Onlangs ontstond ophef omdat het gerechtshof Den Haag bepaalde dat een visboer wegens discriminatie moet worden vervolgd, omdat hij weigerde een bakje kibbeling aan een nikab-draagster te verkopen.

Is discriminatie überhaupt toegestaan en zo ja in welke situaties?

Wij discrimineren allemaal

Discriminatie is van alle tijden en van alle culturen. Vreemdelingen worden overal in principe met argwaan bekeken. In primitievere culturen zonder staatsgezag wordt uit zelfbescherming in eerste instantie op de familie vertrouwd en vervolgens op de stam. Hoe nader mensen je staan, des te meer kun je ze vertrouwen. Het is ook bij ons in beginsel verstandig om niet op het eerste gezicht een onbekende, een vreemde te vertrouwen, zeker niet in tijden van toenemend gevaar en onveiligheid. U en ik, wij discrimineren allemaal.

Artikel 1 van de Grondwet luidt sinds de laatste grondwetswijziging van 2023: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’

Het artikel van de Grondwet dat nu op zo’n prominente plaats staat bevatte oorspronkelijk alleen het klassieke grondrecht ‘gelijkheid voor de wet’ (de eerste zin), een verplichting van de overheid jegens haar burgers (verticale werking). De overheid dient volstrekt neutraal te zijn in de behandeling van burgers.

De tweede zin (het discriminatieverbod) deed haar intrede met de grondwetswijziging van 1983 en richt zich in beginsel ook alleen op de overheid en haar ambtenaren. Zij mogen burgers niet discrimineren. Of de burgers ook onderling mogen discrimineren (horizontale werking van het discriminatieverbod) wordt steeds nauwer in regels en jurisprudentie vastgelegd, maar in onze samenleving blijft het uitgangspunt dat burgers elkaar niet gelijk hoeven te behandelen.

Of we met iemand willen omgaan, met iemand een overeenkomst willen aangaan, met iemand vriendschap willen sluiten, verliefd worden op iemand, dat is helemaal aan onszelf, de een is daar ruimhartiger in dan de ander. De laatste die daar iets mee te maken zou moeten hebben is de overheid.

Algemene wet gelijke behandeling

In 1994 is de Algemene wet gelijke behandeling in werking getreden. Deze wet verbiedt discriminatie en garandeert gelijke behandeling bij arbeid, onderwijs, huisvesting en goederen/diensten. Bij vermoeden van discriminatie kan een klacht worden ingediend bij het College voor de rechten van de mens. Op de website van dat College zijn meer dan 5000 oordelen over zulke klachten te vinden en de teller loopt verder op.

Daarnaast zijn in internationale verdragen die Nederland heeft gesloten (waaraan rechters rechtstreeks toetsen) discriminatieverboden vastgelegd.

Keurslijf aangehaald

Ook het strafrecht verbiedt verschillende vormen van discriminatie.

Art. 137c richt zich op groepsbelediging, art. 137d op het aanzetten tot haat en art. 137e verbiedt het openbaar maken of verspreiden van materiaal (zoals teksten of afbeeldingen) waarin sprake is van groepsbelediging of het aanzetten tot haat. Art. 137g verbiedt discriminatie bij de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf. En ook het artikel 429quater (waarvoor de visboer moet worden vervolgd) verbiedt beroepsmatige discriminatie.

Door deze wettelijke bepalingen is het keurslijf van de burger in de afgelopen decennia veel nauwer aangehaald.

Provocerende methoden

Daarbij komt dat er een steeds grotere groep is die meent en claimt slachtoffer van discriminatie te zijn, waarbij provocerende methodes vaak niet worden geschuwd (zoals het filmen van de visboer in zijn winkel door de nikab-draagster).

Activisten zitten op het vinkentouw om bij (vermeende) discriminerende opmerkingen van politici aangifte te doen. Politie en openbaar ministerie worden hierdoor (verder) overbelast.

Critici van de heersende opvattingen worden weggezet als zouden zij lijden aan een psychische ziekte (transfobie, homofobie, islamofobie).

Rabin Baldewsingh

In de nasleep van ‘Black lives matter’ heeft de regering in 2021 een Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme ingesteld en daar Rabin Baldewsingh als onafhankelijk regeringscommissaris benoemd. In een interview van april 2025 met de Arabische nieuwszender Al Jazeera stelde hij dat de situatie voor moslims sinds de aanslagen van 11 september 2001 ernstig is verslechterd. Volgens hem wordt moslimdiscriminatie in Nederland inmiddels als normaal gezien en zou de ‘oorlog tegen terreur’ die vanaf 2001 werd begonnen veranderd zijn in een ‘oorlog tegen moslims’.

Dat interview baarde grote ophef. Uit een representatief onderzoek van Hart van Nederland bleek 65 procent het oneens te zijn met zijn uitspraken en vond 52 procent dat hij moest opstappen. Desondanks is Baldewsingh nog steeds in functie en heeft hij op 15 maart 2026, op de ‘Internationale dag tegen islamofobie’ (sic) bekend gemaakt dat hij een Programmaleider Nationale Aanpak Moslimdiscriminatie’ aanstelt. Een en ander leidt tot gerede twijfel over de onafhankelijkheid en de geschiktheid van Baldewsingh voor zijn functie.

De huidige polarisatie komt een gezond politiek klimaat niet ten goede. In een open en eerlijk debat (‘niet alleen de eigen quotes via eigen sociale media uitzenden’) zouden ook moslim vertegenwoordigers enige (mede) verantwoordelijkheid moeten kunnen nemen voor de vele bedreigingen van geweld uit hun kring, die zich via daadwerkelijke uitingen daarvan (New York 9/11, Madrid, Parijs, Brussel, Londen, Nice, Maagdenburg, Utrecht en zoveel andere gebeurtenissen in de afgelopen 25 jaar) hebben gemanifesteerd.

Met name het grondrecht van de vrijheid van meningsuiting staat daardoor onder grote druk. Zo durven cabaretiers als Arjen Lubach en Youp van ’t Hek geen grappen meer te maken over moslims uit angst voor geweld. Alleen dapperen laten zich niet de mond snoeren.

Gelet op de structurele overbelasting van politie en openbaar ministerie (waar meer dan 80 ptocent van de geregistreerde misdrijven óf niet wordt opgelost óf niet wordt vervolgd en altijd prioriteiten worden gesteld), lijkt het niet onredelijk om te vragen het onderwerp discriminatie in het strafrecht wat minder prioriteit te geven dan de ‘gekwetsten’ daarvoor opeisen.

Sisser

De rechtszaak van de visboer zal wel met een sisser aflopen, als hij verklaart dat hij aan niemand met een volledige gezichtsbedekking vis verkoopt (ook niet aan een man met bivakmuts) en dat daar geen discriminatie wegens godsdienst achter zit, maar het is natuurlijk nooit een pretje om je als verdachte bij de strafrechter te moeten verantwoorden.

En hoeveel zinloze ‘justitie-arbeid’ is dan inmiddels in zo’n zaak gestopt?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Geef discriminatie in het strafrecht minder prioriteit dan de gekwetsten opeisen verscheen eerst op Wynia's Week.

In Nederland zijn er zowel openbare als bijzondere onderwijsinstellingen. Onder het bijzonder onderwijs vallen alle scholen die vanuit een bepaalde geloofsovertuiging of een speciale onderwijsfilosofie lesgeven. De populairste bijzonder onderwijsscholen zijn de rooms-katholieke scholen (ca. 30,3 procent van het totale aantal basisscholen) en de protestants-christelijke scholen (ca. 29,6 procent). De overige bijzondere scholen, waaronder de islamitische en de hindoeïstische scholen, en de scholen met een speciale onderwijsfilosofie, zoals Dalton-, Montessori-, Jenaplan- en Freinetscholen, maken 9,5 procent uit van de basisscholen.

Bijzonder en openbaar onderwijs

In totaal valt ongeveer 70 procent van de basisscholen onder het bijzonder onderwijs, en van de middelbare scholen vallen er 1000 van de ongeveer 1500 middelbare scholen onder het bijzonder onderwijs. Ongeveer 7 op de 10 leerlingen bezoekt een ‘bijzondere’ school binnen het primair of voortgezet onderwijs.

Het openbaar onderwijs wordt gekenmerkt door het juist níet hebben van een leidende levensbeschouwing of religie. Deze onderwijsinstellingen betreffen de overige 30 procent in het basisonderwijs en de 500-600 middelbare onderwijsinstellingen.

Sinds 1917 is het bijzonder onderwijs grondwettelijk (artikel 23 van de Grondwet) financieel gelijkgesteld aan het openbaar onderwijs, wat inhoudt dat de overheid evenveel subsidies verleent aan bijvoorbeeld christelijke en islamitische scholen als aan openbare basisscholen.

Hoewel de bijzondere onderwijsinstellingen qua aantal nog altijd de meest populaire scholen zijn, zijn ze niet gevrijwaard van publieke en politieke weerstand. Voornamelijk vanuit progressieve hoek klinkt al lange tijd een oproep om het bijzonder onderwijs en de vrijheid die bijzondere scholen hebben aan banden te leggen.

Een van de voornaamste redenen die progressieven aanhalen tegen het bijzonder onderwijs is dat vooral de religieuze scholen haaks staan op het gelijkheidsbeginsel (artikel 1 Grondwet), dat discriminatie op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of andere gronden verbiedt. Dat christelijke (protestantse en katholieke) en islamitische basisscholen bepaalde waarden uitdragen zoals het afwijzen van homoseksualiteit en van seksuele omgang voor het huwelijk, komt niet overeen met de cultuur van diversiteit en het ‘trots’ zijn op de verschillende seksuele voorkeuren en ervaringen.

Identiteitsverklaringen

De partijen die gekant zijn tegen het bijzonder onderwijs hebben zich lange tijd gericht op de identiteitsverklaringen in het bijzonder onderwijs: wanneer ouders hun kind op een christelijke school willen doen, wordt hun gevraagd een ‘identiteitsverklaring’ te ondertekenen, waarin zij de identiteit van de school erkennen. Het onderschrijven van een christelijke identiteit, en daarmee dus ook uitdragen dat homoseksualiteit in het christendom wordt afgewezen, gaat in tegen de seksuele moraal van de progressieven. Partijen als D66, GL/PvdA en VOLT pleiten mede hierom voor de afschaffing van het bijzonder onderwijs, dan wel een strenge overheidscontrole op deze onderwijsinstellingen.

D66 wil ‘radicale gelijkwaardigheid’ binnen het onderwijs, en wil iedere school een acceptatieplicht opleggen, zodat scholen geen leerlingen kunnen weigeren op basis van religie of een andere levensbeschouwelijke grond. VOLT eist een stop op de financiering van religieus onderwijs, en ook GL/PvdA meent dat artikel 23 van de Grondwet moet worden ‘gemoderniseerd’.

Recordaantal nieuwe islamitische scholen

In 2026 zullen maar liefst negen nieuwe islamitische basisscholen worden geopend, het hoogste aantal in één jaar. Een overwinning voor moslims in Nederland, waar er naar verluidt inmiddels ongeveer een miljoen van zijn. Daarbovenop krijgt de provincie Flevoland haar allereerste islamitische middelbare school: in Almere komt een islamitische mavoschool, die vermoedelijk in 2026 haar deuren opent. Als de islamitische basisscholen daadwerkelijk van start gaan, telt Nederland er in 2026 ongeveer honderd. Uit cijfers van DUO blijkt dat het aantal leerlingen op islamitische scholen tussen 2009 en 2019 met 60 procent is toegenomen. Dat percentage zal nu vele malen hoger liggen.

(Centrum-)rechts nu ook tegen artikel 23 Grondwet

De toename van het aantal islamitische scholen zorgt ook bij de van oudsher ‘conservatieve’ en ‘klassiek-liberale’ partijen voor een zekere afkeer van het bijzonder onderwijs, omdat dat ook toestaat dat moslims vanuit hun geloofsovertuiging lesgeven aan jonge kinderen. Mede naar aanleiding van de rellen in Amsterdam in november 2024 en de radicalisering van veel moslims in Nederland liet VVD-leider Yesilgöz weten dat ‘religie niet thuishoort in de openbare ruimte. Op het moment dat het geloof een georganiseerd of politiek karakter krijgt, zoals het islamisme, dan wordt het echt heel gevaarlijk’.

Sindsdien is de VVD mét de linkse partijen van mening dat artikel 23 van de Grondwet zoals dat nu geformuleerd is niet wenselijk is. Op de site van de VVD wordt het volgende voorgesteld: ‘Scholen krijgen een acceptatieplicht, zodat ze leerlingen niet langer mogen weigeren op basis van geloof, seksuele oriëntatie of andere kenmerken. Scholen mogen ook niet eisen dat leerlingen een identiteitsverklaring ondertekenen. We wijzigen artikel 23 van de Grondwet, zodat de vrijheid van onderwijs niet het gelijkheidsbeginsel mag ondermijnen.’ Daarmee breekt de VVD met de opvattingen die Bolkestein lang had over de onderwijsvrijheid.

De PVV lijkt eveneens kritisch op artikel 23 van de Grondwet, voornamelijk vanwege de islamitische scholen. Die kritiek is geenszins vreemd, omdat terecht gevreesd wordt dat juist het islamitisch onderwijs de integratie van moslims in Nederland in de weg staat. De islamitische waarden staan haaks op de Nederlandse waarden, en grondwettelijk genieten islamitische scholen dusdanige bescherming dat ingrijpen zonder het bijzonder onderwijs in zijn geheel op te heffen vrijwel onmogelijk is.

Bijzonder onderwijs simpelweg beter

Vanuit verschillende hoeken ligt het bijzonder onderwijs en daarmee de onderwijsvrijheid onder vuur. Dat is best vreemd, aangezien het bijzonder onderwijs over het algemeen kwalitatief beter is dan het openbaar onderwijs dat meent volledig neutraal te zijn. Uit onderzoek (Dijkstra, Dronkers en Karsten, 2004) blijkt dat vooral basisschoolleerlingen op katholieke en protestantse scholen hoger scoren qua onderwijsprestaties dan leerlingen op vergelijkbare openbare scholen – denk aan schooluitval, toetsuitslagen, behaalde diploma’s en het bereikte eindniveau. Dat geldt niet alleen in Nederland, maar vrijwel in alle Westerse landen (België, Frankrijk, Hongarije, Schotland, Duitsland en de Verenigde Staten). Aan geld kan het niet liggen, omdat openbare en bijzondere scholen voor een gelijk bedrag worden gesubsidieerd.

Waarom is het bijzonder onderwijs beter?

Waar liggen die betere leerprestaties binnen het bijzonder onderwijs dan wel aan? Dat komt door verschillende factoren:

Allereerst is nog altijd de veronderstelling dat bijzonder onderwijs meer is toegespitst op de leerling. Kleinere klassen en onconventioneel onderwijs lokken van oudsher mensen met een iets hogere sociaaleconomische en culturele status. Ouders kiezen vaker expliciet voor een bijzondere school omdat openbare scholen als standaard worden gezien.

Ten tweede is de relatie tussen leerling en leraar in het bijzonder onderwijs vaak hechter, wat tot betere schoolprestaties leidt. Op christelijke basisscholen zitten christelijke kinderen (of kinderen van christelijke ouders), en ze trekken daarom ook christelijke leerkrachten aan. De leraren kunnen zich daardoor beter identificeren met de leerlingen en zijn eerder geneigd meer aandacht en tijd in de studenten te investeren. Gelijke raakvlakken betekent hechtere banden betekent betere schoolprestaties.

Ten derde trekken scholen die een bepaalde identiteit uitdragen vaak ouders en kinderen aan die diezelfde waarden onderschrijven, wat bijdraagt aan de betrokkenheid en eenheid. Meer betrokkenheid van de ouders leidt tot betere schoolprestaties van de kinderen. Ouders die deelnemen aan activiteiten van de school of meebeslissen met zeer belangrijke aspecten binnen de school dragen zodoende bij aan de resultaten die de kinderen behalen.

Meer stukmaken dan je lief is

Veel politieke partijen lijken inmiddels kritisch over de onderwijsvrijheid, hetzij omdat die niet voldoet aan de progressieve waarden omtrent diversiteit en seksualiteit, hetzij omdat het (de toename van) islamitische scholen toestaat. Tóch presteert binnen het al zwakke onderwijssysteem het bijzonder onderwijs het best. Op alle fronten scoren leerlingen in het bijzonder onderwijs beter dan leerlingen op openbare scholen. Is het pleidooi voor het volledig aan banden leggen van het bijzonder onderwijs daarmee niet meer stukmaken dan je lief is?

Natuurlijk betekent dat niet dat het islamitisch onderwijs geen probleem is. Integendeel. Hoe we daarmee moeten omgaan, wordt uiteengezet in een volgende editie van Wynia’s Week.

Het bericht Is het niet erg onverstandig om het zo populaire bijzonder onderwijs af te schaffen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar in deze eeuw schrok Nederland van de moord op Pim Fortuyn in 2002, de moord op Theo van Gogh in 2004, en de niet ophoudende doodsdreigingen tegen Geert Wilders. Niet Chinese of Vietnamese tieners, maar jonge mannen uit Marokko verstoorden de herdenkingen van 4 mei. En nu horen we de racistische kreet ‘Van de rivier tot de zee’.

Is het cultuur of religie?

Is er dan toch iets speciaals aan de hand met de MENA-regio (Midden-Oosten en Noord-Afrika)? Dr. Pim Fortuyn, gespecialiseerd in sociale en economische geschiedenis, was overtuigd van een achterstand in de cultuur van MENA. (Politicus Pim had het over  ‘achterlijk’, maar ik zie Pim hier als wetenschapper en schrijf ‘achterstand’). Geert Wilders, geen wetenschapper maar full-time politicus, scheldt op de islam en de Koran. Komt dat op hetzelfde neer, omdat religie en heilig boek die cultuur veroorzaken, of had Pim – die scherp was over de ‘cultuur’, maar in zijn kritiek liever het boek vermeed – de correcte kijk?

Moslim-terroristen roepen ‘Allah Akbar – God is groot’. Maar het schrikbewind in Iran dat hun terrorisme financiert heeft moeite om de eigen bevolking te onderdrukken. Een grote meerderheid van de Iraniërs is tegen de mullahs en dagelijks riskeren dappere Iraanse mannen en vrouwen hun leven. En dan zijn er ook 380 miljoen moslims in Indonesië en Bangladesh die vooral in het nieuws komen omdat hun landen economisch en cultureel goed vooruit gaan.

Ik probeer maar te zeggen dat wij onze protestantse kerken nooit wilden aanrekenen dat de Nederduits Gereformeerde Kerk, gesticht vanuit Holland, een bolwerk was van de Apartheid. Dezelfde Bijbel, dezelfde God, maar daar in Zuid-Afrika racisten die schoten op hun eigen landgenoten en hen ombrachten, opsloten en onderdrukten. Moeten we die God en dat boek dan veroordelen en uitschelden vanwege Gods racistisch grondpersoneel in Zuid-Afrika?

Traditioneel was de meest genoemde reden voor de achterstand van MENA op het Westen dat de sultans in Istanbul twee eeuwen lang de import van drukpersen tegenhielden. Dat verklaart wél minder innovatie, slechter onderwijs en grotere armoede dan in het Westen, maar nog niet de cultuur waar Pim bezwaar tegen maakte met meisjes die te vroeg van school werden gehaald om met een volle neef te trouwen. Pim raakte daarmee de kern van het probleem.

Nicht-neef huwelijken

Hier zijn een paar cijfers over huwelijken tussen neven en nichten (eerste en tweede graad) of tussen ooms en hun nichtjes die doen huiveren. Zulke cijfers zijn er niet voor Marokko, maar wel voor de buurlanden Algerije waar op het platteland 34% trouwt met nicht of neef (eerste en tweede graad), en Tunesie, 27%. Schattingen voor Jordanië: 40%, voor Ankara in Aziatisch Turkije: 26%. In België kennen we de percentages voor Marokkaane en Turkse immigranten (28% resp 22%).

Nederlands medisch onderzoek van prof. Ton Schulpen e.a. was er in 2006 helemaal niet optimistisch over dat het nicht-neef huwelijk bij immigranten uit MENA afneemt. Meer recent zijn regels voor huwelijksimmigratie naar Nederland veranderd, maar de cultuur is er nog steeds en lijkt maar langzaam te veranderen.

In het Westen verbood de Kerk nicht-neef huwelijken

Nieuwe research maakt beter duidelijk waarom MENA vasthoudt aan neef-nicht en oom-nicht huwelijken en waarom dat zo belangrijk is voor de culturele verschillen met het Westen (maar weinig of niets te maken heeft met de islam of de Koran). In een economie van familiebedrijven en partnerships hoort eerbied voor de oudere mannen die samen het bedrijf runnen en de toekomst van hun business veiligstellen door welgekozen  huwelijkspartners voor hun dochters.  Dat is een reden dat in MENA de transitie van gearrangeerde huwelijken naar ‘trouwen uit liefde’ mijlen achter ligt op het Westen.

Wie in zo’n cultuur bij een vacature kan kiezen tussen een bekend neefje of een buitenstaander, kiest voor zijn neef, want je familie kun je vertrouwen en je voelt ook de verplichting om hen te helpen. Het Westen koos al in de Middeleeuwen een ander pad, want de Kerk verbood neef-nicht huwelijken. Aan de top probeerden de Bourbons en de Tudors nog dispensatie te krijgen, maar gewone burgers waren gebonden aan het verbod.

Beter aandeelhouders dan familie

Nieuwe research signaleert duidelijke verbanden tussen die verboden op huwelijken tussen familieleden en de grotere vrijheid en openheid in de Europese steden, waar familiebedrijven verdwenen en modernere vormen van handel, concurrentie en innovatie opkwamen.  MENA bleef daarbij achter.    

Ook de economische geschiedenis helpt om te begrijpen waarom MENA stagneerde door die cultuur van familiebedrijven en partnerships. Prof. Timur Kuran, de belangrijkste expert in de economische geschiedenis van MENA, memoreert dat Amsterdam en Londen al rond 1600 leerden hoe aandeelhouders gemeenschappelijk  riskante expedities naar het Oosten konden financieren, terwijl MENA vasthield aan familiebedrijven en partnerships.

Kuran legt uit dat aandeelhouders hun belang kunnen kopen en verkopen zonder instemming te vragen van alle andere aandeelhouders. Daarentegen kan het in een familiebedrijf of partnership heel moeilijk worden wanneer een van de partners er uit wil en zijn zoon als opvolger voordraagt. Alle andere partners moeten daarmee akkoord gaan. Daarom kunnen bedrijven met aandeelhouders veel makkelijker groeien dan familiebedrijven.

De opkomst van aandeelhouders als financiers biedt een financiële  verklaring voor verschillen tussen West-Europa en MENA, want de timing klopt precies met de periode vanaf ongeveer 1550 dat MENA op achterstand raakte. Mijnbouw, bankwezen en later de grote industrie kwamen niet van de grond in MENA omdat familiebedrijven zo moeilijk het vereiste kapitaal konden opbrengen en managen. Zie dit artikel van Timur Kuran.  

Fortuyn zag het goed

Media en politici demoniseerden in 2002 Pim Fortuyn, omdat hij onze cultuur hoger durfde te schatten dan de cultuur van MENA.  Misschien hebben we over vijftig jaar weer een ander beeld van onze westerse cultuur en is dat dan de wereld van de apocalypse, bekend uit de Terminator-films. Maar in 2002 was het Westen rijker, gelukkiger en vrijer en bood het meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen dan MENA.

Fortuyn zag dat scherp en goed. De vrijheid van godsdienst kan prima samengaan met het inzicht dat massale immigratie uit culturen met neef-nicht en oom-nicht huwelijken riskant is voor de vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving die wij in Nederland lang niet altijd waarmaken, maar die wel ons ideaal blijft.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Massale immigratie uit culturen met neef-nicht huwelijken is riskant voor onze vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Deze prachtige foto van een rivierbedding die ik opgestuurd kreeg moest ik nog wel echt even delen. Kijk naar die patronen, die echt overal in de natuur voorkomen. Als je maar goed kijkt. Mee met de stroom dus.’

LinkedIn als platform voor zingeving. Het wemelt er van bijdragen als deze: een adembenemend landschap (of een ontroerend dierenfilmpje) mét opvoedkundige waarde. Dat wil zeggen, in de optiek van de degene die post.

Als het beperkt bleef tot mooie plaatjes, met het doel om ervan te genieten, maar nee. De natuur promoveert tot baken voor een dolende samenleving.

De onbezoedelde idylle

Vooropgesteld: deze verheerlijking is van alle tijden. We komen het fenomeen al tegen in de Oudheid en daarna bleef, in de woorden van wetenschapshistorica Lorraine Daston, de ‘morele echo van de natuur hardnekkig doorklinken’.

Hoewel de strekking duidelijk is, klopt de metafoor niet helemaal. Kenmerkend aan een echo is immers dat die uitdooft. Hij wordt steeds zachter, terwijl de stem van de natuur bleef klinken. Misschien is ze tegenwoordig misschien zelfs luider, en meer een autoriteit, dan voorheen.

Vanaf de late 18^e eeuw, toen de Romantiek aanbrak, begon het grote dwepen. Tegelijk voltrok zich een proces van verstedelijking. Duizenden jaren lang groeiden bevolkingen nauwelijks, tót ruim 200 jaar terug. Steden werden voller en vuiler. De behoefte aan een contrapunt groeide en men vond dit in de natuur: een onbezoedelde idylle, ook in moreel opzicht.

Gaia: een hippietheorie

De hedendaagse natuurverheerlijking heeft haar oorsprong in de tweede helft van de 20^e eeuw, toen er een wetenschappelijk sausje overheen ging. Beter nog, pseudowetenschappelijk. Een sleuteljaar was 1969. James Lovelock ontwikkelde de Gaia-hypothese, vernoemd naar de oermoeder uit de Griekse mythologie. De hypothese hield in dat we de aarde moeten zien als één superorganisme, waarin de levende en levenloze natuur met elkaar samenwerken voor optimale leefomstandigheden.

Het zal ermee te maken hebben dat Lovelock bij NASA werkte. Mede daardoor kreeg zijn werk de schijn van wetenschappelijkheid. De wetenschap zelf intussen was kritisch. Coöperatie en onderlinge afstemming? Er was juist een strijd gaande om schaarse middelen: de natuurlijke selectie zoals Darwin die had ontdekt. De kritiek op de hypothese stond een grote populariteit niet in de weg.

Alles hangt met alles samen, die boodschap ging erin bij de hippiebeweging, op dat moment op haar hoogtepunt, als Gods woord in een ouderling.

Ontzag voor de heilige natuur

De Gaia-hypothese is theorie en maatschappijkritiek ineen. Van het evenwicht gaat het soepeltjes naar degene die het komt verstoren. Je ziet de schurk al in de coulissen staan. Dat zijn wij.

‘In het Westen menen mensen boven en buiten de natuur te staan,’ zegt Karen Armstrong in gesprek met Filosofie Magazine. Ooit non is ze nu een apologeet van godsdienst. Haar nieuwste boek heet De heilige natuur (2022) en krijgt volop aandacht in de media. Volgens haar worden we geteisterd door vele kwalen: oorlog, de consumptiemaatschappij, secularisering. En ecologische crises, in meervoud.

Op allerlei manieren buiten we de natuur uit, ze is verworden tot een gebruiksvoorwerp, dat is de klacht. Met meerdere rampen in aantocht verwacht je een aantal stevige suggesties. Volgens de Doomsday Clock is het geen vijf voor twaalf, maar nog slechts 100 seconden voor middernacht, doorpakken dus. Hier komt het antwoord van Armstrong: we moeten ‘weer ontzag krijgen voor het heilige’. Dat is het.

Hoe herwinnen we dat ontzag? In het Gaia-wereldbeeld is de natuur is niet alleen slachtoffer, maar tevens adviseur. We moeten bij haar in de leer.

A life of his own

Armstrong is onze voorganger in de eredienst van de natuur. Wat doet zij terwijl het crisis is?

‘Ik leef midden in Londen, in een achttiende-eeuwse straat. Mijn studeerkamer is op de bovenste verdieping. Als ik naar buiten kijk zie ik huizen. Maar daarachter is een gigantische, prachtige boom. Daar kijk ik naar, tien minuten. Ik zie het licht veranderen op de boom. Ik zie dieren in de boom komen en er weer uit vertrekken. Ik zie de boom zelf veranderen. Ik hoef niet tegen die boom te praten, maar door goed te kijken zie ik dat hij a life of his own heeft. En ook de dieren in de boom hebben hun eigen leven dat verschilt van het mijne. En dat leven vloeit, stroomt.’

Weer dat stromen, waar het openingscitaat op LinkedIn ook al over begon. Er valt nauwelijks een richtsnoer voor ons gedrag aan te ontlenen, maar de natuuraanbidders schrijven het op alsof het een diep inzicht betreft.

Naturalistische drogreden

Tegelijk hoeven we ons niet te verbazen over deze vaagtaal. Dat het blijft bij ijle abstracties is zelfs onvermijdelijk. Wie probeert de boodschappen van de natuur te ontcijferen, staat snel met een mond vol tanden. Ze probeert ons niets te zeggen. Er is slechts stilte.

Omdat je in de natuur een bepaalde ordening aantreft, valt daaruit nog geen wet af te leiden. Dat iets zo is, wil nog niet zeggen dat het zo behoort te zijn. Of in de woorden van David Hume: we moeten is en ought scherp uit elkaar houden. Ondanks de waarschuwing van deze Schotse filosoof, allergisch voor humbug, blijft de naturalistische drogreden opduiken.

Verlichte apen

Moeder Natuur bevindt zich inmiddels zelfs voor het karretje van woke. Deze beweging vindt dat ze zich inzet voor minderheden en achtergestelde groepen. De emancipatie daarvan hapert, onder meer omdat de samenleving krampachtig vasthoudt aan achterhaalde denkbeelden. Terwijl, zo moeten we beseffen, het slechts sociale constructen zijn. De tegenstelling man versus vrouw is daar een voorbeeld van. Mensen doen alsof ze echt bestaat, waardoor er geen ruimte is voor genderfluïditeit. Dieren gaan er een stuk relaxter mee om.

‘Wat kunnen we van de chimpansees en bonobo’s leren over gender?’ Zo opende een recent interview in de Volkskrant met primatoloog Frans de Waal, naar aanleiding van zijn nieuwste boek. Wat wij fout doen, doen apen goed. De beesten verschenen als de verlichte versie van ons.

‘Een van de dingen die wij mensen doen, is iedereen in een hokje stoppen, zegt De Waal. ‘Jij bent een man, jij bent een vrouw, jij bent hetero, jij bent homo.’ Nee, dan primaten. ‘Als een aap homoseksuele neigingen heeft, stoort dat de rest niet zo.’ Nog een voorbeeld van die morele voortreffelijkheid: ‘Bij bonobo’s is verkrachting zelfs volledig afwezig.’

Grensoverschrijdend gedrag

Het argument overtuigt alleen op het eerste gezicht. De Waal winkelt selectief in de natuur, cherry picking heet dat. Tegenover zijn voorbeeld staan vele antivoorbeelden. De natuur is niet meer zo voorbeeldig als ze zich van haar meedogenloze kant toont.

We hadden de bidsprinkhaan kunnen nemen, waarvan het vrouwtje de kop van haar partner eraf bijt tijdens de daad, maar we blijven bij de apenwereld. De journaliste van de Volkskrant is immers nogal onder de indruk van het hoge percentage DNA dat we delen met primaten. Minstens 96 procent. De bewieroking ten spijt, apen zijn nauwelijks #MeToo-bestendig.

Hoe gewelddadiger mannelijke chimpansees zijn, bleek uit onderzoek, gepubliceerd in Current Biology, hoe vaker ze seks krijgen. Of némen, want daar komt het op neer. Jeroen Rietbergen en Ali B: in de apenwereld zouden ze geen risee zijn van de gemeenschap, maar stoere helden tegen wie de rest opkijkt.

Kindermoord

Het wangedrag van primaten gaat verder. Ze deinzen er evenmin voor terug om kinderen te vermoorden als die behoren tot andermans nageslacht. Immers, zo lang de moeder haar jongen zoogt, is ze onvruchtbaar. Zónder zuigeling(en) is het vrouwtje sneller terug op de markt: weer beschikbaar voor het alfamannetje.

Die kindermoord zie je dan weer niet op LinkedIn. De natuur moet wel leuk blijven. Aaibaar dweept beter.  

We vallen u er zo weinig mogelijk mee lastig. Maar het is natuurlijk wel waar: Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moeder Natuur heeft in hippe ‘zingeving’ de plaats van God ingenomen verscheen eerst op Wynia's Week.