Op die memorabele elfde september van het jaar 2001 zat ik in de perstoren van het Tweede Kamergebouw. Het was dinsdag, het begin van de parlementaire week. Dan was je present in het Kamergebouw, lunchte in het restaurant, je vergaderde over de actualiteiten van de week en spoedde je vervolgens naar de vergaderzaal om de ‘regeling van werkzaamheden’ en het wekelijkse vragenuurtje te volgen. In de lift naar beneden trof je beroemdheden als Sjuul Paradijs van De Telegraaf, Syp Wynia van Elsevier en Hans Goslinga van Trouw.

Die dag liep ons overlegje om de een of andere reden uit en zagen we dat het al drie uur was geweest en dat we de beraadslagingen beneden moesten gaan volgen. Om tijd te winnen zette ik de tv aan die op onze redactie stond, om via het eigen kanaal van de Kamer de discussie te kunnen volgen. Per ongeluk drukte ik op een verkeerd knopje en zagen wij geen Kamerleden bij de interruptiemicrofoon maar een grote Boeing zich in de toren van een gebouw boren. Verbaasd keken we elkaar aan: wat was dit?

Memorabele tijden

Nog goed herinner ik me de consternatie, het ongeloof, de lichte paniek en de toenemende verbijstering die zich van alle Binnenhofbewoners meester maakte. Alle vergaderingen werden direct geschorst, iedereen rende naar de televisies die overal in het gebouw hingen. Langzaam maar zeker drong tot ons door dat de Verenigde Staten waren getroffen door een grote aanslag, uitgevoerd door extremistische moslims.

We beleefden toch al memorabele tijden. Het waren de nadagen van het ‘paars’ van Wim Kok (die kort daarvoor zijn vertrek had aangekondigd) en een zekere Pim Fortuyn had net bekend gemaakt dat hij van columnist politicus werd. Maar wat de verbijstering die dag zo groot maakte, was het langzaam maar gestaag indalende besef dat we ons hadden vergist.

We hadden toch met elkaar afgesproken dat de geschiedenis na de val van de Muur was afgelopen? Dat er geen grote ideologische conflicten meer zouden zijn, dat het liberalisme had gewonnen, en dat de wereld alleen maar democratischer, welvarender en vrediger zou worden? We hadden bijna acht jaar naar dat liberalisme zitten kijken: politiek saaie jaren van overvloed, waarin alle geschillen gemakkelijk konden worden afgekocht, hinderlijke christelijke restanten uit de wetgeving werden weggegumd, en alle burgers tevreden en zorgeloos en veilig konden leven. Die vakantie van de geschiedenis was op 11 september 2001, ’s middags om een uur of drie, tot een schokkend einde gekomen.

Als de profeet van ‘het einde van de geschiedenis’ gold de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama (1952), die in de zomer van 1989 naam had gemaakt met een artikel in The National Interest waarin hij dat einde had gesignaleerd dan wel afgekondigd. Maar dat was een vergissing. Fukuyama was een leerling van Joods-Amerikaanse filosofen als Allan Bloom en Leo Strauss en veel te intelligent voor zo’n oppervlakkige, triomfantelijke analyse.

Wie Fukuyama goed las, kon alleen maar constateren dat hij de nodige, wijze voorbehouden had gemaakt. Hij vergeleek de geschiedenis met treinen onderweg naar hun eindbestemming: de stad van het liberalisme. Maar sommige treinen zouden die stad nooit bereiken, andere reizigers zouden die stad wel bereiken maar het leven daar gaan haten en zich met geweld tegen die stad keren, weer anderen zouden zich in die stad alleen maar vervelen en op zoek gaan naar nieuwe projecten om het leven er te veraangenamen.

De islam zoals die zich op 9/11 tegen het vrije Westen keerde, werd dus gevormd door mensen uit landen die de liberale stad niet hadden bereikt maar die stad wel als een bedreiging zagen, of door mensen die in die stad woonden maar er tegelijk een diepe afkeer en haat tegen koesterden. En die bereid waren die stad met geweld te bestrijden. Een van de stichters van de Moslimbroederschap ontwikkelde zijn ideologie als student in de Verenigde Staten, waar hij zag dat Amerikanen in hun tuinen hun gazons maaiden en hun privacy met hoge heggen afschermden. Dat individualisme en die kleinburgerlijke bezigheden: dat was geen leven, concludeerde hij.

Vijfde colonne

Uit zijn recent verschenen memoires (In the Realm of the Last Man) wordt duidelijk dat Fukuyama de islam niet als de grootste bedreiging van onze toekomst ziet. De islamitische wereld vormt geen monolithisch blok en de dreiging die van dit geloof uitgaat, richt zich vooral op de Sahellanden.

Dat lijkt me al te geopolitiek gedacht. Wie is je vijand? Degene die zich tot jouw vijand uitroept en jou dwingt om na te denken over de vraag wie je eigenlijk zelf bent. Dat is wat op 9/11 is gebeurd. Dezer dagen mogen moslims allerwegen hun klachten uiten over de gevolgen van die dag voor hun leven: ineens waren zij de onbetrouwbare Ander. Dat kwam niet door de aanslagen van 9/11 op zich, maar door taferelen als het groepje Marokkaanse jongens in Ede dat nog op diezelfde elfde september de New Yorkse doden opzichtig vierde. Er was iets van een vijfde colonne onder ons, een groep van radicale moslims die zich wel in de liberale staat hadden gevestigd maar de cultuur ervan haatten. De AIVD heeft er tot op de dag de handen vol aan, en rapporteert jaarlijks over ternauwernood voorkomen aanslagen.

Maar dat is dus niet waar Fukuyama zich de meeste zorgen over maakt. De grootste uitdaging van een menselijke toekomst bestaat volgens Fukuyama in de ontwikkelingen die zich voordoen in de wereld van de biotechnologie. Binnen de stad van het liberalisme is immers nog niet alles volmaakt. De geschiedenis is nog niet af. We zijn nog niet waar we wezen willen. We hebben nog te maken met ziekte, psychische en fysieke onvolkomenheden, met ongemakkelijke kloven tussen hoe we ons voelen en biologische gegevens. En vooral: we gaan nog steeds dood.

Eigen morele regels

De biomedische wetenschappen slagen er steeds meer in menselijk gedrag te modificeren, stelt Fukuyama vast. In navolging van de gedachtegang van C. S. Lewis (De afschaffing van de mens) verwerpt Fukuyama het perspectief op een wereld waarin de biotechnologie de menselijke natuur verandert, want, zo schrijft hij: ‘De natuur zelf, en in het bijzonder de menselijke natuur, heeft een speciale rol in het voor ons definiëren van wat goed en fout is, rechtvaardig en onrechtvaardig, belangrijk en onbelangrijk’.

Het traditionele raamwerk van een vooraf gegeven morele orde is vervangen door het recht om een eigen raamwerk en eigen morele regels te scheppen. En nergens blijkt dat volgens Fukuyama duidelijker dan in de legalisering van abortus en bij ‘het laatste front’: de transgenderbeweging, bestaande uit activisten, gesteund door een aanzienlijk deel van het medische establishment, die een verbod hebben afgedwongen op de gedachte ‘dat er een sterke, onderliggende relatie tussen biologische sekse en genderidentiteit bestaat’.

Naïef en gevaarlijk

Zo zijn er verschillende zaken die onze toekomst bedreigen, geopolitiek en mondiaal, in onze oude arbeiderswijken en in de laboratoria van de wetenschap. Dat zagen we nog niet in de perstoren op 11 september 2001. Maar dat de geschiedenis niet ten einde is maar voortdurend naar nieuwe fronten wordt opgejaagd, is iets waar we ons altijd en overal van bewust moeten zijn. Vakantie nemen van de geschiedenis en wegdromen in een vermeend posthistorische wereld is naïef en gevaarlijk.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wegdromen kan niet meer: 25 jaar geleden maakte Al-Qaeda een einde aan ‘het einde van de geschiedenis’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch had hij wel enige feeling met de agrarische wereld. Zo vertelt zijn biograaf Willem Melching in De zelfdenker (2023) dat Van het Reve de zomer van 1943 doorbracht in een herberg in het Gelderse Varsseveld, en dat hij daar bijstand verleende aan plaatselijke boeren. ‘Het werken op het land en de gemoedelijke sfeer bevielen Karel zo goed dat hij overwoog om een vergunning aan te vragen waarmee hij in de landbouw zou kunnen werken om zo uitstel van het werken in Duitsland te krijgen. Uiteindelijk zou hier niets van komen.’

Misschien waren zijn ervaringen in Varsseveld er wel de oorzaak van dat Van het Reve, de enkele keer dat hij de agrarische sector in zijn beschouwingen betrok, steeds buitengewoon interessante dingen beweerde.

Onzinnige theorie

Zo stelde Van het Reve in een opstel, voor het eerst gepubliceerd in het literaire tijdschrift Tirade (1960), de vraag aan de orde of de boer, krachtens zijn beroep, ongevoelig is voor landelijk schoon.

Vooral stedelingen hoor je dat vaak zeggen. De achterliggende redenering, zo legde Van het Reve uit, is dat een boer een stuk land bekijkt louter met het oog op de landbouw of de veeteelt:

‘Een “mooi” stukje land betekent voor hem een stukje land dat veel geld op kan brengen of er, in landbouwkundige zin, goed bijstaat. Voor wat “wij” de schoonheid van zo’n stuk land zouden vinden heeft hij daarom geen oog.’

Een onzinnige theorie, meende Van het Reve. Vioolbouwers worden toch ook niet per definitie onberoerd gelaten door een mooi vioolconcert? En als er een paar van zulke vioolbouwers zouden bestaan, bewijst dat natuurlijk nog niet dat een praktisch belang bij violen ongevoeligheid voor vioolmuziek in de hand werkt.

In 1969 publiceerde Van het Reve zijn klassiek geworden boek Het geloof der kameraden. Daarin demonteerde hij op sublieme wijze de geloofsartikelen van het communisme.

De communistische wereldbeschouwing, benadrukte Van het Reve, is een leer zonder enige sympathie voor de eenvoudige landman, die zich verbonden voelt met de aarde en alles wat daarop groeit.

Sterker nog, aldus Van het Reve: men stelde zich voor dat er aan die landman een einde zou komen. Niet toevallig wordt in het door Karl Marx en Friedrich Engels opgestelde Manifest der kommunistischen Partei (1848) met verachting gesproken over ‘der Idiotismus des Landlebens’. Boeren, zo vonden de oude marxisten, dienden in ‘tuinsteden’ te gaan wonen.

Verschrikkelijke hongersnood

In Rusland, het eerste land waar aanhangers van Marx en Engels aan de macht kwamen, werd de landbouw in de jaren dertig gecollectiviseerd. Daarbij kwamen zo’n zes miljoen boeren om het leven. Honderdduizenden tijdens deportaties, de meeste anderen in de jaren 1932-1933, toen er een verschrikkelijke hongersnood heerste, die door het communistische regime opzettelijk was bewerkstelligd om het verzet van de boeren te breken.

In China, het tweede grote land waar aanhangers van Marx en Engels de macht wisten te veroveren, werd de plattelandsbevolking in 1958 naar ‘volkscommunes’ gejaagd, feitelijk kampen voor slavenarbeid. Het werd de boeren niet alleen verboden thuis te eten, hun woks en fornuizen werden zelfs kapotgeslagen.

‘De grote sprong voorwaarts’ noemde communistenleider Mao zijn megalomane campagne om van agrarisch China een industriële supermacht te maken. Meer dan 45 miljoen mannen, vrouwen en kinderen werden in de jaren 1958-1962 zo afgebeuld, uitgehongerd of gemarteld dat de dood erop volgde. ‘Er daalde een angstaanjagende, onnatuurlijke stilte over het Chinese platteland,’ schreef de Brits-Nederlandse sinoloog Frank Dikötter in zijn standaardwerk Mao’s great famine (2010).

Natuurlijk, soortgelijke campagnes om de boerenstand uit te roeien staan in het Nederland van 2026 bij niemand op het programma. Maar er bestaat vooral ter linkerzijde wel degelijk ongemak over het platteland dat vérder strekt dan zorgen over bijvoorbeeld dierenwelzijn of de uitstoot van stikstof.

In de Randstad, waar het electoraat van D66 en PRO zwaar is oververtegenwoordigd en waar de progressieve opinieleiders wonen die de toon zetten aan de talkshowtafels van de NPO en in de kolommen van de Volkskrant en NRC, wordt steeds vaker met openlijke afkeer over het platteland gesproken.

Je ziet er veel rechtse kiezers die protesteren tegen azc’s en klagen over wolven – daar begint de ellende al. Paasvuren en Zwarte Piet zijn er nog steeds niet helemaal verdwenen en ook gaan nog altijd relatief veel plattelanders naar de kerk. Slechts hoogstzelden zie je een boerderij met een regenboogvlag, zelfs kringverjaardagen schijnen er nog in zwang te zijn en op veemarkten wordt naar verluidt weinig gesproken over het slavernijverleden of de boeken van Joris Luyendijk en Arnon Grunberg.

Zelfde traditie

Gaat het hier niet gewoon over ‘der Idiotismus des Landlebens’ waarover Marx en Engels reeds hun beklag deden in hun Manifest der kommunistischen Partei? En staan politici als Rob Jetten, die bij de algemene beschouwingen van 2019 hardop droomde over een toekomstig ‘Berlijn aan de Rijn’ – lees: een urbaan Nederland met hier en daar een biologische boer voor de sier ertussen – niet in dezelfde traditie als de oude marxisten die landbouwers wilden opbergen in ‘tuinsteden’?

Laten we Karel van het Reve ook postuum erkentelijk zijn voor de inzichten die hij ons nog altijd verschaft.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Vergeet stikstof. De échte reden voor de linkse haat tegen boeren en het platteland is iets heel anders verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfs in de Tweede Kamer – waar debatteren core business is – komen veel sprekers slechts moeizaam uit hun woorden. Een heel verschil met bijvoorbeeld het Britse Lagerhuis, maar ook met de Duitse Bondsdag en de Franse Assemblée. Maar weinig Nederlandse fractievoorzitters zouden het daar langer dan een week uithouden.

Proletarische omwenteling

Toch wil dat niet zeggen dat in ons parlement nooit opzienbarende dingen zijn gebeurd. Op 12 november 1918 werd in de Tweede Kamer zelfs de revolutie uitgeroepen. Het ‘historische moment’ was gekomen, meende Pieter Jelles Troelstra, dat zijn sociaaldemocraten – destijds goed voor tweeëntwintig van de honderd Tweede Kamerzetels – aanspraak konden maken op ‘de overneming van de macht in de staat’.

Tegenover zijn partij kon de regering op leger en politie niet vertrouwen, hield Troelstra de negen aanwezige ministers voor. ‘Uw burgerlijke stelsel, mijne heren, is langzamerhand vermolmd en verrot. (-) Het zal u moeilijk vallen, wanneer gij geweld wilt gebruiken, iets anders uit te lokken dan een geweld dat sterker is dan het uwe.’

De aangekondigde proletarische omwenteling bleef, zoals bekend, uit. Wel hielden sociaaldemocraten nog heel lang een staatsgevaarlijk en onbetrouwbaar imago.

Op 1 maart 1939 gebeurde in de Tweede Kamer opnieuw iets spectaculairs: een heuse knokpartij.

Het begon toen NSB’er Meinoud Rost van Tonningen door een Kamerlid van de katholieke RKSP werd uitgemaakt voor ‘landverrader’.

‘Bleek van drift verliet de NSB’er het spreekgestoelte om verhaal te halen bij de rooms-katholieke fractie,’ zo schreven politicoloog Peter Bootsma en historicus Carla Hoetink in 2006 in een reconstructie.

‘Verschillende Kamerleden sloten zich om Rost heen, waarop NSB’er Woudenberg zijn fractiegenoot te hulp schoot. Hij wierp zijn volle gewicht op de haag van afgevaardigden rond Rost, duwde SDAP-fractievoorzitter Albarda aan de kant, drong zich naar voren en greep de RKSP’er Van der Putt in de kraag, die Rost in een houdgreep hield. In dit tumult liep de Kamerbewaarder een vuistslag op die vermoedelijk bedoeld was voor Rost. Een van de bodes sprong bovenop een tafel en van daaruit op de rug van Woudenberg. Met steun van een aantal omstanders slaagde hij erin Woudenberg in bedwang te houden, waarna Rost de zaal kon worden uitgeleid.’

Bestseller met gruweldaden

Vijftig jaar geleden, in 1976, gebeurde er wederom iets geks in ons parlement.

Op 9 september van dat jaar blies de communistische Chinese tiran Mao Tse-toeng zijn laatste adem uit. Vooral dankzij het gevangenisepos Prisoner of Mao (1973) van de Chinees-Franse journalist Jean Pasqualini en de boeken van de Belgische sinoloog Simon Leys, auteur van onder meer Les habits neufs du président Mao (1971) en Ombres chinoises (1974), hoefde niemand in het Westen nog aan zijn monsterlijkheid te twijfelen.

In Nederland had de befaamde essayist Rudy Kousbroek aandacht gevraagd voor het werk van Leys. Ombres chinoises, met veel details over de ravages die Mao had aangericht, verscheen in vertaling als Chinese schimmen, werd een bestseller en kreeg bijval van toonaangevende intellectuelen als Renate Rubinstein en Bart Tromp. Dankzij Leys, zo schreef Karel van het Reve in 1975 in de Haagse Post, was hij scherper de frappante overeenkomsten gaan zien tussen Mao en de genocidale regimes van Jozef Stalin en Adolf Hitler.

‘Groot leider en staatsman’

Het weerhield de Tweede Kamer er niet van om Mao op 9 september 1976 officieel te herdenken. De grootste Mao-fan in hun midden was zonder twijfel Bas de Gaay Fortman, aanvoerder van de PPR, een voorloper van GroenLinks. De gereformeerde ministerszoon had in de zomer van 1973 een bezoek gebracht aan China.

‘Overal,’ jubelde hij bij thuiskomst, ‘valt op de belangeloosheid waarmee de mensen werken en hun gerichtheid op de maatschappij als geheel’. Eigenlijk was China ‘een groot moreel herbewapend land waarin de absolute eerlijkheid, reinheid, onzelfzuchtigheid en liefde regeren’. In een poging zijn woorden kracht bij te zetten, verscheen De Gaay Fortman op partijbijeenkomsten en op het Binnenhof in zijn in China aangeschafte ‘Maopak’, de smakeloze outfit die in de Volksrepubliek dienst deed als communistisch uniform.

PvdA-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel opende de Mao-herdenking in de Tweede Kamer met een korte toespraak. ‘In Mao Tse-toeng heeft de Chinese natie een groot leider en staatsman verloren,’ hield hij de volksvertegenwoordiging voor. ‘Het China, dat hem zijn leven lang voor ogen heeft gestaan, is een onafhankelijk China, ontworsteld aan buitenlandse voogdij en innerlijke verdeeldheid, steunend op eigen kracht in een permanent proces van revolutionaire verandering.’ Na Van der Stoels woorden nam de Tweede Kamer een minuut stilte voor Mao in acht.

De herdenking van Mao Tse-toeng in de Tweede Kamer, op 9 september 1976. Op de voorgrond PvdA-minister Max van der Stoel van Buitenlandse Zaken. Foto: Delpher.

‘Een groot leider en staatsman’ was Mao uiteraard niet. Tussen de 70 en 100 miljoen Chinese mannen, vrouwen en kinderen werden onder zijn communistische terreurbewind de dood in gejaagd. Alleen al de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ eiste tussen 1958 en 1962 zo’n 45 miljoen slachtoffers. Dat was Mao’s krankzinnige poging om van agrarisch China binnen een paar jaar tijd een industriële supermacht te maken die alle kapitalistische landen zou verpletteren.

De campagne ging niet alleen gepaard met extreme terreuracties tegen de plattelandsbevolking – het gebeurde dat jongens door hun eigen vader levend moesten worden begraven – maar ook met kannibalisme. Baby’s werden door boerenfamilies geruild, zodat ouders niet hun eigen kinderen hoefden te eten.

Te bizar voor woorden

‘Mao’s doel,’ schreven Jung Chang en Jon Halliday in Mao. The Unknown Story (2005), ‘was de 550 miljoen boeren van China te dehumaniseren en in het menselijke equivalent van trekdieren te veranderen. (-) Zelfs speelde Mao met het idee de namen van mensen af te schaffen en door nummers te vervangen.’

De Tweede Kamer was vijftig jaar geleden een minuut eerbiedig stil voor de grootste en gruwelijkste massamoordenaar uit de geschiedenis van de mensheid. Het was en is te bizar voor woorden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 50 jaar geleden in de Tweede Kamer: Lof en een minuut stilte voor de dode Mao, de grootste slachter aller tijden verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor de levering van artillerie aan Nederland was Krupp feitelijk monopolist. Ons land was daarin overigens geen uitzondering: ook Zwitserland, België, Denemarken, het Ottomaanse Rijk, Chili, Argentinië, Japan, China en Bulgarije waren grote afnemers van Krupp-artillerie. Tussen 1859 en 1913 kocht Nederland bijna 2000 kanonnen, waarmee het de zesde grootste buitenlandse klant van Krupp was.

Deze afhankelijkheid had uiteindelijk rond 1910 tot een publiek debat en een parlementair onderzoek geleid. Hoewel sommige politici vreesden dat Krupp te veel invloed uitoefende op Nederlandse militaire en bestuurlijke kringen, leverde het parlementaire onderzoek geen bewijs voor bijvoorbeeld omkoping op.

Wel werd kritiek geuit op voormalige Nederlandse officieren die na hun militaire loopbaan voor Krupp gingen werken. Terwijl in Duitsland en België corruptiezaken rond Krupp tot veroordelingen leidden, bleven die in Nederland uit. Niettemin leefde onder het Nederlandse publiek sterk het beeld dat ‘kanonnenkoning’ Krupp een uitzonderlijk grote invloed had op de Nederlandse defensie.

In Krupp Guns in the Tropics, het eerste deel van een serie van vier boeken over de Nederlandse afhankelijkheid van Krupp en aanverwante bedrijven, wordt beschreven hoe ook de strijdkrachten in Nederlands-Indië (de Zeemacht, Indische Marine en het N.I.L) volledig afhankelijk waren geraakt van Krupp-kanonnen. De verwevenheid met het Duitse bedrijf was enorm. Die nauwe contacten waren evenwel niet uitsluitend negatief: het Duitse bedrijf was enorm responsief als het ging om verzoeken en het uitwerken van ideeën, wat zou leiden tot een uniek, exotisch en nooit eerder beschreven Indisch wapenarsenaal.

Hoewel er contacten werden gelegd met andere Europese fabrikanten en bij de laatste aanbestedingen (na afloop van het parlementair onderzoek) vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wel expliciet andere partijen waren uitgenodigd, kwam dit in de praktijk niet verder dan de participatie van de eveneens Duitse Ehrhardt-fabrieken (nu beter bekend als Rheinmetall) – waarin Krupp inmiddels een minderheidsbelang had verworven.

Na het uitbreken van de vijandelijkheden, waarbij Nederland buiten schot bleef, brak dit monopolie van Krupp de Nederlandse strijdkrachten – zowel op zee als op land als in koloniën – natuurlijk op. Krupp kon niets meer leveren, hoe dichtbij de fabriek ook bij ons land was gelegen. Het bedrijf had het te druk met de wapenproductie voor de strijdkrachten van het Duitse Keizerrijk, net zoals wapenfabrieken in andere landen het druk hadden om voor hun eigen regeringen te produceren.

Na de Eerste Wereldoorlog: wat nu?

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog dreigde een nog veel groter probleem voor de volledig op Krupp gerichte Nederlandse strijdkrachten: het bedrijf mocht op grond van het vredesverdrag van Versailles nauwelijks meer wapens produceren en al helemaal niet exporteren.

Paniek in enkele van Krupp afhankelijke landen, zoals Nederland en Denemarken, en de zakelijke belangen van Krupp zelf zorgden ervoor dat er snel een oplossing werd gevonden in de vorm van een voortzetting van productie van bestaande én nieuwe Krupp-ontwerpen bij het Zweedse bedrijf Bofors – waar Krupp ook snel een minderheidsbelang in kocht. De toelevering van geschut aan de Nederlandse strijdkrachten – inclusief het Nederlandsch-Indisch Leger – was hiermee gered, al bleef de afhankelijkheid van Krupp in feite grotendeels overeind.

Deze publicatie onderzoekt echter niet alleen de modernisering van de Nederlandse koloniale artillerie in het begin van de twintigste eeuw, maar plaatst die ook in een bredere internationale context. Nederland en Nederlands-Indië waren afhankelijk van Duitse technologie, expertise en industriële partners, maar moesten eveneens rekening houden met de rol van Britse strategische belangen en van toeleveringsketens die zo maar afgesneden konden worden.

Zo vreedzaam was het vreedzame Nederland niet

De geopolitieke en logistieke uitdagingen van het handhaven van militaire macht in een uitgestrekt overzees rijk aan de andere kant van de wereld vormden een onmogelijke opgave. Hoewel een koloniaal perspectief nu vanzelfsprekend lastig is voor te stellen, zijn de Nederlands-Indische vraagstukken over strategische afhankelijkheid, toeleveringsketens, industriële capaciteit en internationale machtspolitiek vandaag de dag echter opmerkelijk actueel.

De complete afhankelijkheid van Duitse en Oostenrijks-Hongaarse bedrijven voor wat betreft de bewapening van de Nederlandse strijdkrachten in de periode voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog is natuurlijk ook voer voor een andere discussie. Was Nederland wel zo neutraal? Ja, Nederland deed niet mee aan de oorlog en was geen strijdende partij oftewel ons land was non-belligerent. Maar Nederland voerde geen officiële neutraliteitspolitiek, zoals bijvoorbeeld Zwitserland dat al sinds mensenheugenis doet. Voor Nederland lag dat toch wat genuanceerder. Ook was ons land allesbehalve vredelievend.

In de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog werkte Den Haag doelbewust aan de afronding van de territoriale uitbreiding van Nederlands-Indië. Lombok, Nieuw-Guinea, Jambi, West-Borneo (op wat nu heet Kalimantan), Celebes (Sulawesi), Bali, Flores en natuurlijk Atjeh (nu Aceh) werden tussen 1894 en 1906 bloedig onderworpen (al duurde de guerrilla op Atjeh tegen de Nederlanders zeker tot 1914). Deze voortdurende koloniale oorlogvoering, waarbij ook zwaar geschut werd ingezet, stond in schril contrast met het beeld van Nederland in Europa. Internationaal gold het koninkrijk immers als een vreedzame, neutrale handelsnatie die zich buiten de grote machtsconflicten hield.

Balanceren tussen de buren

In werkelijkheid was de Nederlandse neutraliteit vooral een zorgvuldig bewaakt evenwicht. Enerzijds was Groot-Brittannië de dominante zeemacht, die met haar Royal Navy de verbindingen met Nederlands-Indië zomaar kon afsnijden, anderzijds was het Duitse Keizerrijk de snel opkomende continentale grootmacht en bovendien Nederlands belangrijkste handelspartner.

Te veel toenadering tot Berlijn zou Londen tegen Nederland in het harnas jagen; een al te pro-Britse koers kon juist aanleiding geven tot een Duitse bezetting van de Nederlandse Noordzeekust in geval van een conflict. Koningin Wilhelmina, zelf verwant aan de Duitse Keizer Wilhelm II, herinnerde haar ministers geregeld aan deze geopolitieke werkelijkheid als één van hen partij dreigde te kiezen.

We zijn dat anno 2026 misschien vergeten, maar de internationale maatschappelijke oriëntatie in Nederland vóór 1914 was overduidelijk Duits. Politieke, economische, wetenschappelijke en militaire elites keken in belangrijke mate naar het Duitse Keizerrijk. Ook economisch groeiden beide landen steeds nauwer naar elkaar toe. Rotterdam ontwikkelde zich tot de natuurlijke zeehaven van het Ruhrgebied: het aandeel van de Rotterdamse goederenstroom dat bestemd was voor Duitsland steeg van ongeveer 40 procent in 1880 tot bijna 80 procent in 1913. Op energiegebied was de afhankelijkheid al even groot. Van de tien miljoen ton steenkool die Nederland in 1913 verbruikte, werd ongeveer zeventig procent uit Duitsland ingevoerd.

Waarom Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog buiten de strijd kon blijven, hebben we dan ook deels te danken aan onze oosterburen. De Duitse generale staf had al vanaf 1908 haar plannen voor een oorlog tegen Frankrijk uitgewerkt. Daarbij zou België worden binnengevallen, maar Nederland ongemoeid worden gelaten. Niet alleen militaire, maar vooral economische argumenten lagen hieraan ten grondslag.

Chef van de Duitse Generale Staf Helmuth von Moltke stelde in 1909 dat de Nederlandse neutraliteit voor Duitsland waardevoller was dan een bezetting. Nederland moest de Luftröhre – de luchtpijp – blijven waardoor Duitsland handel kon blijven drijven met de wereldmarkt. Vooral de industrie van het Ruhrgebied was afhankelijk van de vrije toegang tot de Rotterdamse haven.

De banden met Duitsland waren hartelijker dan die met de Britten

Met Groot-Brittannië waren de betrekkingen aanzienlijk minder hartelijk. De Boerenoorlog had in Nederland een golf van anti-Britse gevoelens losgemaakt. De vernietigingsoorlog die de Britten voerden tegen de etnisch verwante Boerenrepublieken maakte diepe indruk op de Nederlandse publieke opinie. Daar kwam bij dat Groot-Brittannië zich in 1902 met Japan had verbonden en in 1904 met Frankrijk de Entente Cordiale sloot. Vanuit Nederlands perspectief leken deze nieuwe bondgenootschappen de kwetsbaarheid van onze defensie alleen maar te vergroten. Vooral de Brits-Japanse alliantie werd gezien als een potentiële bedreiging voor de Nederlandse positie in Azië.

Intussen was ook het Duitse Keizerrijk actief bezig zijn koloniale positie in de Stille Oceaan uit te bouwen. Nadat Duitsland in 1888 het noordwesten van Nieuw-Guinea had verworven, kocht het in 1899 van Spanje diverse uitgestrekte eilandengroepen in de Stille Zuidzee. Daarmee kreeg Nederlands-Indië een nieuwe buur. Voortaan grensde de kolonie in het oosten aan Duitse gebieden en in het noorden en zuiden aan het Britse rijk. Opmerkelijk genoeg weerspiegelde deze situatie bijna letterlijk de geopolitieke positie van Nederland zelf: ook in Europa lag het koninkrijk ingeklemd tussen Duitsland en Groot-Brittannië.

Je zou kunnen stellen dat Nederland enerzijds niet deelnam aan de oorlog omdat het geen partij kon kiezen en in een geopolitieke spagaat zat gevangen tussen het Duitse Keizerrijk en het Britse koloniale rijk. Andersom hadden noch de Centralen, noch de Entente de intentie om Nederland bij de oorlog te betrekken. Berlijn zag meer baat bij een neutraal en handeldrijvend Nederland, terwijl Londen – zoals in het boek te lezen valt – zich vanaf 1915 afhankelijk zou maken van Borneo-olie, in Nederlands-Indië gewonnen door de B.P.M. (een voorloper van Shell).

Krupp Guns in the Tropics. Dutch Colonial Artillery, 1900-1923 is het eerste deel van een viertal publicaties van de hand van de Arnout Nuijt over de Nederlandse afhankelijkheid van de Duitse wapenindustrie aan het begin van de twintigste eeuw. Krupp Guns in the Tropics is deze week verschenen en is te verkrijgen is bij Fortress Books en bij boekhandel De Vries van Stockum in Den Haag

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onmisbaar. De duizenden donateurs maken dat samen mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe het Duitse Krupp de defensie van Nederlands-Indië in zijn greep had verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is prettig voor liefhebbers van het oer-Hollandse fenomeen van de verzamelalbums die de Koninklijke Verkade in 1903-1940 uitgaf om klanten te binden, en die uitgroeiden tot een weergaloos marketinginstrument. Er verschenen ruim dertig albums met een totale oplage van drie miljoen; na de oorlog kwamen er met tussenpozen nog drie uit. De klant plakte de plaatjes die bij beschuit en koek werden verstrekt in de albums, waarbij een groots en ook weer door Verkade georkestreerd ruilcircuit ontstond. De toegankelijke tekstjes van natuurkenner Jac. P. Thijsse en illustratoren als Jan Voerman jr. (1890-1976) hadden een groot aandeel in de populariteit.

De plaatjes van Voerman blijken anno 2026 ook nuttig te zijn om na te gaan hoe het Nederlandse landschap sindsdien is gewijzigd. Althans, dit is een van de expliciete troeven van het kortgeleden verschenen Mijn gedroomde Nederland over het werk van Jan Voerman jr. voor Verkade, geschreven door kleinzoon Peter Voerman. Actuele foto’s van plekken die Voerman ooit in beeld bracht tonen ‘hoe ons landschap is veranderd, en soms juist hetzelfde is gebleven’.

Een waar meesterwerk

Voerman, kleinzoon van Verkade-oprichter Ericus Verkade, werkte mee aan ruim 25 albums, die verschenen van 1906 tot 1939. Hij maakte meer dan duizend plaatjes voor de seizoens-, landschaps- en ‘reisalbums’ zoals Langs de Zuiderzee (1914), De Vecht (1915) en Friesland (1918). Latere bekende titels zijn Texel (1927) en Onze Groote Rivieren (1938).

De illustratie ‘Dijkhelling met bloemen’ in Onze Groote Rivieren oogstte zelfs bijval in Maarten (2013), het tijdschrift van Neerlands minst bescheiden historicus Maarten van Rossem. ‘Een waar meesterwerk,’ noemt hij de plaat. ‘Zo ziet mijn gedroomde Nederland eruit.’ Ziedaar de bron van Piet Voermans boektitel.

Veranderingen

Hoofdstuk vier laat het beloofde contrast zien tussen toen en nu. Zeker, het boek is een verdienstelijk en plezierig overzicht met veel achtergrondinformatie over het werk van Voerman voor de albums, zijn levenswerk in feite. Maar de gepresenteerde vergelijking tussen toen en nu, het beeld van de gigantische veranderingen sinds het interbellum, valt toch een beetje tegen.

Piet Voerman blijkt vooral harde structuren te hebben gefotografeerd, die door de jaren heen gekoesterd werden en dus behouden bleven: monumentale gebouwen, bruggen en dergelijke. Zijn schetsende opa is ook niet door heel Nederland getrokken, zodat een min of meer vertekend (sic) totaalbeeld is ontstaan. Zo ging een Zeeuwse trip niet door vanwege de Eerste Wereldoorlog die daar aan – en in incidenteel over – de landsgrenzen woedde. In plaats daarvan werd gekozen voor De Vecht.

Wat is er volgens Mijn gedroomde Nederland veranderd sinds de dagen van Jan Voerman jr.? Het gaat om een ‘vrij willekeurige selectie’, geeft de auteur toe. Het merendeel uit Voermans vier reisalbums, 102 van de 180 plaatjes, is nog goed te herkennen. Van het landschap op 26 plaatjes is niets meer thuis te brengen, het landschap op 52 afbeeldingen is sterk veranderd.

Een matig positief resultaat, maar het werkelijke beeld voor Nederland als geheel is toch radicaal anders. Oorzaken zijn de toename van de bebouwde omgeving, industrialisatie, nieuwe infrastructuur, grootschalige herverkaveling. En ook ‘natuurherstel’, dat we niet moeten verwarren met landschapsbehoud. De Zeeuws-Vlaamse Hedwigepolder werd bijvoorbeeld ‘ontpolderd’ als gevolg van een internationaal politiek schimmenspel. En Natuurmonumenten transformeerde het Zuid-Hollandse eilandje Tiengemeten vanaf 2005 grotendeels tot ‘zoetwatergetijdenatuur’. Vaarwel, bakens van poldernostalgie.

Zelfs dat natuurherstel is, bij wijze van reactie, terug te voeren op dezelfde grondoorzaak: steeds sneller toenemende bevolkingsdruk. Meer mensen, minder ruimte, groeiende belangenstrijd. Volgens gegevens van het CBS en het Compendium voor de Leefomgeving nam tussen 1900 en 1950 de oppervlakte bebouwd gebied toe met 115 procent (een ruime verdubbeling). In de tweede eeuwhelft was de toename zelfs 140 procent en in het eerste kwart van deze eeuw gaat het vooralsnog om ‘maar’ 15 procent door de toegenomen aandacht voor binnenstedelijk bouwen.

Migratie

Stadsuitbreiding zorgde in 1900-1950 voor een toename van het bebouwde areaal van 110.000 naar 237.000 hectare. De bevolking verdubbelde van 5 naar 10 miljoen wegens een hoog geboortecijfer en dalende sterfte. Na de oorlog ontstond een emigratiegolf.

1950-2000 was de periode van de grootste ruimtelijke transformatie, met het ontstaan van nieuwe groeikernen als Lelystad, Almere en Zoetermeer. De bebouwde ruimte groeide gigantisch van 237.000 tot 570.000 hectare, de bevolking schoot naar 16 miljoen. Na de babyboom begon immigratie een rol te spelen. Die begon met het fenomeen van de gastarbeiders, gevolgd door de politiek van gezinshereniging, de komst van aanzienlijke groepen Surinamers en de eerste grote golven asielzoekers in de jaren 1990. Migratie besloeg in deze periode ongeveer 25 tot 30 procent van de bevolkingsgroei.

Verdozing

Het bebouwde areaal groeide sinds 2000 verder naar ruim 655.000 hectare. Een berucht facet van deze jongste periode is de ‘verdozing’ door de vestiging ven grote distributie- en datacentra. Noord-Brabant werd het logistieke hart van Nederland. ‘Inbreiding’ in bestaande kernen, met vol-, hoog- en ombouwen en woningsplitsing, zorgde voor groeiende bevolkingsdruk in stads- en dorpskernen. Verder maakten we nader kennis met enorme Vinexwijken zoals Leidsche Rijn.

De bevolkingsgroei van ruim 2 miljoen in de afgelopen kwarteeuw is grotendeels, en in recente jaren volledig, toe te schrijven aan de wegens politieke verlamming onbeheersbare massa-immigratie van asielzoekers (inclusief Oekraïners) en tijdelijk geachte groepen als arbeidsmigranten en internationale studenten. De natuurlijke bevolkingsaanwas is sinds 2022 zelfs licht negatief. De bevolkingsgroei is ook als eerste verantwoordelijk voor de huidige woningnood, die sterk wordt verhevigd door steeds uitgebreider regelgeving, de stikstofobsessie en het steeds nijpender ruimtegebrek.

Pleister

Het is allemaal al zo vaak vergeefs uiteengezet. De nostalgicus belandt al snel bij een uitspraak van de Duitse historicus Golo Mann: ‘Alles waar ik tegen was, is steevast doorgegaan.’ Ten tijde van het Verkade-album Langs de Zuiderzee, in 1914, was er al sprake van nostalgie; er dreigde toen immers al afdamming. Nostalgie is iets van altijd. De eerste industriële revolutie bracht een hele cultuurstroming op gang die op deze geestesgesteldheid is geënt, namelijk de Romantiek.

Uiteraard is nostalgie een imaginaire pleister op een niet te lokaliseren wond. De nostalgicus wil terugkeren naar een plek of tijd die nooit letterlijk bestond, omdat deze beantwoordt aan het onbehagen van nu. Toch gaat het om een nuttig sentiment, in tegenstelling tot de projectie van het ideaal op de toekomst – de utopie. Die schreeuwt om realisering en dat leidt onveranderlijk tot ellende.

Tegen de waan van de dag

Het nut van nostalgie is haar karakter van milde, bewuste waan die je in stelling kunt brengen tegen de waan van de dag. Zoals het huidige, voortdurend accelererende streven naar vernieuwing, verbetering, optimalisering, dat steeds meer de trekken vertoont van collectieve stress. Onderzoek leerde dat nostalgie bij het individu die stress kan verminderen. Svetlana Boym stelde in The Future of Nostalgia (2001) dat ‘reflectieve’ nostalgie bepaalde herinneringen koestert zonder in idealisering te vervallen, met ruimte voor twijfel en ironie.

Ironie is inderdaad het luchthartiger zusje van nostalgie. Als het welige weiland, waar koeien graasden in zalige onwetendheid van hun methaanuitstoot, is volgeplempt met zwarte spiegels van zonnepanelen; als het laatste stukje uitzicht vanaf de snelweg is versperd door de zoveelste rij distributiedozen en toonzalen; als de vertrouwde contouren van het historische stadsaanzicht zijn geblokkeerd door hoogbouw; als het panorama van Marsmans ‘oneindig laagland’ succesvol is verknoeid door de nieuwste generatie hoogspanningsmasten en windmolens – steek dan Voermans boek in de lucht. ‘Gelukkig hebben we de plaatjes nog!’

Peter Voerman: Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. en de Verkadealbums. WBOOKS, 96 pagina’s, € 24,95.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Mijmeren over het gedroomde Nederland uit de Verkadealbums, wat kun je daar enorm van opknappen verscheen eerst op Wynia's Week.

Een van de documenten die goed van pas kwamen was het Leidse trouwboekje van William Bradford. Het huwelijk van Bradford was op het stadhuis voltrokken – en dus niet in de kerk. Die nieuwe praktijk was een product van de succesvolle volksopstand tegen het autoritair-katholieke regime van de Spaanse koning. Als eerste gouverneur van zijn kolonie kopieerde Bradford het burgerlijk huwelijk uit de Republiek naar zijn nieuwe vaderland. Het was, schrijft Geerten Waling, ‘een enorme sprong op weg naar de principiële scheiding tussen kerk en staat in het latere Amerika’.

Inspiratie uit de Republiek

In de aanloop naar de viering van het 250-jarig bestaan van de Verenigde Staten op 4 juli ging de historicus Waling, redacteur van EW, op zoek naar de inspiratie die de stichters van de nieuwe republiek ondergingen vanuit de oude Republiek aan de Noordzee. De stelling van Amerika, dat zijn wij luidt dat de Verenigde Staten schatplichtig zijn aan de burgerlijk-calvinistische bestuurscultuur zoals die in de Nederlanden tijdens de Opstand werd ontwikkeld.

Waling wijst daarbij op een ander boek dat Bradford aan boord van de Mayflower had meegenomen: een Generall Historie of the Netherlands. Dit boek was samengesteld door Edward Grimeston en in 1608 verschenen in Londen. Het bevatte de letterlijke tekst, in het Engels vertaald, van de Unie van Utrecht uit 1579 en het Plakkaat van Verlating uit 1581.

De Unie van Utrecht was het verbond tussen gewesten en steden dat tot doel had koning Filips II te dwingen af te zien van zijn strenge maatregelen. Het voorzag in een gezamenlijk leger en introduceerde vrijheid van godsdienst in eigen kring. Die vrijheid van godsdienst vinden we twee eeuwen later terug in het Eerste Amendement op de Amerikaanse grondwet, dat ook de vrijheid van meningsuiting bevat.

Met het Plakkaat van Verlating zegden de Staten-Generaal van de Verenigde Nederlanden hun trouw aan de koning op. Het bevat een uitgebreide opsomming van de wandaden van Filips II en ontslaat alle ambtsdragers en ingezetenen van hun eed van aan de koning.

De kernpassage luidt: ‘Zoals iedereen weet, regeert een vorst over een land bij de gratie Gods. Het is zijn taak zijn onderdanen te beschermen tegen en te vrijwaren van alle onrecht en gewelddadige overlast, zoals een herder dat is verplicht ten opzichte van zijn schapen. Zijn onderdanen zijn niet door God geschapen te zijnen behoeve, om hem in alles wat hij beveelt, vroom of zondig, rechtvaardig of onrechtvaardig, onderdanig te zijn en slaafs te dienen. De vorst is er daarentegen ter wille van zijn onderdanen – want zonder hen is hij geen vorst.’

Deze calvinistisch-democratische staatsopvatting, waarin vorsten die zich tot tirannen ontwikkelen mogen worden afgezet door het volk, is volgens Geerten Waling bijna letterlijk overgenomen in de Onafhankelijkheidsverklaring die in 1776 door Thomas Jefferson en zijn medestanders werd opgesteld. Waling onthult dat vertalingen van het Plakkaat van Verlating (‘Act of Abjuration’) zijn gevonden in bibliotheken van diverse Founding Fathers en van de stad Philadelphia en dus ‘gewoon beschikbaar waren’ bij het opstellen van de Onafhankelijkheidsverklaring.

De Engelse en de Spaanse koning

Een direct bewijs dat Jefferson de tekst van het Plakkaat daadwerkelijk heeft geraadpleegd heeft Waling niet kunnen vinden. Maar de boodschap van de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 komt sterk overeen met de geboorteacte van de Republiek uit 1581, zoals blijkt uit deze kernpassage:

‘Wij houden deze waarheden voor vanzelfsprekend, dat alle mensen gelijk zijn geschapen, dat zij door hun Schepper zijn begiftigd met bepaalde onvervreemdbare rechten, waaronder het recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk. Dat om deze rechten te waarborgen, regeringen zijn ingesteld, die hun rechtmatige macht ontlenen aan de instemming van de geregeerden. Wanneer enige vorm van regering deze doelstellingen ondermijnt, heeft het volk het recht deze af te schaffen en een nieuwe regering aan te stellen.’

Ook de grieven die werden ingebracht tegen Filips II en de Engelse koning George III komen sterk overeen. De vorst heeft zonder overleg belastingen opgelegd aan de bevolking, hij heeft lokale tradities van rechtspraak met voeten getreden en hij bezondigde zich aan religiedwang. Hij liet zonder overleg soldaten inkwartieren bij de lokale bevolking. Bovendien heeft de vorst ook nog alle protesten en petities tegen zijn bewind naast zich neergelegd.

Zo was het dus niet alleen het recht, maar zelfs de plicht van het volk te breken met de monarchie en er een republiek voor in de plaats te stellen. Het was dan ook niet toevallig dat Nederland 250 jaar geleden het eerste land was dat de Verenigde Staten als soevereine staat erkende.

Geerten Waling: Amerika, dat zijn wij

De Nederlandse invloeden op de founding fathers van de Verenigde Staten Prometheus, 256 pagina’s, € 22,99.

Wynia’s Week geeft regelmatig aandacht aan nieuwe non-fictie-boeken. De betalende abonnees maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee?

Het bericht Hoe de grondleggers van de Verenigde Staten hun inspiratie deels uit Nederland haalden verscheen eerst op Wynia's Week.

Op zaterdag 11 juni 1977 hadden wij een atletiekwedstrijd bij Sportclub Reeuwijk. Voor het begin van de wedstrijden hadden we ons omgekleed en stapten we de kantine van het clubgebouw binnen om nog even wat te drinken – ‘we’, dat waren mijn vrienden Rick en Milco en ik. Zij kwamen uit Zoetermeer, ik uit Boskoop, we waren dus lid van andere verenigingen, en zij waren Moluks. In de kantine stond een televisie aan: bijzondere eenheden en mariniers van het Nederlandse leger, geruggesteund door F-104 Starfighters, maakten hardhandig een einde aan de treinkaping bij De Punt (Drenthe), de al drie weken durende kaping van de intercity Assen-Groningen door negen gewapende Zuid-Molukkers.

Toen wij gedrieën op de drempel van de kantine stonden, keken de andere aanwezigen op. Even viel er een ongemakkelijke stilte. Toen draaiden alle gezichten weer naar de zwart-wit-tv op het dressoir. Het maken van onderscheid tussen individuen en de gemeenschap waartoe zij behoren was een welbegrepen kunst.

Die kaping van De Punt ging vergezeld van de gijzeling van kinderen op een lagere school in Bovensmilde, en was een reprise van een eerdere kaping, in december 1975, bij Wijster (eveneens in Drenthe), ook door jonge Zuid-Molukkers. Een jaar later, in maart 1978, zouden Zuid-Molukkers mensen gijzelen in het Provinciehuis in Assen. Het geweld van al deze acties (er vielen in totaal zestien doden te betreuren) was de uitbarsting van de frustraties en woede die in een kwart eeuw waren opgebouwd.

Aan hun lot overgelaten

De grootvaders van deze militante Zuid-Molukkers waren in 1951 per boot in Nederland aangekomen, op bevel van de Nederlandse overheid. Na afloop van de ‘politionele acties’ had Nederland in 1949 de Indonesische onafhankelijkheid erkend en besloten de Molukse militairen die gedurende de oorlogsjaren in Indonesië loyaal in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) hadden gediend, met hun gezinnen naar Nederland te halen. Dat is dit jaar dus 75 jaar geleden en zondag zal premier Jetten een Nationaal Monument (Ulu Kora, het voorsteven van een staatsieprauw) onthullen aan de Rotterdamse Lloydkade (waar de meeste schepen met de Molukkers aankwamen) en naar verwachting zijn excuses aanbieden.

Het ging in 1951 in totaal om zo’n 12.500 Molukkers, die in twaalf transporten in vier maanden tijd naar Nederland werden gebracht. Zij zouden in eerste instantie ongeveer een half jaar in Nederland verblijven, om daarna terug te keren naar de Zuid-Molukken om daar een eigen republiek te stichten (RMS). De Nederlandse regering beloofde daarbij alle steun.

Maar het liep natuurlijk anders. Ambon was en bleef Indonesisch, meldde het nieuwe postkoloniale bewind in Jakarta, en de inmiddels ontslagen KNIL-militairen, onder erbarmelijke, mensonterende omstandigheden ondergebracht in voormalige concentratiekampen in onder meer Vught en Westerbork, werden aan hun lot overgelaten. De kampen werden later aparte woonwijken in verschillende Nederlandse plaatsen, maar de problematiek onder de Molukse gemeenschap was groot. Inmiddels zijn er volgens het CBS 71.000 Molukkers in Nederland.

Er kwam een gebaar in de jaren tachtig, toen toenmalig premier Ruud Lubbers een overeenkomst met de Molukse gemeenschap sloot: de eerste generatie Molukkers die in 1951 naar Nederland was gekomen, kreeg een jaarlijkse uitkering van 2.000 gulden, er kwam een banenplan om de hoge werkloosheid onder Molukse jongeren te bestrijden, het Moluks Historisch Museum werd opgericht en oud-militairen kwamen in aanmerking voor een herdenkingspenning. Er werden geen excuses aangeboden – al moet oud-premier Dries van Agt daar achter de schermen wel op aangedrongen hebben.

Een grote Kamermeerderheid, aangevoerd door Don Ceder (ChristenUnie), heeft de Nederlandse regering per motie opgeroepen om een ‘onafhankelijk onderzoek’ naar dit verleden te verrichten. De Kamer wil dat op een ‘gepaste wijze recht kan worden gedaan aan de Molukse gemeenschap’. Op basis van gesprekken met de Molukse gemeenschap en dat onderzoek wil Ceder een ‘nationale agenda’ opstellen. Wat daar in moet komen te staan, is nog onbekend.

Overbodig onderzoek

Dat wetenschappelijk onderzoek is overbodig. Er is niet alleen een Moluks Historisch Museum maar er zijn ook tal van wetenschappelijke publicaties over de dekolonisatie en wat die voor de Molukse gemeenschap heeft betekend. En de conclusie van die 75-jarige geschiedenis kan niet anders zijn dan dat de Nederlandse staat onthutsend deloyaal is geweest tegenover de meest loyale soldaten die het KNIL heeft gekend, de belofte aan de Molukkers van een eigen staat niet waar heeft kunnen maken, en de Molukkers hier in Nederland schandalig heeft behandeld. De Nederlandse staat heeft de Molukkers verraden.

Excuses daarvoor blijven een loos gebaar zonder dat een serieuze poging wordt gedaan om iets van het veroorzaakte leed te herstellen. Het is eigenlijk beschamend hoe vele jaren er moeten verlopen voordat die excuses er komen. Er leven nog maar heel weinig KNIL-militairen, dus de excuses worden gericht aan hun nabestaanden. Sommigen zullen dat alsnog waarderen, anderen zullen er hun schouders over ophalen. En wat de frase ‘op gepaste wijze recht doen’ ook precies gaan inhouden, die ‘nationale agenda’ zal kwalitatief en kwantitatief een teken moeten zijn van volledig eerherstel voor de Molukse gemeenschap.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Excuses aan de Molukse gemeenschap blijven een loos gebaar als niets wordt gedaan om het veroorzaakte leed te herstellen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat rond middernacht bleek dat de bouwvakker Jan Weggelaar niet door politiegeweld, maar door een hartverlamming was overleden, deed dat er volgens Mulisch niet toe. Want toen eenmaal onder de provo’s, demonstranten en relschoppers het gerucht ging dat Weggelaar was doodgeslagen was dat de realiteit. ‘Het is alleen uit deze gezichtshoek dat de verdere gebeurtenissen kunnen worden begrepen: De politie had een man doodgeslagen en zou dat ontkennen (cursivering van Mulisch).

Die ‘verdere gebeurtenissen’ ontaardden in een massale aanval op het gebouw van De Telegraaf. Mulisch beschreef de veldslag op de Nieuwezijds Voorburgwal vol leedvermaak: ‘Gillende typistes, verteerd door schuldgevoel en berouw dat zij jarenlang leugens hadden getikt, ontvluchtten het gebouw via de achterkant.’ Zijn ‘gezichtshoek’ was het ‘bevrijdende oproer’ van de provo’s en anderen die slaags raakten met de politie.

Een aanslag op de persvrijheid

In mijn boek Ontketend Nederland vraag ik aandacht voor het perspectief van de belegerde journalisten. Want de slag om De Telegraaf was een gewelddadige aanslag op de persvrijheid zoals Nederland nog niet eerder had meegemaakt.

Op maandag 13 juni 1966 protesteerden hoofdzakelijk communistische bouwvakkers, verenigd in het Amsterdamse Bouwvakcomité, tegen een korting op hun vakantie-uitkering. In de bouw-cao was afgesproken dat de erkende bouwbonden bij de ongeorganiseerden een bepaald bedrag mochten inhouden voor administratiekosten als dezen hun vakantiebonnen kwamen inwisselen. CPN-leden en andere radicalen werden geweerd bij nette vakbonden als het NVV en het NKV.

Aan de demonstratie bij de Dokwerker op het Jonas Daniël Meyerplein namen zo’n duizend bouwvakkers deel. Een groep betogers bestormde tegen acht uur ’s avonds het patronaatsgebouw aan het Marnixplein waar de verzilvering van de vakantiebonnen plaatsvond. Ze sloegen de inboedel kort en klein en een paar vakbondsbestuurders een blauw oog. De opgetrommelde politie voerde hevige charges uit om de orde te herstellen. Daarbij vielen niet alleen gewonden, maar ook een dode: de 51-jarige metselaar Jan Weggelaar uit de Jordaan.

Het was een hartinfarct

De bouwvakkers gingen er voetstoots vanuit dat hun collega in de voorste linies was bezweken onder klappen van de wapenstok, dan wel onder de wielen van een politiebusje. Volgens de politie zou hij per vergissing zijn getroffen door een stuk stoeptegel dat door demonstranten was gegooid.

De bouwvakkers gingen verhaal halen op het stadhuis aan de Oudezijds Voorburgwal. Burgemeester Van Hall bleek de hele avond onbereikbaar; hij was naar een feestje gegaan. Wethouder Roel de Wit (PvdA) wist de demonstranten te kalmeren met de belofte een onderzoek in te stellen.

Om half twee ’s nachts maakt de politie de resultaten bekend van een autopsie die door patholoog-anatoom J. Zeldenrust in het Wilhelmina Gasthuis op het lijk van Weggelaar in allerijl was uitgevoerd. Daaruit bleek dat de bouwvakker aan een hartverlamming was gestorven. Van enig hersenletsel was geen sprake. In een late stadseditie kon De Telegraaf dit nieuws in de ochtend van 14 juni melden.

Het moest wel van de politie komen

De bouwvakkers hechtten geen enkel geloof aan de lezing van de politie en gingen er nog steeds vanuit dat Weggelaar door politiegeweld om het leven is gekomen. Door een foto in de communistische krant De Waarheid, waarop te zien was hoe Weggelaar de klappen van een wapenstok trachtte af te weren, werden zij in hun opvatting gesterkt dat De Telegraaf onder één hoedje speelde met de politie.

Een deel van de bouwvakkers maakte zich op om op te trekken naar de Nieuwezijds Voorburgwal waar De Telegraaf was gevestigd. Onder het roepen van leuzen als ‘Moordenaars’, ‘Fascisten’ en ‘Weg met De Telegraaf’ probeerden ruim honderd bouwvakkers, gewapend met een ladder en balken als stormram, het gebouw in te nemen. In de hal van het gebouw verdedigden portiers, bankwerkers, typografen en enkele redacteuren het trappenhuis tegen de indringers met brandspuiten, ijzeren staven en stoelpoten. Zij konden niet verhinderen dat de abonnements- en advertentiekas werd geplunderd en vernielingen werden aangericht.

Op straat dwongen demonstranten de bestuurder van een naderende tram tot stilstand en sleurden hem naar buiten. Ze kantelden bestelauto’s met grote pakken kranten en rollen papier en staken die in brand – om vervolgens minutenlang brandweerwagens tegen te houden. De politie was in geen velden of wegen te bekennen.

De politie liet het juist afweten

Binnen probeerden redacteuren van de krant wanhopig contact te krijgen met hoofdcommissaris Van der Molen en burgemeester Van Hall. Die wezen laconiek naar elkaar zonder in actie te komen. Daarop wist De Telegraaf minister Smallenbroek van Binnenlandse Zaken aan de lijn te krijgen. Die verkeerde ten onrechte in de veronderstelling dat de mobiele eenheid al bij de eerste melding zou zijn uitgerukt. Pas na anderhalf uur beleg kwam de politie opdagen op de inmiddels door de aanvallers verlaten Nieuwezijds Voorburgwal.

In tegenstelling tot de redacteuren en typografen kregen de bouwvakkers in de loop van de ochtend wél versterking. Steeds meer provo’s namen de gelegenheid te baat om hun afkeer van in hun ogen foute Telegraaf bot te vieren. Overal in de stad gooiden ze stenen naar politieagenten met karabijnen en wapenstokken. Hier en daar werd door de politie met scherp geschoten – in het Binnengasthuis werden enkele mannen met schotwonden binnengedragen.

In de haven legden arbeiders het werk neer om zich bij de bouwvakkers aan te sluiten. De rellen en gevechten gingen tot diep in de nacht door. Parkeermeters werden uit de grond gerukt, barricaden opgeworpen. De balans van ‘Dolle dinsdag’ 14 juni: meer dan honderd gewonden, voor miljoenen gulden schade en een ontredderde stad.

Totaal vernielde redactie

De ravage in het gebouw van De Telegraaf was enorm. Geen raam was meer heel. De vloeren van de redactielokalen lagen bezaaid met stenen. De hal en het trappenhuis waren volledig vernield en op de begane grond had bluswater zich vermengd met drukinkt.

Maar de redactie liet zich niet kennen. Nog dezelfde avond verscheen er een noodeditie van De Courant/Het Nieuws van de Dag, met een verslag van de belegering. In De Telegraaf van 15 juni werd ‘de straatterreur’ verklaard uit het feit dat ‘onze bladen het juiste bericht gepubliceerd hebben, dat een demonstrant niet door de politie was neergeknuppeld, maar om het leven was gekomen door hartverlamming.’

Volgens Harry Mulisch deed het er helemaal niet toe of De Telegraaf het bij het juiste eind had gehad: ‘zelfs al was het waar, dan was het nog onwaar’. Als incarnatie van het kwaad was het woord van de krant in linkse kringen bij voorbaat verdacht.

Hete zomer: politiecommissaris weg, burgemeester weg, minister weg

Uiteindelijk was er toch genoegdoening voor de belegerde redacteuren en drukkers van De Telegraaf. Op de televisie had iedereen het falen van de Amsterdamse politie kunnen zien. Dat was aanleiding voor de VVD-fractie om de Tweede Kamer terug te roepen van reces. Fractievoorzitter Edzo Toxopeus eiste dat de regering ‘een toestand van verhoogde waakzaamheid’ zou instellen en burgemeester Van Hall opzij zou zetten.

Hoewel een meerderheid van de Kamer dat te ver vond gaan, zou Van Hall enkele maanden later alsnog tot aftreden worden gedwongen. Hoofdcommissaris Van der Molen was inmiddels ontslagen door minister Smallenbroek van Binnenlandse Zaken.

Op 19 juli wist De Telegraaf te melden dat Smallenbroek zelf onder invloed ‘met grote kracht’ tegen een geparkeerde auto was gebotst en vervolgens met gierende banden en gedoofde lichten was weggereden. Pas de volgende dag had de minister contact opgenomen met de eigenaar van de auto. Op 28 augustus 1966 maakte minister Smallenbroek zijn aftreden bekend.

Hans Wansink schreef het nieuwe boek ‘Ontketend Nederland – van Provo tot PVV’ over de turbulente geschiedenis van het heden, van 1966 tot 1926. Naar aanleiding van de verschijning van dit boek schrijft hij in Wynia’s Week enkele artikelen over het ‘revolutiejaar’ 1966. In dat jaar begon het ‘Ontketende Nederland’ van nu. ‘Het huwelijk en de rookbom’ veranderden alles. En een ‘godslasterlijke katholiek’ bracht de homo-emancipatie in een stroomversnelling.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Zestig jaar geleden: de hete zomer van 1966 en de slag om De Telegraaf verscheen eerst op Wynia's Week.

Je weet dan meestal wat er gaan komen. Er worden frappante overeenkomsten gesignaleerd tussen het Nederland van nu en het Nederland van toen, en de portee van het verhaal is steeds dat we ‘waakzaam’ moeten blijven, anders gaat het bij ons helemaal mis, ‘net als in de jaren dertig’.

Wat er toen bij ons helemaal misging? Volgens het historische schrikbeeld dat ons wordt voorgeschoteld, waren we destijds een aan lager wal geraakt land waar economische malaise, vreemdelingenhaat en politiek extremisme de toon zetten. De Holocaust, benadrukte Palache bij Pauw & De Wit, was een natuurlijk gevolg van deze ‘systematische ontwikkeling’. Alsof Nederlanders – als niet de Wehrmacht in 1940 ons land was binnengevallen – zélf 100.000 Joden zouden hebben vermoord.

Dubieus verhaal

Maar ook als het schrikbeeld van de jaren dertig níet wordt gekoppeld aan de Holocaust is het een dubieus verhaal.

Zeker, ook Nederland werd na de fameuze crash van Wall Street (1929) getroffen door de Great Depression, de zwaarste economische crisis van de twintigste eeuw. Maar ondanks alle misère bleef de werkloosheid in ons land tot 1933 lager dan wat internationaal gangbaar was. Na 1936 zette bovendien een daling in.

Minstens zo frappant: afgezien van de muiterij op pantserschip De Zeven Provinciën (1933) en het roemruchte Jordaanoproer (1934), verliepen de jaren dertig in sociaal opzicht buitengewoon bedaard.

Ter illustratie: in de jaren 1925-1929, een periode van hoogconjunctuur, kwamen in Nederland per jaar gemiddeld 227 stakingen voor, waarbij (alweer gemiddeld per jaar) 557.600 arbeidsdagen verloren gingen. De periode 1930-1939 telde jaarlijks slechts 155 conflicten, die een jaargemiddelde van 337.500 verloren gegane arbeidsdagen veroorzaakten. In 1934, 1936, 1937 en 1939 bleef het aantal door geschillen verzuimde arbeidsdagen zelfs ver beneden de 100.000.

Ook in onze politieke arena bleef het in de jaren dertig rustig. Er was zelfs sprake van groeiende steun voor het politieke establishment. De antirevolutionaire premier Hendrik Colijn, de personificatie bij uitstek van de gevestigde orde, kreeg het aureool van een soort vader des vaderlands. De lezers van de Haagsche Post – marktleider onder de weekbladen – riepen hem uit tot ‘grootste Nederlander’, voor Willem Mengelberg en Anton Philips. In 1937 won Colijn de Tweede Kamerverkiezingen en formeerde hij zijn vierde kabinet – een tot dan toe nimmer vertoonde prestatie.

Ontgoochelde Mussert

Maar de NSB dan? Inderdaad, de Nationaal-Socialistische Beweging van Anton Mussert stond bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 voor het eerst op het stembiljet en haalde meteen 7,9 procent van de stemmen. Binnen de toenmalige politieke verhoudingen was dat een spectaculair succes.

Het vervolg was minder spectaculair. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 rekende de NSB op (ten minste) een verdubbeling van dat percentage, maar het werd een halvering: 4,2 procent. Mussert was dermate ontgoocheld dat hij weigerde zitting te nemen in het parlement – nog altijd een unicum voor een debuterende, tot Kamerlid gekozen lijsttrekker. Bij de Statenverkiezingen van 1939 zakte de NSB nog verder weg (3,9 procent) en ook het ledental vertoonde een neergaande lijn: van 52.000 in topjaar 1936 naar 32.000 op 1 januari 1940.

Kort en goed: het nationaalsocialisme schoot in het Nederland van de jaren dertig nauwelijks wortel en werd al snel een krimpend fenomeen. Zonder hulp van een buitenlandse bezettingsmacht vormden Mussert en consorten op geen enkele wijze een bedreiging voor onze parlementaire democratie.

De NSB, zo kan daar in het kader van de door Palache gesignaleerde vreemdelinghaat nog aan worden toegevoegd, was aanvankelijk geen principieel antisemitische partij. Sterker nog: ook Joden waren er lid van – pas in 1938 werd de inschrijving van nieuwe joodse leden stopgezet. Datzelfde jaar nog veroordeelde Mussert de gebeurtenissen in de Reichskristallnacht, toen in Duitsland alom synagogen in brand werden gestoken en Joden werden mishandeld en vermoord. Een direct gevolg van deze houding was dat de NSB scherp werd aangevallen in het Duitse naziblad Der Stürmer, zo memoreerde historicus Chris van der Heijden in zijn boek Joodse NSB’ers (2006): Mussert zou aan het hoofd staan van een ‘verjudete’ partij.

Propagandistisch plaatje

De onbenulligheden over Nederland in de jaren dertig zoals die door Palache en anderen worden uitgevent, kunnen eenvoudig worden weerlegd. Maar vermoedelijk ligt het echte probleem een paar laagjes dieper.

Links grossiert in angst en bangmakerij: voor stikstof, voor klimaatverandering, voor Donald Trump, voor nationalisme, voor populisme, voor kernenergie, voor islamkritiek, voor euroscepsis, voor polarisatie. Het grotendeels zelfgefabriceerde schrikbeeld van Nederland in de jaren dertig past té mooi in dat propagandistische plaatje om tot zijn ware historische proporties te worden afgeschminkt.

En dus zullen we er ook in de toekomst nog heel vaak over horen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Loopt het in Nederland helemaal uit de hand, ‘net als in de jaren dertig’? verscheen eerst op Wynia's Week.

Met deze spetterende openingszinnen begon de schrijver, historicus en journalist Chris van der Heijden in 2001 zijn bestseller Grijs verleden. Nederland en de Tweede Wereldoorlog. Het was evident waarom het boek zoveel aandacht trok. Veel Nederlanders zijn gewend aan de gedachte dat de oorlog en het verhaal óver de oorlog wel zo ongeveer zullen samenvallen. Als er dan toch verschillen zijn, zal het ‘in het echt’ wel erger zijn geweest dan naderhand werd beweerd – en niet andersom, zoals Van der Heijden ons kennelijk wilde doen geloven.

‘Rustig slapen’

Grijs verleden ten spijt zijn veel oorlogsmythes nog steeds niet uit ons collectieve geheugen verdwenen. De bekendste fabel is ongetwijfeld dat premier Hendrik Colijn het Nederlandse volk aan de vooravond van de Duitse inval in een radiotoespraak het advies zou hebben gegevens om ‘rustig te gaan slapen’. In werkelijkheid is in mei 1940 in het geheel geen speech van die strekking afgestoken en zéker niet door Colijn, want die was al sinds augustus 1939 geen premier meer.

Ook heeft de Duitse bezetter, anders dan dikwijls wordt beweerd, zich in Nederland nimmer schuldig gemaakt aan gerichte vervolging van homoseksuelen. Net zo onjuist is het hardnekkige, reeds door diverse pershistorici gecorrigeerde verhaal dat De Telegraaf in de jaren 1940-1945 de meest foute, pro-Duitse krant zou zijn geweest.

Een andere populaire oorlogsmythe betreft het verhaal dat de Duitsers onze landbouwproducten in beslag namen, waardoor Nederland tijdens de bezetting zou hebben gekampt met een nijpend gebrek aan voedsel.

In werkelijkheid werden slechts geringe hoeveelheden voedsel (voornamelijk groenten) naar Duitsland geëxporteerd. De agrarische productie bleef bijna volledig in ‘eigen’ land. Mede als gevolg daarvan was er in Nederland tot de herfst van 1944 van honger nauwelijks sprake. Wel was er in de eerste vier oorlogsjaren gebrek aan bepaalde voedingsmiddelen, waardoor de dagelijkse maaltijden een wat ander karakter kregen: minder vette dierlijke producten en meer kool, peulvruchten en bruinbrood.

‘Alles bijeen was het dieet zeker niet ongezond en kreeg de Nederlander voldoende binnen’, concludeerde de Rotterdamse historicus en hoogleraar Hein Klemann in zijn verhelderende boek Nederland 1938-1948. Economie en samenleving in jaren van oorlog en bezetting (2002).

Pas tijdens de Hongerwinter van 1944/1945 ging het mis, met name in het van zijn agrarische achterland geïsoleerde West-Nederland. In de drie ‘hongerprovincies’ Noord- en Zuid-Holland en Utrecht stierven toen circa 22.000 mensen, omgerekend minder dan één procent van de aldaar woonachtige bevolking. ‘Gegeven de extreme situatie waarin de 4,5 miljoen mensen in dit gebied kwamen te verkeren, moet dat aantal – hoe rampzalig de sterfgevallen op zich ook zijn geweest – als een meevaller worden beschouwd’, aldus Klemann. ‘De grote epidemie bleef uit, wat mogelijk een gevolg was van het feit dat het leeuwendeel van de bevolking tot de tweede helft van 1944 naar behoren was gevoed.’

Hoogconjunctuur

En dan is er ook altijd nog het verhaal dat het tijdens de Duitse bezetting erg slecht zou zijn gegaan met de Nederlandse economie. Onjuist, zeker voor wat betreft de jaren 1940 en 1941.

Nederland beleefde toen een periode van hoogconjunctuur zoals we die sinds de late jaren twintig niet meer hadden gekend, met een op volle toerende draaiende industrie en nagenoeg volledige werkgelegenheid. Belangrijkste oorzaak: een vloedgolf van Duitse orders, die met name de scheepsbouw, de luchtvaartindustrie en de metaal- en machine-industrie deed floreren. Ook de explosieve groei van het aantal rijks-, provincie- en gemeenteambtenaren zorgde voor extra werkgelegenheid.

Eind 1941 zakte de hoogconjunctuur ineen doordat Berlijnse functionarissen besloten zoveel steenkool naar Duitsland te halen dat in Nederland een ernstig tekort aan brandstof ontstond. Vanaf 1942 werd ook een steeds groter deel van onze industriële productie zonder reële betaling naar Duitsland afgevoerd, waardoor gebrek ontstond aan cruciale zaken als zeep, kleding en schoeisel. Ook de in 1942 ingevoerde Arbeidseinsatz en de daarmee samenhangende massale onderduik kwamen de Nederlandse economie niet bepaald ten goede.

Maar toch, in tegenstelling tot de depressiejaren die eraan vooraf gingen, had bijna elke Nederlander in de bezettingsjaren een baan. ‘Het zou’, schreef Klemann in 2002, ‘onjuist zijn alleen op grond daarvan te beweren dat daarmee de welvaart onder brede lagen van de bevolking verbeterde, maar hierdoor verdween wel een onderklasse die in de jaren voorafgaande aan de oorlog bittere armoede had geleden’.

Oorlogsschade overschat

Ook over wat je de nasleep van de Duitse bezetting zou kunnen noemen, doen nog altijd veel broodjeaapverhalen de ronde.

Duurde het jaren en jaren voor Nederland zich had hersteld van de oorlogsschade? Nee, de omvang van de schade werd direct na de bevrijding sterk overschat en de wederopbouw verliep betrekkelijk voorspoedig. De industriële productie was al eind 1947 terug op het vooroorlogse niveau en het reëel nationaal inkomen per hoofd van de bevolking bereikte reeds in 1948 het peil van 1938 – en lag daar al in 1950 ruimschoots boven.

Bleven we niettemin nog lange tijd negatieve gevoelens koesteren jegens onze oosterbuur? Nee, ook dat klopt niet. Volgens enquêtes van het gezaghebbende NIPO nam het percentage Nederlanders dat ‘onvriendelijk’ dacht over het Duitse volk snel en gestaag af – van 53 procent in 1947 naar 36 procent in 1950 naar nog slechts 17 procent in 1953.

Sympathie voor Claus

Anders dan linkse intellectuelen en Amsterdamse provo’s ons destijds probeerden wijs te maken, was er evenmin sprake van massale weerzin tegen de Duitse ex-Wehrmacht-soldaat Claus von Amsberg, toen die zich in 1965 aandiende als de verloofde van kroonprinses Beatrix. Volgens een NIPO-peiling had slechts 11 procent van de Nederlanders een negatief oordeel over de verbintenis.

De Duitse bezetting ligt inmiddels 81 jaar achter ons. Een beetje meer tempo bij het opruimen van oorlogsmythes zou misschien helemaal geen kwaad kunnen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met deze broodjeaapverhalen over de oorlog zouden we op Bevrijdingsdag eindelijk eens moeten afrekenen verscheen eerst op Wynia's Week.