Voorzitter Alexandra van Huffelen van de Nijmeegse universiteit ziet zichzelf ook niet als antisemiet. Maar zij hoort bij de kaste van oud-politici uit het midden en dus mocht zij zich veel permitteren. Terwijl de joodse studenten aan haar universiteit steeds banger werden, reed zij met haar dienstauto twee dagen per week door het land om campagne te voeren voor D66. De media lieten haar wegkomen met leugens over haar zelfverzonnen contacten met de joodse studenten.

Bruls en Koolmees

Ook burgemeester Hubert Bruls van Nijmegen zal antisemitisme verwerpen. Maar hij deed niets terwijl de universiteit in Nijmegen werd bezet en beschadigd. Hij ziet niet dat geschreeuw van gemaskerde antisemieten niets bijdraagt aan een geïnformeerde discussie over de toekomst van het Midden-Oosten, maar het alleen maar moeilijker maakt voor de politici in Den Haag om af te zien van bezuinigingen op onze tegenwoordig chaotische en antisemitische universiteiten.

Wouter Koolmees wil ook geen antisemiet worden genoemd. Maar de pro-Hamas-demonstraties in stationsgebouwen van zijn NS zijn een aanmoediging voor illegale immigranten om over de poortjes te springen en gratis te reizen. Zulke treinreizigers demotiveren de conducteurs die steeds vaker maar afzien van kaartcontroles en in de cabine van de treinbestuurder samen herinneringen ophalen aan een tijd met minder illegale immigratie en meer veiligheid voor het NS-personeel.

D66 en CDA, hun politieke partijen, afficheren zich als ‘partijen van het midden’ en spreken met afkeuring over ‘extreem rechts’. Maar is het niet eerder extreem om colleges af te gelasten wanneer antisemieten straffeloos huisvredebreuk plegen, en om de bus van Emmen naar Ter Apel gratis te maken voor illegale immigranten omdat anders de chauffeurs worden belaagd?

We zijn dus diep verdeeld in Nederland en de oplossing ligt niet in het midden met gematigd antisemitisme. De nu nog overal toegestane gemaskerde vernielers moeten grondig bestreden en bestraft worden.

Dat geldt ook voor het CO2-beleid. Redden we de wereld of redden we onze economie? Een van die twee moet beleid worden, en niet de economie half verwoesten om de wereld half te redden. En ook zo bij het toelaten van illegale immigranten. Half stoppen is een waardeloze tussenweg. Misschien kan de volgende verkiezing eindelijk een mandaat geven om illegale immigratie compleet te stoppen zoals president Trump beloofde en bereikte.

Bij redelijk beleid maakt Trump geen kans

Ik ben benieuwd om te horen hoe de politici van het midden oordelen over het patroon dat Barton Swaim ontdekte bij de Amerikaanse kiezers. Is het beleid redelijk en inderdaad ‘door het midden’ dan maakt iemand als Trump geen kans. Trump’s overwinning in 2016 was al de derde keer dat hij probeerde om president te worden. Maar in 2000 en 2012 kwam zijn campagne niet van de grond.

In 2000 voelden de kiezers zich op hun gemak in het politieke midden omdat Bill Clinton vanaf 1996 was opgeschoven van links naar dat midden. In 2012 was nog niet duidelijk dat Obama’s knap verpakte retoriek verhulde hoe discriminerend zijn beleid van ‘diversiteit, gelijkheid en insluiting’ uitwerkte voor de blanke meerderheid en hoe zeer zijn buitenlands beleid anti-Israël was.

Bij onredelijk beleid wel

Maar gaat de politiek extreem naar links, dan wint een Trump: ‘In 2014 barstte Ferguson, Missouri, los in rellen nadat een politieagent een 18-jarige zwarte man doodschoot (de agent werd later vrijgesproken). In verklaringen en toespraken koos Obama duidelijk de kant van relschoppers boven de politie. Professionele atleten droegen shirts met de tekst ‘I can’t breathe’, een verwijzing naar een zwarte New Yorker die in 2014 in politiehechtenis overleed aan verwondingen. Obama prees een van die atleten, LeBron James, voor zijn verzet.’

Pas in 2016 was die meerderheid kwaad over campagnes in Portland en San Francisco om de politie maar af te schaffen en over psychiaters die kinderen doorstuurden voor trans-operaties zonder instemming van hun ouders. Trump won, niet vanuit het midden, maar door op te roepen tot radicaal ander Make America Great Again-beleid.

Succes van Trump door waanzin van links

In 2020 won Biden. ‘Wat Trump in 2016 interessant maakte—zijn strijdlust en onvoorspelbaarheid—maakte hem waarschijnlijk onverkiesbaar in het jaar van de Covid-19-lockdowns… Maar in 2024 raakte Trump’s opvliegende, verschroeide aarde-retoriek opnieuw een meerderheid van kiezers die moe waren van Joe Biden’s incompetentie en hardlinkse beleid… Dat het electorale succes van Trump een maatstaf is voor de waanzin van links is voor velen van ons al jaren duidelijk… De huidige kruistocht van Trump tegen illegale immigratie is volledig toe te schrijven aan het volledig falen van Biden om het probleem aan te pakken.’

D66 en CDA kunnen zich afvragen of Nederland nu meer lijkt op Amerika na acht jaar Clinton die opschoof naar het midden of op het Amerika van Biden met onbeperkte illegale immigratie, sekse-operaties op kinderen en gemaskerde Hamasaanhangers aan de universiteiten.

Als wij net zo extreem zijn geworden als ‘de waanzin van links’ onder Biden, komt de verlossing dan uit het midden? Niet waarschijnlijk.

Wachten op een tweede Pim Fortuyn

Het ‘midden’ van D66 en CDA dreigt immers in deze formatie te worden: niet vier waterstoffabrieken maar twee. Niet een stop op alle illegale immigratie maar de zoveelste Europese afspraak. Niet een einde aan de stikstofonzin, maar geld om een paar boeren uit te kopen. Niet volop nieuwe huizen, maar overleg met alle betrokken partijen om er ‘samen uit te komen’. Niet extra politie en marechaussee want het geld is nodig voor de ‘transitie’. Geen gevangenisstraf voor gemaskerde vernielers, maar begrip voor hun ruwe stijl van vrije meningsuiting. En zo verder.

De enige reden tot optimisme, niet voor nu, maar voor de verdere toekomst na nog weer verkiezingen, is dat het de kans vergroot op een tweede Pim Fortuyn die de aanhangers van PVV, JA21, BBB en (hopelijk) FvD verenigt tot een radicaal vertrek uit het zompige midden. Volop tegen antisemitisme, volop tegen klimaatgekte en nul illegale immigranten.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Nederland is te ver heen voor een redding vanuit het midden verscheen eerst op Wynia's Week.

Over het op afstand meest opvallende aspect van onze parlementaire geschiedenis wordt verbazingwekkend weinig gesproken en geschreven. Toch, zo leert de ervaring, snakken buitenlandse politicologen vaak naar adem als ze het horen: dat het in Nederland sinds de invoering van het algemeen (mannen)kiesrecht in 1918 nog nooit is voorgekomen dat er ná verkiezingen een regering kwam waarin geen partij zat die daar niet ook al vóór de verkiezingen in zat.

Hoe komt dat? Heeft het te maken met de vermaledijde politieke versnippering in ons land, waarover we zo vaak horen klagen?

Nee, dat kan niet de hoofdoorzaak zijn, want die versnippering is pas van relatief recente datum. Tot het begin van deze eeuw waren er bij Tweede Kamerverkiezingen altijd wel één, meestal zelfs twee partijen die om en nabij de 30 procent van de stemmen haalden: de katholieke KVP (en voorloper RKSP), het CDA en/of de PvdA.

Alle kanten op

Dat Nederland al meer dan honderd jaar geen echte, ‘totale’ regeringswisseling heeft meegemaakt, heeft vooral te maken met onze merkwaardige politieke mentaliteit. Die is – hoewel er ook altijd dissidente stemmen zijn geweest – doortrokken van het idee dat het verkeerd is om politieke tegenstellingen zo scherp en zo helder mogelijk neer te zetten. Dat heet in Den Haag ‘op de spits drijven’ of ‘polariseren’ en dat escaleert al snel richting ‘uitsluiten’. Wat – zoals bekend – alleen is toegestaan bij partijen rechts van de VVD.

Maar helaas, democratie gaat niet over gezelligheid, maar over kiezen. Als bijna iedereen met bijna iedereen wil regeren, kunnen politici – zoals in de Nederlandse praktijk ook voortdurend blijkt – met stembusuitslagen alle kanten op. Niet verkiezingen zijn dan het belangrijkste moment in het democratisch proces, maar kabinetsformaties. Uitgerekend als er échte keuzes gemaakt worden, staat de kiezer buitenspel en moet hij maar afwachten wat er achter gesloten deuren met zijn stem gebeurt.  

Als gezegd: er zijn ook altijd dissidente geluiden geweest. Het duidelijkst klonken die bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1972. PvdA, D66 en PPR (een voorloper van GroenLinks) stelden toen al vóór de verkiezingen een gemeenschappelijk regeerakkoord op, onder de titel Keerpunt 1972. Ook formeerden de drie partijen alvast een gemeenschappelijke ministersploeg, met Joop den Uyl (PvdA) en Hans van Mierlo (D66) als blikvangers.

In paginagrote krantenadvertenties werd het procedé aan de kiezers uitgelegd: ‘Dit is de nieuwe regering die u morgen kunt kiezen. Een regering van vooruitstrevende, zeer capabele mensen van wie u nu al weet hoe ze zullen regeren. Stemt u op de PvdA, D66 of de PPR dan maakt u het deze regering mogelijk onmiddellijk aan de slag te gaan. Dan bent u zeker dat er werkelijk iets verandert in Nederland. Doet u dat niet, dan stemt u in feite blind.’ Daar viel geen speld tussen te krijgen.

Kiezers weten vaak heel goed wat ze willen en ook wat ze níet willen. Toch houden de meeste van onze politici in verkiezingstijd graag zoveel mogelijk opties open, juist op het cruciale punt van de coalitievorming. Resultaat: dikke mist die pas tijdens de kabinetsformatie langzaam optrekt. Het vierde kabinet-Rutte stond in 2022 pas na bijna tien maanden op het bordes, het in 2024 aangetreden kabinet-Schoof vergde ruim zeven maanden voorbereiding, en ook de huidige formatie belooft weer een hoofdpijndossier van jewelste te worden.

Ouderwetse Kieswet

De in 1972 door de linkse Keerpunt-partijen gevolgde procedure is het daarom waard om afgestoft te worden. Daarbij treft het dat Nederland een ouderwetse Kieswet heeft die het onmogelijk maakt om snel verkiezingen te houden. Zo zaten tussen de val van het vierde kabinet-Rutte en de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 ruim negentien weken. Dit jaar ging het nóg slomer: pas 21 weken na de val van het kabinet-Schoof mochten we op 29 oktober naar de stembus. Een enorm verschil met – bijvoorbeeld – Groot-Brittannië, waar ze in zes weken Lagerhuisverkiezingen kunnen organiseren. Hoewel het land veel meer kiezers, veel meer parlementszetels en een veel ingewikkelder kiesstelsel heeft dan Nederland. 

Het voordeel van ons chronische onvermogen om vlot verkiezingen op touw te zetten, is dat de politieke partijen meer dan genoeg tijd hebben om vóór het openen van de stembureaus samen regeerakkoorden te sluiten en alvast een ministersploeg te vormen. Het winnende blok kan dan direct na de verkiezingen aan de slag, desnoods als minderheidskabinet, zodat er geen maandenlange kabinetsformatie nodig is. 

Met deze procedure had koning Willem-Alexander al een dag na de Tweede Kamerverkiezingen, op 30 oktober, een nieuw kabinet kunnen beëdigen. En zou de lopende circusvoorstelling met verkenners, informateurs en lekkende feeks-appjes ons bespaard zijn gebleven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Al een dag na de verkiezingen had er een nieuw kabinet kunnen zijn. Dit is het recept verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is dezer dagen een drukte van belang in de gangen rondom de Schrijfkamer in het ‘formatiegebied’ in het gebouw van de Tweede Kamer. Rob Jetten en Henri Bontenbal, samen met informateur Sybrand van Haersma Buma, recipiëren. Gast na gast betreedt hun vergaderkamer en mag de coalitiebouwers trakteren op zijn kennis van aangelegen zaken.

Iedere dag wordt een bepaald thema behandeld. Gisteren stond het onderwerp ‘economie, energie en klimaat’ op de agenda. De complete ambtelijke top van organisaties die op dit terrein actief zijn, kwamen een kopje koffie drinken. Marko Hekkert, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, schoof aan. Jan Willem Erisman, voorzitter van de Wetenschappelijke Klimaatraad. Kees Vendrik, voorzitter van het Nationaal Klimaat Platform. Ambtenaren van het ministerie van ‘Klimaat en Groene Groei’. En tot slot mochten de ‘Klimaatjongeren’  aanschuiven.

Eerder deze week mochten allerlei ‘experts’ aanschuiven voor gesprekken over het buitenlands beleid, over migratie, over het ‘stikstofdossier’ en het ‘woonbeleid’. En steeds hetzelfde tafereel: ambtelijke dan wel politieke commissies, topambtenaren van ministeries, topambtenaren van diensten als de IND en het COA, sectorale lobbies als LTO en LTO-jong, biodiversiteitslobbies zoals Natuur & Milieu en activistische ambtenaren zoals die van het Planbureau voor de Leefomgeving leggen de politici hun werkelijkheid voor en definiëren de kaders van de uiteindelijke beleidskeuzes.

Het grote kwartetten

Wie dit proces even tot zich laat doordringen, kan een kreet van verwondering nauwelijks onderdrukken. Klimaat heeft tijdens de verkiezingscampagne nauwelijks een rol gespeeld. De kiezers hebben voor een midden-rechtse koers gekozen, en de deelnemende partijen in zo’n coalitie (D66, VVD, CDA, JA21) hebben zich niet met woest-ambitieuze plannen met betrekking tot het klimaat geprofileerd. Toch komt die ambitie via de genodigde heren alsnog op de tafel van de informateur. Want ja, een formatieperiode is de tijd van de lobbyisten: dat weet niet alleen het bedrijfsleven, maar ook de ambtenarij en allerlei niet-gouvernementele organisaties.

Democratie lijkt in de kern een tamelijk overzichtelijke regeringsvorm. Burgers die een bepaalde leeftijd hebben bereikt en zich in het verleden niet al te zeer hebben misdragen, mogen bij verkiezingen hun stem uitbrengen. Die stemmen worden bij elkaar opgeteld, en dan weten we welke politieke partijen hebben gewonnen en welke niet. Omdat geen enkele partij een absolute meerderheid weet te behalen, gaan de winnaars met elkaar aan tafel zitten om een coalitie te smeden. Partijleiders zitten vergezeld van secondanten tegenover een of meerdere informateurs aan een tafel waarop de verkiezingsprogramma’s en de financiële doorrekeningen liggen. Het grote kwartetten, de uitruil van wensen en belangen in een acceptabel compromis, kan beginnen. Na verloop van tijd komen ze naar buiten met een regeerakkoord en worden de bewindslieden gevraagd. Dan hebben we, maanden na de verkiezingen, een nieuwe regering.

Maar zo overzichtelijk is het in de praktijk dus niet. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de verkiezingen en de keuzes die de burger heeft gemaakt, zowel partijpolitiek als inhoudelijk, en de uiteindelijke uitkomst van het formatieproces niet zo heel veel met elkaar te maken hebben. Verkiezingen wekken de indruk dat de bevolking de nieuwe koers bepaalt. In werkelijkheid zijn zij het startschot van een tamelijk schimmig, autonoom proces waarin de wens van de burger hooguit nog een pro-memorie-post is.

In de wereld van de Haagse realiteit begint er na de verkiezingen in feite een heel nieuw proces van nieuwe onderhandelingen waarbij particuliere en ambtelijke lobbies een tweede kans krijgen in dezelfde uitgesleten groef. In aanloop naar de verkiezingen hebben zij natuurlijk al de politieke partijen ‘bijgepraat’ en belobbied. Nu mogen zij, de bevolkers van de Haagse ons-kent-ons-wereld, opnieuw aanschuiven en de politici van de antwoorden voorzien op vragen waarvan ze zelf blijkbaar geen flauw benul hebben.

Critici van het beleid, deskundigen als de demograaf Jan van de Beek of stikstofexpert Arnout Jaspers, worden níet uitgenodigd. En dus krijgen we straks een regeerakkoord waarin de stikstofnormen niet zullen worden aangepast en het EU-beleid met betrekking tot asiel en migratie zal worden omarmd: een akkoord met keuzes waar een grote meerderheid van de bevolking, zo is tijdens de verkiezingen gebleken, een uitgesproken tegenstander is.

De kiezer wordt, kortom, op een beledigende manier voor de gek gehouden. Wie is er nu eigenlijk de baas in dit land? De kiezer of een niet gekozen vierde macht, gesecondeerd door organisaties zonder draagvlak, overeind gehouden door subsidies vanuit de Postcodeloterij en de overheid?

We hebben het wel eens over het primaat van de politiek. Daarmee bedoelen we dat politici hun keuzes verantwoorden en verdedigen in een transparant publiek debat. Maar in het echt worden de keuzes gesmeed in een schimmig proces van conversaties met ambtenaren en lobbyisten, en wordt de maatschappelijke werkelijkheid opzichtig ontkend.

En de uitslag is voorspelbaar. Al die experts bieden de informateur de feiten en cijfers en argumenten om met een agenda te komen die GroenLinks-PvdA op het lijf geschreven is en voor JA21 onmogelijk. De fractie van Klaver heeft ‘het midden’ van de week al geholpen door de 35-jarige VVD’er Thom van Campen aan zijn prestigieuze positie als Kamervoorzitter te helpen. Met Dilan Yeşilgöz is al koffie gedronken. Het spel is eigenlijk al gespeeld.

De keuze tegen de voortreffelijke Martin Bosma was de symbolische handeling waarmee rechts realisme tot het verleden werd verklaard en een conglomeraat van politici uit het ‘midden’, de ambtelijke top en lobbyisten een oude orde willen herstellen die in het verleden niet de oplossing maar de oorzaak van alle problemen is gebleken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht De kiezer heeft gesproken, maar linksige lobbyisten sturen de formatie aan. Wie is er eigenlijk de baas in ons land? verscheen eerst op Wynia's Week.

De 26 zetels die D66 op 29 oktober binnenhaalde waren er twee meer dan in 2021 onder Sigrid Kaag, die ‘nieuw leiderschap’ beloofde, maar regenteske arrogantie bracht. Kaag vertrok voortijds – briesend over het ondankbare Nederland – en D66 leed in november 2023 met Rob Jetten als lijsttrekker een daverende nederlaag.

D66 erkende in een zelfevaluatie – opgesteld door de eigen Hans van Mierlo Stichting met de titel Het is aan Ons – dat de connectie met de kiezer was verdwenen. De evaluatie wees op de belerende toon van D66-kopstukken (denk: Tjeerd de Groot) in de stikstofcrisis met mantra’s als ‘er is geen alternatief’ of ‘het moet van de rechter’.  

Stabiel, optimistisch en toekomstgericht

D66 erkende tegelijk dat als ‘woke’ geziene stokpaardjes (zelf sprak D66 van ‘onze agenda van gelijkheid en emancipatie’) kiezers had weggejaagd. De evaluatie concludeerde dat D66 inhoudelijk gelijk had, maar dat het publiek dat niet inzag omdat ‘extreemrechts’ het debat domineerde.  

De zelfkritiek betrof dus vooral de vorm en niet de inhoud. Die vorm kreeg in aanloop naar de verkiezingen van 29 oktober 2025 een make-over. Er lag een kans: de coalitie met PVV, VVD, BBB en NSC had met geruzie het vertrouwen in de politiek geschaad. Het gaf D66 ruimte zich te presenteren als stabiel, optimistisch en toekomstgericht.

De marketeers van D66 besloten de Nederlandse vlag – het symbool van hun rechts-populistische tegenstanders – te adopteren en er hun eigen boodschap op te plakken. Een variant op wat de Democraten in de VS proberen: etniciteit- en klasse-overstijgende issues als woningnood noemen en de kiezer daarover idyllische toekomstbeelden voorspiegelen.

Nederlandse kiezers willen minder asiel, meer woningen en maken zich zorgen over de eigenheid van Nederland. D66 kwam met de belofte van realistisch asielbeleid én tien gloednieuwe steden. Kers op de taart was een breed glimlachende Jetten, staand voor een enorme Nederlandse vlag.

Wie D66 kent weet hoe tegennatuurlijk een Nederlandse vlag voor die partij is: het tafereel had veel weg van wat men in het Engels ‘camp’ noemt: aanstellerige overdrijving.

Teksten als ‘het kan wel’ en ‘kies voor de positieve krachten’ zetten de toon. Jetten droeg consequent witte overhemden met opgestroopte mouwtjes, net als Jesse Klaver en Mark Rutte eerder deden. Jetten was deze campagne in veel opzichten de leerling van Rutte, met het weglachen van moeilijke kwesties. Het klimaat speelde geen prominente rol in deze campagne, de trui met ‘klimaatdrammer’ erop was opgeborgen. Op verkiezingsavond zwaaide het aanwezige D66 kader met bij de ingang door het campagneteam uitgedeelde Nederlandse en Europese vlaggetjes.

Direct terugtrekkende bewegingen

Al snel na de verkiezing bleek de vlag er anders voor te hangen. D66-mastodont Roger van Boxtel verscheen op televisie en stelde dat de tien steden ‘metaforisch’ waren bedoeld. Immigratiebeperking zou moeten komen van het migratiepact van de Europese Unie. Daarin speelt wensdenken een grote rol, want binnen de EU bestaat nog lang geen overeenstemming over migratiebeperking. En het zwaaien met de Nederlandse vlag? Jetten zong snel na de verkiezingen de lof van een Europees leger. Ook liet hij direct blijken per se met GroenLinks-PvdA te willen regeren, wat de vraag oproept hoeveel er klopt van de beweringen het asielsysteem te willen hervormen. ‘Een kut-systeem’ had Jetten het nog tijdens de campagne genoemd. GroenLinks, nu geleid door Klaver, juicht immers bij de ongehinderde instroom van asielzoekers uit landen als Somalië en Afghanistan.

Tijdens de kabinetten Rutte III en IV mocht Jetten als minister voor zijn beurt spreken door te zeggen dat het klimaatbeleid niet ‘haalbaar en betaalbaar’ hoefde te zijn. In 2025 moet er geld naar Defensie en zijn klimaatuitgaven impopulair. Jetten sprak desondanks uit niet in een coalitie te willen stappen die niet groen is. De klimaatveelvraat kan elk moment weer aan de coalitietafel aanschuiven, net als het stikstofspook.

De verkenningsronde voor het vormen van een regeringscoalitie vertrouwde Jetten toe aan NS-directeur en oud-D66-minister Wouter Koolmees omdat die ‘met iedereen door één deur kon’. De permanent van een lach voorziene Koolmees stuitte op een keihard ‘njet’ van Dilan Yesilgöz voor een coalitie met GroenLinks-PvdA erin.

De VVD had ternauwernood een afstraffing voorkomen door GroenLinks-PvdA expliciet uit te sluiten, wat 85 procent van de VVD-kiezers ook steunt. Koolmees kwam met de oplossing om D66 en CDA eerst drie weken te laten praten over vijf onderwerpen, met de bijvangst om de VVD voor voldongen feiten te kunnen stellen.

Voordat besprekingen konden beginnen, kleunde de partij pijnlijk mis met de aanstelling tot informateur van oud-minister (in het pre-Fortuyn tijdperk) Hans Wijers. NRC meldde dat Wijers op de uitslagenavond tijdens een netwerkbijeenkomst zijn voorkeur voor regeren met GroenLinks-PvdA had uitgesproken en – daar schuurde het – Yesilgöz een leugenaar zou hebben genoemd.

Lobbygroep voor ondernemers

Wijers stamelde op een persconferentie, in de camera’s kijkend als een neushoorn met geheugenverlies, ongemakkelijk dat zijn positie onaangetast was – vakkundig opgejaagd door RTL-verslaggeefster Floor Bremer. Een dag later stapte Wijers op nadat NRC een appje van Wijers publiceerde waarin Wijers naar Yesligöz verwees als ‘feeks’. Geen goed beeld voor een partij die hete tranen huilde nadat Sigrid Kaag op X veelvuldig als heks was afgebeeld.

Het gelekte appverkeer maakte ook duidelijk dat Wijers onderdeel is van een lobbygroep van ondernemers onder aanvoering van Willem Sijthoff (‘Stem voor Stabiliteit’) die aanstuurt op ‘een stabiele midden-coalitie’. Het publiek ving even een glimp op van de bewegingen achter de schermen door donateurs en netwerkpartners van partijen als D66, CDA en VVD.

Met D66 en GroenLinks-PvdA sympathiserende duiders ontstaken na het vertrek van Wijers in razernij: NRC en journalist Hugo Logtenberg kregen de zwarte piet toegeschoven. Het waren krokodillentranen: overal in medialand zitten zaakwaarnemers en pleitbezorgers van D66 en GroenLinks-PvdA aan tafel.

Net als Rutte vóór hem krijgt Jetten amper kritische vragen en continu steuntjes in rug. In praatprogramma’s van de NPO en RTL benaderen duiders én presentatoren D66-opponent Yesilgöz niet zelden met nauwelijks verholen minachting en vijandigheid.

Israël en Gaza als splijtzwam

Jettens voorliefde voor GroenLinks belast de verhouding met Yesligöz verder. In juni 2025 had hij haar nog ‘wegkijken bij genocide’ verweten, geen fijne start voor samenwerking. De felle anti-Israël stellingnames van Jetten en zijn fractiegenoot Jan Paternotte zijn nooit teruggenomen, terwijl van bijvoorbeeld de beweringen over acute hongersnood in Gaza niets is gebleken.

Het is voor D66 een handicap dat het naast Jetten geen andere aansprekend figuur voor de camera’s weet te zetten. Oudgedienden lijden aan het probleem dat de zelfevaluatie van de Hans van Mierlo Stichting benoemde: betweterig en buiten eigen kring  (zeer) impopulair. Voor het vlottrekken van het formatieproces kan D66 moeilijk aankomen met oud-lijsttrekker Alexander Pechtold, oud-minister Kajsa Ollongren of oud-Kamervoorzitter Vera Bergkamp.

D66 heeft teveel zetels behaald voor de basis die de partij heeft. Net als de PVV in 2023 heeft D66 amper aansprekend personeel, wekt het bij kiezers van andere partijen bovengemiddelde afkeer op en is hun coalitie van hun voorkeur onbereikbaar. De glans van de nipte verkiezingsoverwinning van 29 oktober gaat er snel vanaf.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht De glans van de verkiezingsoverwinning is bij D66 snel aan het verdwijnen verscheen eerst op Wynia's Week.

De legendarische Hans van Mierlo (1931-2010) staat in menig naslagwerk vermeld als de oprichter van D66. Historische betweters zijn echter gewend te benadrukken dat die reputatie niet helemaal terecht is.

De échte oervaders van D66 waren namelijk de Amsterdamse schoolvrienden Peter Baehr en Erik Visser, die elkaar kenden van het Vossius Gymnasium. Tussen hun vele schaaktweekampen door bespraken ze allerlei plannen voor meer directe democratie en staatkundige vernieuwingen. Maar, zei Baehr jaren later in een terugblik, ‘we hadden het gevoel dat we ook een uithangbord nodig hadden, iemand met politieke ervaring die onze ideeën naar buiten zou kunnen brengen’.

Daarom benaderden ze in 1966 de hoofdstedelijke journalist Hans Gruijters, tevens kroegbaas en voormalig VVD-raadslid. Pas daarna kwam Van Mierlo in beeld, een collega van Gruijters bij het Algemeen Handelsblad.

Baehr en Visser zouden binnen D66 nooit belangrijke posities bekleden, maar Gruijters wel. Hij was lange tijd het brein van de partij en tussen 1973 en 1977 ook de allereerste D66-minister. In 2018 en 2020 publiceerden zowel Rogier Verkroost als Klaas Tammes een biografie van Gruijters. Sindsdien weten we beter dan ooit wie hij was en waar hij voor stond. En: waar ‘zijn’ D66 volgens Gruijters voor moest staan. Nu de partij waarschijnlijk voor het eerst de premier gaat leveren, is het extra interessant om daar nog eens kennis van te nemen.

Rationaliteit en doelmatigheid

Gruijters was eerst en vooral gehecht aan rationaliteit. In de politiek diende het te draaien om doelmatigheid, en dus was het zaak zo ver mogelijk uit de buurt te blijven van ideologieën, levensbeschouwelijke leidraden en andere ‘gefixeerde maatschappijbeelden’.

In de woorden van zijn biograaf Tammes: ‘Gruijters was een man van feiten en niet van principes. Principes verduisterden volgens hem de rationale discussie.’ Dat D66 haar anti-ideologische geboortepapieren eind jaren negentig overboord kieperde en zich – ook tot ongenoegen van Van Mierlo – ging presenteren als een (sociaal-)liberale partij, stond daar uiteraard haaks op.

Zou Gruijters sympathie kunnen opbrengen voor het D66 van nu? Die vraag kunnen we gerust beantwoorden met een volmondig ‘nee’. De rationele Gruijters, die weloverwogen had gebroken met het katholieke geloof, zou er bijvoorbeeld weinig van hebben begrepen dat D66 in de persoon van Sigrid Kaag een partijleider had die – toen ze in 2018 de opgestapte Halbe Zijlstra verving als minister van Buitenlandse Zaken – gesluierd op bezoek ging bij de president van Iran. En die tezelfdertijd aan de EO vertelde dat ze vaak (‘Ik heb het gevoel: de mens wikt, maar God beschikt’) een rozenkrans bij zich draagt om te bidden.

Ook Rob Jetten, die een roomse jeugd genoot in het Brabantse Uden, onthulde eerder dit jaar voor de EO-microfoon dat hij ondanks zijn gecancelde kerklidmaatschap ‘rust’ vindt bij katholieke rituelen en gebruiken. ‘Ik betrap mezelf erop dat als ik op vakantie ben in Zuid-Europa en een mooie kerk binnenstap, dat ik vaak de eerste ben die een kaarsje aansteekt en zich even tot overleden familieleden richt.’

Lak aan politieke correctheid

Hoe is dat te rijmen met het seculiere en rationele karakter van D66? In 1990 – hij was toen burgemeester van Lelystad – weigerde Gruijters een groep moslims te ontvangen die hem een Koran wilde overhandigen. ‘Hij ziet het nut er niet van in,’ legde zijn woordvoerder uit. En als Gruijters over het christendom sprak, zwijmelde hij niet over rozenkransen of kaarsjes, maar had hij het over ‘twee millennia van onbetrouwbaarheid’. Andere koek.

Behalve een rationeel politicus die graag werd betrapt op het debiteren van rationele meningen, was Gruijters ook een eigenheimer met lak aan politieke correctheid. Zo was hij een uitgesproken voorstander van kernenergie en verklaarde hij in 1991 dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze al wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’ De bevolkingsgroei, zo viel reeds in 1967 te lezen in het allereerste politiek program van D66, ‘is een zeer verontrustend verschijnsel, dat zowel de economische welstand als het algemeen gevoel van welbevinden zeer nadelig beïnvloedt’. Een werkgroep van D66 speelde in 1970 – Nederland telde 13 miljoen inwoners – zelfs met de gedachte van verplichte sterilisatie.

Geïncorporeerd in het oude bestel

In navolging van de pioniers Baehr en Visser beëindigde Gruijters in 2004 het lidmaatschap van de partij die zonder hem niet had bestaan, maar ‘waar ze niet meer zo op mij gesteld zijn’. Hoe diep de breuk was, bleek een jaar later bij zijn uitvaart: zelfs Hans van Mierlo stond niet op de lijst van genodigden.

Gruijters, schreef Tammes, was teleurgesteld in wat er terecht was gekomen van de idealen uit het begin. ‘De doorbraak in de Nederlandse politiek was uitgebleven. De staatkundige vernieuwingen waren niet gerealiseerd. De nieuwkomer van toen was inmiddels geïncorporeerd in het oude bestel waar hij een consequente tegenstander van bleef.’

En inderdaad: de partij die 59 jaar geleden vond dat de regenten beter naar de bevolking moesten gaan luisteren en die ons ‘zieke’ politieke bestel daarom wilde ‘opblazen’, is zelf een typische regentenpartij geworden. Minstens zo saillant: de partijen die oorspronkelijke D66-standpunten aanhangen en pleiten voor bijvoorbeeld meer directe democratie en minder bevolkingsgroei – zoals de PVV, JA21, FvD en BBB – worden nu door D66 voor ‘populistisch’ uitgemaakt.

De partij van Rob Jetten is de kwaal geworden waarvoor ze ooit het medicijn was. Laat niemand beweren dat de politiek geen wonderlijk bedrijf is.  

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Hij wordt waarschijnlijk premier. Maar de regentenpartij van Rob Jetten staat haaks op het D66 van 1966 verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte controleert

‘Mark Rutte bereidde zijn nieuw baan voor door Nederland extra miljarden aan Oekraïne-hulp te laten geven, hij liet zijn vierde kabinet vallen toen het hem uitkwam, hij wees Dilan Yesilgöz als zijn opvolger als VVD-leider aan, had via Yesilgöz zeggenschap over het verloop en de tijdlijn van de formatie, was nauw betrokken bij de premierkeuze en kreeg enkele andere vertrouwelingen (Sophie Hermans, David van Weel) als vicepremier en minister in het kabinet.

‘Als puntje bij paaltje komt verschilt ook het kabinetsbeleid nauwelijks van dat van de Rutte-kabinetten. Uitgerekend de VVD van Rutte drong tijdens de formatie van het kabinet-Schoof aan op het voortzetten van het beleid uit de tijd van de Rutte-coalities met D66: het klimaatbeleid intact laten, vriendelijk zijn voor de Europese Unie, voortzetten steun voor Oekraïne, etcetera. De linkse oppositie en media noemen het kabinet-Schoof rechts, radicaal-rechts of zelfs extreemrechts, maar waar dat op gebaseerd is, is een raadsel,’ zegt Syp Wynia.

Sympathie voor Omtzigt weg

Ook in dit WWTV-gesprek: hoe slaagde Pieter Omtzigt er toch in om in een jaar het overgrote deel van zijn aanhang kwijt te raken? ‘Het is het verlies van sympathie,’ zegt Syp Wynia. ‘Wat zijn kracht was, werd zijn zwakte. Het eerder sympathiserende publiek ziet Omtzigt en zijn partij nu veelal als een club van zeurende dwarsliggers, die anderen op hoge toon de maat nemen. Helaas doet Omtzigt daar zelf ook aan mee.’

Kan Schoof blijven?

Wil dat ook zeggen dat het snel afgelopen is met het kabinet-Schoof? Wynia: ‘Dat kan, maar vast staat het allerminst. Kabinetten met nieuwe, onervaren partijen hebben normaliter een kort leven. Dat gold voor het eerste kabinet-Biesheuvel (1971-’72), voor het eerste kabinet-Balkenende (2002) en voor het eerste kabinet-Rutte (2010-’12).

Maar het linkse kabinet-Den Uyl regeerde in de jaren zeventig net als het kabinet-Schoof ook in een bijzondere constructie met twee onervaren nieuwe partijen (PPR, D66) en zat de rit bijna helemaal uit (1973-’77). De wonderen zijn de wereld nog niet uit, ook al omdat de regerende partijen vooralsnog geen belang hebben bij verkiezingen en de oppositie voordeel kan halen uit het feit dat de coalitie geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer.’

Deze video is ook beschikbaar als podcast.

Abonneren

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden  

Doneren

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Het bericht ‘Sympathie was de kracht van Omtzigt. Het is nu zijn zwakte’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Geert Wilders lijkt mij geen man die zich veel tijd gunt om even tevreden achterover te leunen. Maar hij heeft er dezer dagen alle reden toe. Eind 2022 zakte zijn PVV onder de twintig zetels in de peilingen en werd voorspeld dat er een einde aan haar groei was gekomen. Een jaar later won Wilders de verkiezingen met 37 zetels, en recent boekte hij de grootste winst bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zijn herhaaldelijk voorspelde verdwijning is verder weg dan ooit.

Wilders op hoogtepunt van zijn macht

Politiek handig manoeuvreerde hij zijn PVV – ondanks alle aanvankelijke weerstand en terughoudendheid – een coalitie in. Hij beloofde zich rechtstatelijk te zullen gedragen en was zelfs bereid tot het offer van het premierschap, en zo ontstond een basis van waaruit hij met VVD, NSC en BBB een inhoudelijk Hoofdlijnenakkoord wist te schrijven.

Hij vond Dick Schoof – met wie hij vaak meerdere keren per dag belde om zaken rond zijn beveiliging te regelen – bereid om minister-president van het nieuwe kabinet te worden, en daarna lukte het ook om de ministersposten te bezetten. Zeven maanden na de verkiezingen is er een akkoord, een nieuwe minister-president, en een nieuwe ministersploeg die eind van deze maand op het bordes van Paleis Noordeinde zal staan. Het wordt geen kabinet dat zijn naam zal dragen, maar waarvan hij wel de spil is. Twintig jaar na zijn afscheiding van de VVD staat Wilders op het hoogtepunt van zijn invloed en macht.

Maar daarmee is ook het moment – zo niet het momentum – aangebroken waarop Wilders zaken ter hand zou moeten nemen die hij tot nog toe nadrukkelijk heeft laten liggen. Het eenmansbedrijf PVV stuit immers op zijn grenzen.

Op de lijst voor de Kamerverkiezingen stonden 45 PVV’ers. Daarvan belandden er 37 in de Kamer. Van die 37 schuiven er – voor zover nu bekend – in ieder geval vier door naar het kabinet (Fleur Agema, Marjolein Faber, Barry Madlener en Vicky Maeijer). Dat betekent dat het reservebankje van de PVV-Tweede-Kamerfractie de komende tijd erg leeg gaat worden.

Gedachtevorming is stil blijven staan

Hier wreekt zich dat Wilders altijd categorisch heeft geweigerd om van zijn partij een echte vereniging te maken – met leden, vergaderingen, democratie, inspraak. Als hij ergens vuurbang voor is geweest dan is het voor de infiltratie van de partij door querulanten, voor ruzie, gedoe, gekkies die als PVV-lid met de meest bizarre uitspraken op het Journaal zouden verschijnen, afscheidingen en splitsingen. Wilders had en hield de partij in zijn ijzeren greep, als enig lid. Wie daar moeite mee had, zoals Hero Brinkman, vond al snel de weg naar de uitgang.

Dat betekent ook dat de partij niet aan de voorwaarden voldeed om subsidie te ontvangen. En om die reden is er geen partijkantoor, geen staf, geen wetenschappelijk bureau. Alles wordt geregeld door Wilders en een heel klein groepje getrouwen (de kern die er grotendeels sinds 2006 al bij is). Enkelen van hen schuiven nu door naar het kabinet, een ander wordt in beslag genomen door het voorzitterschap van de Kamer. Dat zorgt ervoor dat de partij als organisatie constant onder grote druk staat. En het zorgt er vooral ook voor dat de gedachtevorming sinds 2006 stil is blijven staan. Wie de eerste documenten van de PVV vergelijkt met het meest recente verkiezingsprogramma ontdekt stilstand en een onthullend gebrek aan creativiteit.

Een volwaardige politieke partij

Nu zijn leiderschap onomstreden is en zijn positie steviger dan ooit, lijkt het moment aangebroken waarop Wilders zijn angsten voor ‘LPF-achtige toestanden’ zou kunnen overwinnen en over zijn eigen schaduw heen kan springen. Wat hij zou moeten doen?

– Transformeer het eenmansbedrijf in een volwaardige politieke partij, met leden, een jaarvergadering, inspraak en debat.

–  Zorg voor een goede organisatie, een partijkantoor, waar alle zaken die nu intern worden bedisseld, goed en professioneel worden geregeld.

– Richt een wetenschappelijk instituut op, dat zich gaat richten op het uitwerken van een consistente visie op samenleving en politiek en vooral ook met het scouten en opleiden van politiek talent.

Waarom zou Wilders dit eigenlijk moeten doen?

In de eerste plaats omdat, als het goed is, de partij er niet voor hem is maar hij voor de partij. Wilders is inmiddels een zestiger en kan dus nog één of twee rondes mee. Dat vraagt van hem om niet alleen zijn opvolging te regelen maar ook een stabiele partij na te laten die na zijn vertrek verder kan.

In de tweede plaats omdat iedere politieke partij weliswaar populistisch begint maar daarna iets van een ideologische bedding moet vinden. Iedere nieuwe partij moet een kloof blootleggen, aantonen waarom een bepaald deel van de bevolking niet in het parlement wordt gerepresenteerd en daarmee uitleggen waarom zij als nieuwe partij nodig is.

Een eigen ideologie

Ook de christendemocratie is zo ontstaan, toen Abraham Kuyper (in 1878) via een volkspetitie aan het licht bracht dat 340.000 Nederlanders niet wilden wat een parlement dat door 200.000 Nederlanders was gekozen, wel van plan was. Maar daarna was er ook een verhaal, een eigen ideologie. Zo’n verhaal zou ook de PVV moeten schrijven – een verhaal dat zich bevindt op het snijvlak van klassiek liberalisme en conservatisme. Want dat verhaal ontbreekt nu nog altijd in het politieke spectrum.

Voor de stabiliteit van de partij en een blijvende positie in de Nederlandse politiek kan de PVV zich immers niet uitsluitend blijven baseren op een mengeling van provocatie, een scherpe neus voor het onbehagen van de dag en een beetje geluk. Die factoren grepen in november vorig jaar precies op elkaar in, maar bieden geen enkele garantie voor een stabiele toekomst.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moet van de PVV nu een volwaardige politieke partij maken met een eigen verhaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is op het eerste gezicht een taktische meesterzet. De critici klaagden over het lange uitblijven van de naam van de nieuwe regeringsleider en zagen stiekem handenwrijvend uit naar een soort Nederlandse Donald Trump op wie zij helemaal los konden gaan.

En toen bleek de man te luisteren naar de naam van Dick Schoof (67), geen oud-Kamerlid, geen al dan niet rancuneuze oud-bewindsman, maar een topambtenaar die alle krochten en spelonken van Den Haag als nauwelijks een ander kent, een man met gezag, deskundig, zo goed als onomstreden, een nette, slimme man. Geen prijsschieten voor de oppositie dus.

Machtsgreep van de ‘deep state’

Samen met Richard van Zwol kan hij aan de slag om de ministerposten in het extraparlementaire kabinet te verdelen, er namen bij te zoeken en de ploeg op 26 juni op het bordes van Huis ten Bosch te presenteren. Met Schoof aan het hoofd wordt het ongetwijfeld veel gemakkelijker om bekwame mensen bereid te vinden om tot dit kabinet toe te treden.

Maar er is ook kritiek, en die komt opvallend genoeg van rechts, waar sommigen de benoeming van Schoof als een affront ervaren. De Leidse hoogleraar Andreas Kinneging schreef op X dat er sprake is van een machtsgreep van de ‘deep state’ (de vierde macht, de ambtenarij). Na het electorale succes van drie protestpartijen (PVV, NSC, BBB) wordt ‘het vleesgeworden establishment’, een topambtenaar die aan het hoofd van beide geheime diensten (NCTV, AIVD) heeft gestaan, de nieuwe premier – geen man die ‘onbevangen en met frisse blik’ de gevraagde veranderingen gaat doorvoeren.

Honend was de kritiek van Thierry Baudet (FvD): hij noemde Schoof een ‘linkse mainstream guy’, een man die 30 jaar lid is geweest van de PvdA en nooit echt ‘wakker’ is geworden, voor wie Mark Rutte de grote inspiratiebron is, die pro-EU is, pro-NAVO, etc., etc. Geert Wilders, ‘een anti-establishment populist’, won op 22 november 37 zetels en we krijgen nu een man die ‘de belichaming van het establishment’ is. ‘Ongelooflijk. Of was Geert altijd al éigenlijk controlled?’ Het ‘kartel’ heeft opnieuw een succesvol complot gesmeed!

Iets specifieker luidt de vraag dus of Wilders (en Omtzigt en Yesilgöz en Van der Plas) met open ogen in een controlerende machtsgreep van het establishment zijn getrapt, of dat zij een briljante zet hebben gedaan.

Het anti-discriminatiebeginsel als nieuwe totem

Om die vraag te kunnen beantwoorden, is het goed even kort een beetje uit te zoomen. De situatie waarin we nu politiek verkeren, wordt bepaald door de populistische revolte van 2002. Wat toen dreigde was of de chaos van een ‘verweesde samenleving’ (zonder gedeelde waarden, zonder een ‘bezielend verband’) of het regime van een sterke man, de populistische leider, die de chaos wel eens zou bezweren.

Om die impasse te doorbreken heeft de politiek een nieuwe totem opgericht waar we als moderne Papoea’s met z’n allen omheen moesten gaan zitten: het anti-discriminatiebeginsel. Waarover we verder ook van mening verschilden, dit beginsel was het ene, grote gebod dat wij allen zouden gehoorzamen.

Garanties voor de rechtstaat

Dit nieuwe geloofsartikel heeft echter geen einde aan de polarisatie gemaakt. De modieuze uitwerking van dit beginsel heeft zich zelfs tegen zichzelf gekeerd, en heeft in de praktijk de situatie eerder verslechterd dan verbeterd. Het verzet tegen een Haagse ‘elite’ die zich weinig van de alledaagse problemen van gewone mensen bleek aan te trekken, werd dan ook niet minder. Met als gevolg de verkiezingswinst van de PVV in november vorig jaar.

Toen diende zich het probleem aan hoe een nieuwe regering, geleid door een partij die in het verleden in allerlei anti-rechtstatelijke voorstellen had gegrossierd, vorm kon krijgen. Er moest recht worden gedaan aan de verkiezingsuitslag, maar tegelijkertijd moesten er waarborgen komen om een al te populistisch elan te beteugelen. En dus werden er garanties voor de rechtstaat geformuleerd, mocht/kon de leider van de PVV geen premier worden, en moest het nieuwe kabinet extra-parlementair zijn.

Maar hoe kon aan de gerechtvaardigde verlangens die op 22 november aan het licht zijn gekomen, recht worden gedaan, nadat deze waarborgen waren gerealiseerd? Dat kon/kan alleen wanneer er een premier zou worden gevonden die enerzijds garant zou staan voor orde en stabiliteit en anderzijds zich zou gaan inzetten voor de andere koers zoals die in de beleidsvoornemens van het Hoofdlijnenakkoord zijn vastgelegd.

Bij deze zoektocht is Wilders (c.s.) uitgekomen bij Dick Schoof. Heeft Wilders zich in deze keuze vergist of is Dick Schoof in deze fase van de politieke geschiedenis van ons land de juiste man op de juiste plaats?

Geen politiek profiel

Er zijn punten te noemen die in het nadeel van Schoof uitvallen. Die vlekjes op zijn blazoen zijn de afgelopen dagen al met enige gretigheid aangewezen. Hij zou zich ten onrechte hebben bemoeid met de conclusies van het MH17-onderzoek, burgers op sociale media via anonieme nepaccounts hebben laten volgen en was in 2017 niet succesvol bij de invoering van de Nationale Politie.

Daar staat het een en ander tegenover. Dat betreft in de eerste plaats zijn politieke profiel, of beter: het ontbreken daarvan. Schoof was weliswaar lange tijd lid van de PvdA, maar zegde zijn lidmaatschap op 1 januari 2021 op omdat hij zich niet langer ‘verwant’ voelde met deze partij. Altijd goed, een ‘liberal’ die zich door de realiteit heeft laten corrigeren.

Niet bang voor rechtse coalitie

Schoof geldt bovendien als loyaal, en heeft zeer veel ervaring: als hoofddirecteur van de IND (1999-2003), als hoofd van de NCTV (2013-2018), als directeur-generaal van de AIVD (2018-2020) en als hoogste ambtenaar op het ministerie van Justitie en Veiligheid. Zijn expertise betreft dus veiligheid en asiel, twee onderwerpen die in het Hoofdlijnenakkoord van de huidige coalitie van groot belang zijn, in ieder geval voor Wilders.

Hij is niet bang voor deze rechtse coalitie. De uitslag van november vorig jaar was volgens Schoof (in een interview met de Groene Amsterdammer van 6 maart 2024) het bewijs ‘dat veel mensen geen vertrouwen hebben in het oplossend vermogen van de overheid en misschien ook niet in elkaar’. Over de ‘ruk naar rechts’ zei hij: ‘Het is natuurlijk niet zo dat als een kwart van de mensen op de PVV stemt, dat dan ineens een kwart het verkeerd heeft gezien’.

Met de angst dat de rechtstaat met de overwinning van de PVV zou omvallen en de democratie zou worden aangetast, had hij helemaal niets. Die uitspraken staan in een aangenaam contrast met de zure angtzaaierij waarmee het progressieve deel der natie zich de afgelopen maanden heeft uitgesloofd.

Oog voor salafistische indoctrinatie

Schoof blijkt ook oog te hebben voor elementen binnen bepaalde stromingen van de islam die niet inpasbaar zijn in een liberale democratie. Zo waarschuwde hij, als directeur van de AIVD, in 2019 voor salafistische indoctrinatie op islamitische scholen. Het toezicht op informeel onderwijs dat zich tegen de waarden van onze vrije samenleving verzet, staat als gevolg daarvan hoog op het prioriteitenlijstje van deze coalitie.

En Schoof kent Wilders persoonlijk goed. Hij voerde de gesprekken met Wilders over diens veiligheidssituatie, en wist daarbij het vertrouwen van Wilders te winnen. ‘Wilders weet dat hij op Dick kan bouwen’, zei een betrokkene in het Parool.

Wat tot slot vooral ook van belang is: Schoof gelooft in de noodzaak van verandering en is bereid de grenzen van de wet op te zoeken om die te realiseren. ‘Ik geloof nog steeds in de veranderkracht. Misschien naïef, maar ik denk dat we als overheid echt iets kunnen betekenen voor deze samenleving.’

De conclusie lijkt dan ook gerechtvaardigd dat Wilders c.s. zich niet in de keuze voor deze man hebben vergist of zich door het establishment hebben laten inpakken. Ondanks of mede dankzij zijn verleden als bureaucraat belichaamt Schoof enkele politieke deugden die nu nodig en relevant zijn.

Onderling vertrouwen

Max Weber (1864-1920), de grote socioloog die als geen ander de relatie tussen bureaucratie en politiek heeft geanalyseerd, sprak zich in zijn dagen helder en duidelijk uit tegen de overstap van topambtenaren naar het ministerschap en de teloorgang van het parlement die daarvan het gevolg was. Wat nodig was, waren politici met een zeker charisma, die leiding durfden te nemen, verantwoorde politiek wilden bedrijven en onafhankelijke keuzes maken, binnen de kaders van de rechtstaat. Schoof lijkt deze metamorfose van bureaucraat naar dit type politicus in zichzelf te kunnen voltrekken.

Als alles naar verwachting gaat, en Schoof een ministersploeg weet samen te stellen, dan is nu al duidelijk wat het politieke spel van de komende tijd gaat worden. Schoof moet een hechte ploeg samenstellen met genoeg onderling vertrouwen om een Hoofdlijnenakkoord uit te gaan werken en elkaar in het debat met de Kamer vast te houden. En vooral: hij moet als ‘slimme man met een ragfijn politiek gevoel’, die gewend is autonoom en zelfstandig te opereren, samenwerken met een politiek leider van wie dat minstens in dezelfde mate geldt. De uitkomst daarvan bepaalt de toekomst van deze coalitie.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Dick Schoof is de juiste man op de juiste plaats: bereid de grenzen van de wet op te zoeken om verandering te realiseren verscheen eerst op Wynia's Week.

In de Eerste Kamer heeft de coalitie echter maar 30 zetels. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid. De huidige Eerste Kamer trad afgelopen juni aan. NSC was nog niet opgericht, de wederopleving van de PVV kwam pas in november.

Afhankelijk van steeds grilliger Baudet

In beide Kamers hebben SGP, JA21 en Forum samen 7 zetels. De verhoudingen zijn iets anders. Zo heeft JA21 3 zetels in de Eerste en maar 1 zetel in de Tweede Kamer. Maar waar de drie kleine rechtse partijen in de Tweede Kamer rechts en centrumrechts aan een bijna tweederde meerderheid helpen, hebben deze zeven partijen in de Eerste Kamer slechts 37 zetels. Geen meerderheid.

De afgelopen maanden werd veel geschreven en gespeculeerd over de verhoudingen tussen de vier formerende partijen, vooral die tussen Wilders en Omtzigt. Daarbij ontstond de paradox dat de omstreden Wilders water bij de wijn deed, terwijl de om zijn dossierkennis en werklust gerespecteerde Omtzigt onberekenbaar bleek. Beide partijleiders liepen een keer weg van de onderhandelingstafel.

Nu is er een regeerakkoord tussen de vier partijen. Maar in de Eerste Kamer lijkt ook steun van Forum voor Democratie nodig. Dan wordt de coalitie deels afhankelijk van de steeds grilliger Thierry Baudet.

Zelfs met steun van Forum in de Eerste Kamer, zijn 37 stemmen niet gegarandeerd. NSC en VVD zijn intern verdeeld. NSC zit niet in de Senaat, de VVD wel. De Tweede Kamerfractie van de VVD stemde tegen de Spreidingswet, de Eerste Kamerfractie voor. Een wet die volgens het huidige Regeerakkoord weer verdwijnt.

In zijn Telegraaf-column van 7 mei schreef Wouter de Winther over de interne verdeeldheid van de VVD. In de Tweede Kamer is de meerderheid van de VVD-fractie bereid samen te werken met de PVV, maar hoe zit het met de Eerste Kamer? Daar is Edith Schippers fractievoorzitter. Zij werd Kamerlid in 2003 en zag hoe Wilders zich steeds meer afzette tegen de partijlijn en zich afscheidde. Zij maakte als minister mee hoe Wilders de stekker uit Rutte1 trok. Zij werd omschreven als Rutte-vertrouweling. Deelde zij zijn opvatting dat niet opnieuw met Wilders samengewerkt moest worden?

CDA in spilpositie

Als de zeven rechtse partijen wel eensgezind zijn, welke partij helpt hen in de Senaat aan een meerderheid? Het CDA zag zichzelf lang als de partij die kon bepalen of Nederland naar links of naar rechts ging. In theorie zitten zij nu weer in hun aloude spilpositie.

Huidig partijleider Henri Bontenbal ziet het CDA niet als centrumrechts, maar als centrumpartij. Daarnaast is het CDA sinds 2012 afkerig van samenwerking met Wilders. Omtzigt was dat ook, maar de NSC-kiezers zijn dat niet. Bij het CDA zijn partij en kiezers eensgezind in hun verwerping van de PVV.

Geen sympathie voor overlopers

Het CDA kan ook om andere redenen niet bereid zijn de regering tegemoet te komen. Pieter Omtzigt was achttien jaar CDA-Kamerlid tot hij in 2021 uit de partij stapte. Mona Keijzer was voor het CDA wethouder, Kamerlid en staatssecretaris, maar zegde zomer 2023 haar lidmaatschap op. In september bleek zij overgestapt naar BBB, die in haar een minister en zelfs een premier zag. De rechtervleugel van het CDA kan zich misschien op punten herkennen in de aankomende coalitie. Dan nog zal het steken dat CDA-politici overliepen naar BBB en NSC. En dat CDA-ideoloog Richard van Zwol deze regering mogelijk maakte.

Meer van hetzelfde?

De verkiezingsuitslag van afgelopen november kan uitgelegd worden als signaal van de kiezer dat het afgelopen moet zijn met de middenkabinetten die Nederland had van 2012 tot 2023. Maar de huidige Eerste Kamer was al aangetreden. Valt de regering voortijdig, dan worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven, maar de Eerste Kamer blijft hetzelfde tot 2027.

Wat betekent dat een situatie blijft voortbestaan die al is ontstaan sinds het aantreden van het allereerste kabinet-Rutte: een regering zonder meerderheid in beide Kamers. Oktober 2010 werd nog verwacht dat na de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 de coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer zou krijgen, maar dit gebeurde niet. Tijdens Rutte2 steunden VVD en PvdA in de Senaat op D66, vanaf Rutte3 steunden regeringspartijen VVD en D66 in de Eerste Kamer op PvdA en GroenLinks.

In zijn onlangs verschenen boek Waardenloze Politiek stelt politicoloog Tom van der Meer dat sinds het Lenteakkoord van 2012, toen vijf partijen na de val van Rutte1 samen extra bezuinigingen afspraken, dezelfde zes partijen samen geregeerd hebben. VVD zat altijd in de regering, GroenLinks nooit, de andere vier – CDA, PvdA, D66, ChristenUnie – afwisselend. De partijen die niet in de regering zaten zorgden in de Eerste Kamer alsnog voor een meerderheid. Feitelijk bestond er geen verschil tussen regering en oppositie.

Als de huidige regering haar voorstellen moet afzwakken om ze door de Eerste Kamer te krijgen, verandert er nog weinig aan het beleid sinds 2012.

De werkelijke beslismacht kan het komende jaar bij het vaak afgeschreven CDA komen te liggen. Handhaaft Bontenbal zijn middenkoers of helt de partij alsnog naar rechts? Houdt Bontenbal zijn poot stijf, dan delen CDA en PvdA een afkeer van de PVV en frustratie over overgelopen partijgenoten. Een mogelijke kiem voor toekomstige samenwerking.

Alles bij elkaar kan de Eerste Kamer belangrijker worden dan de Tweede.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders-coalitie heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer, waardoor CDA in sleutelpositie komt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het hele gesprek van SYP WYNIA met WILMA SCHROVER staat op DEZE VIDEO annex PODCAST van Wynia’s Week TV WWTV, vrij beschikbaar voor alle kijkers en luisteraars.

Wilma Schrover stelt dat de stelselverandering bij de pensioenen er in een reeks achterkamers doorgedrukt is, gebruikmakend van valse argumenten, zoals ‘we vergaderen er al 15 jaar over’. De Nederlandsche Bank vervult daarbij diverse dubbelrollen, van toezichthouder op zowel de financiële sector als de pensioenfondsen tot adviseur van de kabinetsformatie. De Nederlandsche Bank zit samen met ministeries, vakbonden, verzekeraars, vermogensbeheerders en pensioenfondsen ook weer in de pensioendenktank Netspar, dat de veronderstelde ‘wetenschappelijke’ begeleiding van dit monsterproject verzorgt.

Schrover verbaast zich over de rol van de vakbonden en de Eerste en Tweede Kamer, omdat dit bij uitstek de instellingen zijn die zich zouden moeten bekommeren om het belang van de deelnemers in de pensioenfondsen, tevens de grote meerderheid van de burgers van Nederland. In de praktijk hebben de bonden alle voorwaarden die ze vooraf stelden laten vallen. En de Kamerleden van partijen die hebben ingestemd met de nieuwe wet – partijen die de afgelopen jaren de kabinetten-Rutte op de been hielden – deden dat vaak met tegenzin, maar vanwege de fractiediscipline.

Deelnemers de verliezers

De burgers, tevens de deelnemers in de pensioenfondsen, ziet Schrover als de grote verliezers en de pensioenfondsen en vooral de particuliere financiële sector ziet ze als de grote winnaars. ‘Het risico van de pensioenbeleggingen komt volledig bij de deelnemers, hun rechten nemen af. Het is een opzichtige verslechtering voor de burger. Mensen moeten hun leven lang een vijfde van hun loon afgeven bij een pensioenfonds dat ze niet zelf kunnen kiezen en het wordt beheerd door vakbonden en werkgeversbonden – weer zonder dat ze er persoonlijk iets over te vertellen hebben. Maar het is voor de meesten wel verreweg de grootste spaarpot die ze hebben.’

De lachende derde is in de ogen van Wilma Schrover de particuliere financiële sector die niet voor niets sinds de aanname van de wet tv-reclame maakt voor ‘een extra pensioenpotje’. Eerder was het werknemerspensioen samen met de AOW voldoende om na pensionering je levensstijl te kunnen voortzetten, nu moet er ‘een extra pensioenpotje’ aan te pas komen – waar financiële bedrijven logischerwijs wel brood in zien.

Kan het nog anders?

Is er nog kans om de stelselherziening terug te draaien? Wilma Schrover is niet optimistisch, want de pensioenlobby is zeer machtig. Maar ze ziet nog wel wat mogelijkheden. ‘Het beste zou zijn om de wet in te trekken, maar van de nu formerende partijen komt dat vooral de VVD niet goed uit, want die stond er als regeringspartij steeds achter. Een mogelijkheid om het nieuwe stelsel alleen voor jongeren in te laten gaan is ook niet erg kansrijk.’ De meeste kansen ziet ze voor een plan van NSC van Pieter Omtzigt: deelnemers van pensioenfondsen per fonds laten stemmen of ze het wel willen. Als er een meerderheid tegen is, gaat bij dat fonds de stelselherziening niet door. Maar alles hangt uiteraard af van het verdere verloop van de formatie.

Schrover: ‘We hadden het beste stelsel van de wereld, maar het is sinds de eeuwwisseling alleen maar verslechterd. En dan gaan ze nu een gigantische stelselherziening aan, terwijl allang gebleken is dat de Nederlandse overheid daar helemaal niet goed in is. Pikant is dat het deze keer een riskant experiment is met private gelden, van de burgers van Nederland. Want dat is het.’

Wilma Schrover is in de vijftien jaar dat ze nu directeur van KBO-Brabant is niet blijer geworden over de Nederlandse pensioenwereld. Die ze ziet als een gesloten bunker, waar ook journalisten – zoals tv-journalist Cees Grimbergen van Omroep MAX – met alle middelen worden geweerd.

‘Een gesloten bolwerk’

Schrover: ‘Er wordt 1.500 miljard euro van 10 miljoen Nederlanders beheerd. Maar het is een gesloten bolwerk.’ Niet alleen hebben de miljoenen deelnemers tot dusver niets te zeggen gehad over het nieuwe stelsel, maar veel pensioenfondsen nemen ook allerlei politieke beleggingsbeslissingen, zoals het niet beleggen in Shell of juist wel in de wapenindustrie.’

‘Nu bieden de pensioenfondsen weer aan om pensioengeld te steken in het ‘groene’ stroomnetwerk van Nederland, hoewel niet vaststaat dat het een goede belegging is. De primaire afweging die pensioenfondsen moeten maken bij hun beleggingen is of  de koopkracht van (toekomstige) gepensioneerden ermee gediend is. Andere afwegingen zijn uiteraard denkbaar, maar secundair.’

Wynia’s Week gaat ook de komende weken en maanden door met onderzoek naar wat er met de belangen van burgers van Nederland wordt gedaan. De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Steunt u ook dit onafhankelijke journalistieke werk? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe wet verslechtert pensioenen en is verdienmodel voor de financiële sector’ verscheen eerst op Wynia's Week.