Er is sprake van een al jaren durende trend van ruim bovengemiddelde lastenverzwaringen: gemeenten halen nu met 15,3 miljard euro zo’n 68 procent meer op dan de 9,1 miljard euro in 2016. Gemeenten zijn behoorlijk ‘creatief’ in het opleggen van specifieke lastenverzwaringen. De toenames per categorie variëren enorm in de tijd en tussen gemeenten. Zo stijgt de OZB dit jaar in sommige gemeenten met meer dan 20 procent en betalen eigenaren van een vakantiehuis in Nederland nu in veel gevallen drie- tot viermaal meer belasting dan vijf jaar geleden (mede door nationale belastingen en stijging van de WOZ-waarde). Kortom, het hakt er steeds harder in.

Scepsis is op zijn plaats

Deze behoorlijk dramatische ontwikkeling roept twee vragen op die tot op heden nauwelijks in de publiciteit aan bod komen: hoe goed wordt al dit extra geld besteed en wat zijn de implicaties voor de nationale economie, inclusief het macro-economisch plaatje van totale belastingdruk en financieringssaldo?

De eerste vraag betreft de mate van efficiency (verhouding tussen kosten en opbrengsten) en effectiviteit (de mate waarin een gesteld doel wordt bereikt) van het gemeentelijk beleid. Deze zullen fors uiteenlopen tussen specifieke beleidsterreinen en individuele gemeenten, maar in het algemeen is scepsis op zijn plaats. Die scepsis berust op drie factoren.

Ten eerste wordt een dergelijke, in de kern van de zaak ‘bedrijfseconomische’ vraag in veel gevallen niet of weinig expliciet en met kracht gesteld, en blijven substantiële consequenties bij falend beleid veelal uit. Dat is heel anders bij ondernemingen, andere particuliere organisaties en individuele burgers die direct, keihard met de gevolgen van falend beleid worden geconfronteerd. Daar waar die zeer kritisch over de eigen uitgaven (moeten) zijn, ontbreekt die druk in aanzienlijke mate als het om de collectieve, gemeentelijke uitgaven gaat.

Anders gezegd: de politieke druk vanuit de kiezers op een gemeente om efficiënt en effectief te opereren is veel minder dan de druk en verantwoordelijkheid die men ervaart als het om het eigen geld gaat. Hierbij speelt ook mee dat men veel minder op de hoogte is van waar al die belastingcenten naartoe gaan en wat er precies mee gebeurt. Door verkiezingen kunnen wat algemene beleidsprioriteiten verschuiven, maar de kwaliteit van de concrete uitvoering zal men doorgaans niet of nauwelijks op de radar (kunnen) hebben.

De scepsis is ten tweede gebaseerd op talrijke indicaties dat de uitvoering van beleid serieus hapert. De problemen bij de jeugdzorg – waarvoor gemeenten verantwoordelijk zijn en waar meer dan 8 miljard euro per jaar aan uitgegeven wordt – zijn welbekend. Ook de schuldhulpverlening blijkt in de praktijk weerbarstig. Men vermoedt dat wel zo’n 80 procent van de mensen met problematische schulden niet in beeld is, mede omdat mensen zich schamen, slechte ervaringen met de overheid hebben, en het proces om tot gehele of gedeeltelijke schuldkwijtschelding te komen ingewikkeld en bureaucratisch (en dus kostbaar) is, en wel een jaar kan duren. Volgens de verantwoordelijk wethouder in Arnhem ‘bleek [het] enorm veel werk’.

Jo-jo-beleid

Ook de energietoeslag wordt door de gemeenten uitgevoerd. Daarbij is sprake van een jo-jo-beleid – dan kan er weer wél en dan plotseling weer níet een beroep op worden gedaan en pech gehad als de pot leeg is (binnen een week eind april 2025) – hetgeen ook niet bevorderlijk is voor de effectiviteit.

Bij de individuele inkomenstoeslag constateert het Nibud dat het aanvragen in sommige gemeenten onnodig complex is. Verschillende regelingen binnen één gemeente worden soms afgehandeld door verschillende instanties en inwoners moeten hun inkomen volgens het budgetinstituut ‘bij elkaar sprokkelen via diverse loketten’. De uitvoeringskosten laten zich raden.

Ook hulp bij het huishouden en voor vervoer wordt door gemeenten, via de WMO, gefinancierd en er is een schoolkostenregeling. En dan is er nog de collectieve zorgregeling of Gemeentepolis: een zorgverzekering speciaal voor inwoners met een laag inkomen en/of weinig vermogen. De gemeente betaalt vaak een deel van de premie mee en biedt gunstige voorwaarden. 

Dit beknopt overzicht laat zien hoezeer gemeenten inkomenspolitiek zijn gaan voeren; iets waarvoor ze nooit bedoeld zijn en ook niet geschikt voor zijn: de derde bron van scepsis. Ze begeven zich op terreinen die ver afliggen van hun traditionele, onomstreden taken en zijn een soort brandweer geworden die her en der, ad hoc en tegen hoge kosten maar nogal eens met weinig resultaat, brandjes blussen – brandjes die vooral te maken hebben met tekortschietende inkomens. De eigen verantwoordelijkheid van betrokkenen wordt veelal niet aan de orde gesteld. In feite is er sprake van forse, verdere nivellering waarmee we bij de tweede vraag aan het begin van dit artikel zijn beland: wat betekenen de sterk stijgende gemeentelijke lasten voor de nationale economie, inclusief totale belastingdruk en financieringssaldo?

Het antwoord is vrij simpel. De toenemende belastingdruk wordt deels verschoven naar lokaal niveau, maar belast de burger even hard. Als reactie op de geplande forse afname van de inkomsten uit het Gemeentefonds – leidend tot het zogenoemde ravijnjaar – verhogen de gemeenten hun lokale belastingen en heffingen drastisch, direct resulterend in hogere inflatie en lagere koopkracht. Het nationale financieringssaldo wordt weliswaar redelijk in de hand gehouden, maar dat gebeurt vooral door via een omweg de belastingen te verhogen.

In de kern van de zaak wordt zodoende een nog groter deel van ons inkomen door de collectieve sector opgeëist en besteed, en blijft er voor de burger minder over om naar eigen inzicht te besteden. Dat is niet wat je van zich liberaal noemende partijen zou verwachten.

Grote verspilling

Naast deze voortschrijdende collectivisering, waardoor de individuele keuzevrijheid van de burger wat te doen met zijn geld steeds verder wordt ingeperkt, is een wellicht even belangrijk aspect dat veel van dat geld inefficiënt en ineffectief wordt besteed, zodat er sprake is van grote verspilling. Burgers kunnen het niet alleen niet naar eigen inzicht en voorkeuren besteden, maar zien het ook uitgegeven worden aan zaken waar ze niets of weinig mee hebben – als ze er al weet van hebben – en dat door een instantie die al te vaak faalt bij de uitvoering.

De focus van de beleidsmakers op het in de hand houden van macro-economische kengetallen – zoals het nationaal financieringssaldo – laat onverlet dat de burger financieel hard wordt getroffen. Hij krijgt veel te weinig waar voor almaar meer afgedragen belastinggeld. Daarbij doet het er niet toe of het nationale of lokale belastingen zijn; dat is een kwestie van door de kat of de hond gebeten worden…

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met hun steeds hogere lokale lasten nivelleren de gemeenten er lustig op los – en het geld wordt vaak ook nog eens verspild verscheen eerst op Wynia's Week.

De overheid hoeft niet alle jeugdproblemen op te lossen 

Wij beweerden al eerder dat het kan helpen als er minder vaak naar specialistische hulp wordt doorverwezen. Of, zoals voormalig staatssecretaris van VWS Maarten van Ooijen schreef in zijn Hervormingsagenda Jeugd van juni 2023: 

‘Niet alle hulpvragen van jeugdigen of ouders hoeven met jeugdhulp beantwoord te worden. Daarbij is het niet wenselijk dat de overheid voor alle hulpvragen jeugdhulp inzet. Sommige vragen horen bij het gewone opvoeden en opgroeien of zijn vragen die beantwoord kunnen worden in de sociale context van gezinnen zoals hun sociale netwerk (…).’ 

Welke hulpvragen niet door de gemeente hoeven te worden opgelost, zei Van Ooijen er dan weer niet bij. Daar moest eerst maar eens een ‘breed maatschappelijk gesprek’ over gevoerd worden. Oftewel, wij (de regering Rutte IV) gaan niets over de reikwijdte van die zogenaamde jeugdhulpplicht zeggen. De gemeenten zoeken het maar uit.  

En gemeenten proberen het uit te zoeken. De ene beleidsnota na de andere verschijnt waarin gemeenten het geven van minder zware hulp als beleidsdoel omschrijven. Kernwoord daarbij is ‘normalisering’. Deze term is een containerbegrip, maar min of meer bedoelen gemeenten daarmee dat zij op sommige hulpvragen met nee kunnen, of zelfs moeten, antwoorden.   

Laten we eens nagaan voor een speciaal geval, namelijk de gemeente Utrecht, of die beperking van de zware jeugdhulp uit de verf komt. We kiezen Utrecht, omdat academische bestuurskundigen de organisatie van de jeugdhulp daar als een succes hadden betiteld. In den lande is men zelfs gaan spreken van het Utrechtse Model als een voorbeeld van een geslaagde uitvoering van jeugdhulp.   

Het succes kwam toch niet 

Utrecht werkt met buurtteams, waar jeugdigen en gezinnen zich met hun hulpvraag kunnen melden. Die buurtteams worden bemand door professionals met een brede blik op mogelijke problemen die gezinnen kunnen tegenkomen. Deze professionals proberen problemen zoveel mogelijk zelf samen met de gezinnen op te lossen. Slechts in het uiterste geval zal er specialistische jeugdhulp ingeroepen worden. De bestuurskundigen melden dat er ‘sterke aanwijzingen’ zijn dat deze opzet leidt tot het voorkomen van problemen en/of tot normalisering. 

Na de invoering van de buurtteams in Utrecht stegen toch de kosten van jeugdhulp. Dat werd eerst toegeschreven aan het laagdrempelige aanbod van de buurtteams. Burgers konden daar makkelijker terecht dan bij een meer bureaucratisch ingericht loket in het gemeentehuis. De verwachting was dus dat meer burgers zich zouden melden. Omdat men er vroeg bij was, zouden de gesignaleerde problemen relatief mild zijn en de kosten per cliënt dus relatief laag. Dat moest op den duur tot een daling van de totale kosten leiden. 

Beroep op jeugdhulp nam toe 

Maar die daling is er niet gekomen. Vorig jaar februari ontvingen de leden van de Utrechtse gemeenteraad een brief van het college van burgemeester en wethouders (B&W) over de financiën van de jeugdhulp. Zonder ingrijpen verwachtte B&W een tekort van 7,2 miljoen euro in 2023, oplopend tot 17 miljoen euro in 2027. Wat was er met het Utrechtse model aan de hand? Wij citeren uit de brief: 

‘In Utrecht zijn het beroep op jeugdhulp en daarmee de uitgaven toegenomen, in lijn met de trend van de afgelopen jaren. Daarbij geven de jeugdhulporganisaties aan dat de intensiteit van de hulp thuis toeneemt.’ 

Maar de zegen van het Utrechtse model was toch juist dat de ‘intensiteit van de hulp thuis’ zou afnemen, omdat de professionals van de buurtteams de meeste problemen al vroeg weten op te lossen? Niet dus? Wat is er dan fout gegaan? Misschien kunnen we erachter komen door de jaarstukken over 2023 van de gemeente erop na te slaan. In die jaarstukken legt B&W verantwoording af aan de gemeenteraad over het gevoerde beleid. De in gemeenteland populaire drie W-vragen worden daar beantwoord: Wat is er bereikt? Wat is daarvoor gedaan? Wat heeft dat gekost? 

De jaarstukken staan op de website van de gemeente Utrecht niet als een enkel document, maar als een groot geheel aan doorklikbare pagina’s. Ik verdwaal al gauw in zo’n woud van pagina’s. Maar goed, laten we eens zien wat er in 2023 bereikt is met de jeugdhulp in Utrecht.  Dat vinden we op een pagina effectindicatoren waar een veelheid aan gegevens over jeugdhulp worden gepresenteerd. Het eerste plaatje op die pagina laat zien dat het aantal jongeren dat hulp kreeg van de buurtteams tot eind 2023 vrijwel constant is gebleven. Uit hetzelfde plaatje blijkt dat het aantal jongeren met specialistische – en dus dure – jeugdhulp na 2021 flink is gestegen. 

B&W van Utrecht: het ging niet fout  

Dat was zeker niet de bedoeling van het Utrechtse model. Bij het net besproken plaatje vermeldt B&W echter als conclusie: 

‘Vergeleken met andere gemeenten zijn er in Utrecht relatief minder jeugdigen die ambulante specialistische jeugdhulp krijgen en worden meer Utrechtse gezinnen geholpen door de buurtteams. Hierbij speelt mee dat in een deel van de andere gemeenten buurtteams geen of nauwelijks zelf jeugdhulp bieden en vooral de toegang tot jeugdhulp zijn.’ 

De gemeente Utrecht lijkt zich in dit jaarverslag dus helemaal niet druk te maken om de betaalbaarheid van de jeugdhulp. Het doel is kennelijk dat ‘jeugdigen gezond, veilig en zoveel mogelijk in een gezin kunnen opgroeien’, wat dat ook moge kosten. De lezer mag zelf uitzoeken wat in 2023 de buurtteams gekost hebben en of er een overschrijding van het begrote bedrag voor jeugdhulp met 7,2 miljoen euro is geweest. Ik heb het niet kunnen vinden in het jaarverslag, maar, als gezegd, ik raakte zo nu en dan de weg kwijt in de jaarstukken. 

Er zijn nog een groot aantal andere stukken die de gemeente Utrecht aan de gemeenteraad doet toekomen. Zo is er de Voorjaarsnota 2023 waar we wel een tekort van 7,2 miljoen euro bij de jeugdhulp vinden (blz. 17). Mooi, maar hoe komt dat dan? Loopt het Utrechtse model averij op? Nee hoor, volgens B&W komen die tekorten allemaal door ontwikkelingen waar de gemeente, naar eigen zeggen, niet zo veel aan kan doen. Volgens de gemeente maken jongeren steeds vaker gebruik van jeugdhulp ‘door toenemende prestatiedruk en toename van de informatie- en netwerkmaatschappij. Er is vaker sprake van zwaardere psychische, psychosociale en lichamelijke klachten die leiden tot langere hulptrajecten.’ Deze verklaringen lijken mij psychologie van de koude grond, die ervoor moeten zorgen dat de gemeente de schuld van overschrijdingen niet bij zichzelf hoeft te zoeken. 

De empathie van de gemeenteraad 

B&W kondigt natuurlijk wel bezuinigingsmaatregelen aan, zoals in deze raadsbrief van 5 maart 2024, maar daar is vaagheid troef. Er is echter nog een complicatie, namelijk de gemeenteraad. Op basis van vragen die raadsleden in maart 2024 aan het college van B&W hebben gesteld, lijkt het erop dat een meerderheid van de gemeenteraad van Utrecht bang is dat er te weinig, in plaats van te veel, aan jeugdhulp wordt uitgegeven. Misschien gaat het Utrechtse model voor de jeugdhulp dus wel ten onder aan een te veel aan empathie van de gemeenteraad. 

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Het Utrechtse model voor jeugdhulp gaat aan empathie ten onder verscheen eerst op Wynia's Week.