De 9 miljard is geen gemeten belastingopbrengst. Het is de uitkomst van een raming van wat het oude forfaitaire stelsel in latere jaren zou hebben opgebracht. Dat is des te opmerkelijker omdat juist dat stelsel door de Hoge Raad juridisch is afgeschoten. Wat de rechter naar de prullenmand verwees, bleef als referentiepunt op de begroting voortbestaan.

Op 11 augustus 2023 kreeg dat een beslissende consequentie. Voor een bespreking met staatssecretaris Marnix van Rij (CDA) stelde het directoraat-generaal Fiscale Zaken een beslisnota op. Daarin stond wat ‘budgetneutraal’ voor het nieuwe stelsel betekende: de geraamde opbrengst moest vanaf 2027 gelijk zijn aan het zogenoemde basispad.

Voor 2028 betekende dat toen 6,6 miljard euro. Inmiddels staat voor hetzelfde jaar 9,3 miljard in het basispad. De afspraak veranderde niet; de rekening wel.

Daarmee ontstond de val waarin box 3 nu zit. Een bewegende raming werd een budgettaire norm. Iedere rechterlijke correctie, politieke verzachting of vertraging die de opbrengst ten opzichte van die norm verlaagt, verschijnt als een derving die moet worden gedekt.

Budgetneutrale hervorming

De politieke oorsprong ligt in december 2021. Het coalitieakkoord van VVD, D66, CDA en ChristenUnie bepaalde dat box 3 zou worden hervormd naar een belasting op werkelijk rendement. De hervorming moest budgetneutraal zijn. Een bedrag werd niet genoemd.

Op 24 december 2021 verdween echter het vanzelfsprekende ijkpunt. In het Kerstarrest oordeelde de Hoge Raad dat de forfaitaire box 3-heffing in strijd kwam met het discriminatieverbod en het eigendomsrecht wanneer zij hoger uitviel dan het werkelijk behaalde rendement. De staat moest rechtsherstel bieden. Later werden ook de Wet rechtsherstel box 3 en de Overbruggingswet box 3 op stelselniveau afgekeurd voor zover het forfaitaire rendement hoger was dan het werkelijke rendement.

Toch bleef de hypothetische opbrengst van dat stelsel het ijkpunt voor zijn opvolger. Tot en met 2022 zijn er gerealiseerde opbrengsten: 4,4 miljard in 2020 en 5,0 miljard in 2021 en 2022. Daarna gaat het om ramingen.

Hoe kon die raming vervolgens zo sterk oplopen? Niet door één besluit, maar door een reeks bewegingen in de variabelen waaruit het basispad is opgebouwd.

Het tarief ging omhoog, forfaits bewogen met rente en langjarige rendementen en beleidsmaatregelen werden in het basispad verwerkt. Van Rij stelde voor 2024 bijvoorbeeld een tarief van 34 procent voor; via een amendement van Tom van der Lee, Steven van Weyenberg, Pieter Grinwis en Attje Kuiken werd het 36 procent. De extra opbrengst diende mede als dekking voor hogere uitgaven voor het minimumloon en de kinderopvangtoeslag.

Ook het spaarforfait liep op met de rente, van 0,00 procent in 2022 naar 0,92 procent in 2023 en 1,44 procent in 2024. Voor overige bezittingen wordt met langjarige gemiddelde rendementen gerekend.

Te veel vertrouwen in de toekomst

Opmerkelijk is dat Financiën in dezelfde stukken zelf waarschuwde voor te veel vertrouwen in de toekomst. De structurele raming lag volgens de beslisnota ver weg en was zo onzeker dat werd geadviseerd er ‘niet al te zeer op te sturen’. Toch werd juist het basispad de budgettaire randvoorwaarde voor het nieuwe stelsel.

Als raming zijn veranderende uitkomsten niet ongebruikelijk. Wel vreemd is dat iedere beweging ervan tegelijk de opbrengsteis voor een totaal ander stelsel verplaatst.

Hoe hard is 9 miljard?

Over de onderliggende werkelijkheid bestaat ondertussen aanzienlijke onzekerheid. In de memorie van toelichting bij de Wet tegenbewijsregeling schrijft het ministerie dat individueel behaalde rendementen niet bekend zijn en daarom worden gesimuleerd aan de hand van voorspelde gemiddelde marktontwikkelingen. Het ministerie noemt de raming inherent onzeker. Het CPB wijst erop dat er zeer beperkte gegevens beschikbaar zijn over behaalde rendementen op het niveau van de huishoudens.

Tijdens een rondetafelgesprek in april 2025 wezen belastingwetenschappers op hetzelfde probleem. René Niessen stelde dat bij een onrechtmatig verklaard forfaitair stelsel moeilijk objectief kan worden vastgesteld wat precies te veel of te weinig belasting is. Koos Boer wees op het verschil tussen het fiscale en het economische begrip werkelijk rendement. Edwin Heithuis noemde de bedragen waarmee werd gerekend volstrekt oncontroleerbaar.

Via het inkomstenkader wordt de raming hard. De begrotingsregels bepalen dat een beleidsmatige lastenverlichting in hetzelfde jaar moet worden gecompenseerd door een even grote lastenverzwaring. Een maatregel die ten opzichte van het basispad minder oplevert, veroorzaakt dus een budgettaire derving.

Daar zit een asymmetrie. Als de economie of beleidswijzigingen de geraamde opbrengst van het basispad verhogen, loopt de norm mee omhoog. Als de rechter de feitelijke opbrengst verlaagt via rechtsherstel of tegenbewijs, wordt het basispad niet overeenkomstig naar beneden bijgesteld. Het verschil verschijnt als een derving die moet worden gedekt.

Toen de invoering van de Wet werkelijk rendement vertraging opliep, werd dat mechanisme zichtbaar. Staatssecretaris Tjebbe van Oostenbruggen (NSC) schreef op 13 december 2024 dat een jaar uitstel ongeveer 2,4 miljard euro zou kosten. Met een technische aanpassing erbij bedroeg de totale dekkingsopgave 2,55 miljard. ‘Deze beleidskeuze vraagt, conform de begrotingsregels, om dekking’, schreef hij.

Het kabinet zocht die dekking binnen box 3: het heffingsvrije vermogen moest omlaag en het forfait voor overige bezittingen omhoog.

Van 7,78 procent naar de Wet Hillen

Het scherpste voorbeeld volgde in 2025. Aan het forfaitaire rendement op vastgoed werd een veronderstelde huuropbrengst toegevoegd. Doorberekend in het totale forfait betekende dat een verhoging van 1,78 procentpunt: naar 7,78 procent.

Daarbij werd met brutohuur gerekend. Onderhoud, beheer, verzekering en andere kosten werden niet afgetrokken. De Raad van State wees erop dat bij een brutohuurwaarde een kostenaftrek voor de hand ligt om het nettorendement te belasten.

De Tweede Kamer blokkeerde de verhoging. Op 27 november 2025 werd een amendement van Pieter Grinwis, Chris Stoffer en Henk Vermeer aangenomen. Het forfait ging niet naar 7,78 procent en het heffingsvrije vermogen werd volledig geïndexeerd.

De dekkingsopgave bleef echter staan. De rekening van 1,268 miljard euro per jaar werd verplaatst naar de eigen woning: de afbouw van de Wet Hillen werd versneld. De Kamer kon dus de maatregel verwerpen, maar niet het bedrag dat de maatregel volgens het begrotingsmodel had moeten opleveren.

Begin 2026 kreeg de begrotingslogica een politieke tweede laag. Een motie van JA21-aanvoerder Joost Eerdmans en ChristenUnie-leider Mirjam Bikker over verliesverrekening vroeg zo nodig aanvullende dekking in het brede vermogensdomein te zoeken. Dat volgt niet uit de begrotingsregels zelf. JA21-Kamerlid Michiel Hoogeveen zei later dat zijn partij het geld liever uit het Klimaatfonds had gehaald; volgens hem was vanuit ‘coalitiekringen’ gevraagd de dekking binnen hetzelfde, of in ieder geval het vermogensdomein, te zoeken om de motie aangenomen te krijgen.

In het politieke debat wordt het niet innen van de geraamde miljarden aan de ene kant neergezet als een cadeau aan vermogenden. Aan de andere kant klinkt het spiegelbeeld: tegenstanders zien doorgaan juist als een forse extra belasting op vermogen.

De tegenstelling is minder groot dan het lijkt. Beide kampen beginnen bij de geraamde opbrengst alsof die het vaste gegeven is. Het politieke conflict gaat vervolgens over de vraag of die miljarden moeten worden geïnd en bij wie. De vraag die daaraan voorafgaat, namelijk waarom ongeveer 9 miljard überhaupt de norm is, verdwijnt uit beeld.

Martin van Rooijen, oud-staatssecretaris van Financiën en senator voor 50PLUS, wees bovendien op iets wat in zo’n statische raming gemakkelijk wordt onderschat: gedrag. Beleggers kunnen uitwijken naar box 2, hun vermogen anders structureren of naar het buitenland vertrekken.

Is 9 miljard nog haalbaar?

Daarmee doemt de vraag op die in Den Haag nog nauwelijks hardop wordt gesteld: is die 9 miljard euro nog te halen? De rechter haalt via rechtsherstel en tegenbewijs miljarden uit de feitelijke opbrengst, maar het basispad wordt daardoor niet evenredig verlaagd. Die teruggaven en lagere aanslagen verschijnen als derving en moeten volgens de begrotingssystematiek worden gedekt. De geraamde opbrengst blijft staan.

Tegelijk verandert de werkelijkheid onder die raming. Voor vastgoed wordt gerekend met huuropbrengsten uit 2019 tot en met 2021, terwijl de Wet betaalbare huur daarna de huurprijsregulering fors uitbreidde. Het CPB constateert zelf dat de geraamde huurinkomsten met die wet geen rekening houden, al vindt het dat vooralsnog verdedigbaar. Beleggers kunnen bovendien uitwijken naar box 2, hun vermogen anders structureren of naar het buitenland vertrekken.

De werkelijkheid beweegt dus aan alle kanten, maar ongeveer 9 miljard blijft het bedrag dat het nieuwe stelsel geacht wordt op te brengen.

Terug naar de tekentafel

Op 12 februari nam de Tweede Kamer de Wet werkelijk rendement box 3 aan. Voor liquide beleggingen zou in beginsel jaarlijks vermogensaanwas worden belast, dus ook nog niet gerealiseerde koerswinst. Voor onder meer vastgoed en belangen in startende ondernemingen gold vermogenswinstbelasting.

Nog geen twee weken later zette minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) een fundamenteel vraagteken bij die keuze. Hij wilde af van belasting op papieren koerswinsten. Tegen RTL zei hij: ‘Ik denk dat de wet zo niet door kan.’ Zijn conclusie: terug naar de tekentafel.

Niet vooraf afgestemd

Volgens een reconstructie van NRC had Heinen zijn interventie niet vooraf goed afgestemd met de kort daarvoor aangetreden staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66), de andere coalitiepartijen en zijn ambtenaren. De behandeling in de Eerste Kamer werd later uitgesteld in afwachting van een novelle.

Na jaren ontwerpen concludeerde de minister van Financiën dus dat een fundamenteel onderdeel opnieuw moest worden bekeken. Maar opnieuw beginnen betekent budgettair niet opnieuw beginnen. Een andere vormgeving die minder oplevert dan het basispad creëert opnieuw een dekkingsopgave.

Merkwaardige erfenis

Daar zit de merkwaardige erfenis van het dossier. De Hoge Raad dwong Nederland afscheid te nemen van een stelsel omdat de forfaitaire uitkomsten te ver van de werkelijkheid konden komen te staan. Maar de geraamde opbrengst van datzelfde stelsel bleef bestaan als norm voor zijn opvolger.

Heinen kan dus terug naar de tekentafel. Alleen ligt daar al een rekening van ongeveer 9 miljard euro.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe 9 miljard euro de norm werd voor box 3 – en de rekening belandde op het bordje van Eelco Heinen verscheen eerst op Wynia's Week.

Drie maanden geleden kondigde Swaak zijn vertrek aan. Hij is ‘in de eerste helft van 2025’ weg. Verrassend. Hij was vier maanden daarvóór herbenoemd voor een termijn van vier jaar.

Onrust en onduidelijkheid

Zijn voortijdig vertrek onderstreept de onrust bij bank en de onduidelijkheid over de toekomst. Onrust en onduidelijkheid kleven aan ABN Amro sinds de Nederlandse staat op 4 oktober 2008 besloot om de bank te nationaliseren. Prijskaartje: bijna 22 miljard euro.

Premier Jan Peter Balkende (CDA), minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) en president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank wisten toen wat ze níet wilden, namelijk financiële paniek. Géén rijen klanten bij geldautomaten.

Maar wat de overheid wél wilde met deze commerciële ‘staatsbank’, dat is al zestien jaar lang onduidelijk. Vandaar de telkens terugkerende spanningen.

Wat is er sinds de nationalisatie met de aandelen gebeurd? ABN Amro ging eind 2015 naar de beurs en sindsdien heeft de overheid 60 procent van de aandelen verkocht. Waarde van de resterende 40 procent: 5,2 miljard euro.

Achtereenvolgende ministers van Financiën lieten onduidelijkheid bestaan over de vraag of we de 22 miljard euro zouden terugverdienen. Eelco Heinen (VVD) heeft daar een eind aan gemaakt.

Bij de huidige koers van de aandelen bedraagt de strop ruim 5 miljard euro. In een brief aan de Tweede Kamer stelde Heinen dat de overheid de bank niet had gekocht als ‘investering om rendement op te maken’. Daarom wil hij niet wachten op een mogelijk hogere beurskoers.

Heinen heeft gelijk dat de overheid geen belegger is, maar als minister van Financiën moet hij wel als een goed huisvader het aandelenpakket beheren en het maximale eruit slaan voor de burger. Maar dat doet hij niet. Over wat hij wel zou moeten doen, kom ik straks terug.

Slepende zaken

Naast de verkoop van ABN Amro aandelen zijn er meer slepende zaken onder de staatsdeelnemingen. In 2013 nationaliseerde het tweede kabinet-Rutte bank en verzekeraar SNS Reaal. Ook toen om spaarderspaniek te voorkomen. Inmiddels resteert nog het bankendeel van SNS Reaal dat is omgedoopt in Volksbank, met de ‘merken’ ASN, Regiobank, SNS en woningfinancier BLG.

Ook de Volksbank was jarenlang het middelpunt van onrust in de top en onduidelijkheid over de toekomst. Moet de bank een coöperatie worden? Of een bijtertje dat de concurrentie op de spaar- en hypotheekmarkt aanblaast? Of moet de overheid er gewoon vanaf?

Minister Heinen doet het laatste. Hij wil poen, geen experimenten. De bank, die met een laag rendement kampt, wordt verkooprijp gemaakt. Er is een ‘transformatietraject’ aangekondigd, een woord dat klinkt als de voorbode van een reorganisatie.

Dan is er het hoofdpijndossier van staatsbedrijf Tennet, dat het hoogspanningsnet beheert. De Duitse activiteiten van Tennet slokken zoveel kapitaal op, dat Nederland het Duitse dochterbedrijf aan Duitsland wilde verkopen. Daar was de bondsregering zelf twee jaar geleden over begonnen. Maar Duitsland is platzak. Nu zoekt Nederland particuliere investeerders.

Deze drie slepende dossiers hebben één ding gemeen: iedereen weet dat Nederland ervan af wil. Dat helpt de verkoopprijs natuurlijk niet.

Duitse angst

Maar er speelt ook nog iets anders. Dat is de poging van de Italiaanse bank Unicredit om de Duitse Commerzbank over te nemen. De Italianen grepen hun kans toen de Duitse overheid pakketten aandelen van de Commerzbank in de verkoop deed, zoals ook Nederland dat met ABN Amro doet…

De Duitse staat had aandelen Commerzbank gekocht bij een reddingsactie van de bank, zoals Nederland met ABN Amro. De Duitse minister van Financiën is meteen gestopt met zijn aandelenverkopen toen Unicredit de koper bleek te zijn. Inmiddels bezitten de Italianen 9,9 procent van de Commerzbank plus opties voor een groter belang. De Duitse overheid zegt echter nee tegen een overname.

De uitweg

Commerzbank en de Duitse overheid zoeken een uitweg uit de greep van Unicredit. En in deze impasse past ABN Amro. Want waarom doet de Commerzbank niet een overnamebod op ABN Amro en zet zij Unicredit buiten spel? De Duitse overheid bezit 10 procent van de Commerzbank, de Nederlandse overheid 40 procent van ABN Amro.

Met zijn dominante belang in ABN Amro kan minister Heinen een lucratieve overnamepremie bedingen om mee te doen. Bij een premie van 20 procent, niet ongebruikelijk, is dat één miljard euro extra! Dat verlost Heinen ook van een urgent probleem. Vind maar eens een ervaren opvolger voor Swaak terwijl de bank met handen en voeten is gebonden aan de politieke weerzin tegen hogere beloningen.

De Nederlandse en Duitse ministers van Financiën willen graag sterke banken en een Europese kapitaalmarktunie. Dit is hun kans. Of praten zij alleen over begrotingstekorten tijdens hun vergaderingen? Hun aandelenpakketten zijn de basis voor een nieuwe West-Europese bank. En de Nederlandse burger kan nog wat verlies inhalen. Daarom loont het om het substantiële belang van 40 procent in ABN Amro nog even aan te houden voor het beste resultaat.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Minister Heinen kan een miljard extra verdienen op ‘staatsbank’ ABN Amro. De sleutel ligt in Duitsland verscheen eerst op Wynia's Week.