Vervuld van verontwaardiging over dit aangrijpende verhaal trok Rutger Castricum er op uit om de oplossing te zoeken. Eerst tackelde hij minister Fleur Agema voor de deur van het Catshuis. Op hoge toon vroeg hij hoe het kon dat in een rijk land als Nederland medicijntekorten waren. De minister was duidelijk overvallen door deze vraag en zei dat het medicijntekort een veelkoppig monster was. Ze deed ze er ook alles aan om het op te lossen.

Eenvoudige oplossing

Hier nam Castricum geen genoegen mee. Hij toog naar een apotheker die hem vertelde dat de schuld lag bij de zorgverzekeraars. Het preferentiebeleid van de zorgverzekeraars was de oorzaak. Zorgverzekeraars zouden een boete moeten krijgen als een geneesmiddel niet verkrijgbaar was. Enigszins vilein vroeg Castricum aan het eind van het enigszins chaotische gesprek of de apotheker zelf af en toe een pilletje uit zijn eigen voorraad nam.

Omdat de zorgverzekeraars die een preferentiebeleid voeren niet met hem wilden spreken, interviewde Castricum vervolgens een bestuurder van een zorgverzekeraar die geen preferentiebeleid voert. Die was het helemaal eens met de stelling dat het preferentiebeleid moest worden afgeschaft. Daarnaast zou de productie van medicijnen niet langer in China en India moeten plaatsvinden, maar in Europa. Tevreden besloot Rutger Castricum de uitzending met de mededeling dat de oplossing voor het medicijntekort toch eigenlijk heel eenvoudig was.

Was het maar zo. Van de drie geïnterviewde personen, zei minister Agema nog de meest verstandige dingen. De oorzaken van de medicijntekorten liggen uiteindelijk buiten Nederland. Medicijntekorten komen in alle rijke landen ter wereld voor. Wel is het probleem bij ons groter dan in sommige andere landen. Dat komt door de regelgeving van de overheid. Het preferentiebeleid verergert dit nog. Laat ik dit met een simpel voorbeeld duidelijk maken.

Stel dat een medicijn door drie fabrikanten op de markt wordt gebracht. Fabrikant A vraagt €3 voor het doosje pillen, fabrikant B €5 en fabrikant C vraagt er €7 voor. De vergoeding die de zorgverzekeraar betaalt voor dit medicijn wordt bepaald door het geneesmiddelenvergoedingensysteem (GVS) van de overheid. De overheid bepaalt dat er een vergoedingslimiet is voor onderling vervangbare geneesmiddelen.

België en Duitsland betalen meer voor geneesmiddelen

Deze maximum vergoeding is meestal de gemiddelde prijs die fabrikanten vragen. In dit voorbeeld is dat €5. Dat is de maximum vergoeding die de verzekeraar aan de apotheek betaalt voor dit middel. Als de patiënt het product van fabrikant C wil hebben, moet de patiënt het prijsverschil van €2 uit eigen zak bijbetalen. Omdat de meeste patiënten daartoe niet bereid zijn en de producten onderling vervangbaar zijn, zullen apotheken alleen product A en B in huis nemen. Fabrikant C kan er voor kiezen om de prijs te verlagen tot €5 om zo toch in het schap van de apotheek te komen, maar kan ook besluiten het product niet in Nederland te verkopen.

In België en Duitsland wordt meer betaald voor geneesmiddelen en fabrikant C kan ervoor kiezen alleen daar het product te verkopen. Dit is wat er gebeurt. In 2014 waren er voor generieke geneesmiddelen  gemiddeld nog 3,4 fabrikanten per geneesmiddel op de Nederlandse markt, in 2024 waren dat er nog maar 2,6. De daling van het aantal aanbieders draagt bij aan de leveringsonzekerheid.

Medicijnen zijn soms niet leverbaar

Hier komt het preferentiebeleid van de zorgverzekeraars bij. Dat bepaalt dat de zorgverzekeraar alleen het goedkoopste product vergoedt. In dit geval product A. Voor invoering van het preferentiebeleid in 2005 betaalde de zorgverzekeraar de officiële prijs zolang deze lager was dan de vergoedingslimiet. De apotheken vroegen vervolgens kortingen aan de fabrikanten. Deze prijskortingen stopten ze in eigen zak. Apothekers verdienden zo tonnen per jaar. Nu gaan deze kortingen naar de zorgverzekeraars die het gebruiken om de zorgpremie niet onnodig te laten stijgen. Zorgverzekeraars besparen zo €600 miljoen per jaar. Dat is €40 per verzekerde.

Geneesmiddelentekorten ontstaan doordat medicijnen niet leverbaar zijn door de fabrikant. De prijsconcurrentie tussen fabrikanten van generieke geneesmiddelen is groot. Dus proberen ze deze middelen zo goedkoop mogelijk te produceren. Dit doen ze door de productie naar lage lonenlanden als China en India te verplaatsen en de ingrediënten voor deze middelen bij de goedkoopste producent waar ook ter wereld te kopen.

Bij deze lange ‘productieketens’ gaat wel eens wat mis. Een fabriek moet wordt stilgelegd vanwege brand of onderhoud, een partij geneesmiddelen wordt afgekeurd vanwege kwaliteitsproblemen, een grondstof wordt aan een ander bedrijf verkocht, een schip dat het geneesmiddel naar Europa vervoert komt stil te liggen. Dan ontstaan medicijntekorten.

Als een grondstof niet meer leverbaar is, heeft een fabrikant vaak nog wel een voorraadje. De fabrikant kiest er dan voor om de voorraad te verkopen in het land waar de hoogste prijs wordt betaald. En dat is niet in Nederland. Daarom zijn soms producten in ons land niet leverbaar, maar wel nog bijvoorbeeld in België of Duitsland.

Verhoog de vergoedingslimieten

Wat kunnen we daar aan doen? Apotheken zouden graag het preferentiebeleid afschaffen. Dan wordt de officiële prijs vergoed door de zorgverzekeraar zolang die lager is dan de vergoedingslimiet zoals die in het geneesmiddelenvergoedingensysteem is vastgelegd. Apotheken zullen dan proberen kortingen te bedingen op de officiële prijs, waardoor ze extra winst kunnen maken. Dit zal het tekort niet oplossen. Als een tekort dreigt, zullen fabrikanten er nog steeds voor kiezen de resterende voorraad te verkopen in landen waar de prijs hoger is. Afschaffen van het preferentiebeleid zal vooral het inkomen van de apothekers opvijzelen. Burgers draaien daar voor op door een hogere zorgpremie.

Het verhogen van de vergoedingslimieten zet waarschijnlijk iets meer zoden aan de dijk. Daardoor wordt het aantrekkelijker voor fabrikanten om hun producten op de Nederlandse markt te brengen. Zeker als de zorgverzekeraars in hun preferentiebeleid niet alleen de allergoedkoopste aanbieder willen vergoeden.

Afname tekorten

Overigens wilde voormalig minister van volksgezondheid Ernst Kuipers de vergoedingslimieten twee jaar geleden nog verlagen. Deze bezuiniging ging uiteindelijk niet door. In plaats daarvan werd bezuinigd op de overheidscompensatie voor de gestegen prijzen en salarissen bij de apotheken. Het gevolg daarvan was weer dat de salarissen van de apothekersassistenten minder omhoog konden, waardoor hun salarisachterstand op werknemers in ziekenhuizen groter werd en ze de afgelopen weken massaal staakten.

Aan het eind van zijn korte regeerperiode heeft minister Kuipers de vergoedingslimieten van een aantal medicijnen wel wat verhoogd. Misschien heeft dat ertoe bijgedragen dat het aantal meldingen van tekorten afnam van 2292 in 2023 naar 1565 in 2024.

Zowel aanpassing van het preferentiebeleid als verhoging van de vergoedingslimieten lossen de medicijntekorten niet op. De echte oorzaak ligt in de leveringsonzekerheid in lage lonenlanden. Minder lange productieketens en meer productie in Europa zou de leveringszekerheid kunnen vergroten. Volledige zekerheid is nooit te geven: ook een fabriek in Europa valt wel eens stil.

Maar de productie in Europa is duurder dan in China. Net als met elektrische auto’s kunnen in Europa geproduceerde geneesmiddelen moeilijk concurreren met goedkopere Chinese producten. Daar kun je wat aan doen door een importtarief te heffen op Chinese producten. De nieuwe Amerikaanse president Donald Trump is daar een groot voorstander van.

China heeft monopolie op essentiële grondstoffen

Maar voor Europa kleven hier twee risico’s aan. De eerste is dat China dan terugslaat met importheffingen op auto’s, wijn, parfum en andere goederen die Europa naar China exporteert. Dit is schadelijk voor de Europese economie. Het tweede risico is dat China terugslaat door grondstoffen voor het maken van deze geneesmiddelen niet meer aan Europa te leveren. Voor een aantal geneesmiddelen heeft China een monopolie op essentiële grondstoffen. Als China die weigert te leveren worden de geneesmiddelentekorten alleen maar groter.

Rutger Castricum had geen gelijk toen hij concludeerde dat in het rijke Nederland het geneesmiddelentekort eenvoudig is op te lossen. Het is een veelkoppig monster.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Fleur Agema heeft gelijk: Het geneesmiddelentekort is een veelkoppig monster verscheen eerst op Wynia's Week.

Aan het eind van de middag ging ik naar de apotheek. Helaas was die al dicht. Op de deur hing een briefje dat de apotheek wegens personeelsgebrek sinds kort om half zes sloot. De volgende dag ging ik tussen de middag terug. Nadat ik mijn naam en geboortedatum had gegeven, begon de apothekersassistente driftig te klikken op haar computer. Na een tijdje keek ze op: ‘Het middel dat u nodig heeft, is niet meer op voorraad. Het wordt morgen weer geleverd. Na de middag kunt u het ophalen.’

#We slikken het niet langer!

De dag er op ging ik opnieuw terug. De assistente ging weer driftig klikken. Op de balie lag een formulier met als kop ‘#We slikken het niet langer!’. Omdat de assistent nog steeds bezig was, begon ik te lezen: ‘Het beleid van de zorgverzekeraars en de overheid veroorzaakt steeds meer ellende. De zorgverzekeraar bepaalt welk merk en soort medicijn u vergoed krijgt, zonder uw medische achtergrond te kennen. Mede door bezuinigingen zijn geneesmiddelen slecht of zelfs niet leverbaar. Daarnaast is een groot deel van de zorg bij veel verzekeraars niet meer via een apotheek verkrijgbaar maar alleen via internet (bijvoorbeeld verband en diabetes materiaal).’

Ik bedacht dat geneesmiddelen soms ook niet leverbaar zijn omdat de apotheek te weinig voorraad aanhoudt. Een grote voorraad kost geld en gaat ten koste van de winst van de apotheker. Ik zou ook niet drie keer naar de apotheek hebben moeten gaan als ik mijn geneesmiddelen via internet had kunnen bestellen.

De apothekersassistente had inmiddels het pompje en een plastic buis om de inhaler te gebruiken gevonden. ‘Heeft uw huisarts u verteld hoe u het pompje moet gebruiken?’, vraagt ze. Ik zeg: ‘Nee, dat is een beetje lastig via een e-consult.’ ‘Vindt u het goed als ik u per e-mail een instructiefilmpje stuur?’, vraagt ze. Dat leek me een goed idee.

Dit korte gesprek van minder dan twee minuten is het zogenaamde eerste uitgiftegesprek van de apotheek. Voor dit gesprek ontvangt de apotheek 12-14 euro.

Met #We slikken het niet langer! voeren apotheken opnieuw actie tegen het beleid van veel verzekeraars waarbij van generieke geneesmiddelen alleen het goedkoopste middel wordt vergoed. Door dit preferentiebeleid besparen zorgverzekeraars jaarlijks 600 miljoen tot 1 miljard euro aan zorgkosten. Hierdoor betalen we jaarlijks 40 tot 70 euro minder aan zorgverzekeringspremies. Voor invoering van het preferentiebeleid ging dit geld grotendeels naar het inkomen van de apothekers. Logisch dat ze nog altijd boos zijn over dit verlies aan inkomen en er alles aan blijven doen om er van af te komen.

Leveringsproblemen

Steeds vaker zijn er problemen met de levering van geneesmiddelen. Dit komt vooral doordat veel van de geneesmiddelen of hun grondstoffen uit landen als India en China komen. In deze landen zijn vaker productiestoringen en kwaliteitsproblemen. China dreigt ook soms de levering van geneesmiddelen te staken bij een handels- of politiek conflict met een ander land. China probeert ook een monopolie op bepaalde grondstoffen voor geneesmiddelen te verkrijgen om zo de prijs te kunnen bepalen en de geneesmiddelen voor politieke doeleinden te kunnen gebruiken.

Leveringsproblemen van geneesmiddelen ontstaan verder doordat de productieketen vaak lang is, waardoor de kans groter wordt dat er ergens een kink in de kabel komt. Vaak is er wel een alternatief middel, als het gebruikelijke medicijn voor de patiënt tijdelijk niet leverbaar is. Apotheken klagen echter dat sommige patiënten het niet accepteren als ze een ander doosje krijgen dan waar ze aan gewend zijn. Dit leidt soms tot huftergedrag. In een enkel geval is er bij een geneesmiddelentekort ook geen goed alternatief voor het product dat tijdelijk niet leverbaar is.

Geneesmiddelentekorten komen in alle landen van Europa en in de Verenigde Staten voor, ook in landen zonder preferentiebeleid. Ook medicijnen die niet onder het preferentiebeleid vallen, zijn soms niet leverbaar. De tekorten worden voornamelijk veroorzaakt door de grote concurrentie tussen geneesmiddelenfabrikanten, waardoor zij er alles aan doen om de productiekosten zo laag mogelijk te houden. Wij profiteren daarvan doordat de maandelijkse doses van veel generieke geneesmiddelen minder kosten dan een kopje koffie op een terras. Het nadeel is dat deze druk om de productiekosten te verlagen soms ten koste gaat van de leveringszekerheid.

Om te voorkomen dat patiënten zonder hun geneesmiddel komen te zitten, verplicht de overheid geneesmiddelengroothandelaren vanaf 1 juli om een voorraad van vier weken aan te houden. Dit kost de groothandelsbedrijven eenmalig 300 miljoen euro om de voorraad uit te breiden en jaarlijks 65 miljoen euro om de voorraad aan te houden. De farmaceutische groothandel zegt dat geld niet zelf te kunnen investeren omdat ze nu al verlies maken op de verkoop van geneesmiddelen. Om deze reden zouden banken ook niet bereid zijn om de investering te financieren.

De Tweede Kamer, die dit plan voor het aanhouden van een ijzeren voorraad heeft bedacht, weigert ook om dit te financieren. Uiteindelijk zullen wij premiebetalers wel voor de kosten van het aanhouden van een grotere voorraad opdraaien.

Apotheken moeten automatiseren

Een deel van deze kosten zou terugverdiend kunnen worden door arbeidsbesparende maatregelen in apotheken. Apotheken lopen hopeloos achter in hun automatisering. Ze zouden een voorbeeld kunnen nemen aan grote winkelketens. Bij de Bijenkorf bijvoorbeeld kun je online kijken of een product in de winkel op voorraad is. Je kunt er ook voor kiezen het product direct online te bestellen en thuis te laten bezorgen. Dat scheelt tijd (en dus kosten) voor zowel de consument als de verkoper.

Bij de Bijenkorf kun je er zelfs voor kiezen het product in cadeauverpakking te laten bezorgen. Dat hoeft bij geneesmiddelen nou weer niet. Ik ben inmiddels aan mijn tweede kuur met prednison bezig. Hoop dat het helpt: ik ben wel vaak genoeg naar de apotheek geweest.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Wat slikken we niet allemaal van de apotheek? verscheen eerst op Wynia's Week.