Zorgwijzer noemt drie redenen voor deze forse premiestijging. Vorig jaar hadden de zorgverzekeraars een eenmalige meevaller doordat er een overschot in het Zorgverzekeringsfonds was van gemiddeld €105 per verzekerde. Dit overschot was het gevolg van het feit dat de lonen en het aantal werkenden de afgelopen jaren sneller dan gedacht zijn gestegen, waardoor de inkomensafhankelijke bijdrage die de werkgevers betalen aan de zorgverzekering hoger uitviel. Als gevolg van deze meevaller hoefden de zorgverzekeraars de premie vorig jaar niet te verhogen. De bijdrage die werkgevers betalen is inmiddels aangepast waardoor deze meevaller is verdwenen.

Reserves raken op

De tweede reden is dat de zorgkosten snel toenemen. Een belangrijke oorzaak hiervan zijn de snel stijgende loonkosten. In een aantal CAO’s in de zorg zijn flinke salarisstijgingen afgesproken. Aangezien ongeveer 70% van de zorgkosten bestaan uit loonkosten, nemen hierdoor de zorgkosten toe. Dit moeten we allemaal via de zorgpremie betalen. Daarnaast neemt het zorggebruik toe door de vergrijzing en door de beschikbaarheid van nieuwe en vaak dure medische technologieën, waaronder ook nieuwe geneesmiddelen.

De afgelopen jaren hebben de zorgverzekeraars de basispolis aangeboden voor een premie die lager was dan de kostprijs. Het verschil legden ze bij uit hun reserves. Bij sommige verzekeraars begint het deel van de reserves dat kan worden ingezet om de premiestijging te beperken op te raken. Hierdoor kunnen ze minder geld uit hun reserves inzetten om de premiestijging te beperken.

Het kabinet zou de premiestijging kunnen beperken door het eigen risico te verhogen. In het coalitieakkoord was afgesproken dat het eigen risico volgend jaar zou worden verhoogd van €385 naar €455. Uit de uitgelekte Prinsjesdagstukken blijkt echter dat het kabinet van plan is om deze verhoging met €60 een jaar uit te stellen. Hiermee hoopt het kabinet steun te krijgen voor de begroting van oppositiepartij PRO. Het gevolg is wel dat de premiestijging ongeveer €35 per jaar hoger uitvalt dan als deze verhoging van het eigen risico wel zou zijn doorgegaan.

Het is de vraag of de linkse oppositie met het uitstel van de verhoging van het eigen risico tevredengesteld is en de begroting van het kabinet zal steunen. Dat het kabinet-Jetten geen meerderheid heeft in de Tweede Kamer vormt een bron van onzekerheid voor zorgverzekeraars. Het is denkbaar dat er in de Tweede Kamer een meerderheid ontstaat om het eigen risico te verlagen, zoals het kabinet-Schoof van plan was. Dan zitten de zorgverzekeraars met de gebakken peren en moeten ze de premie verder verhogen.

Nog meer solidariteit van jongeren gevraagd

Door linkse partijen wordt het eigen risico vaak geframed als een boete op ziek zijn en een aanslag op de solidariteit. Het Nederlandse zorgstelsel is een van de meest solidaire stelsels ter wereld. Gezonde en zieke mensen betalen dezelfde premie. Door de zorgtoeslag, die lage inkomens compenseert voor de nominale premie en het verwachte eigen risico, zijn de premies grotendeels inkomensafhankelijk. Vergeleken bij andere landen zijn de eigen bijdragen die zorggebruikers betalen relatief laag. Arm en rijk hebben recht op dezelfde zorg en worden in de zorg gelijk behandeld. In veel andere Europese landen is de solidariteit in de zorg een stuk minder. Toch vinden met name linkse en populistische partijen dat jonge, gezonde mensen nog solidairder moeten zijn met ouderen en zorggebruikers.

Het lijkt solidair om in plaats van het eigen risico voor patiënten te verhogen de premie voor alle burgers te verhogen. Deze solidariteit wordt echter vooral opgebracht door jongeren. Zij maken weinig gebruik van zorg, betalen daardoor weinig of geen eigen risico, maar moeten wel meebetalen aan de hogere zorgpremie. Ouderen maken gemiddeld meer zorgkosten. Voor velen van hen maakt het niet of nauwelijks uit of het eigen risico omhoog gaat of de premie.

Jongeren hebben naast de steeds verder stijgende zorgpremie vaak ook nog andere lasten, zoals een studieschuld of hoge hypotheek. Door de krapte op de woningmarkt moeten jongeren zich vaak diep in de schulden steken om een huis te kunnen kopen of worden ze geconfronteerd met hoge huren. Ze hebben ook vaak jonge kinderen die kosten met zich meebrengen. Hun inkomenspositie is vaak onzekerder. Allemaal lasten waar oudere generaties vrijwel niet mee te maken hebben en waarin zij niet solidair zijn met de jongere generaties. Ouderen profiteren vaak van de sterk gestegen huizenprijzen als ze hun woning verkopen aan jongeren.

Debat nodig over solidariteit tussen de generaties

Het is te kort door de bocht om de stijging van het eigen risico steeds maar af te doen als een beperking van de solidariteit en jongere generaties te dwingen om steeds meer te betalen voor de zorgkosten die vooral door ouderen worden gemaakt. Er zou een bredere discussie moeten komen over de solidariteit tussen generaties, waarbij ook de solidariteit buiten de zorg betrokken zou moeten worden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Door eigen risico niet te verhogen dwingen we jongeren om steeds meer te betalen voor de zorgkosten die vooral ouderen maken verscheen eerst op Wynia's Week.

Psychisch zieke Nederlanders: de cijfers

Het percentage volwassen Nederlanders met een psychische aandoening volgens de DSM-5 is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Waar tussen 2007 en 2009 slechts 17 procent een psychische aandoening had, was dat in de jaren 2019-2022 ruim 26 procent. Van 1,9 miljoen mensen naar ruim 3,3 miljoen. Ook psychische aandoeningen die niet in de DSM voorkomen, zoals burn-out en bore-out, komen de laatste jaren veel vaker voor, vrijwel alleen in Nederland.

Deze sterke stijging doet zich vooral voor onder jongvolwassenen en vrouwen. Over deze zorgelijke cijfers bestaat vrijwel geen verschil van mening. Maar op de vraag wat nu de oorzaken zijn van de sterke toename van psychische aandoeningen van Nederlanders is het antwoord minder eenduidig.

In een artikel in Medisch Contact uit 2023 worden een aantal oorzaken van de stijging van psychische aandoeningen genoemd: ‘prestatiedruk op school en in het werk, 24/7 “aanstaan”, armoede en schuldenproblematiek, kwantitatief en kwalitatief woningtekort, een complexer wordende samenleving met grote sociaaleconomische verschillen, overmatig veel digitale prikkels en minder sociale cohesie’. We zouden deze kunnen aanduiden als sociaal-culturele en sociaaleconomische verklaringen.

Dat Nederland een prestatiemaatschappij is, wordt niet betwist. Hoewel de armoede in Nederland de laatste jaren iets is afgenomen, leven nog altijd ruim een half miljoen mensen onder de armoedegrens, en is voor iedereen het levensonderhoud duurder geworden. Er is een tekort van ongeveer 400.000 woningen. En wat de sociale cohesie betreft, constateerde het SCP in 2024 dat die ‘stabiel’ is, maar dat de grote verschillen tussen groepen mensen ‘zorgen baren’.

Via de mobiele telefoon worden vooral kwetsbare en beïnvloedbare jongeren opgestookt met voorspellingen over het einde van de wereld door een ‘klimaatcrisis’ en oorlogen, of krijgen ze beelden te zien van rijke ‘influencers’ die wonen in grote villa’s en rijden in luxe auto’s. Uit een onderzoek van de UvA blijkt dat 40 procent van de jongeren vindt dat sociale media een slechte invloed hebben op hun zelfbeeld.

Maakbaarheidsdenken en individualisme voeden ongeluk

Verwant aan de in Medisch Contact opgesomde verklaringen zijn het maakbaarheidsdenken – het idee dat de gehele samenleving, mens en wereld volledig naar onze wens vormgegeven kunnen worden – en het individualisme. Psycholoog Huibrecht Boluijt laat aan Wynia’s Week weten dat Nederland, ‘vooroplopend met het bagatelliseren van spiritualiteit, het maakbaar willen maken van mens en maatschappij, het afbreken van sociale structuren (kerk, vereniging, gezin en families), het optuigen van een 24/7-samenleving en het overschatten van de waarde van de kennis- en prestatiemaatschappij, niet zo “tranquilo” is als elders ter wereld.’

Dit beeld wordt bevestigd door een onderzoek van EenVandaag uit 2018. Daaruit blijkt dat drie op de tien jongeren zich langere tijd depressief voelen. Hoogleraar psychoanalyse Paul Verhaeghe zei destijds dat dat vooral komt door het individualisme, het wegvallen van gemeenschappen en de maakbaarheidsgedachte.

Ook hoogleraar gezondheidseconomie Wim Groot meent desgevraagd dat de verzwakking van structuren als geloofsgemeenschappen en het verdwijnen van het taboe op het hebben van mentale problemen ertoe hebben geleid dat het aantal mensen met mentale gezondheidsproblemen is toegenomen.

Een verklaring voor het feit dat vooral in Nederland meer mensen lijden aan psychische kwalen heeft te maken met wat in de medische wereld ‘ziektewinst’ wordt genoemd. Dat is een term voor de onbewuste voordelen die iemand kan ervaren als gevolg van een ziekte of aandoening. In Nederland heb je meer voordelen bij het hebben en houden van psychische kwalen dan in andere landen.

Het belangrijkste voordeel is de arbeidsongeschiktheidsuitkering waar mensen met psychische aandoeningen aanspraak op kunnen maken. Sinds 2010 zijn psychische stoornissen de meest voorkomende reden voor het toekennen van dergelijke uitkeringen. Ruim 40 procent van de WIA-uitkeringsgerechtigden (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen) heeft deze uitkering vanwege een psychische stoornis. Rond 1990 was dat nog maar 20 procent. In tegenstelling tot andere landen staat Nederland bekend om de ruimhartige sociale zekerheid en is het behouden van een arbeidsongeschiktheidsuitkering makkelijker dan in landen als het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de VS.

Het uitkeringsbedrag ligt in Nederland gemiddeld hoger (70-75 procent van het loon), de looptijd is gemiddeld genomen langer (tot AOW-leeftijd indien volledig en duurzaam arbeidsongeschikt; in andere landen is dat niet aan de orde) en de toegang tot een uitkering is makkelijker. In vrijwel geen enkel ander land is het krijgen en behouden van een arbeidsongeschiktheidsuitkering zo aantrekkelijk als in Nederland.

Basisschoolkinderen met rugzakje? Liever diagnose!

Voor basisscholen is er eveneens een financiële prikkel om psychisch ‘afwijkende’ kinderen te laten voorzien van een psychische diagnose (zoals ADHD). Onder het systeem van Passend Onderwijs kunnen scholen namelijk vragen om extra bekostiging en ondersteuning voor ‘moeilijker’ kinderen, zoals onderwijsassistenten, orthopedagogen en psychologen, hulpmiddelen zoals koptelefoons en aangepaste leermiddelen en wekelijkse begeleiding of aanpassingen in het schoolrooster. Het krijgen van extra geld en ondersteuning voor drukkere of moeilijker kinderen lukt echter vrijwel niet zonder een formele psychische diagnose. Een school heeft er dus financieel baat bij dat kinderen met een ‘rugzakje’ een psychische diagnose krijgen om zo aanspraak te kunnen maken op extra geld en ondersteuning.

Laagdrempelige zorg, houding huisarts

Noemenswaardig is ook de zeer laagdrempelige zorg in Nederland. De huisarts is als eerste aanspreekpunt gemakkelijk toegankelijk en kosteloos, wat in landen als België, Frankrijk, Duitsland en de VS niet het geval is. Daar betaalt men enkele tientallen euro’s per consult, van 25 tot 30 euro (België) tot soms 100 tot 300 dollar (VS). Het is begrijpelijk dat mensen die kampen met psychische klachten in andere landen net wat langer nadenken voordat ze een afspraak maken bij de huisarts.

Daarnaast hebben Nederlandse huisartsen ook een andere houding dan huisartsen in andere landen, zegt hoogleraar gezondheidseconomie Wim Groot tegen Wynia’s Week: ‘Huisartsen in Nederland hebben in tegenstelling tot huisartsen in omringende landen minder een somatische (betrekking hebbend op het lichaam) houding en meer een holistische (betrekking hebbend op heel het lichaam) benadering van patiënten. Dat wil zeggen dat bij lichamelijke klachten al heel snel naar psychische en sociale oorzaken wordt gekeken. In landen als België en Duitsland worden somatische klachten vrijwel altijd met medicatie of een verwijzing naar een specialist behandeld, terwijl huisartsen hier de neiging hebben om te denken dat er een psychische oorzaak is voor een somatische klacht. Daardoor komen in Nederland meer patiënten in de GGZ terecht dan in andere landen.’

Land van de psychologen en ‘mental coaches’

Een andere, maar allerminst onbelangrijke verklaring voor de ‘Nederlandse ziektes’ is het feit dat we in Nederland, meer dan in andere landen, een passie hebben voor psychologie en psychische aandoeningen. Ons land telt namelijk een bijzonder grote hoeveelheid psychische hulpverleners (psychologen en psychiaters). Ongeveer 90.000 mensen verlenen in ons land psychische hulp op professionele basis – nog afgezien van de 60.000 ‘mental coaches’ uit de privésector. Die 90.000 psychologen en psychiaters komen neer op ongeveer 529 hulpverleners per honderdduizend inwoners, terwijl het wereldgemiddelde op 9 per honderdduizend ligt.

Gezondheidseconoom Wim Groot laat desgevraagd weten dat het niet onlogisch is dat hieruit een aanbodgestuurde vraag ontstaat. Ook filosoof en psychiater Damiaan Denys meent in een interview met Knack (2019) ‘dat het grote aanbod de vraag creëert’. En door de commercialisering gaat de organisatie van de geestelijke gezondheidszorg volgens Denys niet meer uit van de vraag wat de beste zorg is, maar wordt ze gedreven door angst en kostenbesparing. Ook de intensivist en hoogleraar intensivecare-geneeskunde Armand Girbes wijst hierop. De zorg is een product geworden en de patiënt is consument geworden. Het is voor psychologen en psychiaters aantrekkelijker geworden om GGZ-patiënten met eenvoudige kwalen als ADHD en burn-out te behandelen dan patiënten met zwaardere psychische stoornissen.

Prikkels om ziek te zijn

Nederland is psychisch steeds zieker. Veel psychologen zullen zeggen dat het komt omdat de bevolking individualistischer, eenzamer en drukker is, de tijden onzekerder, de samenleving complexer en overmatig prestatiegericht.

Tegelijkertijd is duidelijk dat er vooral in Nederland veel prikkels zijn om ziek te worden en blijven. Een stabiele en langdurige arbeidsongeschiktheidsuitkering, laagdrempelige, vaak kosteloze zorg, en een overvloed aan psychische hulpverleners en ‘mental coaches’ voor wie het lucratief is om bezig te zijn met patiënten die eenvoudige psychische klachten hebben. Dat geeft toch te denken: is het niet vreemd dat we als overwegend gelukkig land zoveel prikkels geven om een psychische ziekte te hebben of die aan te dikken?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Ziektewinst. Waarom Nederlanders meer psychische kwalen hebben dan de buren verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens het Trimbos-instituut had in de jaren 2007-2009 ongeveer 17 procent van de volwassenen tussen de 18 en 64 jaar minstens één DSM-IV psychische aandoening (het internationaal meest gebruikte classificatiesysteem voor psychische stoornissen). In de jaren 2019-2022 ging het om 26 procent. Opmerkelijk is dat deze stijging niet door corona lijkt te zijn veroorzaakt, want kort vóór in maart 2020 de pandemie uitbrak, had ongeveer 27 procent van de volwassenen één of meer psychische aandoeningen in de voorgaande twaalf maanden. Dat percentage bleef na het uitbreken van de pandemie ongeveer gelijk. Om wat voor typisch Nederlandse ziektes gaat het?

Burn-out: alleen in Nederland

Een psychische kwaal die alleen in Nederland voorkomt, is de zogeheten burn-out. Tot voor kort hanteerde ook Zweden de burn-out als medische term, maar het land stopte daarmee toen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) onlangs haar richtlijnen veranderde.

De burn-out werd pas in de jaren ‘70 door de Amerikaanse psycholoog Herbert Freudenberger geïntroduceerd, waarna de term in Nederland in de jaren ‘80 en ‘90 populair werd en ook ingang vond in de arbeidsgeneeskunde en de GGZ. Tot die tijd stond de burn-out bekend als ‘neurasthenie’ (zenuwzwakte) of ‘zenuwinzinking’, later ‘werkstress’ of ‘overspanning’. Inmiddels is een burn-out dus een aandoening die alleen in Nederland wordt vastgesteld, en die kwalificeert als een reden voor arbeidsongeschiktheid.

Hoewel een burn-out geen formele psychische stoornis is in de DSM-5 (meest recente classificatiesysteem van psychiatrische aandoeningen) of de ICD-10/11 (classificatiesysteem van ziekten volgens de WHO), blijft de diagnose populair. Volgens TNO en het CBS (data uit 2023) heeft in Nederland ongeveer één op de vijf werknemers (20,1 procent) burn-out-klachten. Dat komt neer op ongeveer 1,6 miljoen mensen – een stijging van bijna 7 procent ten opzichte van 2015. Van de mannelijke werknemers heeft ongeveer 18 procent burn-out-verschijnselen, van de vrouwelijke werknemers 22 procent.

Burn-out-klachten komen het vaakst voor onder de jongere generaties: binnen de leeftijdscategorie 25 tot en met 34 jaar gaat het zelfs om 26,3 procent van de werknemers. Bij de categorie 55 tot en met 64 jaar is dat ‘slechts’ 17,3 procent.

Ook dat nog: ‘bore-out’

Een andere, vooral in Nederland populair wordende psychische aandoening is de tegenhanger van de burn-out, namelijk de bore-out. Steeds meer Nederlanders melden zich ziek van verveling en onderbelasting op het werk, zo blijkt uit onderzoek van de Arbo Unie.

In vier jaar tijd is het aantal bore-outs vervijfvoudigd. Hoewel er nog geen Europese vergelijkingsmateriaal is, lijkt het erop dat de bore-out een fenomeen is dat enkel voorkomt in westerse, geïndustrialiseerde landen en kennismaatschappijen zoals Nederland, België, Duitsland en Frankrijk.

Een angstig land

Burn-out en bore-out zijn bepaald niet de enige typisch Nederlandse ziekten. Zo hebben steeds meer Nederlanders last van gegeneraliseerde angststoornissen, sociale angststoornissen, paniekstoornissen of agorafobie. Tussen 2007-2009 ging het nog om ongeveer 10 procent van de volwassenen, inmiddels is het 15 procent. Het Europese gemiddelde bedraagt 10 procent en in landen als Italië, Griekenland, Roemenië en Bulgarije zijn angststoornissen zelfs vrijwel onbekend: slechts 2 tot 4 procent van de volwassenen in deze landen heeft er last van.

Angststoornissen werden pas met de komst van de DSM-III in 1980 erkend als een zelfstandige categorie. Voor die tijd werd alleen gesproken over neurosen, angsttoestanden en zenuwzwakte, en werd angst gezien als een symptoom, en niet als een aparte stoornis.

Nederland is tevens op weg om koploper te worden op het gebied van ADHD-diagnoses en -medicatiegebruik, met name onder volwassenen. Het aantal mensen dat ADHD-middelen gebruikt is in zeventien jaar tijd verviervoudigd: van 78.000 in 2006 tot ongeveer 300.000 in 2023.

Met name binnen de leeftijdscategorie 25 tot en met 35 jaar is de toename te zien. Het aantal gebruikers in deze groep steeg van 6.000 (2006) tot 62.000 (2023). De gemiddelde prevalentie (mate van voorkomen) van ADHD bij volwassenen ligt in Europa op 2,8 tot 3 procent; in Nederland op 3,2 tot 5 procent.

Volgens CBS-cijfers gebruiken vooral autochtone Nederlanders ADHD-medicijnen. Turken, Marokkanen en niet-Nederlandse Europeanen gebruiken deze middelen in veel mindere mate.

Ook meer autisten

Behalve de genoemde psychische aandoeningen zijn er nog veel meer typisch Nederlandse ‘ziektes’. Ook hoogbegaafdheid, hoogsensitiviteit (HSP) en neurodiversiteit worden in Nederland – hoewel niet medisch erkend in de DSM of ICD – serieus genomen in veel diagnostische trajecten, en zijn dus belangrijke termen binnen de Nederlandse psychodiagnostiek en binnen de GGZ.

In andere landen zijn hoogbegaafdheid, HSP en neurodiversiteit hooguit psychologisch relevant bij onderliggende aandoeningen, maar worden ze niet medisch of diagnostisch beschouwd, en daardoor vrijwel zelden erkend. Ook autisme (autismespectrumstoornis of ASS) wordt in Nederland vaker vastgesteld dan in andere landen, namelijk bij 1 tot 1,5 procent van de bevolking.

Verdwenen aandoeningen

Hoewel we dus kennis hebben gemaakt met een aantal relatiefnieuwe aandoeningen, zijn ook een aantal ‘oude’ aandoeningen verdwenen als medische termen. Dat komt onder meer door medische vooruitgang en nieuwe wetenschappelijke inzichten, maar ook door herindelingen. Denk bijvoorbeeld aan neurasthenie, dat nu is vervangen door burn-out of depressieve stoornis.

Hysterie, voorheen een typische vrouwenkwaal, is heringedeeld als een conversiestoornis, die vrijwel niet meer wordt vastgesteld. Borderline schizofrenie heeft plaatsgemaakt voor schizoïde persoonlijkheidsstoornis of autismespectrumstoornis. En homoseksualiteit, voorheen gezien als een seksuele stoornis, is in 1973 in Nederland uit de DSM gehaald, en in 1992 uit de ICD van de WHO.

Hoe komt het dat steeds meer Nederlanders lijden aan burn-out-klachten, ADHD en angststoornissen? Volgens stress-expert Carolien Hamming (in een artikel in Metronieuws) heeft stress ‘altijd bestaan’, maar komt de golf van burn-outs omdat we tegenwoordig veel ‘aan’ zouden staan: ‘We staan op maatschappelijk vlak onder grotere druk. Bijvoorbeeld omdat we vooral inspannende mentale arbeid verrichten, of omdat we geen huis kunnen vinden. Daardoor zijn onze dagelijkse stresslevels gestegen.’

Over de toename van ADHD-diagnoses en -medicatiegebruik zei CBS-onderzoeker Luuk Hovius (in Het Parool) dat dit voornamelijk komt door toegenomen kennis en meer aandacht voor concentratie- en aandachtsproblemen. Ook als het gaat over angststoornissen wordt vaak een verband gelegd met grotere bewustwording en verbeterde diagnostiek, maar ook met minder stigma.

Dat verklaart echter nog niet – misschien met uitzondering van het gebrek aan woningen – waarom juist Nederlanders massaal aan ziektes lijden die elders niet bestaan of veel minder voorkomen. En hoe is dat te relateren aan het feit dat Nederland doorgaat voor het op vier na gelukkigste land ter wereld? En waarom zijn het meer vrouwen dan mannen, meer jongeren dan ouderen en meer autochtonen dan allochtonen die lijden aan al die typisch Nederlandse mentale kwalen? Of zijn wellicht niet zozeer de Nederlanders geestelijk ziek, maar zeggen de Hollandse ziektes meer over Nederland dan over de Nederlanders? Dat onderzoeken we in een volgend artikel.

Wynia’s Week zoekt uit wat anderen nalaten. Wilt u ook dergelijk journalistiek onderzoek mogelijk maken? Graag! De donateurs zijn de steunpilaren van Wynia’s Week. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Burn-out, ADHD en angsten van allerlei aard – Nederlanders hebben steeds vaker psychische kwalen verscheen eerst op Wynia's Week.

In de obesitasrichtlijn voor huisartsen worden een groot aantal factoren genoemd waardoor obesitas moeilijk te genezen is. Een ongezonde leefstijl kan afvallen in de weg staan, maar ook armoede, stress en psychische en sociale problemen. Daarnaast kan het gebruik van bepaalde geneesmiddelen van invloed zijn op het gewicht, evenals veranderingen in de hormonen en genetische factoren. Vrouwen kunnen aankomen na een zwangerschap of na de menopauze.

Patiënten met obesitas lijden vaak onder hun overgewicht. Daarnaast ervaren ze stigmatisering en discriminatie door de buitenwereld. Het heersende vooroordeel is dat mensen met obesitas lui zijn en een gebrek aan zelfdiscipline hebben. Deze vooroordelen kunnen leiden tot depressieve gevoelens en tot een gebrek aan zelfvertrouwen die op zichzelf weer kunnen bijdragen aan obesitas. Antidepressiva medicatie dragen ook nog eens bij aan gewichtstoename. Zo ontstaat een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken is.

Standaard: leefstijlinterventie

De standaardbehandeling voor patiënten met obesitas is de gecombineerde leefstijlinterventie. Bij deze behandeling worden patiënten met behulp van een leefstijlcoach, diëtist of fysiotherapeut geholpen om gezonder te eten en meer te bewegen. De behandeling bestaat uit groepssessies en individuele adviezen. Deelnemers kunnen zich bijvoorbeeld aansluiten bij een wandelclub of sportvereniging. Deze behandeling duurt in de regel een jaar en wordt volledig vergoed door de zorgverzekering. Deelnemers hoeven niet hun eigen risico aan te spreken om het programma volgen.

Er is weinig bewijs dat de gecombineerde leefstijlinterventie werkt. Of, zoals het in de artsenrichtlijn staat beschreven: ‘de bewijskracht is (…) zeer laag’. Toch wordt de gecombineerde leefstijlinterventie door huisartsen gezien als het middel om obesitaspatiënten te behandelen. Er zijn wel studies die aangeven dat de gecombineerde leefstijlinterventie tot 8% gewichtsvermindering kan leiden. Echter, dat is voor mensen die het volledige programma afmaken en slechts een beperkt aantal deelnemers lukt dat.

Voor iemand die, zeg, 130 kilo weegt, betekent 8% gewichtsverlies 10 kilo afvallen. Met 120 kilo is zo iemand nog veel te zwaar. Na afloop van het programma zitten bij velen de kilo’s er vaak weer snel aan. Vooral hoger opgeleiden nemen deel aan deze gratis afvalprogramma’s. Mensen met een lage opleiding of een migratieachtergrond zien vaak het nut van het volgen van een leefstijlprogramma niet in en beginnen er niet aan.

Medicijnen kunnen helpen om patiënten met obesitas te laten afvallen. Tot voor kort werden daarvoor de middelen Saxenda en Mysimba gebruikt. Als deze tijdens de leefstijlbehandeling werden voorgeschreven konden patiënten daarmee zo’n 5 kilo extra afvallen. Deze middelen worden echter niet meer vergoed voor patiënten die de gecombineerde leefstijlinterventie volgen.

In een vlaag van calvinistisch moralisme heeft de minister van volksgezondheid bepaald dat deze middelen pas mogen worden voorgeschreven nadat het leefstijlprogramma is afgelopen. Eerst moeten patiënten maar eens zelf hun best doen, zal de minister hebben bedacht, voordat we ze gaan helpen met medicijnen.

Sinds enige tijd is er naast Saxenda en Mysimba ook Wegovy – voor diabetespatiënten bekend als Ozempic – op de markt. Hiermee kunnen obesitaspatiënten veel meer afvallen. Gemiddeld vallen patiënten die de gecombineerde leefstijlinterventie volgen, met Wegovy nog eens 12 kilo af. Voor obesitaspatiënten is dat ongeveer 9.4% gewichtsverlies. Daarmee is Wegovy veel effectiever dan de gecombineerde leefstijlinterventie, Saxenda en Mysimba.

Zuinige adviseurs: niet vergoeden

Het Zorginstituut heeft de minister echter geadviseerd Wegovy niet te vergoeden. De belangrijkste reden hiervoor is dat het Zorginstituut bang is dat het middel ongecontroleerd zal worden voorgeschreven en dat daarmee de kosten hoog oplopen. Als Wegovy op dezelfde manier wordt voorgeschreven als de bestaande afslankmiddelen, dus nadat patiënten eerst een jaar lang hebben geprobeerd gezonder te leven, zijn de kosten ongeveer zestig miljoen euro. Als het bij deze beperkte kosten zou blijven, had het Zorginstituut waarschijnlijk geadviseerd het middel wel te vergoeden.

Maar stel dat alle mensen met obesitas de gecombineerde leefstijlinterventie gaan volgen en daarna Wegovy gaan gebruiken? Dan zouden de kosten meer dan het tienvoudige zijn: om precies te zijn 661,1 miljoen euro, denkt het Zorginstituut. Waarschijnlijk zijn er niet genoeg leefstijlcoaches om alle obesitaspatiënten de gecombineerde leefstijlinterventie te geven. Als huisartsen alle obesitaspatiënten ook zonder de gecombineerde leefstijlinterventie Wegovy zouden gaan geven, lopen de kosten op tot 1,3 miljard euro.

In feite zegt het Zorginstituut: wij denken dat als Wegovy wordt vergoed er een stormloop ontstaat van obesitaspatiënten bij de huisarts, de huisarts zal daar geen weerstand aan bieden en het middel massaal gaan voorschrijven waardoor de kosten enorm oplopen. Daarom adviseren we het middel niet te vergoeden. Het gevolg is dat obesitaspatiënten die baat hebben bij het middel en aan de voorwaarden voldoen, het middel niet vergoed krijgen.

Opvallend is dat het Zorginstituut bij andere medicijnen nooit zo redeneert. Als een nieuw middel beter werkt dan bestaande behandelingen, wordt het vrijwel altijd vergoed. Hooguit wordt geprobeerd nog wat van de prijs af te doen. De meerwaarde voor de patiënt staat bijna altijd voorop. De verruiming van de indicatiestelling als het middel eenmaal wordt vergoed, speelt nooit een rol.

Het komt bij geneesmiddelen vaker voor, dat het middel zodra het wordt vergoed door artsen ruimhartiger wordt voorgeschreven dan aanvankelijk gedacht. Toch is dat voor het Zorginstituut nooit een reden om dan maar te adviseren het middel in zijn geheel niet te vergoeden.

Waarom dat dan bij de behandeling van obesitas wel gebeurt, is niet duidelijk. Misschien speelt bij de behandeling van obesitaspatiënten de gedachte van ‘eigen schuld, dikke bult’ toch meer een rol, dan wordt toegegeven. Obesitaspatiënten verdienen een betere behandeling.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Absurd: dikke patiënten wordt het effectieve middel Wegovy (Ozempic) onthouden omdat het te succesvol zou kunnen worden verscheen eerst op Wynia's Week.

De raad van bestuur is ook boos dat de cardiologen geld verdienen aan wetenschappelijk onderzoek zonder dat de leiding daar weet van heeft. Voor het onderzoek dat cardiologen in opdracht van farmaceutische bedrijven doen, hebben ze een aparte stichting opgericht. Het onderzoek maakt gebruik van patiënten en van andere ziekenhuisfaciliteiten. De raad van bestuur denkt dat sommige cardiologen zo tonnen extra verdienen. De cardiologen hadden ook geen toestemming gevraagd aan de raad van bestuur om dit onderzoek in het ziekenhuis uit te voeren.

In een extern onderzoek in opdracht van de raad van bestuur waar dagblad de Gelderlander de hand op wist te leggen, worden de cardiologen beschuldigd van ‘grensoverschrijdend gedrag’ en ‘geldgedrevenheid’.

Een derde van de medisch specialisten is vrijgevestigd

De cardiologen van het CWZ zijn niet in loondienst van het ziekenhuis maar vrijgevestigd. Zij zijn zelfstandig ondernemer en verenigd in een maatschap. Bijna eenderde van alle medisch specialisten is vrijgevestigd. Zij werken samen in een maatschap van specialisten op hun vakgebied. Zo heeft een ziekenhuis een maatschap orthopedie, een maatschap interne geneeskunde, een maatschap oncologie en dus ook een maatschap cardiologie.

In de meeste ziekenhuizen zijn al deze maatschappen weer verenigd in het medisch specialistisch bedrijf en dat medisch specialistisch bedrijf onderhandelt met de raad van bestuur van het ziekenhuis over welk deel van de ziekenhuisomzet naar de medisch specialisten gaat. Het is uitzonderlijk dat in het CWZ de maatschap cardiologie apart met het ziekenhuis onderhandelt over hun omzet.

Er is wel vaker gedoe met cardiologen. Twintig jaar geleden hadden de cardiologen in het eveneens in Nijmegen gelegen Radboud-ziekenhuis onderling ruzie. De cardiologen daar wilden niet meer met elkaar samenwerken en gemaakte afspraken werden niet nagekomen. Hierdoor ontstond een onveilige situatie voor patiënten waardoor de inspectie voor de gezondheidszorg moest ingrijpen en de afdeling sloot.

Een vergelijkbare situatie onstond enkele jaren later in het Ruwaard van Putten-ziekenhuis in Spijkenisse waar de onderlinge verhoudingen ook ernstig verstoord waren en de inspectie eveneens ingreep en de afdeling sloot. Dit had ernstige gevolgen voor het ziekenhuis. Door het sluiten van de cardiologie afdeling en de negatieve publiciteit daar omheen, gingen patiënten het ziekenhuis mijden en naar andere ziekenhuizen in de regio. Het Ruwaard van Putten-ziekenhuis kreeg daardoor minder inkomsten en ging failliet.

Ook conflicten in andere disciplines

Van recentere datum zijn de problemen met de cardiologen in het Isala- ziekenhuis in Zwolle. Twee cardiologen werden daar door de politie aangehouden op verdenking van omkoping door een Duitse leverancier van medische hulpmiddelen. Uit het onderzoek bleek verder dat de cardiologen deels eigenaar waren van het hart-vaatcentrum dat naast het ziekenhuis stond zonder dat de raad van bestuur van het ziekenhuis daar weet van had. Dezelfde raad van bestuur wist ook niet dat enkele cardiologen onder de vlag van het Isala hartoperaties in Indonesië uitvoerden.

Conflicten doen zich niet alleen voor bij cardiologen, maar misschien wel vaker dan elders. Maar ook in andere discplines zijn er soms conflicten. Zo was er tien jaar geleden een conflict tussen de leiding van het Catherina-ziekenhuis en een aantal dermatologen. Deze ruzie ging vooral over de werkzaamheden van de dermatologen in hun eigen privé-kliniek naast hun werk in het ziekenhuis.

Machtige positie

Van recentere datum is het conflict tussen enkele immunologen en de leiding van het Maastricht UMC. Onlangs kondigde de raad van bestuur van het Maastricht UMC ook aan een onderzoek te starten naar alle stichtingen die de specialisten in het ziekenhuis hebben. Kennelijk is de leiding van het Maastricht UMC niet volledig op de hoogte van wat zich daar allemaal afspeelt. En dit is nog maar een greep uit de ruzies en conflicten in ziekenhuizen die de afgelopen jaren naar buiten zijn gekomen.

Vrijgevestigde medisch specialisten hebben een vrij machtige positie in het ziekenhuis. Specialisten in loondienst hebben een hiërarchische verhouding met de raad van bestuur, hun baas. Vrijgevestigde specialisten hebben dat niet. Overigens komen ook in ziekenhuizen waar medisch specialisten in loondienst zijn, zoals bij de academische ziekenhuizen als het Radboud-ziekenhuis en het Maastricht UMC, conflicten voor. De machtspositie van medisch specialisten komt doordat specialisten hoogopgeleid, mondig en schaars zijn. Ze zijn moeilijk te vervangen. Een nieuwe raad van bestuur is meestal makkelijker te vinden dan nieuwe specialisten. Een raad van bestuur van een ziekenhuis zal een conflict met schaarse specialisten zoveel mogelijk willen vermijden. De machtspositie die medisch specialisten hebben, zorgt ervoor dat er weinig gebeurt in een ziekenhuis zonder hun instemming.

In de Tweede Kamer wil al langere tijd een ruime meerderheid vrijgevestigde medisch specialisten dwingen om in loondienst te gaan werken. De Tweede Kamer denkt zo niet alleen te kunnen bezuinigen op de kosten van medisch specialisten, maar ook het gezag van de leiding van het ziekenhuis over de medisch specialisten te versterken. De Tweede Kamer heeft het kabinet verzocht om voor de zomer hierover met een uitgewerkt voorstel te komen.

Minister Fleur Agema ziet dat echter niet zitten. In september schreef zij enigszins cryptisch aan de Tweede Kamer: ‘Het is op dit moment nog niet mogelijk om een gedegen afweging te maken in het kader van de noodzaak, geschiktheid en proportionaliteit van regelgeving.’ Zij ziet de bui waarschijnlijk al hangen als zij hierover in conflict komt met de medisch specialisten.

Felle reactie op bezuinigingsvoorstel

Dat moment zal ook niet snel komen. Tot nu toe zijn de vrijgevestigde medisch specialisten er altijd in geslaagd hun vrijgevestigde positie te handhaven. Hoe sterk de machtspositie van de medisch specialisten is, bleek vlak voor de kerst toen minister Agema geschrokken reageerde op het voorstel van een meerderheid in de Tweede Kamer om ruim 310 miljoen euro te bezuinigen op de opleiding en inkomens van medisch specialisten. De felle reactie van zowel de vertegenwoordigers van de medisch specialisten als de ziekenhuizen zorgde voor paniek bij zowel de minister als de partijen die het bezuinigingsvoorstel hadden bedacht. Dat belooft nog wat als de minister komt met het door de Tweede Kamer gewenste plan om vrijgevestigde specialisten te dwingen in loondienst te gaan.

Twee oorzaken

Beter dan specialisten te dwingen in loondienst te gaan, is het om de oorzaken van de conflicten aan te pakken. Volgens mij zijn er twee hoofdoorzaken. De eerste is botsende ego’s en karakters. Dat komt overal op de werkvloer voor en er valt door de overheid niet veel aan te doen. Goed personeelsbeleid zou dit kunnen voorkomen.

De tweede hoofdoorzaak zijn de financiële belangen die medisch specialisten hebben. Dit heeft te maken met belangen in privé-klinieken, in stichtingen waar geld voor onderzoek in wordt ondergebracht en in uitzonderlijke gevallen in omkoping en corruptie. Meer transparantie hierover en duidelijker regels over wat medisch specialisten wel en niet mogen doen naast hun werk in het ziekenhuis zouden daarbij kunnen helpen.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Botsende ego’s en financiële belangen veroorzaken conflicten met medisch specialisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Rond pensioen en AOW is het nodige veranderd het afgelopen decennium. De AOW-leeftijd is verhoogd en gekoppeld aan de levensverwachting. Ook werken steeds meer ouderen (223.000) door na hun AOW-leeftijd. Er komt ook een nieuwe wet over het pensioenbeheer. Maar de basis is hetzelfde gebleven: de vergrijzing is een van de onontkoombare trends van de eerste helft van deze eeuw.

Rijkste generatie ooit

De huidige generaties ouderen zijn de meest vermogende ooit. Dat geldt niet voor elk individu in deze generaties, maar wel voor de optelsom van alle individuele personen. Ze hebben in hun werkzame leven merendeels verplicht geld opzij gezet voor hun pensioen, ze hebben zelf gespaard, ze hebben misschien een eigen woning gekocht of een eigen zaak opgebouwd, en nu stoppen ze met werken.

Cijfers van statistiekbureau CBS geven een goede indicatie. De leeftijdsgroep die vóór 1958 is geboren, dat zijn de 67-jarigen en ouder, had in 2022 een vermogen (bezittingen minus schulden) van 916 miljard euro. Hun vermogens bedroegen 37 procent van het totale vermogen van Nederlandse huishoudens.

Zij danken hun positie aan hun eigen beslissingen, maar ook aan de welvaartsexplosie, de gestegen prijzen van huizen, de koerswinsten op individuele beleggingen én de collectieve beleggingen in pensioenfondsen. Ze weten zich ook verzekerd van een basisminimum: de AOW.

De vraag is: wat doen ze met hun gespaarde vermogens?

Economen denken het antwoord op deze vraag wel te weten. Tijdens je werkzame leven, zo gaat de financiële levensloop-theorie, zet je geld opzij voor later. Als ‘later’ na je werkzame leven is aangebroken sla je het spaarvarken stuk en gebruik je dat geld om je gedaalde inkomen aan te vullen en je oude levensstandaard, je uitgavenpatroon, te handhaven.

Maar wat blijkt in de praktijk? Mensen houden zich niet aan de theorie. Er komen steeds meer aanwijzingen dat vermogende ouderen helemaal niet de ‘big spenders’ worden die economen voor ogen hadden. Het Engelse weekblad The Economist, altijd alert op een nieuwe ontwikkeling, had er een paar weken geleden een doortimmerd artikel over onder de kop ‘Boomers: loaded and stingy’. Vrij vertaald: Ouderen: geld genoeg, maar gierig.

Angst en onzekerheid

The Economist komt met drie verklaringen voor deze trend. De eerste is: mensen zijn bang dat zij tijdens hun ouderdom, die gezien de gestegen levensverwachting langer zal duren dan zij hadden gedacht, zelf steeds meer moeten betalen voor hun gezondheidszorg. De tweede verklaring is dat ouderen een deel van hun vermogen willen nalaten aan hun kinderen, omdat ze vrezen dat hun kinderen niet de ‘gouden tijden’ van welvaartsexplosie zullen ervaren die zij zelf wél hebben meegemaakt.

De derde verklaring is de nasleep van de coronapandemie. Ouderen waren veel minder buitenshuis (restaurants, reizen). Deze gedragsverandering zou blijvend zijn en ertoe leiden dat ouderen luxe-uitgaven afremmen en dus hun vermogen niet aanspreken.

Deze laatste verklaring klinkt mij het minst plausibel. Mensen reageren snel op calamiteiten, maar veren ook weer terug. De eerste twee verklaringen snijden meer hout.

Hoge vermogens

De voorbeelden en het wetenschappelijk onderzoek dat The Economist aanhaalt zijn grotendeels ontleend aan de Verenigde Staten. Dat kan ook bijna niet anders. Nergens wordt zoveel onderzoek gedaan en zijn zoveel actuele statistieken voorhanden als in de VS

Maar ook in Nederland zie je aanwijzingen voor vergelijkbaar gedrag als wat The Economist signaleert. Het Centraal Planbureau (CPB) constateerde bijvoorbeeld in 2020 dat oudere huiseigenaren hoge vermogens hebben die ‘vaak nog toenemen na pensionering’. Deze trend zal zich de afgelopen jaren gezien de stijging van de huizenprijzen versterkt hebben voortgezet.

Ouderen verkopen hun huis niet om de opbrengst tijdens de rest van hun leven te consumeren. Nee, ze blijven vermogen opbouwen. Twee overwegingen spelen daarbij een rol. Mensen zien hun huis niet als vermogen, maar als een fijne plek om te blijven wonen. De overheid moedigt dat ook aan. En, zo oppert het CPB als tweede overweging: ouders willen een erfenis nalaten.

Een andere aanwijzing komt uit een recent onderzoek naar schenkingen aan goede doelen. Een van de observaties in het onderzoek Geven in Nederland is dat ouderen zonder kinderen meer nalaten aan goede doelen dan ouderen mét kinderen. Vermogende ouderen redeneren kennelijk: een erfenis aan de kinderen gaat vóór.

Gevoel van teleurstelling

De ‘gierigheid’ van vermogende ouderen hoeft dus niet te verbazen. Het is volstrekt rationeel gedrag. Wie dag in dag uit ingepeperd krijgt dat de kosten van de gezondheidszorg voor de overheidsbegroting bijkans ondraaglijk worden, zal zich, als hij dat kan, daarop voorbereiden door zelf een potje aan te leggen. Wie ziet dat zijn kinderen niet aan de bak komen voor een huis, zal proberen genoeg achter te laten zodat zij op de huizenmarkt wél hun slag kunnen slaan.

Achter deze financiële keuzes gaat nog een ander, dieper liggend gevoel schuil. Dat is het gevoel van teleurstelling. De babyboom-generatie, de kinderen die letterlijk aan de wieg van de verzorgingsstaat stonden, verliezen hun geloof in diezelfde verzorgingsstaat.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ouderen blijven sparen. Babyboomers verliezen het geloof in de verzorgingsstaat die ze zelf hebben georganiseerd verscheen eerst op Wynia's Week.