Weg droombaan, hallo nachtmerrie. Twee weken geleden werd het toenmalige (2018) supertrio van ING, Hamers, president-commissaris Jeroen van der Veer en voorzitter van de beloningscommissie Henk Breukink, berispt door de beroepscommissie tuchtrecht banken. Door onzorgvuldig handelen hebben zij, kort samengevat, het vertrouwen in ING geschaad.

Potsierlijk

De berisping, de lichtste tuchtmaatregel, is de nasleep van de beloningsrel uit 2018. De commissarissen stelden de aandeelhouders voor om Hamers’ beloning met 50 procent te verhogen tot 3 miljoen euro. ING was de grootste Nederlandse bank die internationaal nog meetelde en Hamers was in vergelijking met zijn concurrenten onderbetaald. Het plan hield vier dagen stand. Politici, klanten, werknemers en media ontketenden een storm van protest. Weg voorstel. Het plan was een fatale misrekening, ook al was de staatssteun uit 2008 en 2009 al lang terugbetaald en was ING een gewone commerciële bank.

De berisping is potsierlijk. Om twee redenen. Reden een: de commissie veroordeelt een voornemen dat nooit is uitgevoerd. Alsof u in de auto zit, tegen uw partner zegt: ik druk het gaspedaal eens lekker in, en er een motoragent langszij komt die u bestraffend toespreekt. Terwijl u nog geen snelheid had gemaakt.

Reden twee: je kunt niet twee keer veroordeeld worden voor hetzelfde feit. Hamers en de ING-commissarissen zijn in 2018 al bestraft. Niet door de (tucht)rechter, maar door de publieke opinie, de court of public opinion, zoals Amerikanen dat noemen. Het drietal dan vijf jaar later nog eens berispen riekt naar klassejustitie. Topbankier, topbeloning, fout!

Miljardensteun

De berisping van Hamers is de laatste bladzijde van de reddingsactie voor ING en viel vrijwel samen met het officiële einde van de reddingsactie voor KLM uit 2020. Hoe het met KLM en moederbedrijf Air France-KLM in de pandemie zou zijn afgelopen zonder staatssteun weet niemand, want de steun was er in een handomdraai. Voor de duidelijkheid: de Nederlandse overheid is aandeelhouder in KLM, Schiphol én Air France-KLM.

KLM heeft meer dan welk Nederlands bedrijf ook geprofiteerd van de steun van de overheid. Dat heeft te maken met omzetkrimp (hoe meer krimp, hoe meer loonsubsidie) en met het feit dat KLM een van de grootste particuliere werkgevers is (toen meer dan 30.000 medewerkers).

KLM ontving 1,96 miljard euro loonsubsidie (hoeft niet te worden terugbetaald). KLM kreeg uitstel van betaling van loonbelasting en sociale premies. Er resteert daarvan nog 1,39 miljard euro (moet wel worden betaald). En als derde steunmaatregel: KLM maakte voor 942 miljoen euro gebruik van overheidsleningen plus garanties. Dat laatste is vorige week allemaal afgelost en daarmee is de staatssteun formeel beëindigd.

Wat een opluchting voor KLM én kabinet RutteVier.

Bengel

Aan de steun was een scala aan politieke en bedrijfseconomische voorwaarden verbonden, zoals: geen bonussen, salaris inleveren, ook de top, geen ruime ontslagvergoedingen voor de directie. Want: wie betaalt, bepaalt.

Dat was een realiteit die KLM lastig kon aanvaarden en de machtige vakbonden al helemaal niet. Om KLM bij de les te houden en toe te zien op de naleving van de steunvoorwaarden benoemde het kabinet RutteDrie een staatsagent: Jeroen Kremers. Een doorgewinterde ambtenaar met ervaring in de financiële wereld.

Zijn rapportages lezen als een schoolmeesterrapport aan de ouders van een bengel die maar niet wil deugen. KLM loopt achter met de beloofde structurele kostenverlagingen. KLM schuift eenzijdig de kostenreductie in de arbeidsvoorwaarden voor een deel van het personeel terzijde. KLM betaalt het hoger personeel pre-corona bonussen terwijl Kremers daarvoor gezien de afspraken daarover geen aanleiding zag.

Geen behoeftige omstandigheden

Deze bonusbetalingen volgen op een ongewone rechtszaak tussen de commissarissen van KLM én hun eigen topman, Pieter Elbers. Zijn contract werd niet verlengd. Zonder dat de overheid dat wist stapten zij naar de rechter om te zien hoeveel ‘transitievergoeding’, zeg maar: gouden handdruk, Elbers meekrijgt. De zaak draait om de vraag of zijn pre-coronabonussen ook meetellen bij de becijfering van zijn vertrekvergoeding. Elbers had al een nieuwe baan: directievoorzitter van luchtvaartmaatschappij IndiGo in India. Dus van behoeftige omstandigheden die een gouden handdruk zouden rechtvaardigen is geen sprake. Maar ja, er een oud contract.

De rechter maakt het inclusief wettelijke rente af op 894.214 euro. Gezien Elbers’ nieuwe baan is het een afscheidsbonus voor jarenlang bewezen diensten, geen ‘transitievergoeding’. Samen met zijn reguliere salaris én de belasting die KLM moet betalen over de bijna 9 ton bonus komen zijn personeelskosten op net geen 2 miljoen euro. In het KLM-jaarverslag is het een voetnootje.

In tegenstelling tot de proteststorm over de voorgenomen verhoging voor Hamers in 2018 bleef het, ook politiek, stil. Banken zijn zondaars, KLM is heilig. De verantwoordelijke ministers, Sigrid Kaag (D66) op Financiën en Mark Harbers (VVD) op Infrastructuur en Waterstaat, pruttelden nog wat na, maar duidelijk is dat de eigengereide KLM hen de baas is.

KLM is sinds vorige week niet meer gebonden aan de steuneisen van de overheid. De gevolgen voor de beloningen van de top kun je uittekenen. In hun jaarverslag over 2022 constateren de commissarissen al dat de directie onderbetaald wordt. Precies wat ING in 2018 zei over Hamers.

Wat houdt je tegen, KLM? The sky is the limit.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Topbeloningen? Banken zijn zondaars, KLM is heilig verscheen eerst op Wynia's Week.

Soms, maar niet in 2023, en evenmin in 2008, volgt een bancaire crisis uit een recessie in de ‘echte’ economie. De economie krimpt, bedrijven gaan failliet, de banken moeten verliezen afboeken en worden insolvent (geld van rekeninghouders en spaarders is niet meer voldoende gedekt door bezittingen aan de andere kant van de balans).

Het optimisme maakt roekeloos

Zulke periodieke recessies in de economie zijn ‘de vloek van het kapitalisme’ in de woorden van Nobelprijswinnaar Milton Friedman. Dit is het vervloekte scenario: het gaat goed met de economie, bedrijven worden optimistischer en gaan meer investeren; families zijn niet bezorgd over hun inkomen en kopen een groter huis.

Dat optimisme voedt op zichzelf en dan wordt het excessief met te veel leningen aan bedrijven en huizenkopers. Is er dan onverwacht ergens vandaan slecht nieuws voor de economie, dan gaat iedereen tegelijk weer minder lenen en meer sparen en daardoor zakt een markteconomie tijdelijk in elkaar door de lagere bestedingen van al die nu pessimistische bedrijven en burgers. Dan kunnen ook de banken in een crisis komen omdat klanten hun lening of hypotheek niet kunnen betalen.

Geen reden om dat kapitalisme te vervangen door het economische systeem van Cuba of Noord-Korea, landen zonder golven in de conjunctuur, omdat mensen daar niet alleen tijdens recessies maar altijd arm zijn, uitgezonderd de families Castro en Kim. Wél een goede reden om te zien of we de banken robuuster kunnen maken en zo voorkomen dat een recessie in de ‘echte’ economie nog erger wordt door bancaire problemen, en andersom dat er niet zo frequent grote banken omvallen en daarmee ook de ‘echte’ economie in gevaar brengen.

Bij elke bancaire crisis vallen partijen in hun gebruikelijke rol: de toezichthouders (bij ons De Nederlandsche Bank) vragen budget om nog meer toezichthoudende accountants aan te stellen en de banken nog grondiger in de gaten te houden. Maar bedenk dat De Nederlandsche Bank niet lang geleden, ondanks een dringende waarschuwing van de Rabobank, faalde om in te grijpen bij IceSave (zie mijn uitgekleed) en niet alleen daar.

Accountant Pieter Lakeman kon alleen maar zo beroemd worden omdat DNB nog zo veel andere fouten in het toezicht heeft gemaakt. De universitaire experts pleiten niet voor meer toezichthoudende functionarissen maar voor meer aandeelhouderskapitaal in de banken zodat de banken hun verliezen kunnen afboeken ten koste van aandeelhouders in plaats van voor rekening van de gemeenschap.

Maar de bankiers lobbyen dan in het geniep bij de minister van financiën en leggen uit dat hogere eisen aan het aandeelhouderskapitaal leiden tot krimp van de banken en dat Zürich (c.q. Amsterdam) zo terrein verliezen als financieel centrum.  Dat willen de politici dan weer niet.

De rituele dansen voorkomen geen crisis

Met die rituele dans van toezichthouders, bankiers en politici schieten we kennelijk niet op, want vijftien jaar later is er weer een bancaire crisis.  Misschien is de politiek nu klaar voor een extra maatregel, al lang bepleit door academici als Charles Calomiris en John Cochrane.

Laat elke bank achtergestelde obligaties uitgeven, dat wil zeggen schuldbewijzen waarop normaal rente wordt betaald, maar waarbij beleggers bij problemen alleen hun geld terugkrijgen wanneer er nog iets overblijft nadat alle rekeninghouders en spaarders, de belastingdienst en andere eisers volledig zijn terug betaaald.

Laat dat schuldpapier op de beurs noteren en van een dagkoers voorzien. Die dagkoers geeft dan een mooie indicaties van de risico’s van de bank. Bank gokt verkeerd: koers daalt. Dat is gratis, actuele informatie en daar zijn geen dure accountants bij het toezicht voor nodig.

Laat de bankbazen zelf risico nemen

Zeker, ook Credit Suisse had zulk papier uitgegeven, en is toch omgevallen, maar was daar wellicht aan ontsnapt wanneer deze bank ook de aanvullende aanbeveling had moeten volgen. Die luidt: verplicht alle commissarissen een bedrag van vijfmaal hun jaarlijkse vergoeding te lenen en daarmee dit achtergestelde papier van de eigen bank te kopen. Bank failliet: commissarissen zitten op de blaren.

En verplicht alle senior managers en RvB-leden om zo ook een paar miljoen of meer te lenen en in dit riskante papier te beleggen. Zoals Warren Buffett zei: het moet echt pijn doen, ook bij de miljonairs, anders helpt het niet.

De hoop is, dat bankiers en hun commissarissen dan voorzichtiger worden en beter nadenken bij avonturen die hun bank (en dus hun honorering) doen groeien, maar niet in het belang zijn van klanten en personeel, laat staan van de belastingbetalers die de rekening krijgen van een faillissement. 

Lang geleden had de Wall Street Journal een interview met een ex-bankier in Tokyo die iedere morgen zijn kleinkinderen naar school bracht. ‘U zat toch in de Raad van Bestuur? Waarom bent u dan nu de enige man tussen alle moeders en oma’s op het schoolplein?’ ‘Ik heb tekortgeschoten als bankier. Mijn bank ging failliet en al mijn spaargeld was voor de slachtoffers, en zo hoort het ook.  Nu woon ik bij mijn dochter en help haar.’

Zo moet het bij een faillissement door eigen schuld, zoals in Nederland bij de Scheringabank, ABNAmro en ING. Dat maakt de bankiers prudenter en dat is gewenst, want hun sector is speciaal riskant om een reden waar niet veel aan is te doen. De klanten kunnen goedkoop en snel wegwandelen naar een concurrent, en nu met internet bankieren nog veel sneller dan vroeger.

Ze hoeven niet meer op maandagochtend in de rij te gaan staan om één voor één hun rekening op te heffen. En de sector is zo homogeen dat elke andere bank dezelfde producten aanbiedt. Al die banken lijken op elkaar, maar dat houdt in, dat rekeninghouders en spaarders bij het minste gerucht misschien liever het zekere voor het onzekere nemen, hun rekening overzetten, en dan via Whatsapp en Twitter iedereen in hun netwerk aanraden om dat ook te doen.

En staatsbanken, dan?

Tot slot een gedachte voor wie zich afvraagt of we niet beter terug kunnen naar de oude Postgiro. Dan komt er inderdaad nooit meer een bancaire crisis, maar dreigt een ander gevaar dat we nu al zien bij de pensioenfondsen. De pensioenfondsen ABP en ZenW hebben een paar miljard opgeofferd door aandelen Shell te verkopen. Daar denken Nederlanders verschillend over.

Bij een herrezen Postgiro komen politici ook nog aan de knoppen van de kredietmarkt. Die zullen dan de Postgiro vertellen hoe die leningen moet verstrekken. Om dat te voorkomen is het veiliger als we kunnen kiezen uit meerdere banken. Maar laten we wel al die bankiers dwingen tot voorzichtigheid door te regelen dat een deconfiture van hun bank automatisch ook een deconfiture is voor de bankiers zelf.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het kabinet Balkenende 1.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom komen banken toch zo vaak in de problemen? verscheen eerst op Wynia's Week.