden overgelaten. Ondernemers worden door de markt gecorrigeerd. Wat niet werkt valt af. Bij de overheid is het maar al te vaak zo dat wat niet werkt extra geld krijgt toegeschoven.’ De deplorabele staat van het onderwijs in Nederland is misschien wel de beste illustratie van deze constatering.

Omgaan met onzekerheid, dat is de kunst

Hoe geven wij de toekomst vorm? Hoogduin benadrukte in zijn afscheidsrede dat omgaan met risico’s de basis van de economische wetenschap is; de mens leeft in fundamentele onzekerheid. Inderdaad, de kunst is hoe met risico’s om te gaan. Risico’s nemen vergt moed. Maar te grote risico’s nemen is overmoed. En risico’s niet willen zien is hoogmoed.

Die verblinding voorkom je door te beseffen dat je niet alles weet. Dat onderwees Socrates al toen hij uitlegde waarom het Orakel van Delphi hem had uitgeroepen tot de meest wijze van alle filosofen van Athene: ‘Die anderen denken dat ze weten hoe het zit. Ik weet dat ik dat niet weet.’

Moderne, jonge, links leunende politici daarentegen denken dat zij genoeg weten om de maatschappij te kunnen maken. Zij volgen daarmee niet Karl Marx of Willem Drees. Hoewel ze zichzelf vaak sociaalliberaal noemen, baseren ze zich ook niet op liberale denkers. Ze zijn gevallen voor de hoogmoed van Friedrich Wilhelm I drie eeuwen geleden.

Hoe dat af zal lopen? De koning van Pruisen leed de laatste jaren van zijn leven aan wat in die tijd melancholie werd genoemd. Hij lag de hele dag in bed te bidden of psalmen te zingen. ’s Nachts dwaalde hij door de gangen van zijn paleis. Hij was gek.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoogmoed blijft de hoofdzonde van links leunende politici verscheen eerst op Wynia's Week.