Uit de kast komen is ook nu nog geen lichtvaardige actie, maar tot diep in de jaren zestig was afwijzing de standaardreactie op homo’s en lesbo’s die van hun seksualiteit geen geheim maakten. Seksueel verkeer van een meerderjarige met een minderjarige van hetzelfde geslacht was volgens artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht verboden.

Het betekende dat de belangenvereniging voor homo’s, het COC, geen rechtspersoonlijkheid kon verwerven en dus zeer behoedzaam moest opereren. De besloten vereniging functioneerde als een soort schuilkelder voor homoseksuelen. Het politieke karakter van het COC moest worden verhuld. Alles wat kon worden opgevat als ‘propaganda voor de homoseksuele levenswijze’ moest worden vermeden.

‘Godslasterlijk en immoreel’

Maar halverwege de jaren zestig besloot het COC, met Reve als één van de boegbeelden, het debat over erkenning van homoseksuelen aan te zwengelen. In 1965 lanceerde het COC het tijdschrift Dialoog. Daarin werd Reves ‘Brief aan mijn Bank’ gepubliceerd. Die bevatte de volgende passage:

‘Als God zich opnieuw in de Levende Stof gevangen geeft, zal Hij als Ezel terugkeren, hoogstens in staat een paar lettergrepen te formuleren, miskend en verguisd en geranseld, maar ik zal Hem begrijpen en meteen met Hem naar bed gaan, maar ik doe zwachtels om Zijn hoefjes, dat ik niet te veel schrammen krijg als Hij spartelt bij het klaarkomen.’

Het nummer werd wijd verspreid; ook de leden van de Tweede Kamer kregen een exemplaar toegestuurd. De bijdrage van Reve was voor SGP-parlementariër C.N van Dis aanleiding om op 22 februari 1966 Kamervragen te stellen aan minister van Justitie Ivo Samkalden en minister van Cultuur Maarten Vrolijk (beiden PvdA). ‘Moeten de ministers niet erkennen, dat het artikel godslasterlijk, immoreel, bestiaal en zelfs satanisch van inhoud is en derhalve uitermate krenkend voor de godsdienstige gevoelens van zeer velen in ons volk?’

Op 28 maart antwoordden de ministers dat door het Openbaar Ministerie een vervolging wegens smadelijke godslastering tegen Reve zou worden ingesteld.

‘Ik ben ervan overtuigd’, blikte Gerard Reve in 1995 terug, ‘dat het jaar negentienhonderd zes en zestig in belangrijke mate een rampjaar was. Niet voor de wereld en evenmin voor mijn Geliefde Land en Volk, maar voor mij, schrijver dezes, zelve.’

Reve verklaarde zich nader: ‘Waarom was 1966 een rampjaar? Omdat in dat jaar mijn roman Nader Tot U verscheen, die in één klap aan alle twijfel een einde maakte: Gerard Reve was wel degelijk van de herenliefde, en meende dat gegeven als motief in zijn werk een plaats te moeten geven. Genoemde tegennatuurlijke geaardheid was toen nog allerminst chic, doch een lelijk stigma. In datzelfde jaar werd ik rooms-katholiek, wat in Nederland net zo erg was en nog steeds is. Men kan dus spreken van een dubbele vernedering, die ik door mijn eigenaardige karakter zelf gezocht heb.’

Reve had het boek opgedragen aan zijn vriend Willem Bruno van Albada. Tot ontsteltenis van vader en moeder Van Albada: ‘Begrijpen jullie nu helemaal niet, dat het in de publiciteit brengen van onze naam (…) voor ons een klap is die hard aan komt?’ Er viel dus voor Reve en zijn partner ook persoonlijk nog een wereld te winnen.

‘Mooie stukken’

Nader tot U hield in het hele jaar 1966 de gemoederen bezig. Binnen enkele maanden was het al aan een vierde druk toe. Voor- en tegenstanders kwamen in de pers uitgebreid aan het woord. Algemeen was het oordeel dat er niemand in Nederland ooit zo had geschreven over homoseksualiteit én over God als Gerard Reve. Maar strafbaarstelling werd door de meeste commentatoren afgedaan als ‘niet meer van deze tijd’. Dat gold ook voor veel gelovigen zelf. Typerend was de reactie van de bekende KVP-politica Marga Klompé:

‘Ik vond hele mooie stukken in dat boek, maar als u mij vraagt of dat mijn meest favoriete lectuur is, da zeg ik nee! Maar als ik dan zo’n boek lees, dan probeer ik mij af te vragen wie de man is, die dat boek heeft geschreven. Als je dat doet, word je niet zo gauw gechoqueerd.’

De officier van justitie betrok in zijn dagvaarding een passage uit Nader tot U die aansloot bij het door Van Dis gewraakte citaat uit Dialoog:

‘En God Zelf zou bij mij langs komen in de gedaante van een eenjarige, muisgrijze ezel en voor de deur staan en aanbellen en zeggen: “Gerard, dat boek van je – weet je dat ik bij sommige stukken gehuild heb?” “Mijn Heer en mijn God! Geloofd weze Uw Naam tot in alle Eeuwigheid! Ik houd zo verschrikkelijk veel van U”, zou ik proberen te zeggen, maar halverwege zou ik al in janken uitbarsten, en Hem beginnen te kussen en naar binnen trekken, en na een geweldige klauterpartij om de trap naar het slaapkamertje op te komen, zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten, en daarna een present-eksemplaar geven, niet gebrocheerd, maar gebonden – niet dat gierige en benauwde – met de opdracht: Voor De Oneindige. Zonder Woorden.’

Gerard Reve stond op 20 oktober 1966 terecht voor de Amsterdamse rechtbank. De officier van Justitie eiste een boete van honderd gulden. De rechtbank ontsloeg Reve op 3 november van rechtsvervolging, maar het was een dubbelzinnig vonnis. Het college beschouwde de gewraakte passages namelijk wel als godslastering, maar vond dat zij geen smadelijk karakter hadden. Dit was voor zowel Gerard Reve als de officier van justitie aanleiding om in beroep te gaan.

Geen statisch Godsbeeld

Dit hoger beroep diende op 17 oktober 1967 voor het Amsterdamse gerechtshof. De advocaat-generaal eiste eveneens honderd gulden boete. Gerard Reve besloot zijn verdediging zelf te voeren. Essentieel in zijn pleitrede was de formulering van zijn Godsbegrip:

‘Ik bezit geen statisch Godsbeeld, maar als ik van God een definitie zou moeten geven, dan zou die thans luiden: “God is het diepst verborgene, meest weerloze, allerwezenlijkste en onvergankelijkste in onszelf” (…) En ik vermag niet in te zien, waarom dit Godsbeeld minder recht op expressie zou hebben dat dat van bijvoorbeeld de God der wrake, die mensen tot het bedrijven van zonden predestineert, om ze vervolgens voor deze zonde voor eeuwig te verdoemen.’

Reve voegde er nog aan toe dat ‘het liefste, meest schuldeloze schepsel dat ik ken is, naast de olifant, de Ezel (…) Het is geen toeval, dat volgens de overlevering de Ezel één van de slechts twee uitverkoren Dieren is, die aanwezig mogen zijn bij de Geboorte van God.’

Een stap vooruit

Het Hof sprak Reve op 31 oktober volledig vrij, omdat uit niets was gebleken dat hij bedoeld had God te beschimpen of te honen. De advocaat-generaal ging in cassatie bij de Hoge Raad, maar zijn beroep werd op 2 april 1968 niet ontvankelijk verklaard. Reve noemde het arrest van de Hoge Raad een stap vooruit, ‘omdat van nu af aan de bedoelingen van de auteur en niet de opvattingen van de lezers beslissend zijn.’

Wel pleitte hij voor afschaffing van het verbod op smalende godslastering. Het zou nog tot 1 maart 2014 duren voordat het betreffende artikel 147 van het Wetboek van Strafrecht zou worden geschrapt.

Hans Wansink is historicus en journalist. Onlangs verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal zijn boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

.

Het bericht Hoe een ‘godslasterlijke’ katholiek 60 jaar geleden de emancipatie van homo’s in een stroomversnelling bracht verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze voorbereidingen waren al in maart 1935 begonnen toen Hitler bekend maakte dat Duitsland een herbewapeningsprogramma had opgestart en daarmee het Verdrag van Versailles aan zijn laarzen lapte. Ook voerde hij – geheel tegen de afspraak – de dienstplicht in.

De Britten dachten hem aan banden te kunnen leggen door een verdrag te sluiten waarin de Duitsers plechtig beloofden dat hun vloot nooit groter zou worden dan 35 procent van de Britse vloot. Wat een handtekening van Hitler waard was, hadden de Britten ook toen al kunnen weten.

Steun aan coup Spaanse leger

Ook in de binnenlandse politiek gingen de duimschroeven aan: Joodse Duitsers kregen te maken met de Neurenberger wetten die hen feitelijk tot tweederangs burgers degradeerden. De wereld stond er bij en keek er naar.

In 1936 deed Hitler er een flinke schep bovenop. In maart bezetten Duitse troepen het Rijnland, terwijl in dat gebied tussen de Rijn en de Franse en Belgische grens helemaal geen Duitse militairen mochten komen.

In juli van dat jaar gaf Hitler steun aan de coup van het Spaanse leger tegen de wettige regering. Zonder de Duitse hulp was de staatsgreep vermoedelijk mislukt en zou Spanje een bloedige burgeroorlog bespaard zijn gebleven.

Zodra de Olympische Zomerspelen voorbij waren kondigde Hitler een vierjarenplan af: een bewapeningsprogramma om Duitsland in staat te stellen een wereldoorlog te voeren. Want dat er een oorlog zou komen stond al sinds 1926 vast. In dat jaar publiceerde Hitler het tweede deel van Mein Kampf waarin hij luid en duidelijk uitlegde dat Duitsland een wereldmacht moest worden of ten onder zou gaan. Een apocalyptische visie op de wereldpolitiek.

In de nazomer van 1936 was duidelijk dat Duitsland de internationale verdragen negeerde. Het politieke systeem gaf niets om mensenrechten, het land voerde een actieve politiek tegen de democratie en werd geleid door een politicus die diep overtuigd was dat hij het volste recht had om de wereld in een allesvernietigende oorlog te storten.

Uitschakeling nazi-top was mogelijk geweest

Stel nu dat in het licht van deze feiten de Britten en de Fransen hadden besloten om hier een stokje voor te steken. Bijvoorbeeld door in de avond van 11 september (!) 1936 een precisie-bombardement uit te voeren op de Reichsparteitag in Neurenberg. Technisch was dat mogelijk geweest.

Op die avond was het terrein feestelijk verlicht met Albert Speers Kathedraal van Licht, gebouwd met 152 zoeklichten van de Duitse luchtmacht. Dat had twee voordelen: alle Duitse zoeklichten stonden die avond in Neurenberg én het feestterrein was al van verre goed zichtbaar.

Met een dergelijk bombardement hadden de Geallieerden in één klap de Duitse nazi-top én meer dan 100.000 van hun fanatiekste aanhangers kunnen uitschakelen. Daarmee zou de wereld een gruwelijke oorlog zijn bespaard met tientallen miljoenen doden en binnen die oorlog de genocide op de Europese Joden.

Maar dat deden de Geallieerden niet. Ze probeerden de lieve vrede te bewaren, ze sloten nóg meer verdragen met Duitsland. Ze smeekten Hitler om samenwerking, offerden de Oostenrijkers, de Tsjechen en de Slowaken op het offerblok van hun appeasementpolitiek. Zelfs in de zomer van 1939 was de Britse premier Chamberlain er nog van overtuigd dat met Hitler een deal viel te sluiten. Het resultaat is bekend: 50 miljoen doden en een Holocaust.

Achteraf dachten velen – ‘hadden de Geallieerden die avond in september 1936 maar ingegrepen’.

Ook in Iran apocalyptische ideologie

De reacties op het recente Amerikaans-Israëlische ingrijpen in Iran doen vermoeden dat politici – onder wie veel Nederlandse – weinig van de geschiedenis hebben geleerd. Ook Iran is in de greep van een apocalyptische ideologie: net als bij Hitler is heerschappij hun einddoel. Misschien geen Weltherrschaft, maar zeker wel absolute dominantie over de oliebronnen van het Midden-Oosten, de vernietiging van Israël en het zaaien van zoveel mogelijk terreur in de ongelovige rest van de wereld.

Ook in het eigen land vestigden ze een terreurbewind dat het leven van andersdenkenden tot een hel maakt. Vrouwen zijn per definitie tweederangs burgers en worden bij overtreding van de zedenwetten op beestachtige wijze vervolgd.

Om hun ideologie te verspreiden steunden Hitler en Mussolini geestverwanten zoals de moordzuchtige Spaanse dictator Franco. Zo ook de ayatollahs: tal van terreurbewegingen zoals de Hezbollah, de Hamas en de Houtis mogen zich in ruimhartige ideologische, militaire en financiële steun verheugen.

Het beroep op het volkenrecht dat onze eigen premier zo nadrukkelijk communiceerde is een farce. Iran heeft zich de laatste veertig jaar nooit en te nimmer om het volkenrecht bekommerd. De onderhandelingen over het atoomwapen werden tot in het oneindige getraineerd en opgerekt en uiteindelijk trokken ze zich geen snars aan van welke afspraak dan ook. Ze hebben zich tot de tanden toe bewapend en waren hard op weg naar het bouwen van een atoomwapen. Dat hun raketten redelijk kunnen vliegen, hebben ze inmiddels wel bewezen. Of had Israël soms moeten wachten tot Iran wél over een atoomwapen beschikte? Van Kati Piri vermoedelijk wel.

Israël wekt jaloezie Europeanen

De reflex van Europese politici om te wijzen naar het volkenrecht heeft een diepere achtergrond. De soevereine wijze waarop Israël zich de vijanden van het lijf houdt en indien nodig militaire vergelding inzet, wekt de jaloezie op van de tandeloze Europeanen. Zij zijn namelijk in het geheel niet in staat om zichzelf te verdedigen. Wanneer een land in hun midden – Oekraïne – wordt aangevallen door een agressor, zijn ze niet in staat om dat land te hulp te snellen. Ze trekken een zak geld open, maar de hardware én de software moeten nog steeds uit de Verenigde Staten komen.

Dat is het tweede pijnpunt: niemand minder dan de zo geminachte Trump leert niet alleen de Iraniërs, maar ook de Europeanen een lesje. Hij pepert hun in dat het veelbezongen volkenrecht alleen wordt gerespecteerd wanneer de regels en afspraken gedragen worden door een solide militaire macht.

Oorlog begon op 7 oktober 2023

Trumps grote verdienste is dat hij de Europeanen heeft wakker geschud. Maar in plaats van Amerika – desnoods symbolische – steun toe te zeggen, wendden de Europeanen zich verschrikt af. Dat zelfs de Duitsers deze reflex vertoonden is zorgwekkend. Blijkbaar hebben ze nog steeds niet in de gaten dat de NAVO alleen nog te redden valt door mee te doen.

Ook lijken de Europeanen niet te willen begrijpen dat deze oorlog niet op 28 februari 2026 is begonnen, maar op 7 oktober 2023. Met steun en instemming van Iran overvielen terroristen van de Hamas weerloze Israëlische burgers. Op die dag werd de volkenrechtelijke lijn overschreden, niet met het precisie-bombardement op de Iraanse opperste leiders.

De commentatoren in de media zijn, met uitzondering van de nuchtere militairen, niet veel meer dan een stoet gemankeerde kleinkinderen van GBJ Hilterman. Pompeus en gewichtig geven ze met geaffecteerde stem lucht aan hun minachting voor de ordinaire Amerikaan Trump en de agressieve Israëli.

Het lijkt ze ten enenmale te ontgaan dat Trump inmiddels kans heeft gezien om een einde te maken aan het schrikbewind van Maduro in Venezuela en samen met Israël korte metten heeft gemaakt met de Hamas en Hezbollah. Hopelijk volgt binnenkort het communistische wanbestuur op Cuba.

Drie vliegen in één klap

Het lijkt deze talkshow-strategen eveneens te ontgaan dat Trump met zijn oorlog in Iran minstens drie vliegen in één klap kan slaan. Rusland is alle steunpunten in het Midden-Oosten kwijt. De islamisten wereldwijd zijn hun grote bondgenoot Iran kwijt. Met een fundamentele regime change en controle over de straat van Hormuz, kan Trump naar believen de Chinese oliekraan open- maar ook dichtdraaien. Kortom: een grondige herziening van de geopolitieke situatie in het nadeel van een aantal uiterst vervelende regimes.

Wie denkt dat oorlog niets oplost, heeft niet veel begrepen van politiek en al helemaal niets van geschiedenis.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Trump en Israël leren niet alleen de ayatollah’s in Iran een lesje maar ook de tandeloze Europeanen verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie vandaag de dag het fascistische spook overal ziet rondwaren, zou te rade moeten gaan bij de Italiaanse schrijver Antonio Scurati (1969). Dan word je vanzelf wat voorzichtiger met het f-woord. Bovendien zul je leren dat de Duce in gewelddadigheid nauwelijks onderdeed voor zijn Duitse geestverwant: de Führer.

Het vijfde en laatste deel van Scurati’s magistrale reeks ‘documentaire romans’ (zoals de auteur zijn uitsluitend op feiten en bronnen gebaseerde geschiedverhaal noemt) over de opkomst en ondergang van Benito Mussolini, begint in 1943. De Duce is nog maar een schim van zichzelf. Aan depressies ten prooi bivakkeert hij in een zelfgekozen kluizenaarschap aan het Gardameer. De geallieerde Amerikaanse en Britse troepen hebben Sicilië en Zuid-Italië veroverd en zijn op weg naar Rome. Noord-Italië is in handen van de elitetroepen van ‘baas-bondgenoot’ nazi-Duitsland.

Ten dode opgeschreven

Mussolini presideert over een fascistische regering die de Italiaanse Sociale Republiek wordt genoemd, maar de controle is hij allang verloren. Het Italiaanse leger is aan muiterij ten prooi, zodat het de nazi’s niet meer kan bijstaan. Het doet Adolf Hitler verzuchten dat zijn voormalige leermeester Mussolini een blok aan zijn been is geworden.

De bevolking van Italië lijdt niet alleen onder de bombardementen van de geallieerden, maar ook onder een burgeroorlog tussen fascistische knokploegen en antifascistische partizanen. De laatsten beheersen met steun van het volk een flink deel van het nationaal grondgebied. De SS maakt van de chaos gebruik door vanuit Milaan tienduizenden Joden per trein richting Auschwitz af te voeren.

Mussolini weet dat zijn zaak verloren is en dat hijzelf ten dode is opgeschreven. Maar hij blijft de martelingen en de moordpartijen van zijn losgeslagen bendes sanctioneren. Per decreet verklaart hij de Italiaanse Joden tot ongewenste elementen en onteigent hij hun bezittingen. Dienstweigeraars worden ter dood veroordeeld met ‘een kogel in de rug’.

In juni 1944 wordt de Republikeinse Fascistische Partij, die voor de meerderheid al uit knokploegen bestaat, gemilitariseerd. Mussolini stelt per decreet het Hulpkorps van Zwarthemdknokploegen in. ‘Twintigduizend fanatici erbij met een vergunning om te doden, martelen, verkrachten,’ schrijft Scurati. ‘Wat definitief bevestigt dat het fascisme in wezen altijd knokploeg gerelateerd is geweest.’

Met deze constatering zijn we bij de missie van Scurati: het wakker schudden van ‘een substantieel en toenemend aantal Italianen, Europeanen en Amerikanen dat geneigd is deze verschrikkelijke geschiedenis te ontkennen, te bestrijden, zelfs met weemoed te herdenken.’ Aan de hand van biografische schetsen aan het slot van M. Het einde en het begin laat Scurati zien hoe slordig Italië zelf met het fascistische verleden is omgegaan.

Een aantal van de ergste knokploegleiders en moordenaars, inclusief Mussolini zelf, werd zonder proces door partizanen afgemaakt en aan het woedende volk tentoongesteld. De enkelingen die wel werden veroordeeld, kwamen al snel vrij.

Beroemde opiniemaker

Neem generaal Pietro Badoglio. Hij onderwierp in de jaren dertig Libië door tienduizenden burgers naar concentratiekampen te deporteren. Hij brak het Ethiopische verzet met gifgas. Aan het eind van de oorlog werd Badoglio wegens medeplichtigheid aan het fascisme afgezet als senator. Maar hij ontkwam aan een proces en aan uitleveringsverzoeken voor het gebruik van gifgas en de bombardementen op Rode Kruis-ziekenhuizen tijdens de Ethiopische veldtocht. Hij kreeg in 1956 een staatsbegrafenis met een regiment aan het hoofd van de stoet – al bleven de staatslieden zelf weg.

Scurati is inmiddels een beroemde opiniemaker in Italië. Het eerste deel van zijn serie, M. De zoon van de eeuw (van harte aanbevolen om eerst te lezen), verkocht in Italië meer dan een half miljoen exemplaren. Het boek won belangrijke prijzen en werd in veertig landen vertaald. Niet iedereen in Italië is daar blij mee.

De meest prominent vijand van Scurati is niemand minder dan premier Giorgia Meloni. Als tiener sloot ze zich aan bij de Movimento Sociale Italiano (MSI), gesticht door aanhangers van Mussolini. De jonge Meloni liet zich publiekelijk lovend over de Duce uit. In 2012 was ze een van de oprichters van de Fratelli d’Italia, een rechts-populistische nazaat van de MSI.

Meloni wordt verweten dat zij achter een boycot van Scurati door de Italiaanse publieke omroep zit. De RAI schrapte op het laatste moment een item over Scurati’s pamflet Fascisme en populisme. In antwoord daarop plaatste Meloni de tekst op haar Facebookpagina. Ze suggereerde malicieus dat de RAI en Scurati het niet eens konden worden over het honorarium. Onzin, volgens de schrijver.

Kwalitatieve afbrokkeling

Ziet Antonio Scurati Giorgia Meloni als de kleindochter van Mussolini? In NRC van 7 juni 2024 zei hij:

‘Kijk, wat betreft Meloni ben ik nooit alarmerend geweest. Ik heb, met permissie, het fascisme te lang en te diepgravend bestudeerd om te verkondigen dat honderd jaar later zich in dezelfde vorm een nieuwe Mars op Rome zou kunnen voltrekken. Zo’n gedachtegang, die ik verwerp, leidt af van het échte gevaar. En dat schuilt niet in een terugkeer naar een autoritair regime en de afschaffing van het democratische kiessysteem. Het ware gevaar schuilt in de kwalitatieve afbrokkeling van het democratische leven.’ 

Antonio Scurati: M. Het einde en het begin. Wereldbibliotheek, 351 pagina’s, € 26,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wie overal fascistische spoken ziet rondwaren, zou eens Antonio Scurati moeten lezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat periodiseren gebeurt niet altijd op dezelfde manier. Neem de vraag hoe je de twintigste-eeuwse geschiedenis van ons land het beste zou kunnen opdelen. Lange tijd bestond daarover nauwelijks verschil van mening: je had een Nederland van voor en een Nederland van na de Tweede Wereldoorlog. De bezettingsjaren waren het breukvlak.

Keerpunt jaren zestig

Voor die opvatting viel, zo op het eerste gezicht, wel wat te zeggen. Sociaaldemocraten (PvdA), katholieken (KVP) en liberalen (Partij van de Vrijheid, later de VVD) stichtten direct na de bevrijding nieuwe politieke partijen en de overheid ging zich veel intensiever dan voorheen bemoeien met economische en sociale kwesties. Stapje voor stapje werd de verzorgingsstaat in de steigers gezet. Minstens zo belangrijk: met de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië hield ons land in 1949 op een koloniale grootmacht te zijn. Tegelijkertijd kwam dankzij het Nederlandse NAVO-lidmaatschap een einde aan onze traditionele neutraliteitspolitiek.

Of gebeurden er twee decennia ná de Duitse bezetting veel belangrijkere dingen in ons land? Ja, schreef de gezaghebbende historicus Hans Blom in 1980. ‘Zo er al sprake zou zijn van een breuk in de jongste geschiedenis van Nederland, dan zou die in de jaren zestig te vinden zijn en niet in de bezettingstijd. (-) Pas in de jaren zestig, met enige voorboden in de jaren vijftig, gaat het hele systeem kraken.’

De visie van Blom werd al snel gemeengoed. Het is dan ook geen toeval dat journalist en historicus Hans Wansink zijn onlangs verschenen geschiedenis van hedendaags Nederland laat beginnen op 10 maart 1966, bij de rookbommen die provo’s lieten ontploffen op de trouwdag van kroonprinses Beatrix en de Duitse diplomaat Claus von Amsberg.

In ons collectieve geheugen is vooral blijven hangen dat de provo’s ‘ludiek’ in de weer waren met witte fietsen, ‘happenings’ en het uitdelen van krenten. Het is het suikerzoete beeld dat we vaak krijgen voorgeschoteld in nostalgische boeken en documentaires over de jaren zestig.

Maar de provo’s hadden ook een donkere, meer lugubere kant. In hun publicaties werd opgeroepen tot het ‘liquideren’ van ‘dragers van de technocratie’ en andere ‘overheidsmisdadigers’. ‘Dat geweld geweld oproept, daarvoor zijn wij allang niet bang meer,’ zo heette het.

‘Het moderne klootjesvolk’

Provo werd eerst en vooral gedreven door klassenhaat – tegen al die Nederlanders van eenvoudige komaf die na de oorlog met hard werken en nijver studeren hogerop waren gekomen. ‘Het moderne klootjesvolk’ heetten ze in provo-jargon: die ‘apathische, afhankelijke, geesteloze troep kakkerlakken’, die ‘miljoenen elleboogwerkertjes, succesjagertjes en maatschappelijke-ladder-beklimmertjes’ die hun best deden voor ‘een eigen home, een eigen auto, een eigen tv, een eigen vrouw-van-het-jaar, een eigen ijskast, een eigen positie’. Auteur van deze filippica: Provo-aanvoerder Roel van Duijn, geboren in het Haagse Bezuidenhout, ex-leerling van de Eerste Nederlandse Montessorischool aan de Laan van Poot en zoon van een in theosofie geïnteresseerde accountant. Ook aan zijn geaffecteerde stemgeluid kon je trouwens heel goed horen dat hij niet van de straat was.

De meeste hoofdrolspelers uit de sixties – van Hans van Mierlo tot Robert Jasper Grootveld, van Jan Cremer tot Wally Tax en van Willem de Ridder tot Simon Vinkenoog – zijn ons inmiddels ontvallen. Toch kun je het decennium nog elke dag zien, horen, ruiken, proeven en voelen.

Multiculturele drama

Zo is het multiculturele drama waarover nu al jaren wordt gedebatteerd, een gevolg van het destijds genomen besluit om op grote schaal gastarbeiders naar Nederland te halen. In dat kader werden zogenoemde ‘wervingsverdragen’ gesloten met onder meer Turkije (1964) en Marokko (1969).

Als we horen over het groeiend aantal kinderen dat gebruikmaakt van jeugdzorg (inmiddels bijna een half miljoen), heeft dat direct te maken met de explosieve stijging van het aantal echtscheidingen en eenoudergezinnen, ingezet in de ‘bevrijdende’ jaren zestig.

Wanneer we lezen dat de onderwereld de baas is in Amsterdam en dat Nederland de facto een narcostaat is geworden, is dat een uitvloeisel van de sinds de jaren zestig populair geworden opvatting dat drugsgebruik eigenlijk heel normaal is en dus ‘gedoogd’ moet worden.

Steeds als er opschudding ontstaat over moordenaars, verkrachters en geweldplegers die wegkomen met lichte (taak)straffen, heeft dat te maken met het jaren zestig-denkbeeld dat ‘straffen niet helpt’ en dat we voor daders ‘begrip’ moeten hebben.

Telkens wanneer we vernemen dat de kwaliteit van het onderwijs verder achteruit holt en dat bijna de helft van de studenten geen begrijpelijk Nederlands kan schrijven, is dat een resultaat van het in de jaren zestig doorgebroken idee dat het op scholen niet moet gaan om kennisoverdracht en discipline, maar om ‘ontplooiing’ en ‘jezelf zijn’.

Ook de haat tegen het ‘klootjesvolk’ is nog altijd springlevend, nu uitgedost als elitaire weerzin tegen ‘domrechts’. Volkskrant-columnist Sander Schimmelpenninck is de populairste vertolker ervan. Evenals Roel van Duijn is hij niet van de straat.

Eindeloze sixties

En zo kunnen we nog wel even doorgaan. In zekere zin, schreef historicus en hoogleraar Hans Righart in 1995 in zijn boek De eindeloze jaren zestig, is het decennium nog altijd niet afgelopen. Dat geldt tot op de dag van vandaag en er zijn helaas weinig redenen om daar blij mee te zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 60 jaar na de rookbommen van Provo: in de zogenaamd bevrijdende sixties begon het links-elitaire gescheld op het ‘klootjesvolk’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Black Power manifesteerde zich met gebalde vuisten op de Olympische Spelen. Feministen verstoorden de Miss America-verkiezingen. Demonstranten dwongen het filmfestival in Cannes en de Biënnale in Venetië tot het sluiten van de deuren. Iedereen kon het overal in de wereld live meebeleven op televisie – waardoor de impact van de woelingen revolutionaire proporties aannam.

In Nederland keken ze er minder van op, want de revolte begon bij ons twee jaar eerder. Om precies te zijn op 10 maart 1966, de dag waarop kroonprinses Beatrix in Amsterdam ging trouwen met de Duitse diplomaat Claus von Amsberg. Als elfjarige zesdeklasser behoorde ik tot de ruim twee miljoen Nederlanders die de rookbommen in de Raadhuisstraat op tv zagen ontploffen.

Het was het begin van een nieuw tijdperk, van Ontketend Nederland.

Tucht en ascese

De jaren vijftig waren jaren van tucht en ascese. Nederland was weliswaar een democratie, maar gehoorzaamheid aan het gezag was de norm. In het begin van de jaren zestig kwam daar verandering in. De welvaart nam toe, evenals het onbehagen met het paternalistische staatsbestel. Het begon te broeien, met name in de hoofdstad.

De dichter Simon Vinkenoog en de kunstenaar-glazenwasser Robert Jasper Grootveld organiseerden ‘happenings’. Dat was theatrale actiekunst als protest tegen de ‘nicotineverslavende consumptiemaatschappij’. Het was de bedoeling dat de omstanders deelnamen aan de activiteit. Maar de jongeren die op de happenings afkwamen bleken meer geïnteresseerd in het spektakel dan in het omverwerpen van de bestaande orde.

Op 25 mei 1965 kondigde de Amsterdamse student Roel van Duyn de oprichting van Provo aan. De revolutie moest komen van het ‘provotariaat’: van ‘beatniks’, nozems, studenten, kunstenaars en andere randfiguren. Van Duijn moest niks hebben van het ‘klootjesvolk’ (de arbeidersklasse) en van de ‘misselijk makende middenstand’.

Het eerste nummer van het blad Provo, met als ondertitel Jongerentijdschrift ter vernieuwing van het anarchisme, bevatte een handleiding voor het maken van explosieven. Dat was aanleiding voor de Amsterdamse officier van justitie om het blad in beslag te nemen en de redacteuren Van Duyn, Rob Stolk, Luud Schimmelpenninck en Hans Metz in hechtenis te nemen.

De provo’s waren bedreven in het op stang jagen van de autoriteiten, maar waar was het lont dat de revolutie moest doen ontbranden? Dat zou de partnerkeuze van Beatrix blijken – en de verkrampte manier waarop Het Bestel, zoals de gevestigde orde werd genoemd, daarop reageerde.

Beatrix en Claus hadden elkaar ontmoet in de zomer van 1964 op de bruiloft van een Duitse prins en prinses in Bad Berleburg, Noordrijn-Westfalen. Op 1 mei 1965 werd het paar door John de Rooy gefotografeerd in de tuin van kasteel Drakesteyn. Wie die man aan de arm van Beatrix was, wist niemand. Dat werd namelijk angstvallig geheimgehouden door de betrokkenen, inclusief de Rijksvoorlichtingsdienst. Ontkend werd zelfs dat er überhaupt sprake was van een romance.

Ban gebroken

De Rooy bood zijn zes foto’s aan bij de Haagse Post, De Telegraaf en het Nieuws van de Dag. Maar die durfden niet te publiceren. De Britse Daily Express, oplage vier miljoen, had lak aan de dreigementen van de Nederlandse regering. De tabloid publiceerde de foto onder de kop ‘Wie is haar geheime huwelijkskandidaat?’

De Rooy werd overstelpt met haat, verwijten en een berisping van de Vereniging van Fotojournalisten. Maar de ban was gebroken: de fotograaf was nu dag en nacht zijn foto’s voor opdrachtgevers in binnen- en buitenland aan het afdrukken. De Telegraaf wist al snel te melden dat het ging om de Duitse diplomaat Claus von Amsberg.

De hel brak los in Nederland. Prominenten uit het voormalig verzet vonden het ‘onverdraaglijk’ dat een Duitser als Prins der Nederlanden zou deelnemen aan de herdenkingsplechtigheden op 4 en 5 mei. Het maandblad De Gids eiste dat Beatrix afstand zou doen van haar troonrechten.

Maar wat had Von Amsberg nu eigenlijk tijdens de oorlog uitgevoerd? Als gymnasiast was hij verplicht lid geweest van de Hitlerjugend. Hij had gediend in de Wehrmacht in Italië, maar geen schot gelost. Als 18-jarige werd hij in mei 1945 door de Amerikanen krijgsgevangene gemaakt. Eind 1945 kon hij terugkeren naar het familielandgoed in Dötzingen. Het viel dus nogal mee met het oorlogsverleden van Claus von Amsberg.

Vanuit Paleis Soestdijk maakte koningin Juliana op 28 juni 1965 de verloving van Beatrix (27) met Claus (38) op televisie bekend. Zo kon het Nederlandse volk kennismaken met de toekomstige echtgenoot van de kroonprinses. Von Amsberg werd geïnterviewd door de journalist Herman Felderhof. Die vroeg hem of hij in zijn jeugd geen antisemiet was geweest, of hij wel eens een film over concentratiekampen had gezien, of hij al gesproken had met mensen uit het voormalig verzet. Claus onderging het verhoor gelaten en gaf de antwoorden die van hem verwacht werden. Pas na deze knieval van de aanstaande schoonzoon reageerde de pers met kwalificaties als innemend, sympathiek en er goed uitziend.

Nu kon de organisatie van het huwelijk ter hand worden genomen. De Amsterdamse burgemeester Gijs van Hall had evenwel geen zin in de koninklijke trouwpartij. Hij had er bij premier Jo Cals op aangedrongen om de plechtigheid in Den Haag te laten plaatsvinden. Beatrix zelf had daar geen bezwaar tegen. Maar Cals wilde niet wijken voor de weerstand die haar partnerkeuze vooral in Amsterdam had opgeroepen. Zo moest Van Hall tegen heug en meug de klus klaren op 10 maart 1966.

Boycot

De burgemeester kreeg al meteen te maken met een boycot van de plechtigheid door zeven leden van de PvdA-fractie en de fracties van PSP en CPN. Er was ook een VVD-raadslid dat was thuisgebleven: Hans Gruijters. Hij was chef buitenland van het Algemeen Handelsblad en eigenaar van twee kroegen. Hij had dan ook, naar eigen zeggen, ‘wel wat beters te doen’.

VVD-leider Edzo Toxopeus was razend. Door te bedanken voor de uitnodiging had Gruijters ‘de trouw van de VVD aan de constitutionele monarchie verdacht gemaakt’. Gruijters trad daarop uit de VVD. Hij zou enkele maanden later een nieuwe partij oprichten onder de naam Democraten ’66.

Intussen keken de in de Westerkerk verzamelde gasten ontstelt op een monitor naar een met rookflarden omgeven Gouden Koets. De bruid zelf bleef onverstoorbaar glimlachen alsof er niets aan de hand was.

Honderden demonstranten scandeerden ‘Republiek! Republiek!’ Er gingen pamfletten rond met teksten als ‘Die Mörder sind unter uns’ en ‘Bitte Schupo, die Westerkirche ist doch in der Nähe des Getto’s?’

De politie sloeg er met de lange lat flink op los en dreef zo de demonstranten uiteen. Agenten, onder wie ook joodse, werden uitgescholden voor SS’er. Provo zag zich als de rechtmatige opvolger van de strijders tegen de Duitse bezetter.

Het bleef nog de hele zomer van 1966 onrustig in Amsterdam. Televisiebeelden van de rellen maakten duidelijk dat de politie de zaak niet meer in de hand had. De gemoederen liepen hoog op, tot aan de Tweede Kamer aan toe. Hoofdcommissaris Hendrik Jan van der Molen werd ontslagen door minister Jan Smallenbroek van Binnenlandse Zaken. Niet veel later werd ook burgemeester Van Hall tot aftreden gedwongen.

Eigenlijk stond Het Bestel als geheel in zijn hemd. De leiders van de ‘geleide democratie’, zoals de top down politiek in het verzuilde Nederland ook wel werd genoemd, hadden de macht over het stuur verloren.

Ontluisterend beeld

In de Partij van de Arbeid deden de jongelui van Nieuw Links een geslaagde greep naar de macht. In de nacht van 14 op 15 oktober stuurde KVP-fractievoorzitter Norbert Schmelzer het centrumlinkse kabinet van zijn partijgenoot Cals naar huis. Voor het eerst in de geschiedenis was een Kamerdebat rechtstreeks op televisie uitgezonden. De confrontatie bood de talrijke kijkers tot diep in de nacht een ontluisterend beeld van het politieke bedrijf.

De vervroegde verkiezingen van 15 februari 1967 betekende een ongekend pak slaag voor regeringspartijen KVP en PvdA. D’66 was met Hans van Mierlo de grote winnaar en ook de Boerenpartij van Hendrik Koekoek deed goede zaken. De politiek raakte op drift: de gemiddelde levensduur van een kabinet was tussen 1966 en 1982 minder dan twee jaar.

Hans Wansink is historicus en journalist. Dit artikel is ontleend aan zijn onlangs verschenen boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 60 jaar Ontketend Nederland: hoe een huwelijk en een rookbom alles veranderden verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik moet zorgen dat rechts niet om ons heen kan,’ riep Frans Timmermans in oktober vorig jaar in de Volkskrant. Niet lang daarna verdween hij van het politieke toneel, maar de begrippen links en rechts lijken vanzelfsprekender dan ooit.

In de bundel Anatomie van links (1968) betoogde de sociaaldemocratische bedrijfseconoom Salomon Kleerekoper al dat deze termen zelden een vaststaande betekenis hadden. ‘Socialistische’ landen en linkse partijen en stromingen vertoonden rechtse trekken en vice versa. De verwarring duurde na Kleerekopers analyse vrolijk voort.

Beide begrippen dateren uit 1789, het jaar van de Franse revolutie, toen in de Assemblée nationale de discussies woedden over afschaffing van het krakende ancien régime en de positie van de koning. Rechts van de voorzitter namen de conservatieven plaats die geen verandering wensten, links de afgevaardigden die hervormings- of zelfs revolutionair gezind waren.

Simpele onderverdeling

In Nederland raakten ‘links’ en ‘rechts’ pas aan het begin van de twintigste eeuw ingeburgerd, na de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP, 1879), de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP, 1894), de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP, 1926) en kleinere partijen zoals de vooruitstrevende Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB, 1901) en de liberale Vrijheidsbond (1921).

De onderverdeling links-rechts leek simpel. De religieus georiënteerde, dus confessionele partijen waren rechts. Links omvatte de rest, zowel de orthodoxe socialisten als de liberalen, die in het hedendaagse perspectief tot ‘rechts’ behoren.

Links geachte onderwerpen zijn van oudsher behartigd door wat nu rechts zou heten en andersom. De eerste sociale wetgeving, het ‘Kinderwetje’ uit 1874, kwam van de liberaal Samuel van Houten. Het nu in progressieve kring zo gesmade nationalisme (behalve dat van de derde wereld) en ‘natie’ als politiek begrip hoorden in de negentiende eeuw eveneens thuis in de liberale, ‘linkse’ hoek, tegenover de door het conservatisme aangehangen oude orde, die het dynastieke belang en de standenmaatschappij voorop stelde.

Het trauma van de Tweede Wereldoorlog bevorderde bij links de ‘doorbraakgedachte’: het geloof mocht niet meer bepalend zijn voor iemands politieke keuze. Sociaal- en vrijzinnig democraten moesten zich met vooruitstrevende katholieken en protestanten verenigen in één brede partij. Vaarwel SDAP en VDB, welkom Partij van de Arbeid (PvdA, 1946). De uitgestoken hand naar de confessionelen werd geneerd; die beleefden hun eigen doorbraak pas in 1980 met de oprichting van het Christen-Democratisch Appèl (CDA). De liberalen haakten ook spoedig af en stichtten de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD, 1948).

Het verschil van links en rechts betrof niet langer in de eerste plaats religie, maar het sociaaleconomisch domein: meer versus minder overheid, werknemers- versus werkgeversbelang, collectief versus individu. De confessionelen vormden ruwweg het politieke midden.

Pogingen tot neutralisatie

Na de mislukte doorbraak is meermalen getracht het wankele hek tussen links en rechts te slopen. Edzo Toxopeus (VVD) lanceerde in de jaren vijftig de leuze ‘niet links, niet rechts, maar recht vooruit’, die doorechode tot de Centrumpartij met ‘Niet rechts, niet links’ (1981) en Trots op Nederland van Rita Verdonk met ‘Niet rechts, niet links, maar recht door zee’ (2006).

Dat laatstgenoemde partijtjes als extreemrechts gelden, had mede te maken met de nieuwe ideologische bevlogenheid die door ‘links’ bleek te waaien, ondanks het afschudden van de ‘ideologische veren’ door de PvdA van Wim Kok en zijn paarse kabinetten (1994-2002). Dit afwerpen van benauwende ideologie was ingezet door de Democraten 66 (nu D66), opgericht op initiatief van ex-VVD’er Hans Gruijters. ‘Radicale democratisering’ was het doel, met ‘kroonjuwelen’ als het correctief (bindend) referendum, gekozen burgemeesters en hervorming van het kiesstelsel. En o, hoe zuur zou het deze idealen vergaan.

Heroriëntatie

Al geruime tijd vóór 1968 dienden zich nieuwe tekenen aan, dankzij het consumptiekapitalisme met zijn materiële overvloed, zijn ontdekking van de jeugd als markt, zijn stroomversnellingen op het gebied van technologie en communicatie. De naoorlogse verzorgingsstaat hief de noodzaak op van sociale bindingen, conformisme en solidariteit. Eindelijk konden we onbelemmerd ‘onszelf’ gaan zoeken. Het ‘ik’ overwon het ‘wij’, klasse werd identiteit, links heette vanaf de vroege jaren 1970 in toenemende mate ook ‘progressief’, een minder beladen geachte term.

Het begrip ‘identiteit’ zou de doem worden van links. Het leidde tot het omhelzen van ‘positieve discriminatie’ door progressieve bewegingen en overheden, nadat de rond 1968 volwassen geworden generatie het pluche had beklommen: het bevoordelen van specifieke groepen zoals etnische minderheden en vrouwen bij sollicitatieprocedures en benoemingen. Om gelijkheid te bevorderen moest ongelijkheid worden ingezet. George Orwell begon zich in zijn graf om te draaien.

Links verliet zijn ‘universele, humanistische wortels’ (Brendan O’Neill) en dat was natuurlijk geen puur Europese of Nederlandse ontwikkeling. Evenals de consumptiecultuur waartegen de progressieven en ‘alternatieven’ zich juist afzetten, waaide de nieuwe ideologische oriëntatie grotendeels over uit de Verenigde Staten.

In Nederland toonde de komeetachtige opkomst van de in 2002 opgerichte LPF, met zijn boegbeeld Pim Fortuyn, dat ook hier een grote kloof was ontstaan tussen de traditionele achterban van vooral de PvdA en de nieuwe ‘linkse kerk’, wegens de huizenhoog gerezen problemen van migratie en islamisering en de daaruit voortgevloeide taboes op het zelfs maar noemen van mogelijke problemen die hiermee samenhingen. De PVV nam sinds 2006 de rol als toevluchtsoord voor weggejaagd, traditioneel links (de ‘gewone man’) over van de LPF.

Het confessionele midden, ooit ‘rechts’, was intussen meer en meer opgeschoven naar ‘links’. Een van vele voorbeelden was de steile Mient Jan Faber, een (gereformeerde) christen die het kopstuk werd van de vredesbeweging. Begin jaren tachtig was hij een zeer frequente gast in nieuws- en actualiteitenprogramma’s, en organisator van en spreker op grote vredesdemonstraties onder het motto ‘Help de kernwapens de wereld uit, te beginnen bij Nederland’.

Labyrint van taboes

De aanpassing van artikel 1 van de Grondwet (non-discriminatie) in 1983 gaf door ruime interpretatiemogelijkheden ruim baan aan politieke inmenging door justitie, hetgeen neerkwam op ondergraving van het principe van de scheiding der machten. Onder opeenvolgende kabinetten, het links-liberale verbond van paars incluis, ontstond een nieuwe, gemêleerde onderklasse en de bureaucratie zwol alarmerend op. Protesten werden consequent gesmoord; de oude mei ’68-slogan ‘Verboden te verbieden’ verdampte in een labyrint van taboes sinds de opmars van woke, ook al een vrucht uit de VS.

Jos van der Lans vatte de ontwikkelingen in De Groene Amsterdammer (3 juni 2015) helder samen. De ‘Provo-adepten van het eerste uur’ waren de nieuwe ‘regelneven en beleidsmakers’ en wilden in hun managementwerkelijkheid niets meer weten van ‘het gemor van bewoners in achterstandswijken die hun leefomgeving in korte tijd zagen veranderen door de komst van groepen minderheden die hun eigen taal spraken en gebruiken meenamen’.

Hoeden en petten

Al in de jaren 1890 leefde in de SDAP het onbehagen tussen de ‘hoeden’ (onderwijzers, advocaten en – steeds meer – dominees) en de ‘petten’ (de arbeiders). De afgelopen halve eeuw zijn vrijwel alle ‘petten’ (qua afkomst en opleiding) verdwenen uit de linkse en progressieve beweging, uitgezonderd de tot marginaliteit gedoemde SP.

‘Ideologie’ blijkt vooral een middel om ‘hiërarchie’ te vestigen en vervolgens te bestendigen. De nare bejegening van de socialistische nieuwkomer Ferdinand Domela Nieuwenhuis in de Tweede Kamer (1888) verschilt niet van die, welke Hans Janmaat van de Centrumpartij een kleine eeuw later ten deel viel.

D66, de partij van onze nieuwe premier, biedt waarschijnlijk de opvallendste demonstratie van deze stelling. Na het Oekraïnereferendum (2016) zette zij ook dit laatste kroonjuweel bij het vuil. Het referendum is de enige directe manier waarop de petten de hoeden van het politieke establishment kunnen corrigeren. Maar wat moet je ermee als het volk ‘verkeerd’ stemt? De goed opgeleide en gesitueerde hoeden staan ondanks elke draai aan de goede kant. Ze leven gemiddeld zeven jaar langer in goede gezondheid en vertegenwoordigen ook nog het eeuwige morele gelijk. Petje af.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Bij links hebben de ‘petten’ het afgelegd tegen de ‘hoeden’ – met fatale gevolgen verscheen eerst op Wynia's Week.

70 procent van de Nederlanders vond in 1966 dat er sprake was van overbevolking. De gloednieuwe partij D’66 (toen nog met apostrof) van Hans Gruijters en Hans van Mierlo sprak van ‘een zeer verontrustend verschijnsel’. D’66 pleitte voor opname van de pil in het ziekenfondspakket en voor ‘een verantwoorde meningsvorming omtrent het toestaan van vrijwillige vruchtafdrijving’. Dat was een gedurfd standpunt in een land waar de confessionelen in dit opzicht nog de dienst uitmaakten.

Terug naar 10 miljoen

In de jaren zeventig werden ook natuurbehoud en internationale solidariteit in de strijd geworpen als argument tegen overbevolking. PvdA-econoom Jan Tinbergen vond dat Nederland een bijdrage moest leveren aan het terugdringen van milieuverontreiniging en aan het inperken van de overbevolking in de hele wereld. De Nederlandse bevolking moest terug naar 10 miljoen. Zijn collega Jan Pen (ook van de PvdA) deed er nog een schepje bovenop. Hij vond 5 à 6 miljoen wel genoeg.

Beide economen waren lid van de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk, ingesteld in 1972. Deze commissie onder voorzitterschap van PvdA-professor Piet Muntendam adviseerde dat de Nederlandse bevolking ‘stationair’ op 12 miljoen inwoners gehandhaafd moest blijven. Muntendam voorspelde dat ‘de belangrijke verarming van flora en fauna’ en ‘de versnippering en vermindering van de open ruimte’ alleen maar zouden toenemen. Conclusie: ‘Duidelijk is dat een afnemende bevolkingsgroei op het handhaven van milieukwaliteit en kwantiteit een positieve invloed uitoefent.’

Dat geldt vijftig jaar later met zes miljoen inwoners extra natuurlijk nog veel sterker: bevolkingsgroei staat haaks op natuurbehoud. Nederland kan geen immigratieland zijn. Dat was in de jaren zeventig trouwens al officieel regeringsbeleid. Daarbij ging het niet om asielzoekers, want er waren minder dan duizend asielaanvragen per jaar. Het ging om arbeidsmigratie. Daar moest een einde aan komen.

‘Gastarbeid’, stelde de commissie-Muntendam begin jaren zeventig, ‘heeft overwegend negatieve effecten voor zowel het land van herkomst als bestemming’. De oplossing was: investeren in machines, betere beloning voor onaangenaam werk en betere arbeidsomstandigheden. Zo konden de eigen Nederlandse werklozen weer aan de slag. Het was een prima advies. Toch kwam er niets van terecht, want de werkgevers deden niet mee.

Hoog tijd om consequent te zijn

En politiek links deed evenmin mee. Van een hoog geboortecijfer is al lang geen sprake meer, nu neemt de bevolking uitsluitend toe door een hoog migratiesaldo. En links maakt wel – en terecht – bezwaar tegen de behandeling van de gastarbeiders van nu, maar wil het niet of nauwelijks hebben over de voortgaande overbevolking door hoge asielcijfers.

Ondertussen staan diezelfde linkse partijen onverminderd op de bres voor milieu, natuur en – tegenwoordig ook – het klimaat, maar zijn ze vergeten wat een halve eeuw geleden ook al waar was: een groeiende bevolking en het bouwen van nieuwe steden zitten natuurbehoud in de weg. Hoog tijd om consequent te zijn en de wetenschap van toen toe te passen in het heden.

Hans Wansink is historicus en journalist. Dit artikel is ontleend aan zijn pas verschenen boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Links is vergeten dat de natuur lijdt onder overbevolking verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik zou u hier niet op deze heruitgave wijzen, ware het niet dat die plotseling blijkt aan te haken bij de actualiteit: De Telegraaf meldde vorige week dat de gemeente Amsterdam als een soort boetedoening 144.000 euro gaat bijdragen aan een biografie van de Joodse notaris Arnold van den Bergh. En juist die notaris is de reden dat Van der Zee zo hard aan de heruitgave van zijn boek werkte. De nieuwe inleiding van Vogelvrij heeft hij helemaal gewijd aan de in zijn ogen zeer onterechte beschuldiging aan het adres van die notaris, als zou die de verrader van Anne Frank zijn geweest.

In de nieuwe inleiding van het boek beschrijft Van der Zee in twintig pagina’s gedetailleerd hoe hij werd uitgenodigd om mee te werken aan een schimmig onderzoeksproject dat eindelijk voor eens en voor altijd moest gaan duidelijk maken wie Anne Frank verraden had. Van der Zee heeft de onderzoekers toegang gegeven tot zijn uitgebreide archief over Anne Frank, maar hij voelde al snel aan dat die verrader er voor het welslagen van het project coûte que coûte moest komen.

Van alle blaam gezuiverd

Na een paar jaar stilte van de kant van de onderzoekers verscheen tot Van der Zee’s verbazing in 2022 plotseling Het verraad van Anne Frank en daarin werd notaris Van den Bergh als de verrader opgevoerd.Er zat in het project onder meer 100.000 euro onderzoekssubsidie van de gemeente Amsterdam en het boek was bij verschijning al vertaald in 22 talen: Japans, Russisch, Pools, noem maar op. Het werd wereldwijd een bestseller.

Van der Zee’s Vogelvrij is nu nog net op tijd verschenen om gedetailleerd de redenen bloot te leggen waarom de gemeente Amsterdam later het boetekleed heeft aangetrokken en nu nog eens 144.000 euro aftikt, dit keer om in een biografie notaris Van den Bergh van alle blaam te zuiveren. De in Het verraad van Anne Frank geuite beschuldigingen bleken namelijk kant noch wal te raken en de nabestaanden van de notaris waren onthutst. Uitgeverij Ambo Anthos besloot de Nederlandse uitgave van het boek uit de handel te nemen en bood verontschuldigingen aan, maar ja, wereldwijd bleef het in al die vertalingen gewoon leverbaar. Ook de biografie van Van den Bergh, waarvoor overigens nog niet eens een schrijver is aangewezen, zal daar weinig aan veranderen.

Onverdraaglijk verraad

Dat het ruim een jaar heeft geduurd voor Vogelvrij verscheen, is geheel aan mij te wijten. Ik heb het boek geredigeerd. Van der Zee was al overleden en ik kon dus niks meer vragen en weinig meer veranderen aan zijn manuscript, behalve wat zinnen fatsoeneren en typefouten corrigeren. Dat had niet veel tijd hoeven kosten. Maar ik kon dat 400 pagina’s tellende boek haast niet verdragen. Hoe graag ik ook over moordzaken lees en in true crime-series met genoegen de zoektocht naar de dader volg, het valt me heel zwaar om mij met oplichters bezig te houden. Ik kan bijvoorbeeld niet naar die programma’s van Kees van der Spek kijken. De gewiekstheid waarmee ogenschijnlijk volkomen normale mensen hun medemens om de tuin leiden, staat mij te zeer tegen. En dat is nu net waar Vogelvrij bijna 400 pagina’s lang over gaat.

Alleen de nieuwe inleiding gaat niet over sluwe verraders (nou ja, toch ook over een soort oplichters, namelijk de mensen van dat Anne-Frank-onderzoeksproject), en ook het laatste hoofdstuk heeft een ander onderwerp. In dat laatste hoofdstuk, ‘In retrospectief’ geheten, bijt Van der Zee van zich af en doet hij uitgebreid uit de doeken hoe hij in 2010 werd bekritiseerd na verschijning van de eerste editie van Vogelvrij.

Ter opfrissing van het geheugen: Van der Zee is de zoon is van een NSB’er. Daar heeft hij ook een boek over geschreven, een bestseller: Potgieterlaan 7. In Vogelvrij neemt Van der Zee verraders onder de loep die in de oorlog Joden hebben aangegeven bij de Duitsers. Hij heeft daartoe allerlei oorlogsarchieven doorzocht, onder andere het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), dat sinds 2025 ook digitaal te raadplegen is voor gewone mensen.

Van der Zee heeft vele weken doorgebracht in het Nationaal Archief in Den Haag om de papieren te doorzoeken. Bij zijn zoektocht stuitte hij regelmatig ook op gegevens over Joden die andere Joden hadden aangegeven en daarvoor na de oorlog waren veroordeeld. Dit intrigeerde hem zo dat hij uiteindelijk deel drie, ruim een derde van het boek, wijdt aan Joden die Joden hebben verraden. Dat is hem in 2010 door veel mensen niet in dank afgenomen. Die vonden het geen pas geven om zoveel aandacht te besteden aan foute Joden, en al helemaal omdat Van der Zee zelf de zoon van een NSB’er was. Ik ga die kritiek hier niet onderuithalen. In deze nieuwe editie heeft Van der Zee dat varkentje zelf uitstekend gewassen. Met naam en toenaam noemt hij de mensen door wie hij zich onterecht aangevallen voelde.

Behalve het eerste en het laatste hoofdstuk vond ik het boek dus een marteling om te lezen. Al dat vreselijke verraad, al die wanhopige Joden die met hun kindertjes op de arm dachten naar een nieuw onderduikadres te gaan en dan in de val liepen, het was onverdraaglijk. Eigenlijk wil ik niets meer over de Jodenvervolging horen.

Toch ben ik heel blij dat Van der Zee dit afschuwelijke boek heeft geschreven. Meer nog dan struikelstenen is het een monument voor alle vermoorde mensen die erin voorkomen. Foto’s zijn niet in het boek opgenomen, maar on line heb ik al die slachtoffers nagezocht op joodsmonument.nl www.joodsmonument.nl (had ik natuurlijk beter niet kunnen doen, want het maakte het allemaal nog veel erger). Van veel mensen vond ik daar foto’s. Vaak met hun kinderen erbij. Ach Jezus. Van der Zee heeft ze allemaal heel nauwkeurig met voornamen erbij genoteerd in zijn boek, zodat je ze gemakkelijk digitaal kunt opzoeken.

Foute mensen in het wild

Tijdens het lezen realiseerde me ook voor het eerst dat we, zeker tot het eind van de vorige eeuw, zomaar tegen mensen aan konden lopen die heel erg fout waren geweest in de oorlog; en ook dat veel andere mensen in hun omgeving dat toen natuurlijk nog gewoon wisten, ook al was er toen geen internet. Ik heb daar in mijn jeugd maar twee keer iets van meegekregen.

De eerste keer was toen mijn vader in de jaren zestig van de ene op de andere dag niet meer naar zijn stamcafé bij ons in Amsterdam-West toe wilde, omdat hij toen pas gehoord had dat de cafébaas fout was geweest in de oorlog. En de tweede keer was in diezelfde periode. Iemand bleek Schaap te heten en toen mijn vader die naam hoorde, mompelde hij achter zijn hand tegen mijn moeder iets over fout in de oorlog. Nu kwam ik in Vogelvrij die foute Schaap tegen, politieman Pieter Schaap, en ik vroeg mij af of dat die man was die ik als kind gezien had, die man van wiens naam mijn vader geschrokken was. Maar nee, politieman Pieter Schaap is een van de weinige mensen die na de oorlog de doodstraf heeft gekregen en aan wie die straf ook daadwerkelijk is voltrokken.

Achteraf blijkt dat wie niet bekende een veel grotere kans had om het er levend af te brengen. Schaap had direct na zijn arrestatie bekend en alles verteld. Net als de Joodse Ans van Dijk, die Van der Zee aanmerkt als mogelijke verraadster van Anne Frank. Ans van Dijk is geëxecuteerd voordat Anne Franks dagboek het Achterhuis wereldberoemd maakte. Van Dijk had zo ontelbaar veel zaken opgebiecht, soms zonder specifiek te zijn, dat de familie Frank daar best tussen gezeten kan hebben.

Van Dijk en Schaap mogen dan geëxecuteerd zijn, toch is het opvallend hoe vergevingsgezind het Nederlandse rechtssysteem na die verschrikkelijke bezetting is geweest. Wat een keurig land. Hoofdstukken lang doet Van der Zee uit de doeken wat al die verraders voor vreselijks hebben gedaan en dan sluit hij het hoofdstuk af met hun veroordeling. Doodstraf, decennia van opsluiting, maar uiteindelijk werd dat allemaal bijna nooit uitgevoerd. De doodstraf werd bijvoorbeeld in hoger beroep omgezet in 20 jaar cel na onderzoek door een psychiater die de verrader ‘verminderd toerekeningsvatbaar [vond] uit hoofde van een infantiele gepsychopathiseerde structuur’. En dan liepen die gewiekste verraders in de jaren vijftig weer vrij rond. Van der Zee zet er dan elke keer bij hoe lang ze daarna nog ongemoeid in Nederland hun leven hebben kunnen leiden. Sommigen tot diep in deze eeuw.

Vrouwelijke charme

Wat me ook opviel: steeds weer vrouwen die hun charme in de strijd gooiden en zo heel wat mannen erbij lapten, ook de meest succesvolle verzetsmensen, mannen die vaak al jaren uit handen van de Duitsers hadden weten te blijven. Die vrouwen hadden met de een na de ander een relatie, en de naïviteit van die verzetsmensen springt echt in het oog. Het lijkt soms wel een slecht filmscenario.

Nog iets noemenswaardigs. Het duurde lang voordat ik de link legde. Van der Zee legt het niet uit, maar veel van de geheim agenten van de Duitsers, veel van die verraders dus, kregen telkens uit veiligheidsoverwegingen een nieuwe woning toegewezen door hun Duitse broodheren, wanneer hun vorige adres bekend dreigde te raken bij het verzet. Die verraders verhuisden dan bijvoorbeeld naar de Michelangelostraat, de Stadionweg, de Beethovenstraat. Allemaal dure straten in Amsterdam-Zuid. Toe maar, dacht ik terwijl ik het las, het kon niet op blijkbaar. Pas na een hele tijd besefte ik dat het om de huizen ging waaruit de Joodse bewoners waarschijnlijk onlangs waren weggevoerd. De verraders kwamen in een gespreid bed.

Namenregister

Nog een laatste verzoek. Mocht u ondanks deze recensie het boek gaan lezen (let op, de herziene uitgave bij Just Publishers, anders zit u met de oude versie uit 2010 van De Bezige Bij en daar staan die nieuwe inleiding en verantwoording achterin niet in), doe mij dan een plezier en raadpleeg af en toe het namenregister. Ik vond dat al die namen, als die slachtoffers, vindbaar moesten zijn, als in een naslagwerk. De nabestaanden (ach God, heel veel van die slachtoffers hebben helemaal geen nabestaanden) moeten hun familienaam kunnen opzoeken zonder het hele boek te hoeven lezen.

Iedereen heeft de mond vol van Artificial Intelligence. Dus ik dacht: een druk op de knop en ik laat de computer het namenregister maken. Dat kon niet. Een register kan hij wel maken, die computer, heel netjes met kolommen en paginanummers, maar dan staan bijna alle woorden uit het boek erin. Want de computer kan nog geen namen herkennen. Dus ik heb dat register, net als vroeger, helemaal handmatig gemaakt. Ik hoop zonder fouten. Mocht u toch een fout vinden, wilt u mij daar dan niet op wijzen. Er komt vast geen tweede druk.

Sytze van der Zee: Vogelvrij. De jacht op de joodse onderduiker, Just Publishers, 440 pagina’s, € 27,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe een joodse advocaat ten onrechte de schuld kreeg van het verraad van Anne Frank – met €100.000 subsidie van de gemeente Amsterdam verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Met de regeringen van Suriname, Turkije, Marokko en andere herkomstlanden van migranten in Nederland worden duidelijke afspraken gemaakt om vrijwillige remigratie te bevorderen.’

‘Vluchtelingen dienen zo dicht mogelijk bij hun land van oorsprong gehuisvest te worden, teneinde hun terugkeer optimaal mogelijk te maken.’

Zomaar drie quotes uit het verkiezingsprogramma waarmee de Centrumpartij in 1982 de boer op ging. Het leverde ruim 68.000 stemmen op, genoeg voor één zetel in de Tweede Kamer. Die werd ingenomen door Hans Janmaat, een Haagse politicoloog en leraar maatschappijleer die voorheen politiek actief was voor de KVP en DS’70.

De opschudding was enorm. Volgens de andere partijen in de Tweede Kamer en ook volgens een groot deel van de publieke opinie verkondigde Janmaat standpunten die getuigden van een ‘racistische’ en ‘extreem-rechtse’ gezindheid. In linkse kring werden nog scherpere conclusies getrokken: de Centrumpartij zou een ‘ondemocratische’, ja zelfs ‘fascistische’ organisatie zijn. Alom werden vergelijkingen gemaakt met de NSB, Adolf Hitler en de nazi’s. Ook de Februaristaking, Anne Frank en Auschwitz figureerden in veel commentaren.  

Vogelvrij

In de praktijk bleken de leden en vertegenwoordigers van de Centrumpartij en de in 1984 daarvan afgesplitste Centrumdemocraten vogelvrij. Zo’n beetje alles was geoorloofd. De Leidse historicus Jan de Vetten verrichte onderzoek naar de bestrijding die beide partijen in de jaren tachtig en negentig ten deel viel en deed er in zijn dissertatie In de ban van goed en fout (2016) uitgebreid verslag van.

Een kleine greep: in februari 1984 werd een cursusavond van de Centrumpartij in Rotterdam overvallen door een gemaskerde en met ijzeren staven bewapende groep van zo’n dertig ‘antifascisten’. Ze sloegen het interieur kort en klein en vernielden buiten de auto’s van de cursisten.

Drie maanden later werd een congres van de Centrumpartij in het Brabantse Boekel door gewelddadige actievoerders verstoord. Ze gooiden een traangasbom naar binnen, tuigden vluchtende congresgangers af met stokken en kettingen en achtervolgden hun bus toen ze huiswaarts probeerden te keren. De bus werd zelfs beschoten met een vuurwapen. ‘Om escalatie te voorkomen’ verrichte de politie geen arrestaties.

In een daaropvolgend interpellatiedebat in de Tweede Kamer lieten de woordvoerders van D66, PPR, PSP en CPN weten weliswaar tegen geweld te zijn, maar ook dat de Centrumpartij het er eigenlijk zelf naar had gemaakt. ‘Er hebben zich inderdaad ernstige gebeurtenissen in Boekel afgespeeld,’ sprak PSP-fractievoorzitter Fred van der Spek. ‘De ergste daarvan is naar mijn mening dat er een congres is gehouden van de Centrumpartij.’ Enkele dagen later werd Willem Bruyn, voorzitter van het Wetenschappelijk Bureau van de Centrumpartij, voor zijn Amsterdamse woning vastgeketend aan een blok beton met het bordje ‘racist’. De brandweer moest hem loszagen.

‘Wij kunnen u niet beschermen’

Het ergste moest toen nog komen. Op 29 maart 1986 belegden de Centrumpartij en de Centrumdemocraten een gezamenlijke bijeenkomst in Hotel Cosmopolite in Kedichem, gemeente Leerdam. De vergadering was net begonnen toen de politie het woord nam. Er waren, zo luidde de mededeling, honderden linkse actievoerders op weg naar het hotel. ‘Wij kunnen u niet beschermen.’

Niet veel later vlogen tegels, stenen en rookbommen naar binnen en stond het hotel in lichterlaaie. Bij een wanhopige vluchtpoging belandde Wil Schuurman, de secretaresse van Janmaat, met haar been op een gesprongen ruit. ‘Het been werd afgebonden om het bloeden te stelpen. Pas na lang wachten arriveerde een ambulance,’ verhaalt De Vetten. Na een mislukte operatie in het ziekenhuis van Gorinchem werd Schuurman naar het Rotterdamse Dijkzigt-ziekenhuis gebracht. ‘Deze artsen konden haar leven redden, maar moesten het gewonde been afzetten.’ Schuurman was voor de rest van haar leven invalide.

Op het Binnenhof vielen in de wandelgangen afkeurende reacties van politici te beluisteren, maar van commotie was geen sprake. CDA-premier Ruud Lubbers onthield zich van commentaar, PSP’er Wilbert Willems liet weten dat de oorzaak van het geweld in het bestaan van de Centrumpartij zelf lag, en, schrijft De Vetten, ‘in de Tweede Kamer kwam Kedichem niet aan de orde’. Nogal een verzuim.

Zes ‘antifascistische’ activisten werden veroordeeld tot een celstraf van zes maanden, waarvan drie maanden voorwaardelijk met een proeftijd van twee jaar. De meeste van de echte daders werden niet gepakt. Die waren alweer op weg naar huis – lees: hun Amsterdamse kraakpanden – toen de Leerdamse politie ten langen leste besloot de toegangswegen naar het hotel af te zetten.

Passend gebaar

‘Kedichem’ is binnenkort veertig jaar geleden. Het was een lugubere aanslag op onze parlementaire democratie waarbij de Tweede Kamer de andere kant opkeek. Een motie van treurnis waarin dat wordt vastgesteld, zou dat geen passend gebaar zijn?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 40 jaar na de lugubere aanslag in Kedichem heeft de Tweede Kamer nog wat goed te maken verscheen eerst op Wynia's Week.

De titel had ik al: Ontketend Nederland. En het boek zou eindigen met wat je eind 2024 al kon zien aankomen: de val van het onzalige vechtkabinet-Schoof. Maar waar te beginnen? ‘In het revolutiejaar 1966 natuurlijk!’, antwoordde uitgever Syp Wynia. Zogezegd, zo gedaan. Was 1968 het jaar waarin wereldwijd het gezag werd uitgedaagd, bij ons was dat twee jaar eerder.

Tekenen van onvrede

Tekenen van onvrede met Het Bestel, zoals toen de gevestigde orde werd genoemd, waren er al aan het begin van de jaren zestig. Maar op 10 maart 1966 barstte de (rook)bom. Het was de dag waarop Beatrix ging trouwen met de Duitse diplomaat Claus von Amsberg. De partnerkeuze van de kroonprinses was zeer omstreden. De gedachte dat een Duitser die in de Wehrmacht had gediend (maar geen schot had gelost) Prins der Nederlanden zou worden was voor velen ‘onverdraaglijk’.

De leiders van drie joodse kerkgenootschappen gaven geen gevolg aan de uitnodiging de huwelijksplechtigheid bij te wonen. In het stadhuis ontbraken verder zeven gemeenteraadsleden van de PvdA, de fracties van PSP en CPN en één VVD-raadslid.

Dat was Hans Gruijters, in het dagelijks leven chef van de redactie buitenland van het Algemeen Handelsblad en eigenaar van twee kroegen. Hij had, naar eigen zeggen, ‘wel wat beters te doen’. VVD-partijleider Edzo Toxopeus liet weten dat Gruijters door te bedanken voor de uitnodiging ‘de trouw van de VVD aan de constitutionele monarchie verdacht had gemaakt’. Gruijters reageerde met het opzeggen van zijn VVD-lidmaatschap.

Intussen wisten groepen jongeren, die zich die ochtend hadden verzameld bij het monument de Dokwerker om te demonstreren tegen het huwelijk van Beatrix met ‘een Duitse fascist’ door te dringen tot de route van het stadhuis naar de kerk. Ze scandeerden ‘Republiek! Republiek!’ Er gingen pamfletten rond met teksten als ‘Die Mörder sind unter uns’.  Op de hoek van de Raadhuisstraat en de Keizersgracht werden rookbommen gegooid.

De politie sloeg er met de lange lat flink op los; ook omstanders en journalisten liepen rake klappen op. Het was allemaal goed zichtbaar in de huiskamers. Het aantal tv-toestellen was van 400.000 in 1960 gestegen tot een kleine 2,5 miljoen in 1966.

Amsterdam zou het hele jaar het toneel zijn van confrontaties tussen baldadige jongeren en een politiemacht die met verstoring van de openbare orde steeds minder raad wist. De gemoederen liepen hoog op, tot aan de Tweede Kamer aan toe. Daar was de conclusie dat burgemeester Gijs van Hall en hoofdcommissaris Hendrik Jan van der Molen niet langer te handhaven waren. De smadelijke aftocht van deze gezagsdragers wees op een veel diepere crisis. Het Bestel had zichzelf overleefd. Nederlanders wilden niet langer als minderjarigen behandeld worden.

Beperkte individuele vrijheid

In 1966 was seksueel verkeer van een meerderjarige (21 en ouder) met een minderjarige (vanaf 16) van hetzelfde geslacht volgens artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht verboden. Tussen 1911 en 1971 werden ruim vijfduizend personen op basis van dit artikel voor de rechter gesleept. De helft daarvan werd vrijgesproken, maar de veroordeelden gingen soms voor maanden de gevangenis in.

Huwelijken konden vrijwel alleen ontbonden worden als er sprake was van overspel. Het werkte ‘de grote leugen’ in de hand. Ten overstaan van de rechter was het meestal de man die verklaarde overspel te hebben gepleegd – ook al was dat niet zo. De overspelige had geen recht op alimentatie.

De filmkeuring gold ook voor 18-plussers; ‘aanstootgevende’ scènes werden geknipt. Voor een medisch verantwoorde abortus moest je naar het buitenland. Bedrijfsbezettingen waren illegaal en staken was verboden voor ambtenaren en spoorwegpersoneel. Tegen al deze beperkingen van de individuele vrijheid ontstonden actiegroepen en emancipatiebewegingen. Die drongen door tot de politieke arena. Zo schrapte VVD-minister Carel Polak van Justitie in 1971 artikel 248bis en bracht hij een moderne echtscheidingswet tot stand.

De aspiraties van de ontevredenen werden gepolitiseerd door een nieuwe beweging onder leiding van Hans Gruijters en zijn collega bij het Handelsblad Hans van Mierlo. Voor minder dan ‘het systematisch uitroken van al diegenen, die ons wel even zullen vertellen wat goed voor ons is’, wilden ze het niet doen. Het politieke bestel moest worden opgeblazen. Het einde van de verzuiling was gekomen: katholieken, protestanten en arbeiders hadden geen eigen partijen meer nodig.

Die moesten plaatsmaken voor een brede pragmatische volkspartij die de meerderheid zou veroveren. D’66 moest dan ook ‘bewijzen dat we niet een eigen kerkje willen oprichten en dat we echt bereid zijn zelf óók te ontploffen’.

‘Radicale democratisering’

Ze noemden zich Democraten ’66 – een verwijzing naar de missie van ‘radicale democratisering van de samenleving’. De partij werd op 14 oktober 1966 opgericht. Omdat er op 15 februari 1967 vervroegde verkiezingen zouden plaatsvinden, moest er snel een programma worden geschreven.

D’66 hechtte groot belang aan het slechten van de ‘bolwerken van paternalisme’. Alle werknemers moesten het recht hebben om te staken, ook als de staking niet door een erkende vakbond werd georganiseerd. De filmkeuring voor volwassenen moest verdwijnen. Erkenning als dienstweigeraar moest eenvoudiger worden. Gelijke arbeid voor mannen en vrouwen moest gelijk beloond worden.

De nieuwe partij pleitte voor een debat over het toestaan van ‘vrijwillige vruchtafdrijving’ en voor opname van de pil in het ziekenfondspakket. Voorbehoedsmiddelen zouden overal verkrijgbaar moeten zijn. Deze standpunten stonden niet alleen in het teken van emancipatie, maar ook van ‘rationele gezinsplanning’ om de groei van de bevolking tegen te gaan. Gezinnen van drie of meer kinderen waren immers nog heel gewoon. Zo gingen bij D’66 feminisme en bevolkingspolitiek hand in hand.

‘De bevolkingsgroei’, lezen we in het D’66-programma, ‘is een zeer verontrustend verschijnsel, dat zowel de economische welstand als het algemeen gevoel van welbevinden zeer nadelig beïnvloedt.’ Nederland telde toen 12,2 miljoen inwoners.

Met een gekozen burgemeester en een gekozen minister-president wilde D’66 de kiezer ook een stem op de uitvoerende macht geven. Herinvoering van het districtenstelsel (afgeschaft in 1917) zou de band tussen kiesdistrict en volksvertegenwoordiger herstellen. Doordat de afgevaardigde sterker aan zijn district, dat zijn stemgedrag in de gaten hield, was gebonden, zou hij onafhankelijker komen te staan tegenover zijn partij en fractie.

Historische breuk

De uitslag van de verkiezingen van 15 februari 1967 werd door de tijdgenoten ervaren als een breuk met de naoorlogse parlementaire geschiedenis. D’66 kwam uit het niets op zeven zetels, een sensatie die zelfs de Amerikaanse pers haalde. De andere winnaar was de Boerenpartij, die van 3 naar 7 zetels sprong. De KVP en de PvdA waren de grote verliezers. Zij kwamen niet zonder kleerscheuren uit de strijd. De PvdA had sinds september 1966, toen het manifest Tien over Rood werd gepubliceerd, te maken met het opstandige Nieuw Links; later kwam er een afsplitsing van de rechtervleugel onder de naam Democratisch Socialisten ’70 (DS’70). De KVP verloor in 1968 een groot deel van de linkervleugel in de gedaante van de Politieke Partij Radikalen (PPR).

Zo wist het nieuwe D’66 uit het revolutiejaar een agenda van emancipatie, democratisering en bevolkingspolitiek te destilleren. Een agenda die nog altijd relevant is, maar bij D66 zelf in ongerede is geraakt. De explosieve beweging van toen is vandaag de dag een technocratische partij van middelbare leeftijd, die liever niet aan haar hervormingsplannen van zestig jaar geleden herinnerd wil worden.

Dit artikel is ontleend aan ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’, het nieuwe boek van Hans Wansink dat onlangs is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het boek telt 248 pagina’s, kost € 29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Van Provo tot PVV: in het revolutiejaar 1966 begon zestig jaar geleden het ontketende Nederland van nu  verscheen eerst op Wynia's Week.