Gereformeerd - Wynia's Week

LONGREAD! De merkwaardige geschiedenis van protestantse politici, dominees, hun media en hun afwijking naar links

Syp Wynia — Sat, 19 Apr 2025 03:49:00 +0000

Ik kwam er al jong hardhandig achter dat de verzuiling het scherpst is als de verschillen het kleinst zijn. Als kleuter verkende ik voorzichtig de omgeving van het dorp waar ons jonge gezin een tijdje eerder was neergestreken. Al na een paar honderd meter bleek ik een onzichtbare grens overgestoken.

In de buurt van een plukje arbeiderswoningen aan de rand van de bebouwing joegen wat oudere jochies mij weg onder de uitroep ‘âld kant, âld kant’ (oude kant). Ik rende geschrokken naar huis en vroeg mijn moeder wat dat te betekenen had. Veel uitleg kwam er niet, maar dat het iets met ‘gereformeerden’ van doen had, dat bleef wel hangen.

In dat Friese dorp leefde de Afscheiding van 1834 dan wel de veel grotere Doleantie van 1886 – twee historische afsplitsingen van de Nederlands Hervormde Kerk – blijkbaar nog als de dag van gisteren, zoveel kreeg ik op die manier wel ingeprent.

Ons gezin kwam van buiten en diende zich een plaatsje te verwerven in het verzuilde dorpsweefsel van gereformeerden, vrijzinnig-hervormden, ongelovigen en buitenkerkelijken. De christelijke school (‘Met den Bijbel’) was er voor de gereformeerden en de veel kleinere Openbare School was er voor de rest.

Met uitzondering van de familie Wynia. Wij waren dan wel hervormd, maar weer niet vrijzinnig, zoals het hervormde kerkbestuur en de hervormde kerkvoogdij. Die ‘vrijzinnigen’ waren, hoewel klein in getal, de baas van de middeleeuwse kerk en van de kerkelijke landerijen en benoemden ook de dominee – steevast van vrijzinnige snit.

Wij behoorden tot een plukje ‘rechtzinnigen’ dan wel ‘orthodoxen’, die nog in 1960 een eigen ‘gebouwtje’ neerzetten, voor kerkdiensten, voor zondagsschool en catechisatie. Deze ‘evangelisatie’ was in de jaren dertig ontstaan uit een soort opwekkingsgolfje: te recht in de leer voor de lokale hervormden, niet gereformeerd genoeg voor de plaatselijke gereformeerden.

Mijn ouders kwamen hun nieuwe dorp binnen met vier kleine kinderen, alle onder de drie jaar. Ons gezin was nog jong genoeg voor gezinsuitbreiding en we waren een dankbaar doelwit voor zowel de christelijke – tot dan toe vooral gereformeerde – school als voor de openbare school. De christelijke school won.

Mijn vader mocht als eerste niet-gereformeerde ook aanschuiven in het schoolbestuur van de School met de Bijbel, dat tot dan toe – en nadien eigenlijk nog steeds – een onderafdeling was van het gereformeerde kerkbestuur. Mijn vader bracht na de vergaderingen van het schoolbestuur steevast half geamuseerd, half geërgerd verslag uit aan mijn moeder: hoe de dominee van de gereformeerden en de ouderlingen van de gereformeerden hun strakke leer oplegden aan het schoolbestuur van de officieel dan wel ‘christelijke’, maar in de praktijk stiekem nog altijd gereformeerde school.

Totale zondagsheiliging

De protocollen waren strak in die dagen. De gereformeerden – twee derde van de bevolking – trokken twee keer per zondag in sombere zondagse kleren naar de gereformeerde kerk, die zowel ’s ochtends als ’s middags afgeladen moet zijn geweest. Alleen wie van verre kwam, werd geacht met de fiets te mogen komen. De rest liep ’s ochtends heen en terug, gebruikte thuis de warme zondagse maaltijd, ging daarna snel terug naar de kerk en keerde na afloop van de dienst huiswaarts.

De zondag was een heuse werkdag voor onze gereformeerde dorpsgenoten, al helemaal voor de vele veehouders, die ook nog twee keer de koeien dienden te melken. Voor de rest was het op de plaats rust. De zondagsheiliging was totaal: geen lichaamsbeweging, geen werk dat niet absoluut noodzakelijk was – ook als de hooioogst dreigde teloor te gaan door regenval was dat geen excuus om op zondag te werken.

Sport, sowieso al niet bijster hoog aangeschreven bij de gereformeerden in ons dorp, was natuurlijk al helemaal uit den boze op zondag. Wij van ‘de evangelisatie’ dan wel van ‘de âld kant’ kenden ook zondagsheiliging, maar de gereformeerden, zo werd bij ons gevonden, dat waren pas echte scherpslijpers.

Ondertussen gingen mijn tweelingzusje en ik wel degelijk naar de gereformeerde school die we School met den Bijbel noemden, waren onze schoolvriendjes en buurkinderen vaak ook gereformeerd, maar op zondag scheidden onze wegen en ook door de week hadden de gereformeerde kinderen verplichtingen in de gereformeerde infrastructuur voor jongens en meisjes, ‘knapen’ en wat dies meer zij. Daar genoten ze een gedegen opleiding voor een leven als gereformeerde, dat was op zijn minst ons vermoeden. Wij waren weliswaar buitenstaanders, maar zo ben ik toch maar mooi gereformeerdoloog geworden.

Kerk en politiek

Toen het eenmaal 1960 was geworden, ging het snel. Het meest zichtbaar was dat door het verkeer op zondag. Wie ver weg woonde, permitteerde het zich nu met de auto te komen in plaats van met de fiets. Het duurde niet lang of de hele dorpskern was twee keer op zondag een volledig volgestouwde parkeerplaats voor de gereformeerde kerkgangers die hun nieuwverworven weelde kwamen etaleren.

Aansluitend daarop werden de plechtstatige zondagse kleren al gauw vervangen door windjacks en andere vrijetijdskleding. In het kader van de vooruitgang kochten de ouderlingen van de gereformeerde kerk de pas gesloten zuivelfabriek om er een dorpshuis van te maken: officieel een gereformeerd huis, maar anderen mochten er ook gebruik van maken. Dat laatste was niet uitsluitend een kwestie van moderne, oecumenische tolerantie, maar zeker ook een poging breder commercieel draagvlak te vinden.

Het was in die dagen dat je ook voortdurend – met instemming of juist niet – namen hoorde vallen als die van ‘Verkuyl’ en ‘Kuitert’, ‘Bruins Slot’ en ‘Berghuis’. Alsook die van ‘Algra’ – maar dat was Hendrik Algra, de geharnaste tegenstander van al die nieuwe gereformeerde en antirevolutionaire nieuwlichters. Algra was niet alleen senator van de ARP en hoofdredacteur van het Friesch Dagblad, maar kwam ook steevast in het zicht van verkiezingen onze gereformeerden in de kerk oproepen om trouw aan de traditie op de Anti-Revolutionaire Partij te stemmen. Van scheiding tussen kerk en politiek was bij de mannenbroeders van ons dorp hoegenaamd geen sprake.

In één nacht communist

Mijn leven ging ondertussen verder. Ik ging naar de HBS in de buurt die officieel ook christelijk was, maar toch vooral weer gereformeerd. Toen ik mij naar de universiteitsstad begaf, was ik steevast van plan om mij nu maar eens los te maken van de gereformeerde wereld en werd ik een studentenvereniging binnengelokt die met enthousiasme de moderniteit heette te omarmen. Er waren zelfs serieuze plannen het etiket ‘reformatorum’ te laten vallen, al werd die discussie opgehouden door de vraag of een condoomautomaat op de sociëteit wel was zoals het hoorde.

Ik liet mij vermurwen en was er zo actief ooggetuige van dat de gesloten gereformeerde studentenwereld serieus streefde naar ‘openheid’ – zij het op het gevaar af zo in schoonheid te sterven.

Zo bleven gereformeerde en andere protestantse jongens en meisjes in het Groningen van begin jaren zeventig steeds minder in hun beschermde wereld, ze gingen misschien wel samenwonen, ze stemden misschien wel niet meer op de ARP maar op de PPR of zelfs op de PSP. Ik heb ze wel gekend, de gereformeerde bakkerszonen en dito arbeiderskinderen die onder invloed van de Vietnamoorlog in één nacht communist werden en vervolgens net zo makkelijk actief werden in de radicale studentenbeweging die onder auspiciën van de CPN opereerde.

Sommige gereformeerde studenten vonden hun studentenvereniging die zich openstelde voor de wereld, zich associeerde met volkscongressen en kraakacties toch te links en te werelds en splitsten zich af. Om na een aantal jaren zelf ook weer linksaf te slaan, richting moderniteit en steeds minder richting eigen kring, waar men eerder nog met afschuw over de lichtzinnigheid van de wereld had gesproken.

Net zoals de EO die werd opgericht in reactie op wat men zag als een te wereldse tendens van de overwegend gereformeerde omroep NCRV, maar enkele decennia later eveneens – zij het nu in de geest van barmhartigheid en rentmeesterschap – menige afslag naar links nam.

Waarom omarmden traditionele gereformeerden allerlei moderniteiten?

De ARP van Abraham Kuypers was in de jaren vijftig van de twintigste eeuw nog een van de meest conservatieve partijen van het land. Zoals ook de gereformeerde kerken veelal een bolwerk van cultureel, politiek en religieus conservatisme waren. Maar vanaf 1960 werden al die gereformeerde bolwerken onder invloed van theologen en politici en zeker ook van ontwikkelingen in de samenleving juist dragers van progressieve, linkse, ‘betrokken’ en zelfs vrijzinnige ambities.

Daarover publiceerden we enkele jaren geleden een boek, De Linkse Kerk. Het boek werd geboren uit een mengeling van verbazing en nieuwsgierigheid. Verbazing over hoe in zo’n korte tijd – soms van enkele jaren, soms van enkele decennia – een in wezen conservatief volksdeel een radicale beweging in linkse richting maakte, waarna stukje bij beetje ook de resterende conservatieven dezelfde weg bewandelden. Typerend is de route van Wim Aantjes, die in de jaren vijftig als Kamerlid nog principiële bezwaren tegen de AOW had, maar als leider van de ARP in de jaren zeventig regeren met de PvdA nagenoeg als een door God gegeven plicht zag.

Ik ben altijd verbaasd geweest over hoe die intens traditionele gereformeerde dorpsgenoten van mij, die aanvankelijk nog geen vrouw zouden toelaten tot de kring van ouderlingen, in betrekkelijk korte tijd allerlei moderniteiten accepteerden of zelfs uitdroegen en dat kennelijk ook weer als logisch onderdeel van de leer van hun vaderen zagen.

En als ik het dan over ‘gereformeerd’ heb, bedoel ik niet alleen de Kinderen van Kuyper – zoals het merendeel van de gereformeerde dorpelingen van mijn jeugd – maar vaak ook de mensen van de ‘evangelisatie’ die overal al lang zijn samengegaan met de gereformeerden, hun gezamenlijke protestantse kerken, de Afscheiding en de Doleantie voorbij (en soms met opvallende rituelen, zelfs de Reformatie – de afscheiding van de katholieke kerk in de zestiende eeuw – voorbij).

Progressieve kanteling

Dat er relatief weinig over de culturele revolutie in neocalvinistisch Nederland is gepubliceerd, komt naar mijn indruk ook omdat betrokkenen zelf de neiging hebben hun eigen Werdegang te ontkennen. Eerder wordt de indruk gewekt dat de eigen koers als altijd voortvloeit uit de Schrift en dat allerlei progressiefs logisch in de eigen traditie zou passen.

Het is kwestieus. De antirevolutionairen die Ons Indië niet wensten op te geven en nadien (aanvankelijk) evenmin Nieuw-Guinea, zitten niet simpel op één lijn met de gereformeerde actievoerders die in de jaren tachtig voorop liepen in massademonstraties tegen Amerikaanse kruisraketten en vooral het goede wensten te zien bij de politieke leiders achter Sovjet-Russische kernkoppen.

Katholieken en hervormden hebben natuurlijk ook massaal hun eigen zuilen verlaten, de afgelopen decennia. Hervormden gingen daarin zelfs voorop. Het waren ook vaak gelovigen, nadien vaak afvallige gelovigen, die vooropgingen in de sociale bewegingen vanaf het midden van de 19e eeuw.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis was een Lutherse predikant, voordat hij zich tot het socialisme, dan wel het anarchisme, dan wel het communisme bekeerde. Willem Drees kwam uit een calvinistisch nest en liet het geloof vallen om zich tot het socialisme te kunnen bekennen.

Links was en is in Nederland heel vaak doortrokken van calvinisme. En overigens dragen veel politieke bewegingen in Nederland een calvinistisch dan wel gereformeerd stempel, want gereformeerden staan vaak vooraan, nemen het initiatief, nemen verantwoordelijkheid – ook buiten de zuil die met name door Abraham Kuyper vanaf het einde van de 19e eeuw werd vormgegeven.

Sterker nog: geen enkele minderheid had de afgelopen eeuwen relatief gezien zo’n grote invloed op Nederland als de gereformeerden. Ze maakten nooit meer dan een tiende van de bevolking uit, maar zorgden wel voor politieke omwentelingen en leverden verschillende minister-presidenten. Dat zij vanaf 1960 voortdurend linksaf sloegen speelde een sleutelrol bij de decennia van progressieve kanteling van Nederland.

Zonder de links afgeslagen gereformeerde politici van de ARP was er geen kabinet-Den Uyl (1973-1977) geweest. De oppositie in eigen kring kwam van de dominees van de EO en van de rechtzinnige politici van de voorlopers van de ChristenUnie. Maar ziedaar: in de 21ste eeuw werden kabinetten van Balkenende en van Rutte op de been gehouden door dezelfde ChristenUnie, die op haar beurt in verschillende opzichten linksaf slaat en toch herkenbaar gereformeerd blijft.

Tegelijkertijd is het de vraag hoe het verder zal gaan. De kerken lopen pijlsnel leeg. Het CDA werd in de jaren na het premierschap (1982-1994) van de katholiek Ruud Lubbers gaandeweg een steeds kleinere, maar ook een steeds meer gereformeerde en steeds minder katholieke partij. Henri Bontenbal, de huidige CDA-leider, kan probleemloos model staan voor de progressief getinte afslag die het ooit zo conservatieve gereformeerde landsdeel heeft genomen.

‘Barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’

Als er één historisch draaipunt was, dan was het wel het moment dat de leiding van de ARP besloot het verzet tegen het aan Indonesië laten van Nieuw-Guinea op te geven. Een centrale rol werd, zoals vaker bij het links afzwaaien van gereformeerden en antirevolutionairen, gespeeld door de zendeling en VU-hoogleraar Johannes Verkuyl (1908-2001), die in gereformeerde kring later ook voorging in kritiek op de Vietnamoorlog en in acties tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime.

De jaren zestig grepen hard in bij gereformeerd en antirevolutionair Nederland. Er werd nu radicaal anders tegen Nederland in de Tweede Wereldoorlog aangekeken en al evenzeer tegen de Amerikaanse bevrijders. De Vrije Universiteit, waar het kader van de gereformeerde zuil werd opgeleid, werd net als andere universiteiten en doorgaans tot ontzetting van de kleyne luyden een bolwerk van Marx en Marcuse, om in de 21^ste eeuw bij uitstek de universiteit van islamitisch Nederland te worden.

De Anti-Revolutionaire Partij, in de jaren vijftig nog een uitgesproken conservatieve partij, radicaliseerde tot een progressieve partij in de jaren zestig en zeventig – zelfs tot een partij die het als on-Bijbels beschouwde om met de VVD te regeren en het als een sociale plicht zag om met de PvdA samen te werken. Die ideeën droegen in de jaren zeventig bij aan de deelname van antirevolutionaire politici aan het kabinet-Den Uyl, dat tot op de dag van vandaag te boek staat als het meest linkse dat Nederland ooit had.

Ondertussen werd vaak een eigentijds beroep gedaan op de Bijbel. Klassiekers zijn in dat verband de begrippen ‘barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’ die inmiddels bij het CDA, maar meer nog bij de ChristenUnie bij uitstek gelden als maatstaven voor christelijke politiek. De Bijbelse ‘barmhartige Samaritaan’ geldt als voorbeeld voor de ruimhartige opvang van asielzoekers en het Bijbelse ‘rentmeesterschap’ als aanwijzing dat de mens ‘rentmeester’ is van de wereld die voor opwarming dient te worden behoed. In de Bijbel komt de rentmeester overigens nergens voor, althans niet in de zin van de mens als verzorger van de schepping (vee- en huisdieren daargelaten).

Interessant is ook hoe de protestantse, overwegend gereformeerde media als de omroep NCRV en dagblad Trouw vanaf de jaren zestig meegingen in de tijdgeest, zoals die ook vat had gekregen op de gereformeerde zuil. Inmiddels vormt de NCRV een combinatie met de katholieke KRO en samen koesteren ze een uitgesproken progressief imago. In reactie werd al in 1967 de Evangelische Omroep (EO) opgericht, die in later jaren op haar beurt dikwijls een progressieve richting zou inslaan.

In de 21ste eeuw bleken de predikanten van de protestantse fusiekerk PKN opvallend vaak politiek actief en veel linkser te stemmen dan de rest van Nederland. Een kwart van de dominees stemde in 2003 bijvoorbeeld GroenLinks, vijf keer vaker dan de rest van het land. Het idee van de linkse dominee bleek, zo bezien, niet uit de lucht gegrepen.

Toch een eigen verenigingsgebouw

Terug naar het dorp van mijn jeugd. Kinderen van hervormde ouders kunnen daar niet meer worden uitgescholden voor ‘âld kant’, want ook hier zijn de gereformeerden en hervormden ‘Samen op Weg’ gegaan en hebben ze elkaar gevonden in de PKN. Nu preekt de PKN-dominee in beide kerken. Zelfs zijn de openbare school en mijn ‘gereformeerde’ School met den Bijbel gefuseerd tot één dorpsschool. Zoals ook de eigen gereformeerde ijsbaan (niet schaatsen op zondag, nooit wedstrijden) de nieuwe eeuw niet heeft gehaald.

De voormalige zuivelfabriek die in de jaren zestig door de gereformeerden van ons dorp tot gemeenschapshuis werd gemaakt is niet meer: gesloopt. Vervolgens trokken de gereformeerden echter niet in bij de hervormden: ze bouwden voor alle zekerheid toch maar weer hun eigen verenigingsgebouw, verrassenderwijs ‘De Binding’ geheten.

Soms weegt de last van traditie en identiteit blijkbaar toch zwaarder dan de lokroep van de vooruitgang: een gezamenlijke dominee is nog tot daaraan toe, een gemeenschappelijk onderdak bleek een stap te ver. Een enkele keer dringt de gedachte zich op dat de wendingen die calvinistisch Nederland de laatste zestig jaar doormaakten ons dorp nog niet volledig hebben bereikt.

De ontvangst

Interessant is ook te zien hoe ons boek De Linkse Kerk landde in de media. De meeste van die media zitten in Amsterdam of Hilversum en hebben geen idee van veel van de historische roots van Nederland of hebben zich daarvan afgekeerd. De meeste gingen dus ook schouderophalend voorbij aan de toch zo belangwekkende linkse afslag die het gereformeerde landsdeel sinds 1960 – en tot op de dag van vandaag – aan het maken is.

Na enige aarzeling dook dagblad Trouw – zelf een uitgesproken uithangbord van het linksgedraaide protestantisme – wel op het boek De Linkse Kerk. Ik werd als samensteller van het boek geïnterviewd, kritisch (‘waarom werkten er geen vrouwen mee aan het boek?’) maar toch. Dat interview werd binnen de Trouw-gelederen (lezers, columnisten, hoofdredactie) doelwit van afschuw, ontzetting en ontkenning. De hoofdredacteur voelde zich genoodzaakt te verdedigen waarom ik überhaupt aan het woord werd gelaten in zijn krant en liet dat nog net niet vergezeld gaan door excuses. Maar waarom toch?

Ik laat het bij de veronderstelling dat als je een soort van monopolie op de moraal claimt het handiger is te verzinnen dat je gelijk van vandaag logisch voortvloeit uit je gelijk van gisteren – en wie een andere conclusie trekt tot een lagere morele orde te veroordelen. Wie het beter weet mag het zeggen.

Bovenstaand artikel van Syp Wynia is een ingekorte bewerking van de inleiding van het boek De Linkse Kerk – Hoe calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt.

Het boek is beschikbaar als paperback (264 pagina’s, 23.50 euro) en als e-book (15 euro).

Wynia’s Week houdt de vinger bij de tijdgeest. Wynia’s Week verschijnt 3x per week, onafhankelijk en ongebonden. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u al mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht LONGREAD! De merkwaardige geschiedenis van protestantse politici, dominees, hun media en hun afwijking naar links verscheen eerst op Wynia's Week.

Roelof Bouwman: De Vrije Universiteit bewijst: geen grotere judassen dan de erfgenamen van Abraham Kuyper

Roelof Bouwman — Tue, 19 Nov 2024 04:53:00 +0000

Abraham Kuyper – zijn bijnaam ‘Abraham de Geweldige’ zegt het al – was niet zomaar iemand. Op de achterflap van zijn door Jeroen Koch geschreven biografie werd hij in 2006 treffend getypeerd:

‘Abraham Kuyper (1837-1920) was een man met een opdracht. Als predikant, journalist, politicus en theoloog ijverde deze herboren christen voor de herkerstening van Nederland. Kuyper was oprichter van de Antirevolutionaire Partij (ARP), stichter van de Vrije Universiteit, grondlegger van de Gereformeerde Kerken in Nederland en hoofdredacteur van De Standaard, zijn eigen krant. Zo vormde hij zijn “kleine luyden” om tot “mannenbroeders”, tot orthodox-protestantse strijders. Kuyper introduceerde in Nederland een nieuwe politieke stijl, waarin (naar het voorbeeld van Mozes en het bijbelse Israël) leider en volk centraal stonden. In reactie op en naar het voorbeeld van Kuyper stichtten katholieken en socialisten hun eigen politieke en maatschappelijke organisaties. Zo bleek Kuyper de beslissende stoot tot de verzuiling te hebben gegeven.’

Met zoveel impact is het geen wonder dat Kuyper ook de afgelopen kwart eeuw nog regelmatig opdook in allerlei lijstjes. Zo werd hij derde bij de verkiezing van de beste journalist van de twintigste eeuw door vakblad De Journalist (1999), vijfde in een door het Historisch Nieuwsblad opgesteld klassement van Grote Nederlanders (2004) en zesde in de ranglijst van beste premiers na 1900, samengesteld door de lezers van NRC (2013).

Waar bleef Kuypers’ erfenis?

Mooi natuurlijk, dat journalisten, historici en NRC-lezers Kuyper nog steeds op waarde weten te schatten. Maar hoe zit het met zijn geestelijke nazaten? Hoe gaan zij om met de erfenis die Kuyper heeft achtergelaten?

Dat is een heel ander verhaal.

De in 1879 door Kuyper opgerichte ARP verloor in de jaren zestig haar behoudende karakter, kreeg steeds meer progressieve trekken en hielp in 1973 zelfs het linkse kabinet-Den Uyl in het zadel. In 1980 gingen de anti’s samen met de katholieke KVP en de hervormde CHU op in het CDA.

De Gereformeerde Kerken in Nederland, ontstaan in 1892, namen vanaf de jaren vijftig stapje voor stapje afscheid van de theologische opvattingen van Kuyper. Ondanks – of misschien wel dankzij – de toegenomen pluriformiteit begon het ledental na piekjaar 1974 (ruim 879.000) in steeds sneller tempo te dalen. In 2004 volgde een hereniging met de door Kuyper versmade Nederlandse Hervormde Kerk en ontstond de protestantse PKN.

Trouw trad in 1943 in de plaats van Kuypers dagblad De Standaard en was aanvankelijk net zo conservatief. Dat begon te veranderen in de jaren zestig. Gaandeweg ontwikkelde Trouw zich tot een stijf politiek correcte krant waarvan alleen de moralistische toon nog herinnert aan het gereformeerde verleden.

Blijft over: de Vrije Universiteit, alma mater van een reeks vooraanstaande politici – van Pieter Sjoerds Gerbrandy tot Jan Peter Balkenende en van Pim Fortuyn tot Dilan Yeşilgöz – maar ook van Geert Mak, Linda de Mol en Lale Gül. Zo op het eerste gezicht lijkt Kuyper er niet vergeten. Ter gelegenheid van het 140-jarig bestaan van de universiteit werd in 2020 zelfs een heus Kuyperjaar afgekondigd. De stichter van de VU kreeg bij die gelegenheid vooral lof toegezwaaid als ‘sociaal ondernemer’ en ‘voorvechter van diversiteit’, typeringen waar zijn tijdgenoten erg van zouden hebben opgekeken.

Hindoeïstische rector

In werkelijkheid is op de VU van affiniteit met Kuyper geen enkele sprake meer. Onderwijs ‘geheel en uitsluitend op den grondslag der gereformeerde beginselen’, zoals in 1879 statutair werd vastgelegd, is al lang geleden geschrapt als doelstelling en ook oecumenisch-christelijke ambities, die nog een tijdje fungeerden als zoethoudertje voor de achterban, zijn overboord gezet.

In 2015 trad een brahmaanse hindoe aan als rector magnificus en de statuten vermelden sinds 2016 nog slechts dat de VU een ‘christelijke oorsprong’ heeft. Het eigen Academisch Ziekenhuis (vanaf 2001: VUmc) fuseerde in 2018 met het Academisch Medisch Centrum (AMC) en in 2023 werd het votum bij academische plechtigheden geschrapt: omdat het niet ‘inclusief’ genoeg zou zijn.

Theologie mag niet meer

Onlangs meldden de kranten dat de VU de faculteiten Sociale Wetenschappen, Geesteswetenschappen en Religie & Theologie gaat samenvoegen. Het worden in 2025 drie schools – op z’n Engels uitgesproken – binnen één fusiefaculteit, die ‘Social Sciences en Humanities’ gaat heten.

In de naam van de nieuwe faculteit komt het woord ‘theologie’ niet voor, zo meldde Trouw, ‘omdat de twee andere fusiepartners niet willen dat er iets herinnert aan theologie’.

En dat op de universiteit van Kuyper, voor wie theologie de kroon der wetenschappen was en waar de theologische faculteit – die generaties lang fungeerde als ‘domineesfabriek’ – de oudste papieren heeft. Als er ooit een verkiezing wordt uitgeschreven voor de Nederlander wiens journalistieke, politieke en theologische erfenis het grondigst is verkwanseld, staat de winnaar bij voorbaat vast.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: De Vrije Universiteit bewijst: geen grotere judassen dan de erfgenamen van Abraham Kuyper verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Geert Mak tot Caroline Tensen en van Arjen Lubach tot Henri Bontenbal: om (ex-)gereformeerden kan ook in 2023 niemand heen

Roelof Bouwman — Sat, 11 Nov 2023 05:51:00 +0000

Roelof Bouwman maakte voor het vorig jaar verschenen boek ‘De Linkse Kerk’ – over calvinisten die in golven linksaf slaan – een inventarisatie van zowel bekende als minder bekende Nederlandse (oud-)gereformeerden. Speciaal voor Wynia’s Week maakte hij een update voor 2023: een vaak verrassende lijst van Gereformeerd Nederland, van A tot Z. Van Pieter-Jan Aalbersberg tot Klaas Wilting.

Volgens de volkstellingen die vroeger met enige regelmaat werden gehouden, heeft in de twintigste eeuw nooit meer dan 9,7 procent van de Nederlanders behoord tot een gereformeerd kerkgenootschap. Dat percentage werd gehaald bij de volkstellingen van 1909 en 1947.

Op grond daarvan zou je verwachten dat gereformeerden in ons land steeds een bescheiden rol hebben gespeeld. Het tegendeel is, zoals bekend, het geval. Ook in het geseculariseerde Nederland van 2023 zijn ze nadrukkelijk aanwezig, desnoods om – zoals de van huis uit gereformeerde Henri Bontenbal – het licht uit te doen bij een politieke partij waar eerst prominente andersgelovigen (Pieter Omtzigt, Mona Keijzer) richting uitgang werden gemanoeuvreerd.

(Ex-)gereformeerden trekken aan veel belangrijke touwtjes

Onder de titel Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus publiceerde de Duitse socioloog en historicus Max Weber in 1905 een klassiek geworden studie die vaak wordt aangehaald als het gaat over de riante oververtegenwoordiging van gereformeerden in ons openbare leven. Weber betoogde dat de puriteinse, calvinistische vorm van het protestantisme een levensstijl kent die wordt gekenmerkt door soberheid, ijver en zelftucht. Hij zag in deze mentaliteit de belangrijkste wegbereider van het kapitalisme.

Nederlandse gereformeerden-watchers tekenden daar steevast bij aan dat de door Weber gesignaleerde geestesgesteldheid ook op microniveau grote gevolgen had. Meer concreet: de calvinistische drang de eigen talenten te ontplooien en zich aan de arbeid te wijden, bespoedigde niet alleen het kapitalisme, maar ook tal van individuele carrières – met als eindresultaat een maatschappij waarin gereformeerden aan veel belangrijke touwtjes trekken.

We zouden het bij die vaststelling kunnen laten, ware het niet dat er in Nederland tegenwoordig vooral éx-gereformeerden op sleutelposities zitten. Landgenoten dus die – niet zelden publiekelijk en met het nodige misbaar – hebben gebroken met het calvinistische geloof uit hun jeugd.

Een leven lang profijt van gereformeerde waarden

Of toch niet, althans niet helemaal? Want uit de omstandigheid dat deze voormalige gereformeerden het in de maatschappij minstens zo goed doen als hun oud-geloofsgenoten die de God van Calvijn wél trouw bleven, zou geconcludeerd kunnen worden dat Webers protestantische Ethik een uitermate taai verschijnsel is, waarvan veel moeilijker afscheid valt te nemen dan van – bijvoorbeeld – de Heidelbergse Catechismus.

Anders gezegd: wie in zijn jeugdjaren eenmaal is ‘besmet’ met gereformeerde waarden als soberheid, ijver en zelftucht, heeft daar – klaarblijkelijk, en desnoods tegen wil en dank – een leven lang profijt van.

Voor de 71 (ex-)gereformeerde toppers op onderstaande lijst geldt dat wel heel in het bijzonder. Van calvinistische dadendrang, zo lijkt het, is nog nooit iemand slechter geworden.

Pieter-Jaap Aalbersberg (1959)

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Was voorheen korpschef en hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie. Groeide op in een ‘Shellfamilie’ in de Rotterdamse deelgemeente Hoogvliet. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Jozias van Aartsen (1947)

Voormalig partijleider van de VVD, tevens oud-minister van Landbouw en Buitenlandse Zaken en oud-burgemeester van Den Haag. Zoon van de gereformeerde – later hervormde – ARP-minister Jan van Aartsen (1909-1992).

Piet Adema (1964)

Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Was voorheen onder meer gedeputeerde in Friesland (2007-2011) en partijvoorzitter van de ChristenUnie (2013-2021). Begon in de jaren negentig zijn politieke loopbaan – geheel in lijn met zijn vrijgemaakt-gereformeerde roots – bij het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV).

Paul Baan (1951)

Filantroop, vergaarde eind vorige eeuw samen met zijn oudere broer Jan een miljoenenvermogen met de beursgang van softwarehuis Baan Company. Werd geboren in Rijssen, in een gezin met negen kinderen. Is lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten.

Jan Peter Balkenende (1956)

Voormalig minister-president (2002-2010), tegenwoordig hoogleraar Governance, Institutions and Internationalisation aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Groeide op in een gereformeerd ARP-nest in het Zeeuwse dorp Biezelinge.

Leo Blokhuis (1961)

Journalist, schrijver en presentator, kreeg landelijke bekendheid als ‘pop-professor’ in de succesvolle tv-programma’s Popquiz à GoGo en Top 2000 à GoGo. Groeide op in een groot gezin (acht kinderen) in Wezep en Schiedam, als zoon van de vrijgemaakt-gereformeerde (later: Nederlands Gereformeerde) predikant Bert Blokhuis (1929-2011). Ook broer Fred (1963) werd predikant; broer Paul (idem) was namens de ChristenUnie staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het derde kabinet-Rutte.

Henri Bontenbal (1982)

Partijleider en lijsttrekker van het CDA. Groeide op in Rotterdam als vierde in een gezin met acht kinderen, dat aanvankelijk behoorde tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten. Bontenbal stapte later over naar de Nederlandse Hervormde Kerk.

Arie Boomsma (1974)

Tv-presentator, schrijver en sportschooleigenaar. Maakte na zijn tumultueuze breuk met de EO (2009) programma’s voor onder meer de KRO (Uit de Kast) en Net5 (Grenzeloos Verliefd). Werd geboren op Marken, als tweede zoon van de gereformeerde predikant Pieter Boomsma (1941), ook bekend als oud-directeur van Youth for Christ.

Stef Bos (1961)

Singer-songwriter, is sinds 1991 onlosmakelijk verbonden met de evergreen Papa. Won Edisons voor zijn albums Is dit nu later (1991) en Zien (1999). Groeide op in een gereformeerd gezin in Veenendaal.

Lans Bovenberg (1958)

Emeritus hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg, werd diverse keren uitgeroepen tot de meest invloedrijke econoom van Nederland. Tevens prominent CDA-lid. Werd geboren in Oosterbeek, als enig kind van gereformeerde ouders. Sloot zich later aan bij een pinkstergemeente.

Brainpower (1975)

Artiestennaam van rapper Gert-Jan Mulder. Brak in 2002 door met de nummer één-hit Dansplaat. Werd geboren in Antwerpen, maar groeide op in Alphen aan de Rijn als zoon van de gereformeerde predikant G. Mulder (1936).

Elco Brinkman (1948)

Voormalig minister en CDA-leider, genoot daarna als voorzitter van Bouwend Nederland en fractievoorzitter in de Eerste Kamer een reputatie als de machtigste man van Nederland. Groeide op in Giessendam, als oudste zoon van de gereformeerde ARP-burgemeester A.L.C. Brinkman (1915-2009).

Cees Dekker (1959)

Natuurkundige en hoogleraar te Delft, gespecialiseerd in moleculaire biofysica. Vergaarde bekendheid als aanhanger van ‘intelligent design’, een stroming die een bovennatuurlijke ontwerper ziet achter de ontwikkeling van het leven, maar nam daar later afstand van. Werd geboren in het Groningse Haren als oudste zoon van een gereformeerde registeraccountant.

Erik Dekker (1970)

Voormalig profwielrenner, won ondermeer de Wereldbeker, de Amstel Gold Race en vier etappes in de Ronde van Frankrijk. Werd in 2001 uitgeroepen tot Sportman van het Jaar. Groeide op in een gereformeerd gezin in Hoogeveen.

Sander Dekker (1975)

Minister voor Rechtsbescherming in het derde kabinet-Rutte, was eerder staatssecretaris van Onderwijs en Tweede Kamerlid voor de VVD. Werd geboren in Den Haag als oudste in een gereformeerd gezin met drie kinderen.

Lenette van Dongen (1958)

Cabaretière en zangeres. Volgde een balletopleiding, speelde in musicals en treedt sinds 1993 op met solo-cabaretvoorstellingen. Won onder meer de Annie M.G. Schmidt-prijs, de Gouden Harp en de Poelifinario. Groeide op in een gereformeerd gezin in Zaandam.

Piet Hein Donner (1948)

Minister van Staat. Was voorheen onder meer vice-president van de Raad van State en minister op de departementen van Justitie, Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken. Telg uit een gereformeerd ARP-geslacht dat al generaties lang bewindslieden, rechters, predikanten en andere notabelen levert. De fameuze schaakgrootmeester en schrijver Hein Donner (1927-1988) was zijn oom.

Jos Douma (1955)

Voormalig ambassadeur in Ljubljana, Teheran en Tbilisi, was tot 2022 Speciaal Gezant voor Religie en Levensovertuiging bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Groeide op in een groot vrijgemaakt-gereformeerd gezin in Groningen.

Cisca Dresselhuys (1943)

Journalist, groeide als hoofdredacteur van het feministische maandblad Opzij (1981-2008) uit tot boegbeeld van de vrouwenbeweging. Begon haar journalistieke carrière in 1961 op de Utrechtse streekredactie van het (toen nog) gereformeerde dagblad Trouw. Is een dochter van de gereformeerde predikant F. Dresselhuis (1897-1955).

Gretta Duisenberg (1942)

Politiek activist, richtte in 2002 de pro-Palestijnse stichting ‘Stop de Bezetting’ op. Is weduwe van de in 2005 overleden PvdA-minister en bankpresident Wim Duisenberg. Groeide als Gretta Nieuwenhuizen op in Haarlem, als dochter van een gereformeerde politie-inspecteur.

Leen van Dijke (1995)

Voormalig partijleider van de RPF en fractievoorzitter van de ChristenUnie, lobbyt nu als voorzitter van vereniging Stroomversnelling en de Raad van Toezicht van het Nationaal Warmtefonds (NWF) voor duurzaamheid en vergroening. Is tevens ouderling van de christelijk-gereformeerde Gasthuiskerk in Middelburg.

Joost Eerdmans (1971)

Lijsttrekker en fractievoorzitter van JA21. Was eerder Tweede Kamerlid namens de LPF en wethouder in Rotterdam en Capelle aan den IJssel. Geboren en getogen in Harderwijk, als zoon van een gereformeerde vader en een hervormde moeder. Was aanvankelijk lid van het CDA.

Rik Felderhof (1948)

Programmamaker, interviewer en producent, beleefde in de jaren negentig een televisiedoorbraak met De Stoel en Villa Felderhof. Groeide op in een gereformeerd gezin in Hilversum, als zoon van de befaamde NCRV-radioreporter Herman Felderhof (1911-1994).

Jacobine Geel (1963)

Televisiepresentatrice, bekend van levenbeschouwelijke praatprogramma’s als Schepper & Co en Jacobine. Studeerde theologie aan de VU en won in 1997 een preekwedstrijd van dagblad Trouw. Is een dochter van de gereformeerde zendeling en emeritus-predikant J. Geel (1934).

Aart Jan de Geus (1955)

Kroonlid van het College van Toezicht Advocatuur en bestuursvoorzitter van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Was voorheen onder meer minister van Sociale Zaken (2002-2007). Kwam ter wereld in Doorn als zoon van een onderwijzer. Stapte in 2004 over van de Christelijke Gereformeerde Kerken naar de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).

Frits Goldschmeding (1933)

Grondlegger (1960) en voormalig topman van uitzendreus Randstad, staat dankzij zijn vermogen van 5,8 miljard euro op nummer drie in de Quote 500 van rijkste Nederlanders. Was in zijn familie niet de eerste die gereformeerde beginselen combineerde met succesvol ondernemerschap: de grootvader van Goldschmeding vergaarde een fortuin als importeur van huisorgels.

Rijkman Groenink (1949)

Oud-bankier, was tussen 2000 en 2007 bestuursvoorzitter van ABN AMRO. Werd geboren in Den Helder, als oudste telg van een gereformeerde, oorspronkelijk uit Friesland afkomstige schoolarts.

Maarten ’t Hart (1944)

Etholoog en bestsellerauteur, aanvankelijk onder het pseudoniem Martin Hart. Brak door met de verhalenbundel Het vrome volk (1974) en boekte vier jaar later zijn grootste verkoopsucces met de roman Een vlucht regenwulpen. Zag het levenslicht in Maassluis, als zoon van een gereformeerde grafmaker.

Henk Helmantel (1945)

Kunstschilder, internationaal geroemd om zijn sfeervolle stillevens en kerkinterieurs, werd in 2008 uitgeroepen tot Kunstenaar van het Jaar. Kwam ter wereld in het Groningse dorpje Westeremden, als zoon van een gereformeerde tuinder.

Jan van den Heuvel (1939)

Voormalig handelaar in groenten en fruit, was dankzij zijn Barendrechtse im- en exportbedrijf Hagé en – later – HillFresh jarenlang een vaste gast in de Quote 500. Was tot 2011 tevens president-commissaris van de Erdee Media Groep, uitgeverij van onder meer het Reformatorisch Dagblad. Is lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten.

Matthijs van Heijningen (1944)

Filmproducent, vergaarde een miljoenenvermogen met bioscoophits als Een vlucht regenwulpen (1981), De Lift (1983) en Ciske de Rat (1984). Groeide op in een gereformeerd gezin in Alphen aan de Rijn, als zoon van de plaatselijke brugwachter en havenmeester.

Bernhard Holtrop (1941)

Politiek tekenaar, publiceert onder de naam ‘Willem’. Werkte aanvankelijk voor Provo en studentenweekblad Propria Cures. Vertrok in 1968 naar Frankrijk, waar hij roem vergaarde als cartoonist van Libération en Charlie Hebdo. Werd als jongste van vijf kinderen geboren in het gezin van een gereformeerde dorpsdokter te Ermelo.

Oek de Jong (1952)

Succesauteur. Werd in 1979 op slag bekend met zijn debuutroman Opwaaiende zomerjurken en publiceerde daarna bestsellers als Cirkel in het gras (1985), Hokwerda’s kind (2002) en Zwarte schuur (2019). Werd geboren in Breda, maar groeide op in Dokkum en Goes, als zoon van de gereformeerde leraar, rector en staatssecretaris van Onderwijs Klaas de Jong Ozn. (1926-2011).

Gerard Joling (1960)

Zanger en tv-presentator, brak in 1985 door dankzij zijn deelname aan de Soundmixshow van Hennie Huisman. Maakt sinds 2005 ook deel uit van De Toppers. Bracht zijn jeugd door in Schagen, als jongste kind van een gereformeerde offsetdrukker. Broer Willem was jarenlang voorganger in een pinkstergemeente.

James Kennedy (1963)

Toonaangevend historicus, sinds 2015 decaan van het University College Utrecht en hoogleraar moderne Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Stelde in 2020 in opdracht van onderwijsminister Ingrid Engelshoven een nieuwe, politiek correcte versie van de Canon van Nederland samen. Is lid van de Nederlandse Gereformeerde Kerken.

Andries Knevel (1952)

Voormalig EO-coryfee, vergaarde in de jaren negentig bekendheid als gastheer van Het Elfde Uur en was tussen 2007 en 2014 co-presentator van talkshow Knevel & Van den Brink. Studeerde theologie in Utrecht en was aanvankelijk werkzaam als leraar godsdienst en maatschappijleer. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Ruud Koole (1953)

Emeritus hoogleraar politieke wetenschappen in Leiden. Was van 2001 en 2005 voorzitter van de PvdA en tot juni 2023 senator. Groeide op in een ARP-nest in Zeeland, als zoon van een gereformeerde beroepsmilitair.

Ernst Kuipers (1959)

Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport namens D66. Was eerder hoogleraar gastro-enterologie en werd als baas van het Erasmus Medisch Centrum en voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg een van de boegbeelden in de strijd tegen corona. Bracht zijn jonge jaren door in Creil (Noordoostpolder), als oudste zoon van een gereformeerde huisarts.

Arjen Lubach (1979)

Schrijver, cabaretier en televisiepresentator, vooral bekend van de satirische programma’s Zondag met Lubach en De avondshow met Arjen Lubach. Genoot een gereformeerde jeugd in Lutjegast, als zoon van een Groningse hoogleraar bouwrecht.

Geert Mak (1946)

Journalist en schrijver, is dankzij bestsellers als De eeuw van mijn vader (1999), In Europa (2004) en De levens van Jan Six (2016) Neerlands meest succesvolle non-fictie-auteur. Was eerder werkzaam als fractiemedewerker van de PSP en redacteur van De Groene Amsterdammer. Is een zoon van de gereformeerde predikant Catrinus Mak (1899-1983).

Beppie Melissen (1951)

Actrice, vooral bekend door haar gastoptredens in de televisieserie Jiskefet, onder meer rol als hoofdzuster in bejaardentehuis Sint Hubertusberg. Opgegroeid in een even fors (elf kinderen) als gereformeerd gezin in Hilversum.

Alex Mulder (1946)

Ondernemer. Richtte in 1972 uitzendbureau Unique op, dat later uitgroeide tot het beursgenoteerde detacheringsbedrijf USG People. Investeert zijn reusachtige vermogen van naar schatting 760 miljoen euro onder meer in culturele organisaties en hotels. Werd geboren in Amsterdam, als zoon van een vrijgemaakt-gereformeerde winkelier.

Joost Oranje (1962)

Voormalig hoofdredacteur van Nieuwsuur, is sinds 2022 coördinator onderzoeksjournalistiek bij Nieuwsuur en NOS Nieuws. Bracht zijn jeugd door in achtereenvolgens Amsterdam, Jakarta en Kampen, als zoon van de gereformeerde predikant en docent Leendert Oranje (1937-1987).

Rinus Otte (1961)

Voorzitter van het College van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie. Was aanvankelijk hoogleraar Verkeersrecht in Groningen, maar stapte na vicepresidentschappen bij de gerechtshoven in Arnhem en Amsterdam in 2015 over naar het OM. Groeide op in een gereformeerd gezin in Zierikzee.

René Paas (1966)

Commissaris van de Koning in Groningen en CDA-prominent, was van 2005 tot 2009 voorzitter van het CNV. Werd geboren in Dordrecht als zoon van een gereformeerde gemeenteambtenaar. Is getrouwd met theoloog en voormalig CDA-voorzitter Ruth Peetoom (1967), die een gereformeerde jeugd genoot in Veendam en Pekela.

Rick van der Ploeg (1956)

Econoom en hoogleraar te Oxford en Amsterdam, onderbrak tussen 1994 en 2002 zijn wetenschappelijke bliksemcarrière om PvdA-Tweede-Kamerlid en staatssecretaris voor cultuur en media te worden. Werd geboren in Rotterdam als zoon van een gereformeerde handelaar in lompen en oude metalen.

Marnix van Rij (1960)

Staatssecretaris Fiscaliteit en Belastingdienst, was eerder partijvoorzitter van het CDA (1999-2001) en senator (2015-2019). Groeide op in een gereformeerd gezin, als jongste telg van een Rotterdamse Trouw-redacteur, maar legde in de hervormde kerk openbare geloofsbelijdenis af. Zette zijn eerste schreden in de politiek als lid van de ARJOS, de jongerenorganisatie van de ARP.

Marieke Lucas Rijneveld (1991)

Schrijver en dichter, geldt als een van de grootste nieuwe talenten van de Nederlandse letteren. Won in 2020 met de Engelse vertaling van haar debuutroman De avond is ongemak als eerste Nederlandse auteur de International Booker Prize. Is afkomstig uit een gereformeerd boerengezin in Noord-Brabant.

Piet de Rooy (1944)

Prominent historicus, was van 1985 tot 2009 hoogleraar Geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam. Schreef onder meer Republiek van rivaliteiten (2002) en Ons stipje op de wereldkaart (2014). Zoon van een gereformeerde onderwijzer uit Rotterdam.

Tomas Ross (1944)

Pseudoniem van auteur en scenarist Willem Hogendoorn. Geniet vooral bekendheid dankzij zijn misdaadromans, waarvan er meerdere werden bekroond met de Gouden Strop. Is een zoon van de gereformeerde verzetsman, politieagent en BVD-functionaris Pieter Hogendoorn (1912-1971).

André Rouvoet (1962)

Voorzitter van de koepelorganisatie van alle GGD‘en en GHOR-bureaus in Nederland. Was eerder voorzitter van Zorgverzekeraars Nederland, partijleider van de ChristenUnie en vice-premier van het vierde kabinet-Balkenende (2007-2010). Zoon van een Hilversumse groenteboer. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Henri Ruitenberg (1957)

Voormalig marathonschaatser, vooral bekend van zijn tweede plaats in de Elfstedentocht van 1985. Groeide op als lid van de Oud Gereformeerde Gemeenten, maar sloot zich later in zijn woonplaats Oldebroek aan bij de wat ‘lossere’ Vrije Evangelische Gemeenten.

Dirk Scheringa (1950)

Zakenman. Was oprichter en bestuursvoorzitter van de in 2009 failliet verklaarde DSB Bank, maar ook bekend als voorzitter en hoofdsponsor van de Alkmaarse voetbalclub AZ. Werd geboren in Grijpskerk, als zoon van een gereformeerde kaasmaker, en was reeds op jonge leeftijd actief lid van zowel de ARP als het CNV.

Edith Schippers (1964)

Voorzitter van de VVD-fractie in de Eerste Kamer. Was tussen 2010 en 2017 minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en daarna president van DSM Nederland en Europa. Bracht haar jeugd door in Streefkerk, Dordrecht en Coevorden. Had een hervormde vader, werkzaam als leraar biologie bij Instituut Blankestijn, maar werd dankzij haar moeder gereformeerd gedoopt.

Carola Schouten (1977)

Vice-premier en minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen, was eerder minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie. Groeide op in een vrijgemaakt-gereformeerd boerengezin in het Brabantse Giessen.

Jan Slagter (1954)

Omroepbestuurder en tv-presentator. Richtte in 2002 Omroepvereniging MAX op, die drie jaar later toetrad tot het publieke bestel. Telg uit een christelijk-gereformeerd ambtenarengezin in Den Haag.

Arie Slob (1961)

Voormalig partijleider en fractievoorzitter van de ChristenUnie, was minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media in het derde kabinet-Rutte. Werd geboren in het Zuid-Hollandse Nieuwerkerk aan den IJssel als zoon van een winkelier in dier- en tuinbenodigdheden. Het vrijgemaakt-gereformeerde gezin telde tien kinderen.

Jack Spijkerman (1948)

Cabaretier en voormalig kijkcijferkanon, vooral dankzij het satirische zaterdagavondprogramma Kopspijkers (1998-2005). Maakte daarna een omstreden overstap naar RTL. Groeide op in een gereformeerd gezin in IJmuiden.

Kees van der Staaij (1968)

Voormalig fractievoorzitter en partijleider van de SGP, tevens nestor van de Tweede Kamer (nog tot 22 november). Werd geboren in Vlaardingen als zoon van een maatschappelijk werker. Behoorde van huis uit tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, maar stapte later over naar de Oud Gereformeerde Gemeenten.

Chris Stoffer (1974)

Fractievoorzitter en partijleider van de SGP. Groeide als oudste zoon op in een Nederlands-hervormd gezin in Elspeet. Sinds zijn huwelijk (2004) is hij lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland.

Caroline Tensen (1964)

Tv-presentatrice. Begon in 1986 als omroepster bij Veronica, maar beleefde haar grote doorbraak in de jaren negentig bij RTL met het komische spelprogramma Wie ben ik? Presenteert sinds 2000 de populaire kennisquiz Eén tegen 100. Werd geboren in Haarlem, als telg van gereformeerde ouders. Legde in de gereformeerde kerk ook openbare geloofsbelijdenis af.

Doekle Terpstra (1956)

Voorzitter van Techniek Nederland, de ondernemersorganisatie voor de installatiebranche, tevens CDA-prominent. Was voorheen werkzaam als bestuursvoorzitter van Hogeschool InHolland, voorzitter van de HBO-raad en aanvoerder van de vakcentrale CNV. Kwam ter wereld in het Friese Witmarsum, als oudste van zeven kinderen in een gereformeerd boerengezin.

Franca Treur (1979)

Schrijfster, debuteerde in 2009 met de bestseller Dorsvloer vol confetti, die in 2014 werd verfilmd. Groeide op in een gezin dat behoorde tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten, op een boerderij even buiten Meliskerke, Walcheren.

Jan Vayne (1966)

Artiestennaam van pianist en arrangeur Jan Veentje. Studeerde aan het conservatorium en begon in 1990 een carrière als beroepsmuzikant, resulterend in diverse platina albums. Werd geboren in het Drentse Zuidwolde, als zoon van een gereformeerd accountantsechtpaar.

Ellemieke Vermolen (1976)

Tv-presentatrice, was voorheen model en brak door als ‘soapie’ in de SBS-serie Goudkust. Werd in 2005 door mannenblad FHM verkozen tot de meest sexy vrouw van Nederland. Beleefde een gereformeerde jeugd in Hellevoetsluis.

Peter van Vossen (1968)

Voormalig profvoetballer, kwam tussen 1989 en 2004 uit voor SK Beveren, Anderlecht, Ajax, Istanbulspor, Glasgow Rangers, Feyenoord, De Graafschap en Vitesse. Speelde tevens 29 keer in het Nederlands elftal. Werd geboren in Zierikzee, als één van de zestien kinderen van een gereformeerde tuinarchitect.

Jan Jaap van der Wal (1979)

Cabaretier, stand-up comedian en tv-presentator. Kreeg vanaf 2001 landelijke bekendheid als teamleider in het satirische tv-programma Dit was het nieuws. Werd geboren in Leeuwarden, als zoon van een gereformeerde pedagoog.

Frits Wester (1962)

Politiek commentator van RTL Nieuws, keerde begin 2020 terug op het Binnenhof na te zijn behandeld voor een alcoholverslaving. Bracht zijn jeugd door in achtereenvolgens Veenendaal en Alkmaar, als jongste in een gereformeerd gezin van twee kinderen. Werd reeds op 16-jarige leeftijd actief binnen het CDA en fungeerde in 1994 als campagneleider van lijsttrekker Elco Brinkman (zie aldaar).

Lisa Westerveld (1981)

Filosoof en voormalig voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb), werd zowel in 2017 als in 2021 met voorkeurstemmen gekozen tot Tweede Kamerlid voor GroenLinks. Beleefde een christelijk-gereformeerde jeugd in het Gelderse Lintelo, als oudste kind van een lasser.

Mieke van der Weij (1954)

Radio- en tv-presentatrice, vooral bekend als gastvrouw van De Rijdende Rechter (1996-2007) en co-presentator van de TROS Nieuwsshow, sinds 2018 Nieuwsweekend. Groeide op in een gereformeerd gezin in het Brabantse Genderen, als dochter van een hoofd van de School met de Bijbel. Is sinds 2004 getrouwd met theoloog en voormalig universiteitsbestuurder Sijbolt Noorda (1946), telg van gereformeerde ouders uit het Groningse Westeremden.

Klaas Wilting (1943)

Verwierf tussen 1980 en 2000 landelijke bekendheid als voorlichter van de Amsterdamse politie, waar hij zijn loopbaan in 1964 begon als aspirant-agent. Werd geboren in een groot gereformeerd boerengezin (tien kinderen) in het Drentse Schoonoord. Was in 2005 samen met misdaadverslaggever Peter R. de Vries (1956-2021) – eveneens van gereformeerde huize – kortstondig actief voor de Partij voor Rechtvaardigheid, Daadkracht en Vooruitgang.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit. Het boek is extra relevant tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen rond het CDA: verhoudingsgewijs steeds protestantser èn steeds kleiner. ‘De Linkse Kerk’ is overal verkrijgbaar, ook als E-book.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Van Geert Mak tot Caroline Tensen en van Arjen Lubach tot Henri Bontenbal: om (ex-)gereformeerden kan ook in 2023 niemand heen verscheen eerst op Wynia's Week.

Liever christelijk-sociaal dan woke

Jan-Jaap van den Berg — Sat, 25 Jun 2022 05:51:00 +0000

Onlangs verscheen het boek ‘De Linkse Kerk. Hoe Calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt’. De publicatie leidde hier en daar, maar vooral in dagblad Trouw, tot heftige discussies.

Vooral oud-politicus Sytze Faber liet zich gelden. En Trouw-hoofdredacteur Cees van der Laan zag zich genoodzaakt te verdedigen waarom Trouw een interview met Syp Wynia over het boek had geplaatst. Jan-Jaap van den Berg, een van de auteurs van ‘De Linkse Kerk’, reageerde weer – beknopt – op Faber en Van der Laan. Hieronder de onverkorte versie.

Apekool?

Ergens een karikatuur van maken en die vervolgens affakkelen. Of op de man spelen. Dergelijke debattechnieken zijn welbesteed aan oud-politicus Sytze Faber en kennelijk ook aan hoofdredacteur Cees van der Laan. In Trouw (van 16 en 18 juni) noemen zij de bundel De Linkse Kerk ‘apekool’.

De bundel zou beweren dat het gereformeerde volksdeel de afgelopen decennia door hun voormannen met modieuze linksigheid werd opgezadeld. Dat kan volgens hen niet kloppen, omdat confessionele partijen bij voorkeur met de VVD regeerden. Bovendien deugen de auteurs niet. Dat zijn ’twaalf witte mannen’, sommigen zelfs afkomstig uit kringen rond PVV en Ongehoord Nederland. Blijkbaar reden genoeg om het boek ongelezen te laten.

Dat is wel jammer. Het aantal allochtone vrouwen met kennis van de gereformeerde wereld is nu eenmaal beperkt. Overigens werkte aan deze ‘rechtse’ bundel toch ook een oud-medewerker van de PvdA mee, zijnde ikzelf. Maar dan nog. Kan iemand die sympathiseert met de PVV, niet tevens een bekwaam historicus zijn en kenner van de gereformeerde gezindte?

De afslagen

De Linkse Kerk bespreekt het fascinerende feit dat het gereformeerde volksdeel, hoewel relatief klein, toch bovengemiddeld veel invloed uitoefende op de ontwikkeling van de Nederlandse samenleving. Vanaf de jaren zestig voltrok zich een onmiskenbare kanteling naar progressieve moderniteit. Gereformeerden gingen daarin mee. Ze waren daar, dankzij hun zendingsroeping, sociale bewogenheid en strijdbaarheid, uitstekend voor toegerust.

Faber en Van der Laan betogen dat de ARP een structurele voorkeur had voor samenwerking met de VVD. Ik zou zeggen: lang niet altijd. De totstandkoming van de progressieve kabinetten Cals (1965), en Den Uyl (1973) zijn goede tegenvoorbeelden, evenals de trieste aftocht van oud-premier Barend Biesheuvel. Kijk ook naar de ChristenUnie, inmiddels lichtjaren verwijderd van de vroegere GPV en RPF.

Lichtjesfeest op de VU

De analyse in De Linkse Kerk beperkt zich echter niet tot partijpolitiek. Er wordt ook ingegaan op de linkerbocht die de protestantse kerken, Trouw en de NCRV hebben genomen. Van der Laan en Faber zijn daar blij mee.

Ik vraag me vooral af waar dit eindigt. Als ‘mijn’ Vrije Universiteit het Kerstfeest omdoopt tot ‘lichtjesfeest’, waarom dan niet fuseren met de UvA? Waarom laat Trouw, juist als progressief-christelijke krant, niet een kritisch geluid horen tegen de patriarchale islam?

In het huidige Nederland liggen kansen genoeg voor progressief protestantisme. De christelijk-sociale traditie biedt daarbij meer houvast en eigenheid dan het imiteren van woke linksigheid van elders.

In Trouw verscheen een licht gecoupeerde versie van bovenstaande repliek. Jan-Jaap van den Berg is historicus, hij schreef in de bundel ‘De Linkse Kerk’ en hij promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Het bericht Liever christelijk-sociaal dan woke verscheen eerst op Wynia's Week.

Syp Wynia: ‘De merkwaardige geschiedenis van dominees en politici met een afwijking naar links’

Syp Wynia — Sat, 04 Jun 2022 05:54:00 +0000

Onlangs verscheen ons boek ‘De Linkse Kerk. Hoe Calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt’. Twaalf auteurs, waarvan verschillende gepromoveerd op hun onderwerp, buigen zich over de vraag hoe het kan dat een behoudend en gelovig volksdeel nogal plotseling linksig werd. Waarna ook de opposanten dezelfde weg insloegen.

Dat is niet zomaar wat, want de gereformeerden – want daar hebben we het vooral over – laten hun stem bovengemiddeld horen, zeker ook als ze linksaf slaan. Zo droegen deze links geworden gelovigen stevig bij aan de progressieve kantelingen van Nederland als geheel.

Maar waarom bestonden daar nog (vrijwel) geen boeken over, terwijl dit toch zo’n belangwekkend fenomeen is? Waar bleven al die sociologen, politicologen, historici en – desgewenst – theologen? Helemaal duidelijk is het niet. Maar het heeft er alle schijn van, dat het buitenstaanders moeite kost om belangstelling op te brengen of zelfs maar door te dringen in het voor niet-ingewijden niet altijd simpele neo-Calvinistische wereldje.

En de insiders – zeg maar de links geworden dominees en politici – blijken er weinig belang bij te hebben om zichtbaar te maken dat ze van standpunt veranderen. Als je graag prat gaat op je universele gelijk is het ook inderdaad lastig, te moeten erkennen dat je gelijk veranderd is.

Ik had eerder al gemerkt dat als je je als journalist interesseert voor De Linkse Kerk van dominees en politici, dat dit door de direct betrokkenen weinig op prijs wordt gesteld. De reacties zijn dan, zo bleek ook de laatste weken, op het agressieve af. Een christelijke toon is soms ver te zoeken.

Het gaat vaak volgens een klassieke route: ‘Het is niet zo’ (de feitelijke ontkenning), ‘Het is juist goed’ (de morele bevestiging), uitzonderingen zoeken – alsof die niet de regel bevestigen – en vooral ook de diskwalificatie van de auteur (is geen ingewijde, draagt het verkeerde etiket of is niet uit het juiste hout gesneden). Enfin, uit die even voorspelbare als afwijzende reacties, hoe onaangenaam soms ook, konden we ten overvloede afleiden dat we een broodnodig boek hadden geschreven.

Als het aan ons ligt blijft het daar niet bij, maar verschijnen er de komende jaren nog tientallen proefschriften over de culturele revolutie in calvinistisch Nederland, die nog steeds gaande is. Ons boek is niet bedoeld als het laatste woord, eerder als een eerste aanzet.

Voor De Linkse Kerk schreef ik het samenvattende voorwoord. Exclusief voor de lezers van Wynia’s Week publiceren wij in het Pinksterweekend van 2022 die inleiding integraal. Het zijn bijna 4000 woorden, dus u moet er even voor gaan zitten. Reacties zijn welkom via het contactformulier van Wynia’s Week. Het boek De Linkse Kerk is pas verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost 23,50 (geen verzendkosten) en is overal verkrijgbaar, zoals in de winkel van Wynia’s Week, dus HIER. Veel leesplezier!

De merkwaardige geschiedenis van dominees en politici met een afwijking naar links (voorwoord van ‘De Linkse Kerk’)

door Syp Wynia

In de buurt van een plukje arbeiderswoningen aan de rand van de bebouwing joegen wat oudere jochies mij weg onder de uitroep ‘âld kant, âld kant’. Ik rende geschrokken naar huis en vroeg mijn moeder wat dat te betekenen had. Veel uitleg kwam er niet, maar dat het iets met ‘gereformeerden’ van doen had, dat bleef wel hangen.

Totale zondagsheiliging

De protocollen waren nog strak in die dagen. De gereformeerden – twee derde van de bevolking – trokken twee keer per zondag in sombere zondagse kleren naar de gereformeerde kerk, die zowel ’s ochtends als ’s middags afgeladen moet zijn geweest. Alleen wie van verre kwam, werd geacht met de fiets te mogen komen. De rest liep ’s ochtends heen en terug, gebruikte thuis de warme zondagse maaltijd, ging daarna snel terug naar de kerk en keerde na afloop van de dienst weer huiswaarts.

Kerk en politiek

Aansluitend daarop werden de plechtstatige zondagse kleren al gauw vervangen door windjacks en andere, dikwijls kleurrijke vrijetijdskleding. In het kader van de vooruitgang kochten de ouderlingen van de gereformeerde kerk de pas gesloten zuivelfabriek om er een dorpshuis van te maken: officieel een gereformeerd huis, maar anderen mochten er ook gebruik van maken. Dat laatste was niet uitsluitend een kwestie van moderne, oecumenische tolerantie, maar zeker ook een poging breder draagvlak te vinden voor de exploitatie.

Het was in die dagen dat je ook voortdurend – met instemming of juist niet – namen hoorde vallen als die van ‘Verkuyl’ en ‘Kuitert’, ‘Bruins Slot’ en ‘Berghuis’. Alsook die van ‘Algra’ – maar dat was Hendrik Algra, de geharnaste tegenstander van al die nieuwe gereformeerde en antirevolutionaire nieuwlichters. Algra was niet alleen senator van de ARP en hoofdredacteur van het Friesch Dagblad, maar kwam ook steevast in het zicht van verkiezingen onze gereformeerden in de kerk oproepen om trouw aan de traditie op de Anti-Revolutionaire Partij te stemmen. Van scheiding tussen kerk en politiek was bij de mannenbroeders van ons dorp hoegenaamd geen sprake.

In één nacht communist

Mijn leven ging ondertussen verder. Ik ging naar de HBS in de buurt die officieel ook christelijk was, maar toch vooral weer gereformeerd. Toen ik mij naar de universiteitsstad begaf, was ik steevast van plan om mij nu maar eens los te maken van de gereformeerde wereld en werd ik een studentenvereniging binnen gelokt die met enthousiasme de moderniteit heette te omarmen. Er waren zelfs serieuze plannen het etiket ‘reformatorum’ te laten vallen, al werd die discussie opgehouden door de vraag of een condoomautomaat op de sociëteit wel was zoals het hoorde.

Hoe dan ook, ik liet mij vermurwen en was er zo actief ooggetuige van dat de gesloten gereformeerde studentenwereld serieus streefde naar ‘openheid’ – zij het op het gevaar af zo in schoonheid te sterven.

Zo bleven gereformeerde en andere protestantse jongens en meisjes in het Groningen van begin jaren zeventig steeds minder in hun beschermde wereld, ze gingen misschien wel samenwonen, ze stemden misschien wel niet meer op de ARP maar op de PPR of zelfs op de PSP. En ik heb ze wel gekend, de gereformeerde bakkerszonen en andere arbeiderskinderen die onder invloed van de Vietnamoorlog in één nacht communist werden en vervolgens net zo makkelijk kopstukken werden van de radicale studentenbeweging die onder auspiciën van de CPN opereerde.

Waarom omarmden traditionele gereformeerden allerlei moderniteiten?

Daarover gaat dit boek. Het is geboren uit een mengeling van verbazing en nieuwsgierigheid. Verbazing over hoe in zo’n korte tijd – soms van enkele jaren, soms van enkele decennia – een in wezen conservatief volksdeel een radicale beweging in linkse richting maakte, waarna stukje bij beetje ook de resterende conservatieven dezelfde weg bewandelden. Typerend is de route van Wim Aantjes, die in de jaren vijftig als Kamerlid nog principiële bezwaren tegen de AOW had, maar als leider van de ARP in de jaren zeventig regeren met de PVDA nagenoeg als een door God gegeven plicht zag.

Met de verbazing was er de nieuwsgierigheid: waarom zijn er niet stapels reportages en sociologische en historische publicaties over de curieuze reis die gereformeerd Nederland steeds weer over de politieke menukaart maakt, met vrijwel altijd weer die afslag naar links. En als ik het dan over ‘gereformeerd’ heb, bedoel ik niet alleen de Kinderen van Kuyper – zoals het merendeel van de gereformeerde dorpelingen van mijn jeugd – maar vaak ook de mensen van de ‘evangelisatie’ die overal al lang zijn samengegaan met de gereformeerden, hun gezamenlijke protestantse kerken, de Afscheiding en de Doleantie voorbij (en soms met opvallende rituelen, zelfs de Reformatie – de afscheiding van de katholieke kerk in de zestiende eeuw – voorbij).

Progressieve kanteling door gereformeerden

Dat er relatief weinig over de culturele revolutie in neocalvinistisch Nederlands is gepubliceerd, komt naar mijn indruk ook omdat betrokkenen zelf de neiging hebben hun eigen Werdegang te ontkennen. Eerder wordt de indruk gewekt dat de eigen koers als altijd voortvloeit uit de Schrift en dat allerlei progressiefs logisch in de eigen traditie zou passen.

Het is kwestieus. De antirevolutionairen die Ons Indië niet wensten op te geven en nadien (aanvankelijk) evenmin Nieuw-Guinea zitten niet simpel op één lijn met de gereformeerde actievoerders die in de jaren tachtig voorop liepen in massademonstraties tegen Amerikaanse kruisraketten en vooral het goede wensten te zien bij de politieke leiders achter Russische kernkoppen.

Katholieken en hervormden hebben natuurlijk ook massaal hun zuilen verlaten, de afgelopen decennia. Hervormden gingen daarin zelfs voorop. Het waren ook vaak gelovigen, nadien vaak afvallige gelovigen, die vooropgingen in de sociale bewegingen vanaf het midden van de 19^e eeuw. Ferdinand Domela Nieuwenhuis was een Lutherse predikant, voordat hij zich tot het socialisme, dan wel het anarchisme, dan wel het communisme bekeerde. Willem Drees kwam uit een calvinistisch nest en liet het geloof vallen om zich tot het socialisme te kunnen bekennen. Links was en is in Nederland heel vaak doortrokken van calvinisme. En overigens dragen veel politieke bewegingen in Nederland een calvinistisch dan wel gereformeerd stempel, want gereformeerden staan vaak vooraan, nemen het initiatief, nemen verantwoordelijkheid – ook buiten de zuil die met name door Abraham Kuyper aan het einde van de 19^e eeuw is vormgegeven.

Sterker nog: geen enkele minderheid had de afgelopen eeuwen zo’n grote invloed op Nederland als de gereformeerden. Ze maakten nooit meer dan een tiende van de bevolking uit, maar zorgden wel voor politieke omwentelingen en leverden verschillende minister-presidenten. Dat zij vanaf 1960 voortdurend linksaf sloegen speelde een sleutelrol bij de progressieve kanteling van Nederland.

Zonder de links afgeslagen gereformeerde politici van de ARP was er geen kabinet-Den Uyl (1973-1977) geweest. De oppositie in eigen kring kwam van de dominees van de EO en van de rechtzinnige politici van de voorlopers van de ChristenUnie. Maar ziedaar: in de 21^e eeuw werden kabinetten van Balkenende en van Rutte op de been gehouden door dezelfde ChristenUnie, die op haar beurt in verschillende opzichten linksaf slaat en toch herkenbaar gereformeerd blijft.

Tegelijkertijd is het de vraag hoe het verder zal gaan. Het CDA, dat in de jaren na het premierschap (1982-1994) van de katholiek Ruud Lubbers een steeds meer gereformeerde en steeds minder katholieke partij werd, is anno 2022 weliswaar weer regeringspartij, maar de aanhang is geen schim meer van die uit de Lubbers-jaren.

Wie zat erachter? Wat dreef hen?

Langer dan de katholieke kerken en de hervormde kerken wisten de gereformeerde kerken hun aanhang vast te houden. Toen in 2004 de meeste hervormden, lutheranen en gereformeerden samengingen in de ene Protestantse Kerk in Nederland had die ook meteen overwegend een progressief-gereformeerd karakter. Echter, ondertussen stroomt ook die PKN leeg.

Er zijn wel wat publicaties over die herhaalde afslagen naar links, naar progressief, naar ‘de wereld’, die het zo invloedrijke gereformeerd Nederland vanaf 1960 kenmerkte, maar een overzicht ontbrak.

Dit boek doet een poging daarin te voorzien. Wie en wat zat erachter? Wat dreef hen? Hoe kregen de gereformeerde dominees en politici hun behoudende volgelingen mee? Of spraken ze voor hun beurt? Overleeft neocalvinistische Nederland wel al die afslagen naar links, die – wellicht met enige vertraging, maar toch – ook weer bijdragen aan verdere ontkerkelijking en afkalving van de eerder zo machtige confessionele partijen?

Henk-Jan Prosman en ik nodigden de auteurs uit en samen met Roelof Bouwman en Jan-Jaap van den Berg vormden wij de redactiecommissie van dit boek. De auteurs vormen een divers gezelschap van historici, politicologen, theologen, sociologen, journalisten en publicisten. En allemaal zijn het tijdgenoten van een bijzondere en ingrijpende geschiedenis.

De bijdragen aan dit boek vormen samen een palet dat de bijzondere woelingen in en rond gereformeerd en antirevolutionair Nederland in de tweede helft van de 20^e eeuw en het begin van de 21^e eeuw in kaart brengt.

‘Gereformeerd’ staat dan ruwweg voor alle afsplitsingen van de Nederlands-Hervormde Kerk vanaf 1834, die nadien namen kregen als ‘christelijk-gereformeerd’, ‘gereformeerd-synodaal’ en ‘gereformeerd-vrijgemaakt’. Sommige hoofdstukken betrekken trouwens ook de Nederlands-Hervormde Kerk in hun beschouwing. Sinds 2004 zijn de meeste gereformeerde, hervormde en lutherse kerken in Nederland gefuseerd tot Protestantse Kerk in Nederland.

De Anti-Revolutionaire Partij (1879-1980) was grofweg de politieke vleugel van de Gereformeerde Kerken (synodaal), opgericht door Abraham Kuyper, de grondlegger van de gereformeerde zuil waar onder meer ook een dagblad (eerst: De Standaard, daarna: Trouw), een omroep (NCRV), een vakbond (CNV), een universiteit (de VU) en tal van zorg- en onderwijsinstellingen deel van uitmaken.

Beroep op de Schrift: ‘barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’

Als er één draaipunt was, dan was het wel het moment dat de leiding van de ARP besloot het verzet tegen het aan Indonesië laten van Nieuw-Guinea op te geven. Een centrale rol werd, zoals vaker bij het links afzwaaien van gereformeerden en antirevolutionairen, gespeeld door de zendeling en VU-hoogleraar Johannes Verkuyl (1908-2001), die in gereformeerde kring later ook voorging in kritiek op de Vietnamoorlog en in acties tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime.

Historicus Jan-Jaap van den Berg vertelt hoe de Anti-Revolutionaire Partij van een conservatieve partij in de jaren vijftig radicaliseerde tot een progressieve partij in de jaren zestig en zeventig – zelfs tot een partij die het als on-Bijbels beschouwde om met de VVD te regeren en het als een sociale plicht zag om met de PVDA samen te werken. Die ideeën droegen in de jaren zeventig bij aan de deelname van antirevolutionaire politici aan het kabinet-Den Uyl, dat tot op de dag van vandaag te boek staat als het meest linkse dat Nederland ooit had.

Dat is overigens een interessante continuïteit bij al die linkse afslagen van het gereformeerde volksdeel vanaf 1960: het beroep op de Schrift – al dan niet met een herziene interpretatie van de Bijbel – om een nieuwe wending aan geloof, kerk of partij te geven.

Klassiekers zijn in dat verband de begrippen ‘barmhartigheid’ en ‘rentmeesterschap’ die bij het CDA, maar meer nog bij de ChristenUnie bij uitstek gelden als maatstaven voor christelijke politiek. De Bijbelse barmhartige Samaritaan geldt als voorbeeld voor de ruimhartige opvang van vluchtelingen – zeker ook uit verre streken – en het Bijbelse ‘rentmeesterschap’ als aanwijzing dat de mens ‘rentmeester’ is van de wereld die voor opwarming dient te worden behoed.

Vaak blijkt dat met name bij de ChristenUnie te leiden tot politieke standpunten die een frappante overeenkomst vertonen met GroenLinks (of, ten tijde van de Rutte-kabinetten, met die van coalitiegenoot D66). In de Bijbel komt de rentmeester overigens nergens voor, althans niet in de zin van de mens als verzorger van de schepping (vee- en huisdieren daargelaten).

Nederland Gidsland

Henk-Jan Prosman gaat terug naar het cruciale moment in 1960 waarop de leiding van de ARP onder invloed van de gereformeerde theoloog Verkuyl bereid was afstand te doen van Nieuw-Guinea en in één moeite door het eerdere ‘koloniaal-conservatisme’ afzwoer. Het waren zendelingen als Verkuyl die een doorslaggevende rol speelden, ook bij het op poten zetten van de Nederlandse ontwikkelingshulp, al draaide die – toch anders dan de traditie wilde – voor het overgrote deel op belastinggeld en niet op de ingezamelde kwartjes en dubbeltjes van de kerkgangers.

En de ontwikkelingshulp, die was als zodanig weer een pijler onder de vorming van het idee dat Nederland, als ware het een moderne versie van het Bijbelse Israël, een lichtend voorbeeld in de wereld diende te zijn. Nederland Gidsland was geboren. Het idee is tot op de dag van vandaag terug te vinden in de ambitie van een partij als D66 – een partij met deels ook calvinistische wortels – dat Nederland qua bijdrage aan klimaatbeleid koploper in de wereld dient te zijn.

Historicus Rimko van der Maar, gepromoveerd op Nederland en de Vietnamoorlog, dook voor dit boek speciaal in de gereformeerde protesten tegen die oorlog. Ook dat protest was een motor voor radicalisering en antiamerikanisme, en ook een opstap voor sympathie voor communisten in het algemeen en voor de Moskougezinde CPN (Communistische Partij Nederland) in het bijzonder. Zowel de CPN als Moskou zouden daar later nog de vruchten van plukken bij het brede, maar opvallend protestants getinte verzet tegen de plaatsing van Amerikaanse kruisraketten in de jaren tachtig.

Johann Grünbauer verhaalt over zijn persoonlijke ervaringen met de protestantse vredesbewegingen, die wel protesteerden tegen Amerikaanse raketten, maar heel wat minder kritisch waren op de raketten van de Sovjet-Unie. De bekendste van die instanties, het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), heet nu Pax en wordt met 12,5 miljoen euro per jaar gesubsidieerd door het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag.

Roelof Bouwman beschrijft de wonderlijke, naïeve betrekkingen tussen gereformeerde intellectuelen en de CPN en de Sovjet-Unie. Onder het mom van vredelievendheid lieten zij zich misbruiken door Moskou.

Christelijk-sociaal

Martin Bosma behandelt de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme – de gereformeerden in het bijzonder – die zich aanvankelijk nauw verbonden voelden met hun Zuid-Afrikaanse geloofsgenoten, vaak van Nederlandse origine – maar in de jaren zeventig en tachtig van de 20^e eeuw vanwege de Apartheid juist blinde aanhangers werden van de communistische ‘bevrijdingsbeweging’ ANC en die ook financieel steunden. Die financiële hulp uit Nederland werd ook ingezet voor de gewapende strijd.

Ad Prosman schetst de aanvankelijke gevoelens van verbondenheid in protestants Nederland met de staat Israël, een sympathie die de laatste decennia gaandeweg is omgeslagen in een kritische houding tegenover Israël en een zekere loyaliteit jegens Palestijnen en hun bewegingen.

Wim Berkelaar beschrijft hoe protestantse, overwegend gereformeerde media als de omroep NCRV en dagblad Trouw vanaf de jaren zestig meegingen in de tijdgeest, zoals die ook vat had gekregen op de gereformeerde zuil. Inmiddels vormt de NCRV een combinatie met de katholieke KRO en samen koesteren ze een uitgesproken progressief imago. In reactie werd al in 1967 de Evangelische Omroep (EO) opgericht, die in later jaren op haar beurt dikwijls een progressieve richting zou inslaan.

Bas Hengstmengel vertelt hoe de bubble van EO, Reformatorisch Politieke Federatie (RPF), Evangelische Hogeschool en verwante conservatieve reacties op de progressieve afslagen van gereformeerd Nederland er in de jaren tachtig nog trots op waren ‘rechts’ te zijn. Ook de GPV, de mini-partij van de gereformeerd-vrijgemaakten, stond toen te boek als uitgesproken rechts.

Maar vanaf 1994 wenste de RPF ‘christelijk-sociaal’ te zijn, later fuseerde de RPF met het GPV tot ChristenUnie. Als regeringspartij (2007-2010 en vanaf 2017) viel de ChristenUnie op als junior-partner die dikwijls partij koos voor de meest linkse partij in de coalitie (eerst PVDA, later D66), met name op het vlak van immigratie en klimaat. Van een eurosceptische partij in 2005 werd de ChristenUnie een overwegend eurofiele partij. Sommige CU’ers – zoals ex-staatssecretaris Paul Blokhuis – wensen nu zelfs als links te boek te staan. Op medisch-ethisch terrein bleef de CU conservatief, al liet de CU bij de formatie van Rutte-IV in 2021 enkele harde voorwaarden vallen.

Religieus gesteund schuldgevoel

Theo Boer maakt een uitstapje naar de Nederlands Hervormde Kerk van een halve eeuw geleden, die een progressieve sprong vooruit wenste te doen met een rapport over abortus, ‘een voorbeeld van hoe een kerk een verbond kan sluiten met de tijdgeest’. Boer neemt daarbij ‘een protestants trekje’ waar, ‘namelijk om zichzelf te veel te reformeren’.

Jaap Hanekamp beschrijft een vrij recent fenomeen, te weten dat van ‘de groene kerk’, die toegewijd is aan milieu en klimaat, in de slag is met ‘duurzaamheid’ en het ‘vergroenen’ van de eigen gemeenschap. De toon van deze en vele andere ‘christelijk-kerkelijke’ teksten over milieu – een overkoepelende term voor thema’s als biodiversiteit, klimaatverandering, lucht-, water-, en bodemverontreiniging, gebruik van fossiele brandstoffen, recht en rechtvaardigheid, duurzame consumptie, en zo verder – is dat onze manier van welvarend leven in het Westen niet langer vol te houden is. Het moet ‘allemaal anders’ en wel systematisch. Het is religieus gesteund schuldgevoel over de aarde.

Roelof Bouwman schetst hoe in de 21^e eeuw de predikanten van de protestantse fusiekerk PKN opvallend vaak politiek actief zijn en veel linkser stemmen dan de rest van Nederland. Een kwart stemde in 2003 bijvoorbeeld GroenLinks, vijf keer vaker dan de rest van het land. Het idee van de linkse dominee bleek, zo bezien, niet uit de lucht gegrepen. Bouwman tekende ook voor de gereformeerde Hall of Fame: van Pieter-Jaap Aalbersberg via Mieke van der Weij naar Klaas Wilting.

Toch een eigen verenigingsgebouw

Soms weegt de last van traditie en identiteit blijkbaar toch zwaarder dan de lokroep van de vooruitgang: een gezamenlijke dominee is nog daaraantoe, een gemeenschappelijk onderdak bleek een stap te ver. Een enkele keer dringt de gedachte zich op dat de wendingen die calvinistisch Nederland de laatste zestig jaar doormaakten ons dorp nog niet volledig hebben bereikt.

Meer over De Linkse Kerk (video, podcast, radio, kranten) vindt u HIER. Het boek is overal verkrijgbaar, zoals HIER. Veel leesplezier!

Het bericht Syp Wynia: ‘De merkwaardige geschiedenis van dominees en politici met een afwijking naar links’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is moeilijk toegeven dat De Linkse Kerk bestaat

Syp Wynia — Wed, 01 Jun 2022 05:50:00 +0000

Wij, de auteurs van het boek De Linkse Kerk (‘Hoe calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt’) hebben het er maar druk mee. Interviews, recensies, reacties. Daar klagen we natuurlijk niet over. ‘De Linkse Kerk’ gaat over een belangrijk thema: hoe een van origine behoudend volksdeel sinds meer dan een halve eeuw steeds weer naar links afslaat en zo het land mee laat kantelen.

Niet iedereen is er blij mee, dat er eindelijk ruimere aandacht wordt besteed aan dit belangrijke proces. Zowel binnen als buiten de gereformeerde kring was er tot dusver weinig aandacht voor, terwijl er toch alle reden is om daar met sociologische, politicologische, historische en – wie weet – theologische ogen naar te kijken. De insiders hadden weinig belang bij introspectie, de outsiders hadden er geen oog voor – daar lijkt het in ieder geval op.

Met Tijs, Sytze en Almatine

Ook in dat opzicht was het een bijzondere ervaring om op donderdag 26 mei op Radio 1 onder leiding van presentator Tijs van den Brink een gesprek te voeren over De Linkse Kerk, met de gereformeerde, voormalige ARP- en CDA-politicus Sytze Faber en met de vrijgemaakt-gereformeerde dominee Almatine Leene, voormalig Theoloog des Vaderlands.

Almatine Leene herkende naar haar zeggen uit eigen ervaring (geboren in 1984) niet zoveel van linkse afslagen in gereformeerde kring. En dat zoiets als het klimaat ook in de gereformeerde wereld een dominante rol speelt, dat leek haar logisch gezien de alarmerende rapporten van het IPCC, de VN-comité voor de klimaatverandering. Almatine Leene dacht dat de gereformeerden vooral meebewogen met maatschappelijke ontwikkelingen. Zij zag dat niet zozeer als zwenkingen naar links.

Faber: geharnast

Sytze Faber zat veel geharnaster in de materie. Die bleek vastbesloten het uitgangspunt van De Linkse Kerk onderuit te halen, al bleek hij daar niet geheel consistent in. Je kunt immers moeilijk beweren dat de opvattingen in gereformeerde kring nooit wezenlijk zijn veranderd, om die veranderingen vervolgens toe te juichen. Hij ontkende ook links te zijn geworden, terwijl hij daar als politicus juist prat op ging.

Ook bijzonder: Sytze Faber was als hoofdredacteur van het (gereformeerde) Friesch Dagblad de opvolger van ARP-senator Hendrik Algra, die in de jaren zestig een van de belangrijkste tegenstanders was van de linkse draai in de ARP. Enfin, luister zelf maar naar het gesprek – een debat, zou je ook kunnen zeggen – met Faber (en een beetje met Leene).

Bouwman en Wynia

Roelof Bouwman en ik maakten deze video van WWTV – plus podcast – over ‘De Linkse Kerk’. Roelof Bouwman is één van de twaalf auteurs van ‘De Linkse Kerk’ en nam drie hoofdstukken voor zijn rekening. Over hoe gereformeerde communisten zich lieten misbruiken door Moskou. En dat protestanten overwegend behoudend zijn, maar hun dominees overwegend links (om niet te zeggen GroenLinks).

Berkelaar en Van den Berg

In dagblad De Telegraaf verscheen een interview (van Wierd Duk) met twee andere auteurs van De Linkse Kerk: Wim Berkelaar en Jan-Jaap van den Berg: ‘Linkse protestanten speelden een belangrijke rol in het ontstaan van ’Nederland gidsland’: ’Gereformeerd is nu woke’. Zie hieronder.

‘De Linkse Kerk’ is uitgegeven door Uitgeverij Blauwburgwal, omvat 264 pagina’s, kost 23,50 en is overal verkrijgbaar, in de boekhandel en de internetboekhandel, zoals HIER (geen verzendkosten).

Het bericht Het is moeilijk toegeven dat De Linkse Kerk bestaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu in de winkel: De Linkse Kerk. Hoe ooit conservatieve gelovigen Nederland een duw naar links geven.

Syp Wynia — Sat, 14 May 2022 05:53:00 +0000

Ons boek De Linkse Kerk is vanaf deze week overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week. Met prominente auteurs over de zwenkingen in gereformeerd Nederland die ook Nederland als geheel veranderen. Want gereformeerden zijn gewend voorop te gaan, ook als ze linksaf slaan. Ze maakten nooit meer dan een tiende van de bevolking uit, maar hebben onevenredig veel invloed.

ROELOF BOUWMAN en SYP WYNIA spreken in deze video van WWTV – plus podcast – over ‘De Linkse Kerk’. Roelof Bouwman is één van de twaalf auteurs van ‘De Linkse Kerk’ en nam drie hoofdstukken voor zijn rekening. Hoe gereformeerde communisten zich lieten misbruiken door Moskou. Dat protestanten overwegend behoudend zijn maar hun dominees overwegend links.

Bouwman verzorgde ook een overzicht van de gereformeerde Hall of Fame. Met daarin tv-bekenden als Arie Boomsma, Arjen Lubach en Caroline Tensen en politici als Harm Beertema, Joost Eerdmans, Ernst Kuipers en Edith Schippers.

‘De Linkse Kerk’ verschijnt bij Uitgeverij Blauwburgwal, omvat 264 pagina’s en kost 23,50. Er zijn (binnen Nederland) geen verzendkosten. Bestellen kan HIER.

In dagblad De Telegraaf verscheen inmiddels een interview (van Wierd Duk) met twee andere auteurs van De Linkse Kerk: Wim Berkelaar en Jan-Jaap van den Berg: ‘Linkse protestanten speelden een belangrijke rol in het ontstaan van ’Nederland gidsland’: ’Gereformeerd is nu woke’. Zie hieronder.

Wie toegang heeft tot de artikelen op de website van De Telegraaf kan dit interview ook HIER lezen.

Het bericht Nu in de winkel: De Linkse Kerk. Hoe ooit conservatieve gelovigen Nederland een duw naar links geven. verscheen eerst op Wynia's Week.

Paasaanbieding voor de lezers van Wynia’s Week: ‘Tegen de onzin’!

Redactie — Sat, 09 Apr 2022 05:52:00 +0000

Het boek ‘Tegen de onzin’ van Syp Wynia beschrijft Nederland in de Ruttejaren. In 39 korte en lange hoofdstukken toont Wynia een land in de knoop, met overal oprukkende ‘transities’ en erosie van de democratie. Wetten komen niet meer uit Den Haag, maar uit New York en Brussel. En hoe lang houdt Rutte het eigenlijk nog vol?

Alleen in deze Paasweek is ‘Tegen de onzin’ in de aanbieding: van normaliter 17,50 naar 12,50 nu (en alleen via de winkel van Wynia’s Week). ‘Tegen de onzin’ is 279 bladzijden dik en een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal.

U kunt ‘Tegen de onzin’ HIER bestellen. De aanbieding geldt tot en met 17 april 2022. Van harte welkom!

Nieuwe website Uitgeverij Blauwburgwal

Uitgeverij Blauwburgwal publiceert boeken met een kritische en onafhankelijke blik op politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. De jonge, maar ambitieuze uitgeverij is een samenwerking van Syp Wynia, Andy Arnts en Eric Jan van Dorp.

Tot dusver verschenen bij Blauwburgwal boeken van Adjiedj Bakas, Maaike van Charante, Paul Hekkens, Coen de Jong, Hans Werdmölder en Syp Wynia. Ook de boekbundels ‘Het Beste van Wynia’s Week’ zijn publicaties van Uitgeverij Blauwburgwal. Alle informatie over Uitgeverij Blauwburgwal, de boeken en de schrijvers treft u aan op de website van Uitgeverij Blauwburgwal. Neem vooral een kijkje!

De Linkse Kerk

De komende maanden staan bij Uitgeverij Blauwburgwal weer nieuwe boeken op stapel, waaronder het verrassende boek ‘De Linkse Kerk’, samengesteld door Syp Wynia en Henk-Jan Prosman.

Dit boek biedt een nieuwe blik op turbulente ontwikkelingen in calvinistisch Nederland van de laatste halve eeuw, met grote gevolgen voor de rest van het land, de politiek en de samenleving. Volg de berichten!

Media die aandacht willen besteden aan dit verrassende nieuwe boek kunnen terecht bij Uitgeverij Blauwburgwal info@blauwburgwal.nl.

Later meer!

Het bericht Paasaanbieding voor de lezers van Wynia’s Week: ‘Tegen de onzin’! verscheen eerst op Wynia's Week.