Hoe veilig is dat nog?

President Donald Trump voert een politiek die Europese landen niet de indruk geeft dat zij bondgenoten zijn. Importheffingen. Dreigementen om de NAVO te verlaten. Om Groenland in te lijven. Wetgeving en wetsontwerpen die ons industriële paradepaardje ASML dwarszitten.

Rechtse hobby?

Het is derhalve logisch dat Tweede Kamerleden de veiligheid van onze goudvoorraad agenderen. Tony van Dijck (PVV), Pepijn van Houwelingen (FVD) en Mona Keijzer (ex-BBB, nu onafhankelijk lid) zijn hierover de laatste tijd in de clinch gegaan met minister Eelco Heinen van Financiën (VVD). Je zou bijna denken dat goud een rechtse hobby is. In debatten hierover kan Heinen overigens zo nu en dan kribbig reageren.

Allereerst: ons goud, waar ligt het?

De Nederlandse voorraad goud is 612,5 ton. Daarvan ligt 31 procent in het zogeheten Cash Center van De Nederlandsche Bank in Zeist. Het overgrote deel wordt overzee bewaard. Bij de Canadese centrale bank in Ottawa ligt 20 procent. Dat heeft een historische reden: het goud is er voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog gestald en daar gebleven. Leuk om te weten: Canada bezit zelf sinds 2016 geen officiële goudvoorraad meer.

Fort Knox

Bij de Bank of England ligt 18 procent en in de VS 31 procent. De vier locaties zijn volgens Heinen gekozen vanwege risicospreiding, liquiditeit en veiligheid.

Het is verleidelijk om bij de goudvoorraad en Verenigde Staten onmiddellijk te denken aan Fort Knox… Het kluizencomplex in Kentucky. Wereldberoemd, mede dankzij de James Bond-film Goldfinger. In Fort Knox ligt ongeveer de helft van de Amerikaanse goudvoorraad, maar Fort Knox duldt geen buitenstaanders.

Ons goud ligt bij de Federal Reserve Bank op Manhattan, New York. Wie daar een film bij wil denken: Die Hard with a Vengeance, met onder meer Bruce Willis in de hoofdrol. Plot: boevenbende verschaft zich toegang tot de kluizen en voert het goud in kolossale kiepwagens af. Het personage van Willis zorgt voor de goede afloop.

Goud van de buren

Tientallen landen hebben een ondergrondse safe bij de Fed op Manhattan. In Londen zouden meer dan zestig centrale banken goud hebben gestald.

Zij vinden de locaties veilig én praktisch. New York en Londen zijn centra van de goudhandel. Landen die goud willen (ver)kopen informeren bij de kluis van hun buren en bij overeenstemming hoeft het goud New York of Londen niet eens te verlaten. Handig. Alleen koopt of verkoopt Nederland al dertig jaar geen goud meer. ‘De goudvoorraad van DNB wordt passief beheerd’, schrijft de centrale bank in haar jaarverslag 2025.

Risicospreiding is een ander argument. Maar welke risico’s? Kennelijk wordt een Russische inval in West-Europa waardoor het goud gevaar loopt geloofwaardiger gevonden dan de grillen van Trump die mogelijk ons goud in gijzeling neemt.

Repatriëren

Vorig jaar diende PVV-Kamerlid Tony van Dijck een motie in die vroeg om het repatriëren van de Nederlandse goudvoorraad uit de VS. Hij kreeg steun van de fracties van PVV, FVD, BBB, Partij voor de Dieren en de SP. 43 zetels, motie verworpen. Goud brengt politieke tegenpolen samen.

Vijf weken geleden was het Mona Keijzer die vragen stelde aan minister Heinen en om een regeringsbrief over het onderwerp vroeg. De Franse centrale bank stoot namelijk zijn goud in de VS af en koopt er goudstaven in Frankrijk voor terug. Waarom? Waarom haalt Nederland zijn geld ook niet weg uit Manhattan?

De Franse actie is volgens Heinen niet politiek gemotiveerd. Maar zijn antwoord op de tweede vraag is het meest interessant. Want wat blijkt? Heinen staat naar eigen zeggen machteloos. Ja, machteloos! Nederland bezit wel voor zo’n 80 miljard aan officiële goudreserves, maar Heinen gaat er niet over. Zegt-ie.

Bij de oprichting van de Europese Centrale Bank is wettelijk vastgelegd dat het monetaire beleid wordt gevoerd door de ECB en dat de ECB onafhankelijk is van politieke inmenging. Het is de regeringen verboden de centrale bank instructies te geven, schrijft Heinen.

Dat is schrikken. De ECB is onafhankelijk in zijn rentepolitiek, zoals het grote voorbeeld, de Duitse centrale bank, totdat de ECB de rentepolitiek overnam. Ook De Nederlandsche Bank is sinds 1948 onafhankelijk van de politiek.

Titanic

Maar goudpolitiek? Goud speelt geen wezenlijke rol meer in het moderne monetaire beleid. De Nederlandsche Bank ziet haar goud, zo blijkt uit het jaarverslag, als een soort reddingsboei als de geldwereld dreigt te vergaan. Lijkt me iets voor een rampenfilm, niet voor prudente geldpolitiek.

Dus welke rol kunnen De Nederlandsche Bank en haar president Olaf Sleijpen dan spelen? Bootsman op de Titanic?

Speculatie

Heinen stuurt de Kamerleden met een kluitje in het riet. Niet voor het eerst. Enkele weken eerder vroeg FVD-Kamerlid Van Houwelingen Heinen in een debatje: ‘Als we straks een deel van ons goud kwijtraken, kunnen we de directeur van DNB daar dan verantwoordelijk voor stellen?’

Logische vraag, gezien de onmacht van Heinen.

Heinen vond dat de categorie ‘ongekende speculatie. Laten we dit debat niet op deze manier voeren’.

De minister maakt zich klein, terwijl het om grote belangen gaat. Hier stinkt iets.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland bezit voor 80 miljard euro goud. Maar schatkistbewaarder Heinen kan er niet bij. Zegt hij. Daar stinkt iets. verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week was bitcoin voor het eerst meer dan 100.000 dollar waard. Kassa voor enkele zwemmers.

Als de prijs van een product stijgt, gaan mensen er minder van kopen, constateerde de legendarische aandelenbelegger Warren Buffett ooit. Het wordt ze te duur. Maar als aandelenprijzen stijgen, merkte hij, willen mensen juist méér kopen. Dat geldt nu ook voor bitcoin.

Recordregen

Bitcoin is de knaller van het jaar. Maar ook aandelen rijgen records aaneen. De Dow Jones graadmeter kwam vorige week voor het eerst boven de 45.000 punten.

Er is nog een succesnummer. Goud. Een troy ounce goud, de reguliere gewichtsmaat (ruim 31 gram), kost nu 2.663 dollar na een recordstand van 2.790 vijf weken geleden.

Aandelenkoersen genieten van de verwachting van een lagere rente én liberaliseringspolitiek van inkomende president Donald Trump.

Maar waarom zijn bitcoin en goud zo populair?

Bitcoin en goud lijken op elkaar, maar ze zijn ook water en vuur. Eerst de overeenkomsten. Het delven van goud en van bitcoin (daar heet het zelfs mining) is kostbaar. Dat heeft op zichzelf al een prijsverhogend effect. Om bitcoins te delven staan batterijen computers te ‘stampen’ en energie te verbruiken.

De aanvoer van nieuw gewonnen goud is in handen van een klein aantal grote exploratiebedrijven, de aanvoer van nieuwe bitcoins wordt om de paar jaar gehalveerd. Schaarste en prijsschommelingen zitten ingebakken in het systeem.  

Goud en bitcoins geven geen inkomsten, tenzij je je bitcoins uitleent via een beursplatform.

Nog een overeenkomst: beperkte gebruikswaarde. Goud vindt zijn weg naar juwelen en wat industriële producten. Een hypotheek afsluiten in bitcoins is af te raden: de lening wordt met elke koersstijging (in dollars of euro’s) hoger. Met bitcoin betalen kan. Maar even een pizza afrekenen, zoals je dat met euro’s doet, is toekomstmuziek.

Beurs bankroet

Laatste overeenkomst: hun koerswinst. De laatste keer dat ik over bitcoin schreef op Wynia’s Week was twee jaar geleden na het bankroet van cryptobeurs FTX op de Bahama’s van Sam Bankman-Fried. Dit is niet het einde van bitcoin, schreef ik toen. ‘Maar zelfs áls dit het einde zou zijn, dan komt er iets nieuws. Alles wat technologie kan maken en waar een markt voor is, zal gemaakt worden.’

Hoon was mijn deel. Dat ik er niks van had begrepen was nog de aardigste reactie. Bitcoin stond toen op 20.000 dollar. Chapeau voor wie toen bleef beleggen en de munt nog steeds bezit.

Eeuwenlang een begrip

Spannender dan de overeenkomsten zijn de verschillen. Om te beginnen: goud heeft geschiedenis, bitcoin niet. Goud was eeuwenlang dé grondstof voor officiële betaalmiddelen. Goud is ingeburgerd als veilige waarde. Bitcoin en cryptovaluta zijn fonkelnieuw. Hun kenmerk is digitalisering.

Daaruit volgt: goud is een klassieker, bitcoin komt net kijken, een hightech jonkie.

Goud beleeft zijn beste tijden als chaos op de loer ligt. Dan zal de klassieke waarde van goud zich bewijzen, zeggen de liefhebbers, als aandelen en obligaties door oorlog of hyperinflatie behangpapier worden. Bitcoin is juist het product van orde en regelmaat, van een digitaal systeem van nullen en enen.

Ontwrichters à la Musk

Goud staat voor macht, voor gekroonde hoofden en religieuze leiders. Goud is gevestigde orde. Bitcoin en cryptovaluta zijn juist de favoriet van de techwereld, van ontwrichters à la Elon Musk, die al in 2021 een deel van het kasgeld van Tesla in bitcoins stak. Musk heeft ook zijn eigen cryptomunt.

Zowel de goudaanhangers als de cryptofans geloven heilig in hun keuze. Zij hebben wel iets van zendelingen. Ze hebben de toekomst gezien en willen dat geloof verspreiden. Een geloof met vette rendementen.

In de cryptowereld hunkert men naar de erkenning die de goudaanhangers al hebben. Erkenning door de bewakers van het financiële systeem, de centrale banken.

De kooplust van centrale banken is een van de factoren die de goudprijs heeft opgestuwd. Centrale banken spreiden hun reserves over meerdere valuta en beleggingen en dat vertaalt zich in extra vraag naar goud. Dat is wel paradoxaal. Centrale banken zijn de instituties die de waarde van het papiergeld veilig moeten stellen en lage inflatie nastreven. Maar zij zoeken hun heil ook in goud, dat juist floreert als centrale banken hun taak verwaarlozen en inflatie uit de hand loopt.

Geldwereld buiten spel

Als centrale banken, om te beginnen de Amerikaanse Federal Reserve, een deel van hun reserves in cryptomunten steken, zoals Trump in de verkiezingscampagne suggereerde, is de acceptatie van bitcoin compleet. Dat zou de ultieme overwinning zijn. Dat jaagt de koers nu al op. De officiële geldwereld investeert in de munt die juist was bedoeld als ondermijning van de officiële geldwereld door alles anders te doen en de gevestigde banken buiten spel te zetten.

Dan is de revolutie geslaagd, maar daarna? Dan is het gedaan met de aantrekkingskracht van het ‘wij tegen de financiële wereld’-motto. Dan is bitcoin ‘gewoon’ digitaal goud. En als het crypto-experiment toch verwarring, of misschien wel financiële chaos veroorzaakt, dan is goud de veilige haven.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Bitcoin is de knaller van het jaar. Maar kan bitcoin de weelde van zijn eigen succes dragen? verscheen eerst op Wynia's Week.

De prachtige biografie van De Gaulle door Julian Jackson vertelt dat De Gaulle dan geen bril droeg omdat hij zijn eigen hoofd al lelijk genoeg vond en dus niet een uitgeschreven tekst kon voorlezen.  

Na afloop kregen alle aanwezigen bij de uitgang echter die gedrukte tekst van alles wat de president in 45 minuten had gezegd. De Gaulle memoriseerde zijn complete toespraak en de antwoorden op de te voren afgesproken vragen. Precies wat hij had gezegd werd na afloop uitgedeeld.

Goud vormt eerlijke basis

In de twee minuten op YouTube zien we De Gaulle uitleggen hoe de VS een tekort op de balans van invoer en uitvoer financieren door dollars te drukken die dan in het buitenland eindigen in de kluis van een centrale bank. De buitenlanders hebben gewerkt om naar de VS te exporteren; de Amerikanen hebben in ruil daarvoor alleen dollar-papier gedrukt.

Dan zegt hij correct dat dollar-papiergeld een eenzijdig voordeel biedt aan de VS maar dat het goud een eerlijke basis vormt voor een monetair systeem. Wie luistert naar De Gaulle in februari 1965 krijgt de indruk dat Frankrijk terug wil naar een gouden standaard zoals voor de Eerste Wereldoorlog, maar vergeet dan dat Frankijk geen goud in de grond heeft en het dus moet kopen in Rusland of Zuid-Afrika.  

Goud voor 35 dollar per ounce

De strategie van De Gaulle in deze persconferentie leek op de aankondiging van een nieuw stelsel op basis van goud, maar was in feite een signaal aan de Banque de France om papieren dollars uit de kluis te verkopen en goud aan te schaffen in de VS tegen de spotgoedkope prijs van 35 dollar per ‘ounce’ van 31 gram die toen nog werd gegarandeerd door de VS.

Zijn adviseurs hadden hem verteld dat er niet genoeg goud beschikbaar was in Fort Knox (bekend uit Goldfinger, de derde James Bond-film uit 1964) om alle centrale banken in de wereld zo te bedienen, en dus had De Gaulle besloten dat Frankrijk beter vooraan in de rij kon staan om goud te kopen tegen 35 dollar per ounce.

Een Nederlandse speculant

Andere Europese banken, waaronder onze Nederlandsche Bank, volgden met het verkopen van papieren dollars uit de kluis tegen goud en toen zes jaar later in Fort Knox de bodem van de Amerikaanse goudvoorraad in zicht kwam, hield president Nixon op 15 augustus 1971 zijn toespraak waarin hij de garantie van de vaste goudprijs  eenzijdig verbrak.

Nixon gaf de schuld aan ‘international speculators’, en zei maar niet dat de eerste grote speculant intern bij zijn Federal Reserve al jaren bekend stond als ‘Charles de Gaulle’ en dat er later op kleinere schaal ook een Nederlandse speculant opdook onder de naam ‘Jelle Zijlstra’.

Na Nixons besluit kwamen de vrije wisselkoersen, eerst voor Zwitserland, iets later voor de andere Europese landen en Japan. Deze week was de goudprijs 1780 dollar per ounce.

Waarom het goud nooit terugkomt

Goud komt nooit meer terug in het monetaire systeem om twee redenen. Eén: verspilling om het goud tegen enorme kosten uit een goudmijn te halen en daarna op te bergen bij centrale banken waar niemand het mag komen bewonderen.

Bovendien: als er niet genoeg nieuwe goudmijnen worden geopend, is er te weinig gouden reserve bij de centrale banken als basis om in een groeiende wereldeconomie extra geld in omloop te brengen. Dat drijft de prijs van goud omhoog en de prijs van goederen en diensten naar beneden  – zichtbaar in een twintig jaar lange daling van het prijspeil tussen 1870 en 1890, de periode tusen de goudvondsten in Australië en Californië en de opening van de mijnen in Zuid-Afrika.

Nederland liet goud te laat los

Niet zo gemakkelijk om te investeren in een fabriek (of een huis te kopen) als het waarschijnlijk lijkt dat de prijzen van goederen en onroerend goed langdurig blijven dalen totdat er ergens ter wereld een nieuwe goudmijn wordt geopend. En onmogelijk om als overheid in een crisis snel geld te drukken, omdat de hoeveelheid geld niet mag stijgen boven wat past bij de voorraad goud.

Nederland leerde dat pijnlijk in de jaren dertig toen de kabinetten- Colijn besloten om de band met het goud zo lang mogelijk vol te houden. Nederland liet het goud pas los in september 1936 (door minister Oud, later mede-oprichter van de VVD); Engeland en Zweden al vijf jaar eerder. Daarom duurde de depressie in Engeland en Zweden korter, was de economische groei daar tussen 1932 en 1938 twee, resp. drie keer zo hoog als bij ons en de werkloosheid lager.

Onder Zijlstra liep inflatie op tot 10 procent

Een wereldgeldstelsel met papiergeld en zonder band met het goud maakt het mogelijk om te sturen op stabiele prijzen of op een bescheiden inflatie van 1-2 procent. Het nieuwe, vrije stelsel na Nixons toespraak vroeg echter duidelijk om een leerperiode.

President Zijlstra van De Nederlandsche Bank bleef populair – dankzij Wim Kans oudejaarsconferenties waar hij grapte over ‘dat zuinige mondje’ – maar faalde in het reguleren van de inflatie die opliep tot 10 procent en grote schade aanrichtte.

Inflatie is als een drug

Na de recessie van 1980-82 zien we in veel landen en ook in Nederland dat de lessen zijn geleerd: inflatie is als een drug en tijdens de kabinetten Den Uyl en Van Agt leek het misschien nog mooi dat ‘de mensen in het land’ ieder jaar een hoger loon kregen, maar in 1980 was de industrie bijna failliet door te hoge loonkosten.

CDA-leider Lubbers maakte in 1982 de draai van steun aan Van Agt naar samenwerking met de VVD en na een harde recessie verdween de inflatie en kwam de economische groei terug.

Goud niet nodig voor monetair systeem

Sinds die tijd is er wereldwijd een duidelijk patroon te zien: als de inflatie erg toeneemt is dat nooit meer omdat een Joop den Uyl of een Dries van Agt regeren die menen met extra drukken van geld de kiezers een plezier te doen (en een Jelle Zijlstra hebben bij de centrale bank die meebuigt), maar is het altijd vanwege een wanhopige situatie in de overheidsfinanciën: als de belastingen niet verder omhoog kunnen en als niemand nog nieuwe staatsschuld vertrouwt, dan resteert alleen het drukken van nieuw geld en komt er om fiscale redenen een inflatie.

Blijven de begrotingen van de overheid op orde, dan is er dus ook zonder goud weinig reden tot zorg over inflatie. Goud is er daarom voor de juwelier en misschien nog voor liefhebbers bij de tandarts; niet nodig of nuttig voor een monetair systeem.  

Het bericht Goud is alleen nuttig voor juwelier of tandarts verscheen eerst op Wynia's Week.