In dat stuk ging ik in op de cijfers van het jaarverslag. Over de combinatie van enkele cijfers verbaasde ik mij en schreef onder andere: ‘Dat de underperformance van de totale portefeuille over de laatste vijf jaar (0,7% gemiddeld per jaar) een stuk lager is uitgevallen dan over 2025 (2,1%) is best opvallend, aangezien de underperformance van de actieve portefeuille over de laatste vijf jaar (3,5%) juist groter was dan in 2025 (3,0%). Hoe dat precies zit, is mij niet duidelijk.’

Cijfers klopten niet

Omdat het mij niet duidelijk was, stuurde ik de afdeling persvoorlichting van APG een mailtje met het verzoek om enige toelichting. Een kleine twee weken later kreeg ik bericht dat ze een fout hadden gemaakt. Zoals ik al vermoedde klopten de cijfers niet. Inmiddels is aan het jaarverslag op de website een erratum toegevoegd. De underperformance van de actieve portefeuille was de afgelopen vijf jaar niet gemiddeld 3,5%, maar slechts 0,7% per jaar. Die 3,5% betrof de cumulatieve underperformance over die periode.

Deze correctie leidt tot twee observaties. Ten eerste is het ongelooflijk dat een oplettende lezer in z’n eentje direct ziet dat er iets raars aan de hand is met de cijfers, terwijl het alle knappe koppen samen bij APG was ontgaan. Helemaal omdat ze zichzelf fors te kort deden met het oorspronkelijk gepubliceerde cijfer. Je zou denken dat zo’n negatief cijfer direct opvalt op de burelen van APG. Kennelijk niet. Is dat tekenend voor het gebrek aan focus op rendement in de organisatie?

De tweede observatie is dat het overgrote deel van die underperformance, namelijk 3,0% van de 3,5% is gerealiseerd in 2025. Dat is erg relevant omdat het beleggingsbeleid van de belangrijkste klant van APG, het ABP, in 2024 drastisch is omgebouwd. Het duurzaam beleggen is in de turbostand gezet. De cijfers over 2025 illustreren de eerste resultaten.

Begin 2025 gaf ABP-bestuursvoorzitter Harmen van Wijnen een interview aan het Financieele Dagblad waarin hij een en ander toelichtte. Het ABP sloot bijna de helft van alle bedrijven waarin tot dan werd belegd uit, waaronder bijvoorbeeld Ahold en Philips. Die deugen bij nader inzien niet. Met de nieuwe beleggingsaanpak zou ABP bijdragen aan een betere wereld zonder dat dit ten koste zou gaan van het beleggingsrendement en dus de toekomstige pensioenen. In een opiniestuk in dezelfde krant trok ik dat in twijfel en betoogde dat met zo’n ‘geconcentreerde portefeuille’ een fors risico wordt genomen.

Focus ABP ligt onvoldoende op rendement

Afgelopen vrijdag publiceerde het ABP, in navolging van APG het jaarverslag over 2025. Het rendement op de totale portefeuille was
-1,6%, terwijl de benchmark een plus van 0,8% noteerde. In euro’s is dat een verschil van bijna 13 miljard euro. Het verhaal is feitelijk nog erger. Want ook de keuze voor deze benchmark is door ideologie gedreven. Het jaarverslag zegt dat het rendement van de speciaal voor het morele kompas van het ABP geconstrueerde benchmark voor de portefeuille van aandelen in opkomende landen vorig jaar liefst 1,7% lager was dan de brede index. Dat betekent dat de keuze voor deze op maat gemaakte benchmark ook nog eens zo’n 2,5 miljard euro kostte.

De totale underperformance van een dikke 15 miljard euro is waarschijnlijk niet volledig aan duurzaam beleggen te wijten. Maar een belangrijk deel wel. Bovenal vrees ik dat de focus van het ABP door alle aandacht voor duurzaamheid onvoldoende op rendement ligt. De organisatie heeft zich een voor een pensioenfonds ongeschikte cultuur aangemeten.

Gestegen dekkingsgraad te danken aan rentestijging

Natuurlijk ben ik de eerste om te erkennen dat je bij beleggingsrendementen naar de langere termijn moet kijken. Het nieuwe beleid van het ABP is kennelijk onder een wel heel ongelukkig gesternte geboren. Misschien moet je daarom niet te snel oordelen, fluister ik mijzelf in. Maar wat de cijfers in ieder geval laten zien, is hoe mis het kan gaan met dit extreme beleid.

Natuurlijk ziet niet iedereen het zo. Sommigen gaan zelfs zover dat ze stellen dat het ABP het eigenlijk goed heeft gedaan. De pensioenen kunnen volledig worden geïndexeerd, want de dekkingsgraad is gestegen van 111,7% per ultimo 2024 naar 123,5% per ultimo 2025. Dat was echter meer dan volledig te danken aan de rentestijging vorig jaar. Die alleen heeft de dekkingsgraad volgens het jaarverslag met 21,4% verbeterd. Andere factoren, waaronder het beleggingsrendement, beperkten de uiteindelijke stijging van de dekkingsgraad dus.

Al jaren wind ik mij op over het beleggingsbeleid van veel pensioenfondsen. Die opwinding en afkeer stegen ruim een jaar geleden naar een nieuw hoogtepunt toen het duurzaam beleggen bij het ABP, en ook andere pensioenfondsen, fors werd aangescherpt. Een jaar later, of zeg maar 15 miljard euro later, kan ik een ‘I told you so’ nauwelijks onderdrukken.

Nieuwe bestuurder kan borst nat maken

Wat mij tegelijkertijd opvalt, is hoe onverschillig direct betrokkenen hierover zijn. Veel mensen in mijn directe omgeving zijn deelnemer aan het ABP en voor hun inkomen, naast hun AOW, volledig van een ABP-pensioen afhankelijk. Ze maken zich kwaad over een prijsstijging van benzine met een paar dubbeltjes en het uitblijven van compensatie. Het kabinet komt met pijn en moeite met een steunpakket van 1 miljard euro. Dat het eigenzinnige beleid van het ABP de deelnemers vorig jaar per saldo ruim 15 miljard euro, dat wil zeggen ca. 4.500 euro voor elk van de 3,2 miljoen deelnemers heeft gekost leidt nauwelijks tot ophef. Onbegrijpelijk.

Inmiddels is er een nieuwe bestuurder aangetreden die verantwoordelijk is voor het beleggingsbeleid. Hij kan zijn borst nat maken. Zijn grootste uitdaging zal zijn om de cultuur te veranderen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ABP heeft zich een cultuur aangemeten waarin duurzaamheid belangrijker is dan rendement. De nieuw aangetreden bestuurder moet die cultuur veranderen. verscheen eerst op Wynia's Week.

De slechte methode wordt in de praktijk gebracht door grote Nederlandse pensioenfondsen, met name door het pensioenfonds voor de zorgsector, PFZW. Dat is gevoelig voor de kritiek van Extinction Rebellion (XR) en andere pressiegroepen en verkoopt op enorme schaal aandelen. Hoewel PFZW met 250 miljard zes keer kleiner is dan het Noorse NIBM heeft het tien keer zo veel verschillende bedrijven afgestoten, namelijk 279 in drie jaar.

Niet zo’n goed recept

En nu de resultaten. Het hoofd beleggingen van NIBM vertelt dat bij NIBM de effecten van het ethisch beleggen voor de Noorse deelnemers beperkt blijven tot plus of min 0,002 procent per jaar. De formule: actief op aandeelhoudersvergaderingen, liefst samen optrekken met andere fondsen, maar heel voorzichtig met verkopen. Dat is heel anders bij PFZW. Dat moet helaas melden dat de zogenaamde ‘Sustainable Development Investments’ niet zo goed hebben uitgewerkt voor de deelnemers en dat de gepensioneerden per jaar gemiddeld zes procent achter zijn gebleven.

Luisteren naar pressiegroepen als XR en daarna de beleggingen aanpassen is kennelijk niet zo’n goed recept. En ons grootste pensioenfonds, het ABP, gaat dezelfde kant op, en misschien nog erger. Han de Jong schreef op 26 februari dat het ABP zich heeft laten overtuigen dat de helft van alle bedrijven niet deugt en verkocht moet worden. Als het fonds bij de volgende bijeenkomst met pressiegroepen zou pleiten: ‘We hebben nu toch die 50% verkocht?’, zal een groep als XR antwoorden: ‘Wij blijven demonstreren totdat jullie de overige 50% ook hebben verkocht. Kapitalistische ondernemingen zijn toch alleen maar gericht op winst.’

De prijs van aandelen dumpen wordt in de research geschat op ongeveer 3 procent per jaar minder rendement. Het eerste artikel dat waarschuwde voor die verliezen met de koele titel ‘The price of sin’  verscheen al in 2009 in toptijdschrift Journal of Financial Economics en is intussen meer dan 3600 keer aangehaald. Een recente update komt tot dezelfde schatting (zie Hang en Shore, 2023, ‘Corporate social responsibility’). Het blijft dan wel extra zorgelijk dat bij PFZW de verliezen met zes procent per jaar nog weer twee keer zo hoog zijn.

Hoe is het dan mogelijk dat de conclusie: ga naar de jaarvergadering, liefst samen met andere pensioenfondsen, maar dump niet op grote schaal aandelen, straffeloos kan worden genegeerd door onze twee grootste pensioenfondsen? Dat kan natuurlijk alleen maar bij het krachtig negeren van interne waarschuwingen en het doodzwijgen van alle kritiek van buiten. We herkennen die stijl van omgaan met kritiek van De Nederlandsche Bank (DNB) , en die geldt nu kennelijk ook bij de fondsen sinds DNB het toezicht op de pensioenfondsen tot zich heeft getrokken.

PFZW stuurde belangrijkste criticus naar huis

We weten immers al hoe DNB en de pensioenfondsen alle critici van de nieuwe pensioenwet tien jaar lang hebben genegeerd. Die critici hadden onder andere slechte uitkomsten voorspeld voor ouderen en gepensioneerden (zie mijn artikel in Wynia’s Week van vorige week). De nieuwe pensioenwet, zoals dwingend uitgelegd door DNB, eist dat ouderen beleggen in staatsschuld, hoewel een gemengde belegging van bedrijven, gebouwen en schuld veel meer opbrengt. Nu zijn de eerste paar (gelukkig alleen nog kleinere) pensioenfondsen  ‘ingevaren’ en blijkt dat al na zes maanden de reserves er aan te pas moeten komen om bij te storten voor de oudere deelnemers. Allemaal voorspeld.

Naar waarschuwingen over  ‘duurzaam beleggen ‘ wordt ook niet geluisterd. Bij de beleggingspoot van PFZW zit de belangrijkste interne criticus al twee jaar thuis. Hij krijgt volledig salaris, want nadat het fonds hem niet meer op kantoor wilde zien, hebben de kantonrechter, en daarna in hoger beroep het hof, gehakt gemaakt van alle argumenten die het fonds voor zijn ontslag probeerde aan te voeren. De rechters stelden vast dat op vorm en inhoud van de interne bijdragen aan de discussie van Guy Verberne, hoofdeconoom voor de beleggingen van PFZW, niets viel aan te merken.

Kritische adviesraad werd snel opgeheven

Voor de volledigheid: ik was vanaf 1981 hoogleraar monetaire economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en heb veel studenten begeleid met hun specialisatie in inflatie, rente en wisselkoersen, onder wie Pieter Duisenberg (nu hoofd van de Rekenkamer) en ook Verberne. Die bevestigde dat hij uitsluitend intern had gewaarschuwd, en als loyaal werknemer zijn twijfels over het beleid nooit naar buiten heeft gebracht. Die loyaliteit heeft hem niet geholpen. De rechtbank heeft de naam van het fonds dat zich zo heeft misdragen keurig geanonimiseerd, maar het hele verhaal en daarmee ook de naam van het slachtoffer kwamen na de uitspraak op de voorpagina van het FD. Zie ook dit artikel van Han de Jong.

Voor PFZW was één senior medewerker ontslaan niet genoeg om de orde te handhaven. Er was een internationale adviesraad voor de beleggingen, maar die is snel opgeheven na hun kritiek op de stijl van massaal aandelen verkopen. De leden van de adviesraad schreven na hun ontslag een keurig artikel in economenblad ESB met hun waarschuwing dat duurzaam beleggen op deze manier van PFZW heel kostbaar kan worden.

Die adviesraad was helemaal niet tegen duurzaam beleggen, maar dan wel altijd met respect voor de eigen deelnemers die sparen voor hun oude dag. Zolang deelname aan het pensioenfonds verplicht is, moet het fonds dat respect tonen door te voorkomen dat de pensioenen achteruit gaan door wild ‘duurzaam beleggen’. Kleine schommelingen zijn acceptabel, bij voorbeeld de plus of min 0,002 procent in Noorwegen. Maar niet duizend keer zo veel onzekerheid en verlies, zoals nu bij PFZW.

Resultaten zijn pet

In een enquête bij PFZW ging de helft van de ondervraagden akkoord met ‘iets lagere rendementen’. De andere helft is tegen uit angst dat  ‘duurzaam beleggen’ leidt tot ongecontroleerd hobbyisme en gebrek aan discipline en controle bij het beleggen. Die hebben nu al drie jaar achter elkaar groot gelijk gekregen.

PFZW heeft meer geluisterd naar pressiegroepen als XR dan naar de eigen deelnemers en de resultaten zijn pet. Bij dit fonds moet snel worden ingegrepen voordat de deelnemers nog langer zo veel procent per jaar verliezen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Duurzaam beleggen in de stijl van pensioenfonds PFZW kost ieder jaar miljarden aan rendement verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar Nederland heeft de slechtste beleggers van al dit geld, namelijk het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW), samen goed voor 45 procent van het gigantische Nederlandse pensioenvermogen. Dat blijkt uit onderzoek van het onafhankelijke Finse Centrum voor Pensioenen.

Nederlandse fondsen presteerden op korte en lange termijn slecht

Het meeste geld toevertrouwen aan de slechtste beleggers. Dat is dom beleid. We zullen zo eens kijken hoe dat komt. Maar eerst even een kort overzicht van de cijfers. De Finnen maten over periodes van 5, 10 en 15 jaar de resultaten na inflatie van 22 fondsen uit Zweden, Noorwegen, Denemarken, de Verenigde Staten, Canada, Japan, Korea, Nederland en – natuurlijk – Finland.

De 5 jaar resultaten waren voor iedereen lager dan de lange termijn resultaten vanwege het voor beleggers rampzalige 2022. Het gemiddelde rendement was 2,4%. Maar slechts 3 fondsen boekten over de afgelopen vijf jaar een negatief resultaat: ABP, PFZW en het Deense fonds ATP, waren de nummers 20, 21 en 22 in de vergelijking van de 22 fondsen. Ook op de lange termijn presteerden de Nederlandse fondsen slecht. Over 10 jaar was het gemiddelde 4 procent en over 15 jaar 5 procent, maar ABP en PFZW haalden dat op geen stukken na.

Voor de goede orde moeten we aantekenen dat er ook Nederlandse pensioenfondsen zijn die wel goed beleggen. Dat zijn meestal ondernemingspensioenfondsen, zoals die van Shell, Unilever, ABNAmro en de Rabo. Maar die zijn in het Finse onderzoek niet meegenomen. Dat keek alleen naar pensioenfondsen die voor een hele sector beleggen, zoals ABP voor de ambtenaren en PFZW voor de zorg. En die bakten er dus niets van.

Waarom het ene fonds beter presteerde dan het andere zeggen de Finnen niet. Ze wijzen er slechts op dat de slechtst presterende fondsen het minst belegden in aandelen en vooral aan obligaties hoopten te verdienen. Maar ik kan nog zes oorzaken verzinnen die allemaal een rol spelen: 1) het gebrek aan concurrentie; 2) het verkeerd meten van resultaten; 3) verkeerd toezicht; 4) slecht bestuur; 5) het veronachtzamen van het grootste risico bij het beleggen van andermans geld; en tenslotte 6) een psychologisch dan wel karakterologisch mankement. We zullen die zes eens kort doornemen.

Gebrek aan concurrentie

De simpelste manier om prijs en kwaliteit goed te krijgen is het concurrentiemechanisme zijn werk laten doen. Pensioenfondsen hebben weten te voorkomen dat ze hieraan onderworpen zijn. Ze zijn allemaal monopolist. Hun deelnemers, bedrijven en particulieren, zijn verplicht om te betalen. Dus zullen ze geen optimaal rendement halen.

Verkeerd meten van resultaten

Pensioenfondsen meten hun beleggingsresultaten ondeugdelijk. Als de rente daalt van 4 naar 2 procent wordt een eeuwigdurende obligatie van 1000 die 4% rente biedt automatisch 2000 waard in de markt. Want die levert tegen die prijs ook nog 2 procent rente op. Een pensioenfonds met zo’n oude obligatie van 4% nog in bezit zegt dan: ik heb mijn vermogen verdubbeld. Kijk eens wat een goede belegger ik ben.

En bij aandelen kijkt het pensioenfonds alleen naar de koers (de prijs die pas bij verkoop van het aandeel door andere beleggers hopelijk zal worden betaald). Het fonds praat nooit over dividend, het geld dat het bedrijf aan aandeelhouders betaalt.

Verkeerd toezicht

De wettelijke toezichthouders gaan er niet over of een pensioenfonds goed of slecht belegt. Ze kijken slechts of het fonds aan zijn verplichtingen kan voldoen. Zo niet dan moet de premie omhoog, moet minder risico worden genomen, of moeten de verplichtingen omlaag.

Slecht bestuur

Bedrijfstak pensioenfondsen worden bestuurd door mensen die per definitie geen verstand hebben van beleggen. Om bestuurder te worden moet je door een vakbond of door een werkgeversorganisatie worden voorgedragen. Iedereen weet dat dit systeem niet deugt, maar  bij het begin van de grote pensioenhervorming meer dan tien jaar geleden, is als eerste afgesproken: aan de ‘governance’ wordt niets veranderd.

Veronachtzamen grootste risico

Bescheidenheid verbiedt het om te citeren uit mijn inaugurele rede uit 2012 getiteld: ‘Andermans Geld, over de korte termijn geneigdheid van institutionele beleggers’. Al wees ik er toen reeds op dat het governance-risico bij beleggen van andermans geld erin zit dat die beleggers hun eigen belang laten prevaleren boven dat van de mensen wier geld ze beheren. Het grootste risico dat een belegger loopt is zijn carrièrerisico. Als hij duidelijk slechter belegt dan anderen loopt hij de kans te worden ontslagen. Dat leidt tot kuddegedrag. Voor beheerders van andermans geld is het veiligste om net zo te beleggen als hun collega’s. 

Vallen slechte prestaties dan toch nog op, dan is het beste verweer: Ja, maar wij zijn lange termijn belegger. Dan verstomt de kritiek en als het beleid ook op de lange termijn slecht blijkt, is de beheerder al lang vertrokken.

Psychologisch mankement

Tot slot een psychologisch aspect. Bestuurders van pensioenfondsen zijn van nature geen aandeelhouders. Zij zijn functionarissen. Aandeelhouders zijn de liefste en zachtaardigste spelers in de financiële wereld. Ze nemen genoegen met een zwakke rechtspositie. Betaalt u op een lening één maand de rente of aflossing niet op tijd dan komt de bank meteen met boetes en betaalt u nog langer niet dan komen de deurwaarder, de rechter en de gevangenis in beeld. Aandeelhouders daarentegen wachten soms vele jaren op dividend en de onderneming hoeft hun inleg nooit terug te betalen.

Aandeelhouders hebben iets van ondernemers. Om te beleggen in aandelen moet je (een beetje) houden van de bedrijven waar je in belegt. Maar pensioenfondsen doen dat niet. Die beleggen alleen maar in aandelen omdat ze andere helemaal nooit de inflatie bij kunnen benen. Ze doen dat tegen heug en meug. Ze weten meestal nauwelijks wat de duizenden ondernemingen waar ze in beleggen maken. Een bedrijf is voor hen slechts een nummer; een regel op een spreadsheet. Ze komen er nooit op bezoek. Ze kijken alleen maar naar de beurs. Als het goed gaat steken ze de koerswinsten in hun zak; gaat het slecht dan verkopen ze de aandelen.

De schaamlap van het duurzaamheidsbeleid

Al deze mankementen zijn niet een, twee, drie te repareren. We kunnen slechts de Finnen dankbaar zijn dat ze hebben laten zien hoe weinig kleren de zelfverklaarde keizers van het Nederlandse pensioenstelsel dragen. Slechts de schaamlap van het veelbesproken duurzaamheidsbeleid van pensioenfondsen bedekt nog de naakte feiten. Pensioenfondsen roepen luidkeels dat ze de wereld willen verbeteren. Maar laten ze eerst hun beleggingsresultaten verbeteren. Daar worden ze voor betaald.

En u kunt natuurlijk wel raden welke pensioenfondsen in de wereld wel goed presteerden. Inderdaad, die uit Finland.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland heeft de slechtste pensioenbeleggers ter wereld verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week was bitcoin voor het eerst meer dan 100.000 dollar waard. Kassa voor enkele zwemmers.

Als de prijs van een product stijgt, gaan mensen er minder van kopen, constateerde de legendarische aandelenbelegger Warren Buffett ooit. Het wordt ze te duur. Maar als aandelenprijzen stijgen, merkte hij, willen mensen juist méér kopen. Dat geldt nu ook voor bitcoin.

Recordregen

Bitcoin is de knaller van het jaar. Maar ook aandelen rijgen records aaneen. De Dow Jones graadmeter kwam vorige week voor het eerst boven de 45.000 punten.

Er is nog een succesnummer. Goud. Een troy ounce goud, de reguliere gewichtsmaat (ruim 31 gram), kost nu 2.663 dollar na een recordstand van 2.790 vijf weken geleden.

Aandelenkoersen genieten van de verwachting van een lagere rente én liberaliseringspolitiek van inkomende president Donald Trump.

Maar waarom zijn bitcoin en goud zo populair?

Bitcoin en goud lijken op elkaar, maar ze zijn ook water en vuur. Eerst de overeenkomsten. Het delven van goud en van bitcoin (daar heet het zelfs mining) is kostbaar. Dat heeft op zichzelf al een prijsverhogend effect. Om bitcoins te delven staan batterijen computers te ‘stampen’ en energie te verbruiken.

De aanvoer van nieuw gewonnen goud is in handen van een klein aantal grote exploratiebedrijven, de aanvoer van nieuwe bitcoins wordt om de paar jaar gehalveerd. Schaarste en prijsschommelingen zitten ingebakken in het systeem.  

Goud en bitcoins geven geen inkomsten, tenzij je je bitcoins uitleent via een beursplatform.

Nog een overeenkomst: beperkte gebruikswaarde. Goud vindt zijn weg naar juwelen en wat industriële producten. Een hypotheek afsluiten in bitcoins is af te raden: de lening wordt met elke koersstijging (in dollars of euro’s) hoger. Met bitcoin betalen kan. Maar even een pizza afrekenen, zoals je dat met euro’s doet, is toekomstmuziek.

Beurs bankroet

Laatste overeenkomst: hun koerswinst. De laatste keer dat ik over bitcoin schreef op Wynia’s Week was twee jaar geleden na het bankroet van cryptobeurs FTX op de Bahama’s van Sam Bankman-Fried. Dit is niet het einde van bitcoin, schreef ik toen. ‘Maar zelfs áls dit het einde zou zijn, dan komt er iets nieuws. Alles wat technologie kan maken en waar een markt voor is, zal gemaakt worden.’

Hoon was mijn deel. Dat ik er niks van had begrepen was nog de aardigste reactie. Bitcoin stond toen op 20.000 dollar. Chapeau voor wie toen bleef beleggen en de munt nog steeds bezit.

Eeuwenlang een begrip

Spannender dan de overeenkomsten zijn de verschillen. Om te beginnen: goud heeft geschiedenis, bitcoin niet. Goud was eeuwenlang dé grondstof voor officiële betaalmiddelen. Goud is ingeburgerd als veilige waarde. Bitcoin en cryptovaluta zijn fonkelnieuw. Hun kenmerk is digitalisering.

Daaruit volgt: goud is een klassieker, bitcoin komt net kijken, een hightech jonkie.

Goud beleeft zijn beste tijden als chaos op de loer ligt. Dan zal de klassieke waarde van goud zich bewijzen, zeggen de liefhebbers, als aandelen en obligaties door oorlog of hyperinflatie behangpapier worden. Bitcoin is juist het product van orde en regelmaat, van een digitaal systeem van nullen en enen.

Ontwrichters à la Musk

Goud staat voor macht, voor gekroonde hoofden en religieuze leiders. Goud is gevestigde orde. Bitcoin en cryptovaluta zijn juist de favoriet van de techwereld, van ontwrichters à la Elon Musk, die al in 2021 een deel van het kasgeld van Tesla in bitcoins stak. Musk heeft ook zijn eigen cryptomunt.

Zowel de goudaanhangers als de cryptofans geloven heilig in hun keuze. Zij hebben wel iets van zendelingen. Ze hebben de toekomst gezien en willen dat geloof verspreiden. Een geloof met vette rendementen.

In de cryptowereld hunkert men naar de erkenning die de goudaanhangers al hebben. Erkenning door de bewakers van het financiële systeem, de centrale banken.

De kooplust van centrale banken is een van de factoren die de goudprijs heeft opgestuwd. Centrale banken spreiden hun reserves over meerdere valuta en beleggingen en dat vertaalt zich in extra vraag naar goud. Dat is wel paradoxaal. Centrale banken zijn de instituties die de waarde van het papiergeld veilig moeten stellen en lage inflatie nastreven. Maar zij zoeken hun heil ook in goud, dat juist floreert als centrale banken hun taak verwaarlozen en inflatie uit de hand loopt.

Geldwereld buiten spel

Als centrale banken, om te beginnen de Amerikaanse Federal Reserve, een deel van hun reserves in cryptomunten steken, zoals Trump in de verkiezingscampagne suggereerde, is de acceptatie van bitcoin compleet. Dat zou de ultieme overwinning zijn. Dat jaagt de koers nu al op. De officiële geldwereld investeert in de munt die juist was bedoeld als ondermijning van de officiële geldwereld door alles anders te doen en de gevestigde banken buiten spel te zetten.

Dan is de revolutie geslaagd, maar daarna? Dan is het gedaan met de aantrekkingskracht van het ‘wij tegen de financiële wereld’-motto. Dan is bitcoin ‘gewoon’ digitaal goud. En als het crypto-experiment toch verwarring, of misschien wel financiële chaos veroorzaakt, dan is goud de veilige haven.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Bitcoin is de knaller van het jaar. Maar kan bitcoin de weelde van zijn eigen succes dragen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Duitsland en Frankrijk, samen 40 procent van de Europese economie, maken sinds corona gretig gebruik van een ‘tijdelijke’ verruiming van de regels tegen staatssteun. Frankrijk wil die tijdelijke coulance permanent maken. De Europese Commissie ziet meer in een EU-fonds.

Macron was te vroeg

Om tegenwicht te bieden aan Amerikaans en Chinees protectionisme, pleit president Emmanuel Macron voor een ‘Made in Europe’-strategie. Naast staatssteun zouden Europese overheden hun eigen bedrijven mogen voortrekken in openbare aanbestedingen. Ook wil Macron een miljardenfonds om innovaties zoals batterijen voor elektrische auto’s en groene waterstof te subsidiëren.

Twee jaar geleden deed Macron dat voorstel ook al, toen met de Duitse bondskanselier Angela Merkel. De Europese Commissie zag er weinig in. Door corona en de gascrisis is het vrijemarktdenken in Brussel echter aan het wankelen. Via de achterdeur hebben Duitsland en Frankrijk alsnog hun zin gekregen. Alleen Nederland stribbelt nog tegen.

Het was eind 2021 een onopgemerkt succesje voor Mark Rutte: de Europese Commissie koos toen zijn kant, en niet die Macron en Merkel. Vestager – net als Rutte liberaal – wees een Frans-Duits voorstel tot versoepeling van haar mededingingsbeleid van de hand.

‘Een sterke handhaving van de mededingingsregels is van fundamenteel belang voor bedrijven en consumenten om ten volle de vruchten te plukken van onze eengemaakte markt,’ verklaarde de Deense.

Macron en Merkel waren teleurgesteld dat Vestager in 2019 een fusie van treinfabrikanten Alstom en Siemens had geblokkeerd. Volgens Duitsland en Frankrijk kortzichtig: om tegen Amerika en China op te kunnen boksen, moest Europa eigen ‘kampioenen’ oprichten. Desnoods met staatssteun. Ook als dat ten koste ging van de concurrentie binnen Europa.

Rutte komt met tegenvoorstellen

Rutte dacht daar anders over. Hij kreeg tal van andere lidstaten, waaronder Finland, Ierland, Polen en Spanje, achter een tegenvoorstel om de Europese markt juist verder te liberaliseren.

De interne markt, die dertig jaar bestaat, gaat uit van vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal. In de praktijk is er nog een wereld te winnen. Zo erkennen lidstaten elkaars opleidingen en vergunningen niet altijd. Pensioenen en andere sociale zekerheden verhuizen niet met werkenden mee. Midden- en kleinbedrijven weten zelden investeerders over de grens te vinden.

Zorg dat Europa echt één markt wordt, zeiden Rutte en zijn medestanders, dan komen die Europese kampioenen vanzelf.

Door corona begon Brussel te twijfelen

Ook die voorstellen kwamen er niet doorheen. Door corona nam de twijfel over de vrije markt in Brussel toe. Er kwamen uitzonderingen op de regels tegen staatssteun om massafaillisementen te voorkomen. Ook Nederland deed mee. In totaal liet de Europese Commissie 380 miljard euro aan staatssteun toe.

Corona was nog niet voorbij of Poetin viel Oekraïne binnen. Reden om de ‘tijdelijke’ uitzonderingen te verlengen. Bedrijven mochten van Europa geen zaken meer doen met Rusland. Dan was compensatie toch op zijn plaats?

Toen kwam de gascrisis. Wederom vond de Commissie dat er sprake was van een uitzonderlijke situatie. Weer werden de regels opgeschort.

Inmiddels wordt de Amerikaanse staatssteun aan elektrische auto’s, computerchips en windturbines aangehaald om in Europa hetzelfde te doen. Staatssteun is tot minstens eind 2023 toegestaan.

Navraag bij de Europese Commissie leert dat van de circa 670 miljard euro aan staatssteun die sinds corona is goedgekeurd, 53 procent naar Duitse en 24 procent naar Franse bedrijven is gegaan.

De overname van gasleverancier Uniper, voor de oorlog afhankelijk van Russisch aardgas, was het duurst: Duitsland mocht daar 35 miljard euro voor uittrekken.

Italië, de derde economie van de EU en toch niet wars van staatssteun, is goed voor 8 procent van de gelden, Spanje en Nederland ieder voor minder dan 2 procent.

In totaal hebben de EU-lidstaten zo’n 200 aanvragen ingediend. Die moeten door de Europese Commissie worden goedgekeurd voordat staatssteun mag worden verleend. 180 kregen het akkoord. Afwijzing komt de laatste jaren weinig voor.

Staatssteun mag niet zomaar

Er zijn voorwaarden. In principe moet staatssteun tijdelijk zijn en ertoe leiden dat een bedrijf weer op eigen kracht verder kan. Ook moeten ondernemers aan de kosten bijdragen, bijvoorbeeld door op de lange termijn de staatssteun terug te betalen. En de tijdelijke steun mag niet tot een permanente verstoring van de markt leiden. Waar nodig moeten daarvoor ‘compenserende’ maatregelen worden getroffen.

Dat kan van kwaad tot erger leiden. Zo maakt Frankrijk ruim 8 miljard euro vrij om de energierekeningen van bedrijven te betalen, ook al kunnen ze zonder die steun. Zo is er nog steeds een gelijk speelveld, maar alleen door alle bedrijven staatssteun aan te bieden.

In het geval van steun aan energiebedrijven heeft Brussel een extra eis: die moeten belastinggeld inzetten op verduurzaming. Bijvoorbeeld door te investeren in waterstof of windmolens.

Amerika geeft industrie impuls

Daarbij kijkt de Europese Commissie met een half oog naar Washington, waar miljarden worden gepompt in de verduurzaming van de energiesector en de maakindustrie.

De omvang van de Inflation Reduction Act, die met inflatie niet zo veel te maken heeft, wordt een beetje overdreven. De 369 miljard dollar aan ‘staatssteun’ bestaat voornamelijk uit belastingvoordelen, niet subsidies, en wordt verdeeld over een periode van tien jaar.

Toch worden elektrische auto’s, kerncentrales en windturbines goedkoper – zolang ze in Amerika worden gemaakt. Een eerdere wet gaf belastingvoordeel op het maken van computerchips. Het beleid van Joe Biden is net als zijn voorganger Donald Trump: made in America.

Al met al een bedreiging voor Duitse en Franse fabrikanten als Areva, Renault, Siemens en Volkswagen, die graag hun elektrische auto’s, kernreactoren en windturbines aan Amerika verkopen.

Von der Leyen wil ‘gelijk speelveld’

Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, vertelde studenten aan het Europacollege in Brugge vorige maand dat concurrentie mooi is, maar er ook een ‘gelijk speelveld’ moet zijn. Als Amerika verduurzaming subsidieert, moet Europa de eigen regels volgens haar ‘aanpassen’ om ‘overheidsinvesteringen in de transitie’ – naar niet-vervuilende energie en industrie – ‘te faciliteren.’

Von der Leyen hield de studenten voor, ‘We moeten voorkomen dat de interne markt wordt verstoord.’ Om er onmiddellijk aan toe te voegen, ‘We moeten ook reageren op de toenemende concurrentie op het gebied van schone technologie.’

Daar zit een spanning tussen. Als Europa bedrijven als Areva, Renault, Siemens en Volkswagen een handje helpt, hebben concurrenten in kleinere lidstaten het nakijken. Hoezo gelijk speelveld?

EU-fonds gaat Nederland weer geld kosten

‘Wat Nederland niet wil is een race to the bottom op staatssteun,’ zei premier Rutte vorige maand in de Tweede Kamer. Noodsteun voor bedrijven is één. ‘Op de langere termijn moeten we geen subsidiewedloop krijgen tussen lidstaten.’

Om dat te voorkomen, willen Macron en Von der Leyen een ‘soevereiniteitsfonds’ oprichten. De Fransen spreken niet toevallig over 365 miljard euro; min of meer de omvang van de Inflation Reduction Act. Bedrijven uit heel Europa zouden daar geld uit kunnen krijgen. Zo wordt voorkomen dat rijke lidstaten hun eigen bedrijven een voordeel kunnen geven ten koste van minder welvarende landen. Zoals Duitsland en Frankrijk het afgelopen jaar hebben gedaan.

Dat fonds zou uiteraard naar draagkracht door lidstaten moeten worden gevuld. Grote kans dat het Nederland meer kost dan het oplevert. We zijn 6 procent van de Europese economie, maar vroegen vorig jaar minder dan 2 procent van de staatssteun aan.

Spanje is, om dezelfde reden, wel overtuigd. Twee jaar geleden trok premier Pedro Sánchez nog samen met Rutte op tegen het plan van Macron en Merkel, maar tegen ‘gratis’ geld uit Brussel zegt de socialist geen nee.

[googe_display_3]

Vestager twijfelt. Een EU-fonds is misschien eerlijker dan de huidige situatie, maar, zo vraagt zij ministers in haar brief: ‘Hoe vinden we het evenwicht tussen de noodzaak om flexibiliteit te verlenen aan investeringen in sectoren die van strategisch belang zijn voor de groene transitie en de negatieve effecten van staatssteun voor massaproductie, waaronder de mogelijke versnippering van de interne markt en een waarschijnlijke en schadelijke subsidiewedloop met derde landen?’ Wat als Amerika en China er nog een schepje bovenop doen?

Rutte houdt voet bij stuk: ‘Er is veel bestaand geld.’ Voordat de EU weer een fonds opricht, moeten de huidige gelden worden aangesproken. Er bestaat al EU-subsidie voor bijvoorbeeld waterstof. En het coronaherstelfonds van meer dan 800 miljard euro is nog niet leeg.

Ook de opvolger van Merkel, Olaf Scholz, wijst overigens ‘nieuwe middelen’ van de hand. Hij weet dat de liberalen in zijn coalitie bezwaar maken.

D66 staat er wel voor open

De partij van Scholz is echter verdeeld. De sociaaldemocraten in de Bondsdag zijn het met Von der Leyen eens. De Groenen ook. Het geld is immers voor de ‘groene’ economie.

In eigen land staat D66 op zijn minst open voor een nieuw fonds. Sjoerd Sjoerdsma vroeg Rutte in de Tweede Kamer akkoord te gaan met steun voor industrie ‘die een meerwaarde heeft voor onze autonomie en energietransitie.’ Ook hij noemde batterijen en groene waterstof.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. 

U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht En weer kan Nederland opdraaien voor ‘Europees’ geld dat naar elders gaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Icesave, diens eigenaar Landsbanki en nog twee grote concurrenten van het eiland gingen in die dagen kopje onder. Het sprookje van onconventionele ‘Vikingen’ met hun razendsnel groeiende banken die miljardenkredieten gaven én hoge spaarrente betaalden, was in één klap uit.

De parallellen met cryptobeurs FTX op de Bahama’s die afgelopen week bankroet ging, liggen voor het oprapen. De verbijsterend snelle implosie. Het zelfvertrouwen van oprichter Sam Bankman-Fried, ook wel bekend als SBF, die tot het eind profeteerde dat het goed zou komen.

Politieke sponsor

De onverschilligheid waarmee hij in enkele dagen zijn eigen fortuin (20 miljard dollar) verspeelde. Het gemak waarmee hij het geld van zijn klanten en aandeelhouders verbrandde. De schimmige binnenwereld waarin hij werkte zonder de buitenwereld financiële informatie te verschaffen. Maar wel politieke relaties spekken. Hij gaf, volgens Amerikaanse media, de Democratische partij bij de recente congresverkiezingen 40 miljoen dollar.

Kortom: het echec van FTX en Bankman-Fried zijn de ondergang van een flamboyante nieuwkomer. Spectaculair, maar ook een financiële zeepbel zoals de beleggerswereld er door de eeuwen heen wel meer heeft gezien.

Fans tegen critici

Maar hé, nu gaat het om een beurs in cryptovaluta. Opeens zie je de temperatuur van het debat oplopen. Want crypto verdeelt de wereld in fans en critici. Gevestigde orde versus nieuwlichters. Kostuums versus Bahama shorts. De reacties lopen uiteen van, zie je wel: crypto is een vorm van oplichting want die munten die je zelf met veel kostbare energie kunt aanmaken vertegenwoordigen geen waarde. Tot: niks aan de hand, één rotte appel in de mand. Bitcoins blijven bakens van vrijheid in de overgereguleerde economie waarin overheden naar hartenlust de rente manipuleren en de waarde van geld op de bank altijd onzeker is. Kijk naar 2008: de ondergang van Icesave en de kredietcrisis leidden tot een bijna complete financiële implosie van Wall Street tot de Zuidas.

Was er een hack?

Alle ogen zijn nu gericht op de implosie van FTX, de uitwassen (had Bankman- Fried gouden kranen in z’n villa op de Bahama’s?), de spanning (was er een hack?) en de gevolgen. Maar je kunt ook een paar stappen achteruit zetten en het drama met meer afstand in ogenschouw nemen. Hoe kon dit gebeuren?

Allereerst: de rol van de rente. Zoals Icesave in 2008 honderdduizenden klanten in Nederland en Engeland wist te trekken met een kunstmatig hoge en niet te handhaven hoge rente, zo is de populariteit van cryptovaluta zoals bitcoin deels het gevolg van de kunstmatig láge rente van centrale banken die ook niet houdbaar is gebleken.

De lage, soms zelf negatieve rente heeft de afgelopen jaren de huizenprijzen tot recordhoogte opgejaagd. Beleggingen in technologiebedrijven (Meta/Facebook, Alphabet/Google, Amazon, Tesla, in Nederland ASML en Adyen) waren een El Dorado. Wat is de overtreffende trap van tech? Crypto. Dat is de tweede reden van het succes: fans die het gemaakt hebben. Tech-mekka Silicon Valley is er dol op, met voorop Elon Musk (Tesla, Twitter). Vandaar dat Bankman-Fried kapitaal voor FTX kon krijgen bij de meest professionele financiers uit Silicon Valley, zoals durfinvesteerder Sequoia. Of toch niet zo professioneel?

Leuk weetje: ongeveer 2 miljoen Nederlanders beleggen in cryptovaluta. Hun gemiddelde belegging, volgens onderzoeksbureau Multiscope afgelopen week: 1180 euro.

Verveling

Derde reden voor het succes: corona. Zonder al dat thuiswerken én de bijkomende verveling was de opkomst van crypto’s als bitcoin nooit zo spectaculair geweest. Vierde factor in combinatie met de vorige: de jaloersmakende koerswinsten. Snel geld verdienen, wie wil dat niet? Vijfde factor: het sport- en spelgevoel. Crypto is een massaal gespeelde game. Dat spreekt mannen overigens meer aan dan vrouwen.

Zes: crypto voelt als een vrijplaats, vanwaar je een lange neus kunt maken tegen de gevestigde financiële orde. De ‘kleine’ man tegen het grootkapitaal. Zoals een horde particuliere beleggers het begin 2021 op internetforum Robinhood opnam tegen professionele geldbeheerders. En won. En, ironie: wilde Bankman-Fried zelf ook het grootkapitaal op de korrel nemen? Hij kocht in mei bijna 8 procent van de aandelen van internetforum Robinhood.

Als je de zes succesfactoren overziet, zijn corona en snel geld verdienen er niet meer bij. Of de laatste toch wel? Kopen als de koers gekelderd is… De gestegen rente en de inflatie zijn verder een puik argument dat de ware liefhebbers kunnen omdraaien: kijk zo onbetrouwbaar is het officiële geld. Hou moed in crypto.

Alles zal gemaakt worden

De vraag of het FTX-debâcle het einde is van crypto ligt voor de hand. Maar het is net zo’n vraag als op 19 oktober 1987 na de grootste val, bijna 23 procent, van de koersen op Wall Street. Is dit het einde van aandelenbeleggingen? Of in 2001 toen de internetzeepbel leegliep. Is dit het einde van internet? Of in 2008 toen overheden banken nationaliseerden. Is dit het einde van het kapitalisme?

Dus nee, dit is niet het einde van bitcoin. Maar zelfs áls dit het einde zou zijn, dan komt er iets nieuws. Alles wat technologie kan maken en waar een markt voor is, zal gemaakt worden.

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad en het Financieele Dagblad. Sinds de zomer van 2022 staat zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Is dit wel/niet het begin van het einde van bitcoin? verscheen eerst op Wynia's Week.

Asscher maakt het nog bonter. Hij heeft een grootse visie waarin de overheid alle werkloosheid oplost. Werkloosheid is namelijk niet prettig en de samenleving heeft er verder ook alleen maar last van. Hij pleit ervoor dat de overheid elke werkloze gaat voorzien van een baan, betaald door de overheid. Het is in zijn ogen geen gesubsidieerde baan, maar een echte baan, omdat er nu eenmaal veel vacatures zijn en ook veel werkgelegenheid is te vinden in bijvoorbeeld de zorg.

De tijdgeest verandert

Hoe radicaal bovenstaande plannen ook zijn, ze gaan geheel mee in de tijdgeest. Twee weken geleden stond in Wynia’s Week een artikel van Roland Tichy, waarin hij er voor pleitte dat Duitsland maar gewoon mee moest bewegen in de richting van het maken van schulden. Want als het land dat niet zou doen, dan zouden andere Europese landen dat wel doen. Waarom niet gewoon meeprofiteren van deze schuldenunie?

Het interessante is dat de bedenkers van deze mooie plannen zich totaal niet lijken te bekommeren om de financiering ervan. Het geld kan gewoon worden opgehaald bij degenen die er teveel van hebben en anders kan het gewoon worden geleend op de markt of worden gedrukt door de centrale bank. Het lijkt wel een sprookje. Vroeger moest er nog hard worden gewerkt en gespaard om een luxere levensstijl te kunnen permitteren. Want zoveel geld uitgeven aan mooi zaken is natuurlijk gewoon luxe. Waar komt dat geld allemaal vandaan?

Opkomst van de technocratie

Begin dit jaar schreef ik over het mechanisme achter de schuldeneconomie en de steeds meer op elkaar gelijkende ideeën van de klassieke middenpartijen. Leidend hierin is de door overheden, centrale banken en commerciële partijen bekokstoofde deregulering van financiële markten in de jaren tachtig en negentig. Er ontstond een steeds inniger publiek-private vervlechting van overheidsbureaucratie en financiële markten.

Bij gebrek aan een alternatieve maatschappelijke richting verzonnen sociaal-democraten (‘Derde Weg’), christen-democraten (‘Compassionate Conservatism’) en sociaal-liberalen (‘Neoliberalisme’) elk hun eigen verhaal. Het had echter nog maar weinig binding met hun oorspronkelijke politieke idealen. Uiteindelijk bleef alleen nog technocratisch bestuur over.

De laatste 20 jaar regeert in Nederland dan ook de ‘regeerakkoord partij’. Deze ‘partij’ heeft een werkwijze die strookt met die van de founding father van de Europese Unie, Jean Monnet. Het adagium van deze technocraat was dat elke crisis met open armen moet worden ontvangen, omdat de EU er hechter uit komt. Nederland gaat hier altijd in mee. Deze technocratische manier van besturen is niet ongevaarlijk, zoals blijkt uit de toeslagenaffaire bij de belastingdienst.

Nieuwe crisis, nieuwe kansen

Nu dient zich een nieuwe crisis aan. Een waar technocraten van gaan smullen. De lockdowns slaan namelijk een groot gat in de economie. En dat moet worden opgevuld. Tot nu toe is de ECB bereid geweest om de oplopende begrotingstekorten te financieren met hun opkoopprogramma’s. Er worden inmiddels echter zo veel leningen door de ECB opgekocht, dat de handel in staatsleningen dreigt stil te vallen. Er is bijna geen markt meer over.

Op de langere termijn is dit niet houdbaar, men is dus naarstig op zoek naar een betere oplossing. Hiervoor moet de EU werk maken van een grotere en minder gefragmenteerde Europese kapitaalmarkt. Dit kan worden bereikt door invoering van eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie. 

Maatregelen achter de schermen

Achter schermen bouwt de technocratie dan ook gestaag verder aan dit project. Op het vlak van de bankenunie is er vorige maand een belangrijke stap gezet. Er liggen nu afspraken om tot een betere afwikkeling te komen van slechte bankleningen. Die zouden namelijk snel tot bankfaillissementen kunnen leiden omdat die er sinds de kredietcrisis al zo slecht voor staan.

Als de stroppenpot voor banken (Single Resolution Fund) leeg raakt, zal gebruik worden gemaakt van geld uit het European Stability Mechanism (ESM). Dit is de stroppenpot voor overheden, gegarandeerd door overheden. Er is dus gekozen voor een impliciete garantie van banken door overheden (lees: belastingbetalers) via het EMS.

Deze stap is belangrijk nu de slechte schulden op de balans van Europese banken oplopen. De ECB gaat in het slechtste scenario uit van een bedrag van €1400,- miljard. Omdat de meeste van deze slechte schulden neer zullen slaan in Zuid-Europese landen, was het lastig om tot aanpassing van het ESM-verdrag te komen. Onder druk wordt echter alles vloeibaar. Slechte schulden zijn voor de hele banksector een probleem. Omdat banken veel staatsleningen op de balans hebben staan, zou het snel kunnen leiden tot een nieuwe eurocrisis. De zogenaamde bank-overheid doom-loop.

Laatste verzet?

Op het gebied van eurobonds en daarmee de kapitaalmarktunie leek er sprake te zijn van een flinke hobbel. Het afgelopen juli moeizaam overeengekomen herstelfonds voor hard door corona getroffen landen werd bedreigd door een veto van Polen en Hongarije. In hetzelfde akkoord staat namelijk dat landen die in aanmerking komen voor geld uit het fonds moeten voldoen aan ‘respect voor de rechtsstaat’.

Deze toets was door het EU-Parlement aangescherpt, zeer tegen de zin van de twee weigeraars. Daarmee liep de introductie van de de facto eurobonds gevaar, want het is de eerste keer dat Europese landen gezamenlijk de kapitaalmarkt op gaan om het fonds te vullen. Toch zijn Polen en Hongarije te elfder ure overstag gegaan. De verlokkingen van het gratis geld waren voor hen te aantrekkelijk. De twee landen zijn afgelopen jaren natuurlijk al flink verslaafd geraakt aan Europese subsidies. Daar hebben ze ook nu geen nee tegen gezegd. En dat is jammer.

Winnaars en verliezers

Het economische gat dat door de draconische lockdowns is ontstaan zal de komende jaren door overheden via fiscale stimulering worden opgevuld. Het zal in eerste instantie worden gefinancierd door de ECB. Als de technocratie erin slaagt om te komen tot eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie zal de financiële sector het stokje over kunnen nemen. Van echte marktwerking is natuurlijk geen sprake, want de risico’s worden gedekt door de belastingbetaler.

Wat overeind blijft is dat de Jesse Klavers en Lodewijk Asschers van deze tijd in hun handen kunnen wrijven. En inmiddels is ook de VVD helemaal afgestapt van een liberale koers die uitgaat van marktprincipes. Deze voormalig liberale partij schuift in haar verkiezingsprogramma opzichtig verder naar links. De overheid gaat richting geven aan economie en maatschappij en zal werk gaan maken van de ‘Green Deal’. Daarmee gaat ze oordelen over winnaars en verliezers. Overigens kan het sprookje ook zomaar snel uit zijn, als het kapitaal vlucht uit deze dystopie.

Het bericht De geldboom van Jesse Klaver en Lodewijk Asscher verscheen eerst op Wynia's Week.